فصل14- سجده ی تلاوت
مسئله ۲۸۳طریقه ی ادای سجده ی تلاوت
۱طریقه ی ادای سجده ی تلاوت: نیّت سجده ی تلاوت کرده تکبیر گفته می شود و به سجده رفته «سبحان ربی الاعلی» گفته بعد تکبیر گفته می شود.
دلیل:
رسول الله ﷺ:
وقتی ابن آدم آیه ی سجده بخواند و به سجده رود شیطان از وی روی برمی گرداند در حالی که گریه می کند و می گوید: وای بر من، ابن آدم را امر شد که سجده کند و وی سجده کرد و به من امر شد و من سجده نکردم؛ پس بر وی جنّت است و بر
من جهنّم. صحیح مسلم ج2ص59سنن الکبری للبیهقی ج3ص246مستخرج ابی عوانه بَابُ الدَّلِيلِ عَلَى إِيجَابِ السُّجُودِ عَلَى مَنْ قَرَأَ السَّجْدَةَ وَإِثْبَاتِ السَّجَدَاتِسنن ابن ماجه ج1ص334
از ابن عمر (رض): رسول الله ﷺ
بر ما قرآن می خواندند و وقتی به آیه ی سجده می رسیدند تکبیر می گفتند و به سجده می رفتند و ما نیز سجده می کردیم. سنن ابی داود ج4ص287سنن الکبری للبیهقی ج3ص268
مسئله ۲۸۴و آیه ی سجده در چهارده جای قرآن آمده است که
۲و آیه ی سجده در چهارده جای قرآن آمده است که هر کس یکی از آن ها را بخواند و یا که بشنود بر وی سجده ی تلاوت واجب می شود.
1) در اعراف:
❝
إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسْجُدُونَ ﴿206﴾.
هر آئینه کسانی که نزدیک پروردگار تو هستند، از عبادت او (الله ﷻ) گردن کشی نمی کنند و او (الله ﷻ) را به پاکی یاد میکنند و به تخصیص او (الله ﷻ) را سجده میکنند.
2) در رعد:
❝
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ ﴿15﴾.
و هر آن که در آسمان ها و زمین است، به اختیار یا به اکراه، الله ﷻ را سجده می کنند و سایههای ایشان به وقت صبح و شام سجده می کنند.
3) نحل:
❝
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِكَةُ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ﴿49﴾ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ ﴿50﴾.
و الله ﷻ را سجده می کنند آنچه در آسمان ها است و آنچه در زمین است از قِسم جنبنده و فرشتگان نیز سجده می کنند و ایشان سرکشی نمیکنند (49) می ترسند از پروردگار خود که غالب شده است بر بالای ایشان و آنچه را که امر کرده انجام می دهند (50).
4) نحل:
❝
وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَ يَزيدُهُمْ خُشُوعاً ﴿109﴾.
و گریه کنان بر روی خویش میاُفتند و قرآن در ایشان فروتنی را میافزاید.
5) مریم:
❝
أُولئِكَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهيمَ وَ إِسْرائيلَ وَ مِمَّنْ هَدَيْنا وَ اجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُكِيًّا ﴿58﴾.
این جماعت آنانند که انعام کرد الله ﷻ بر ایشان از زمره پیغمبران از فرزندان آدم و از نسل آنان که با نوح برداشتیم و از ذریّت ابراهیم و یعقوب و از جمله آنان که ایشان را راه راست نمودیم و برگزیدیم، چون آیات الله ﷻ بر ایشان خوانده می شد، سجدهکنان و گریان میافتادند.
6) حج:
❝
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ كَثيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ كَثيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ ﴿18﴾.
آیا ندیدی آنان که در آسمان هااند و آنان که در زمیناند الله ﷻ را سجده می کنند و آفتاب و ماه و ستاره ها و کوه ها و درختان و چهارپایان و بسیاری از مردمان و بسیاری که بر او عذاب ثابت شده است و هر که را الله ﷻ خوار کندش پس او را هیچ گرامی دارنده نیست، هر آئینه الله ﷻ آنچه را می خواهد، می کند.
7) فرقان:
❝
وَ إِذا قيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ أَ نَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَ زادَهُمْ نُفُوراً ﴿60﴾
و چون به آنان گفته شد که رحمان را سجده کنید، گفتند: رحمان چیست؟ آیا بر هر کس که تو فرمان میدهی سجده کنیم؟ و بر نفرتشان افزوده شد.
