کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 2
انواع وطن
2) انواع وطن:
۱وطن اصلی: وطنی که شخص همراه با خانواده ی خود در آنجا زندگی می کند. بدائع الصنائع ج1ص145
۲وطن اقامت: مکانی که شخص نیّت اقامت می کند که در آنجا چند مدت بماند. بدائع الصنائع ج1ص145
احکام آن: بر این شخص (کسی که در وطن اقامت است) واجب است که نمازهای فرض چهار رکعتی را قصر کند (دو رکعت بخواند).
دلیل:
ابن عمر (رض) می گفتند: در سفر رسول الله ﷺ و ابوبکر (رض) و عمر (رض) را همراهی کردم؛ آن ها هیچ گاه (فرض چهار رکعتی را) از دو رکعت بیشتر نمی خواندند. صحیح بخاری ج1ص371
رسول الله ﷺ فرمودند: نماز مسافر دو رکعت می باشد؛ هر کس سنّت را ترک کند همانا وی کافر شده است.
جامع المسانید و المراسیل ج5ص100عمده القاری ج7ص118 أَبي الكَنُودِ: از ابن عمر (رض)
از نماز مسافر پرسیدم؛ وی گفتند: دو رکعت است و از آسمان نازل شده است (دو رکعت بودن آن وحی است)؛ پس هر کس خواست آن را رد کند. (یعنی چه کسی جرأت ردّ وحی را دارد). مجمع الزوائد ج2ص357
سیر وسط: به سیر با پای پیاده گفته می شود و همچنین به وسیله ی شتر طی کرده می شود و در دریا؛ آن سیری که وقتی که باد معتدل است به وسیله ی کشتی طی می شود.
و در کوهستان سیر وسطی که لائق کوهستان است (یعنی سیری که در کوهستان به آن سیر وسط گویند).
مسافر باید تا وقتی که به خانه برگردد قصر کند یا اینکه به مدت پانزده روز در یک مکان (شهر یا روستا)، نیّت اقامت کند.
دلیل:
ابن عمر (رض) وقتی قصد اقامت در یک مکان را به مدت پانزده روز می کردند نمازشان را کامل می خواندند.
نصب الرایه کتاب الصلاه باب صلاه المسافرعمده القاری ج7ص114مصنف ابن ابی شیبه ج2ص343
رسول الله ﷺ: همانا الله ﷻ از مسافر نصف نماز و نصف روزه را برداشته است. (نصف روزه یعنی نصف ماه و آن پانزده روز است).
کنز العمال ج1ص1460سنن النسائي الصغري ج4ص491
و در دار حرب (سرزمین دشمن) و یا دار بغی سرزمینی که بر علیه دولت مسلمان شورش کرده باشد اگر مسلمانان آن ها را محاصره کرده باشند، در این صورت با نیّت اقامت نیز مقیم محسوب نمی شوند و نماز آن ها به قصر خواهد بود.
دلیل:
از أبی جمرة نصر بن عمران:
از ابن عباس (رض) پرسیدم و گفتم که ما در خراسان مدت زیادی خواهیم ماند (در جنگ خراسان)؛ نماز را چگونه بخوانیم؟ وی جواب دادند که قصر کنید گرچه ده سال نیز بمانید.
نصب الرایه کتاب الصلاه باب صلاه المسافرمصنف ابن ابی شیبه ج2ص341الاوسط ابن المنذر ذِكْرُ حَدِّ الْمُقَامِ الَّذِي يَجِبُ عَلَى الْمُسَافِرِ بِهِ إِتْمَامُ الصَّلاةِ
از جابر بن عبدالله (رض): رسول الله ﷺ در تبوک (جنگ تبوک) بیست روز ماندند و در این مدت قصر می کردند.
مسند امام احمد ج4ص220سنن ابی داود ج4ص102صحیح ابن حبان ج3ص398سن الکبری للبیهقی ج4ص355
اگر چادرنشین در یک مکان از صحرای دار اسلام نیّت اقامت کند، وی نیز مقیم محسوب می شود و نماز را کامل بخواند.
اگر شخصی در یک شهر (یا روستا) [غیر از شهر یا روستای خود]، بدون اینکه قصد ماندن داشته باشد ماندن وی طولانی شود (هر چقدر که باشد)، وی نمازش را به قصر بخواند.
اگر مسافر نماز قصر خود را چهار رکعت بخواند در این صورت اگر در وسط (بعد از رکعت دوم) نشسته باشد نماز وی صحیح خواهد بود ولی بخاطر ترک واجب (دو رکعت خواندن واجب است) گناهکار می شود.
دلیل:
زیرا فرض وی دو رکعت است و با نشستن بعد از رکعت دوم فرض قعده نیز اداء شد؛ پس نماز وی تمام است.