8) نمل:
❝
أَلاَّ يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ يَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَ ما تُعْلِنُونَ ﴿25﴾
چرا خدایی را که نهان آسمان ها و زمین را آشکار میکند و هر چه را پنهان میدارید یا آشکار میسازید میداند، سجده نکنند؟
❝
إِنَّما يُؤْمِنُ بِآياتِنَا الَّذينَ إِذا ذُكِّرُوا بِها خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ﴿15﴾
تنها کسانی به آیات ما ایمان آوردهاند که چون آیات ما را بشنوند به سجده بیفتند و پروردگارشان را به پاکی بستایند و سرکشی نکنند.
10) ص:
❝
قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ وَ إِنَّ كَثيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَليلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راكِعاً وَ أَنابَ ﴿24﴾
داود گفت: او که میش تو را از تو میخواهد تا به میش های خویش بیفزاید بر تو ستم میکند. و بسیاری از شریکان جز کسانی که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند -و اینان نیز اندک هستند- بر یکدیگر ستم میکنند. و داود دانست که او را آزمودهایم. پس از پروردگارش آمرزش خواست و به رکوع درافتاد و توبه کرد
11) فصلت:
❝
فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ هُمْ لا يَسْأَمُونَ ﴿38﴾
اگر آنان تکبر میورزند، آن ها که در نزد پروردگار تو هستند بیآنکه ملول شوند شب و روز تسبیح او میگویند.
12) النجم:
❝
فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَ اعْبُدُوا ﴿62﴾
پس الله ﷻ را سجده کنید و او را بپرستید.
13) انشقاق:
❝
فَما لَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ ﴿20﴾ وَ إِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لا يَسْجُدُونَ ﴿21﴾.
چه میشودشان که ایمان نمیآورند (20) و چون قرآن بر آن ها خوانده شود سجده نمیکنند؟ (21).
14) علق:
❝
كَلاَّ لا تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ ﴿19﴾
هرگز فرمان او را (مشرک را) قبول مکن و نماز برپادار و قرب خدا طلب نما.
دلیل:
در مصحف حضرت عثمان (رض) چنین آمده است. الهدایه و البنایه ج2ص657
رسول الله ﷺ
ترجمه
در مکّه بودند و سوره ی النّجم را خواندند و وقتی آیه ی سجده را خواندند رسول اللهﷺ و همه ی کسانی که پیش وی بودند به سجده رفتند به غیر از یک پیرمرد که با دستش خاکی از زمین برداشت و بر پیشانی خود کشید و گفت که این کافی است (سجده نکرد) و بعدها آن مرد کافر از دنیا رفت.
صحیح البخاری ج1ص362مسند الطیالسی ج1ص147مسند امام احمد ج2ص9صحیح مسلم ج5ص61
از ابن عمر (رض) و عثمان (رض): سجده بر کسی که می شنود نیز واجب است.
مصنف ابن ابی شیبه ج1ص457الاوسط ابن المنذر ذِكْرُ سُجُودِ مَنْ حَضَرَ الْقَارِئَ لِسُجُودِهِ
ترجمه
اگر امام آیه ی سجده ای بخواند و شخصی آن را شنیده و بعد از شنیدن به امام اقتداء کند، پس آن شخص بعد از نماز سجده کند و همچنین است کسی که در نماز باشد و از کسی که بیرون نماز است بشنود (وی نیز باید بعد از نماز سجده کند).
دلیل:
زیرا سجده، سجده ی صلاتیّه نیست (سجده ای که داخل نماز واجب شود نیست) پس مکان آن باید خارج از نماز باشد و این شنیدن نیز از افعال نماز نمی باشد. الهدایه و البنایه ج2ص667
مسئله ۲۸۵اگر کسی در رکعتی که امام آیه ی سجده خوانده
۳اگر کسی در رکعتی که امام آیه ی سجده خوانده است به امام اقتداء کند و با امام به سجده ی همان رکعت برود، سجده نکند و اگر قبل از سجده ی امام اقتداء کند، با امام سجده کند گرچه آیه ی سجده را نشنیده باشد.
مسئله ۲۸۶با تلاوت مقتدی سجده واجب نمی شود
با تلاوت مقتدی سجده واجب نمی شود.
دلیل:
زیرا مقتدی از قرائت منع کرده شده است و تصرّف محجور (کسی که از چیزی منع شده باشد) حکم ندارد. الهدایه و البنایه ج2ص665
مسئله ۲۸۷اگر کسی که خارج از نماز است از مقتدی آیه ی
اگر کسی که خارج از نماز است از مقتدی آیه ی سجده بشنود، بر وی سجده واجب می شود.
مسئله ۲۸۸سجده ای که در نماز واجب شده است باید در نماز
۴سجده ای که در نماز واجب شده است باید در نماز انجام شود و اگر در نماز سجده نکرد، نمی توان در بیرون آن را قضاء کرد.
دلیل:
زیرا آن سجده ی واجب شده سجده ی نمازی (صلاتیّه) بود و سجده ی واجب شده در نماز را مزیّتی است که در غیر آن نیست؛ پس سجده ی بیرون نماز نمی تواند جای آن را بگیرد.
الهدایه و البنایه ج2ص669
مسئله ۲۸۹رکوع بدون فاصله از آیه ی سجده در نماز جای
۵رکوع بدون فاصله از آیه ی سجده در نماز جای سجده کردن (سجده تلاوت) را می گیرد.
دلیل:
از ابن مسعود (رض): هر کس آیه ی سجده (اعراف و نجم و اقرأ) بخواند، اگر خواست رکوع کند و آن (برای سجده) کفایت کند و اگر هم خواست سجده کند.
مجمع الزوائد ج2ص577معجم الطبرانی الکبیر ج9ص147سن الکبری للبیهقی ج3ص265
از ابن عمر (رض) در باره ی آیه ی سجده ای که در آخر سوره است سؤال شد که آیا سجده باید کرد یا اینکه رکوع کفایت کند؟ وی جواب دادند: اگر بین آیه ی سجده و سجده ی آن فقط با رکوع فاصله بیفتد آن نزدیک است (با سجده مستقیم فرقی ندارد).
مصنف ابن ابی شیبه ج1ص473
مسئله ۲۹۰اگر آیه ی سجده در یک مجلس تکرار شود یک سجده کافی است
۶اگر آیه ی سجده در یک مجلس تکرار شود یک سجده کافی است.
مسئله ۲۹۱همچنین اگر در یک نماز تکرار شود
همچنین اگر در یک نماز تکرار شود.
دلیل:
ابوموسی اشعری (رض) به مردم قرآن تعلیم می دادند و آیه ی سجده را تکرار می کردند و در آخر یک سجده می کردند. البنایه ج2ص673
مسئله ۲۹۲برای شنونده ی آیه ی سجده، برای تعداد سجده
برای شنونده ی آیه ی سجده، برای تعداد سجده های واجب بر وی مکان خود شنونده اعتبار کرده می شود.
مسئله ۲۹۳اگر شخصی حین پارچه بافی سجده را تکرار کند پس
اگر شخصی حین پارچه بافی سجده را تکرار کند پس مجلس وی دائما در حال تغییر است.
در قدیم برای پارچه بافتن دار آن را بیرون خانه به درازی چند متر درست می کردند و در دو طرف چوب می بستند و بین آن ها نخ را گرفته رفت و آمد می کردند پس شخصی که در این حالت آیه ی سجده را می خواند، مجلس وی تغییر کرده و مختلف شده است یعنی سجده های زیادی بر وی بر حسب تکرار واجب خواهد شد.
مسئله ۲۹۴و همچنین کسی که آیه ی سجده می خواند بر روی
و همچنین کسی که آیه ی سجده می خواند بر روی شاخه ای قرائت کند و بعد به شاخه ای دیگر از همان درخت برود، مجلس وی تغییر کرده و وجوب سجده بر وی واجب می شود.
مسئله ۲۹۵هنگام قرائت قرآن ترک آیه ی سجده به تنهائی
۷هنگام قرائت قرآن ترک آیه ی سجده به تنهائی مکروه است ولی اگر آیه ی سجده را بخواند و بقیّه را هنگام قرائت ترک کند، کراهت ندارد.
مسئله ۲۹۶مستحب است که اگر کسی بخواهد آیه ی سجده را
مستحبّ است که اگر کسی بخواهد آیه ی سجده را بخواند، همراه آن چند آیه ی دیگر را نیز بخواند.
دلیل:
برای دفع توهّم اینکه آیه ی سجده از دیگر آیات قرآن افضل است؛ زیرا همه ی آیات در قرآن بودن مساوی هستند و با هم فرقی ندارند. شرح الیاس ج1ص208
مسئله ۲۹۷به خفیه خواندن آیه ی سجده مستحب است
۸به خفیّه خواندن آیه ی سجده مستحبّ است.