مجمع الانهر ج1ص160درر الحكام شرح غرر الحكام کتاب الصلاه باب المسافر
و اگر در وسط ننشسته باشد نماز فرض وی باطل و باید دوباره بخواند.
دلیل:
زیرا قعده ی اوّل را که فرض بود ترک کرد و نفل را با فرض قبل از تمام شدن فرضش متداخل (قاطی) کرد و با این کار فرض وی نفل شد. (پس فرضش را اداء نکرده است).
مجمع الانهر ج1ص160البحر الرائق ج2ص138
اگر مسافری در نماز اداء (فرض وقت) به مقیم اقتداء کند، پس نمازش را کامل بخواند (یعنی چهار رکعت).
دلیل:
زیرا نماز وی به تبعیّت از امام چهار رکعت می گردد.
الهدایه و البنایه ج3ص24البحر الرائق ج2ص138
۳اگر نماز مسافر قضاء شود وی نمی تواند برای خواندن قضای خود به مقیم اقتداء کند.
دلیل:
زیرا نماز وی بخاطر تمام شدن سبب واجب کننده ی نماز دیگر تغییر نمی کند؛ پس در صورت اقتداء به مقیم در حقّ قرائت یا قعده نفل گذار محسوب می شود که این با نماز وی متناقض است؛ زیرا کسی که فرض می خواند نمی تواند به کسی که نفل می خواند اقتداء کند).
الهدایه و البنایه ج3ص26البحر الرائق ج2ص138مراقی الفلاح ج1ص156الدر المختار ج1ص590
سبب واجب شدن نماز «وقت» است و هر گاه نماز قضا شود، پس آخرین جزء وقت آن نماز سبب واجب شدن نماز است و بعد از آن تغییر نمی کند و نماز مسافر که قضا شود همان نماز مسافر یعنی به قصر است.
اگر امام مسافر باشد و مقیم به وی اقتداء کند، در این صورت امام به قصر بخواند و مقیم ادامه ی نمازش را فُرادی (تنهایی) بخواند و امام به مردم اعلام کند که من مسافر هستم و شما نماز خود را تکمیل کنید.
دلیل:
زیرا مقتدی بر خود لازم گرداند که در دو رکعت موافقت کند.
الهدایه و البنایه ج3ص27البحر الرائق ج2ص138حاشیه الطحطاوی ج1ص228مجمع الانهر ج1ص160
رسول الله ﷺ در مکّه دو رکعت خواندند و به مردم گفتند که شما نماز خود را کامل بخوانید؛ زیرا
ما مسافر هستيم. مسند الطیالسی ج1ص451معجم الطبرانی الکبیر ج18ص209
۴اگر شخصی از وطن خود کوچ کند، پس وطن اصلی وی همان جائی است که کوچ کرده و وطن قبلی وی دیگر برایش وطن اصلی محسوب نمی شود و اگر به شهر سابق خود بر گردد، قصر کند.
دلیل:
رسول الله ﷺ بعد از هجرت وقتی به مکّه آمدند خودشان را از مسافرین به حساب آوردند.
الهدایه و البنایه ج3ص30بدائع الصنائع ج1ص145
بحث قصر وقتی پیش می آید که بین وطن حال وی و وطن سابق وی مسافت سفر باشد و اگر نیز نباشد وقتی پیش می آید که وی قصد مسافت سفر داشته و گذرش به وطن سابقش بیفتد.
در برگشت از مسافرت وطن اصلی باطل نمی شود؛ یعنی وقتی به وطنش برگشت، بدون نیّت نیز مقیم می شود.
اگر شخصی در یک شهر نیّت اقامت کند و بعد به مسافرت رود، پس نیّت اقامت وی باطل است (یعنی وقتی از مسافرت به وطن اقامت برگردد با نیّت قبلی مقیم محسوب نمی شود).
دلیل:
اگر نیّت اقامت در دو موضع را برای اقامت معتبر بدانیم، این عمل مستلزم این است که در مواضع بیشتر نیز معتبر باشد و این کار ممتنع است؛ پس نیّت اقامت در یک موضع معتبر است مگر اینکه شخصی نیّت کند که شب را در یک مکان باشد و در روز به غیر آن نیز برود که این نیّت وی برای اقامت صحیح است؛ زیرا نیّت معتبر در اینجا همان گذراندن شب می باشد.
الهدایه و البنایه ج3ص32
انشاء سفر: یعنی خارج شدن از بیوت وطنش با قصد رسیدن به مکانی که فاصله ی آن به اندازه ی مدت سفر باشد. العنایه شرح الهدایه ج2ص379 شامله جدید
و اگر آن شخص به وطن اصلی برگردد، نیّت اقامت وی باطل است (با برگشتن به وطن اقامت، با نیّت قبلی مقیم نخواهد شد).
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.