کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 2
اگر در کوهستان عسل بیابد یا که میوه، پس بر وی عشر (یک دهم) آن واجب می شود گرچه آن عسل یا میوه کم باشد باز عشر آن واجب است.
دلیل:
هلال (رض) از بنی متعان عشر عسل خود را به
رسول الله ﷺ می آوردند. سنن الکبری للبیهقی ج4ص126سنن ابی داود ج4ص402التلخیص الحبیر ج2ص370الدرایة فی تخریج احادیث الهدایة ج1ص264.
همچنین در عسل زمین های عشری نیز عشر واجب می شود.
دلیل:
رسول الله ﷺ به اهل یمن چنین نوشتند که از اهل عسل (زنبورداران)، عشر آن ها را بگیرد.
الدراية في تخريج احاديث الهداية ج1ص264الهداية و البناية ج3ص428.
اگر دیمی باشد یا اینکه به وسیله ی سیلاب آبیاری شود، در آن عشر واجب می شود.
اگر به وسیله ی موتور آب و مانند آن آبیاری شود، نصف عشر (یک بیستم) واجب می شود.
دلیل:
رسول الله ﷺ:
در آنچه که به وسیله ی آسمان یا چشمه آبیاری می شود عشر فرض است و در آنچه که با نضح و سانیه آبیاری می شود نصف عشر (یک بیستم) فرض است. صحیح البخاری ج5ص490صحیح مسلم ج5ص117اعلاء السنن ج6ص2790و2791.
ناضح (نضح): شتری که به وسیله ی آن آب بیرون آورده می شود.
سانیه: آنچه از زرع و حیوان که به وسیله ی حیوان به آن ها آب داده می شود.
در هیزم، علف و نی عشر نیست.
دلیل:
زیرا مالکان زمین و باغ ها عادتاً نمی گذارند که این گیاهان برویند بلکه زمین را از آن ها پاک می کنند. الهدایة و البنایة ج3ص424.
اگر کسی در زمین خود این اشیاء را بکارد، در آن عشر واجب است. الهدایة و البنایة ج3ص424.
در پرداخت عشر نباید خرج زراعت برداشته شود؛ یعنی از هر آنچه که از زمین خارج شود، از همان محصول عشر دهد.
دلیل:
زیرا رسول الله ﷺ با متفاوت شدن زحمت، مقدار عشر واجب شده را تغییر دادند و از یک دهم به یک بیستم کم کردند، پس برداشتن مخارج آن زمین قبل از عشر بی معنی است و در این کار نادیده گرفتن واجب شرع می باشد.
الهداية و البناية ج3ص432البحرالرائق ج6ص49الجامع الصغير و شرحه النافع الكبير ج1ص131مجمع الانهر ج1ص320.
آب آسمان و چاه و چشمه، عشری محسوب می شوند.
دلیل:
رسول الله ﷺ:
در آنچه که به وسیله ی آسمان یا چشمه آبیاری می شود عشر فرض است و در آنچه که با نضح و سانیه آبیاری می شود نصف عشر (یک بیستم) فرض است. صحیح البخاری ج5ص490صحیح مسلم ج5ص117اعلاء السنن ج6ص2790و2791.
نهرهایی که عجم آن را حفر کرده باشند، آن زمین هایی که با آن ها آبیاری شود خراجی محسوب می شوند.
رودخانه های سیحون و جیحون و دجله و فرات در نظر امام ابویوسف (رض) خراجی محسوب می شوند و از نظر امام محمد (رض) عشری هستند.
دلیل:
دلیل امام محمد (رض): وی می گوید زیرا این آب ها تحت حمایت کسی نیست، پس عشری هستند و امام ابویوسف (رض) گوید که بر روی آن ها به وسیله ی کشتی ها پل ها ساخته می شود، پس این دلیل است که این آب ها مورد حمایتند (حامیان آن ها عجم می باشند)، پس خراجی هستند.
الهداية و البناية ج3ص440البحر الرائق ج6ص56الجوهرةالنيرة ج6ص123بدائع الصنائع ج4ص168.
سرزمین عرب و سرزمین هایی که اهل آن ها بدون جنگ مسلمان شده اند و سرزمین هایی که با جنگ تصرف شده و بین لشکر اسلام تقسیم شده باشند و سرزمین بصره همه عشری هستند.
سواد عراق (نام سرزمینی که وسعت آن از موصل تا آبادان و از عذیب تا حلوان می باشد) خراجی است.
سرزمین هایی که تصرف شده و مالکان زمین را به حال خود باقی گذاشته اند، خراجی است.
سرزمین هایی که با اسلام مصالحه کرده باشند نیز خراجی می باشند.
خراج دو گونه می باشد:
۱خراج مقاسمه: خراجی که حاصل زراعت را تقسیم کرده می شود؛ مانند اینکه ربع یا نصف وضع شود.
۲خراج مؤظف: مانند آنچه که حضرت عمر (رض) بر اهل سواد وضع کردند؛ برای هر جریب زمین که به آب دسترسی دارد یک صاع از گندم یا جو بعلاوه یک درهم و برای یک جریب از زمین هایی که در آن چیزهایی مانند یونجه کاشته می شود پنج درهم وضع کردند و برای یک جریب از باغ انگور و نخل که به هم پیوسته باشند دو برابر آن (ده درهم) و غیر این ها به قدر طاقت.
(النقایه فصل خمس المعدن - شرح الیاس ج1ص279 - الدرالمحتار ج4ص186 - دررالحکام شرح غررا لحکام ج3ص391 - العنایة شرح الهدایة ج8ص83 - بدائع الصنائع ج2ص62 - مجمع الانهر ج2ص462(
جریب را شصت گز در شصت گز گفته اند. النهر الفائق ج3ص236
اگر آب زمین قطع شود، خراج نیست.
همچنین زمینی که بر آن آب غالب شود (آن زمین را آب فرا گیرد).
و همچنین اگر به زراعت آفت برسد.
دلیل:
زیرا در خراج، نماء (سبز شدن گیاه) تقدیری معتبر است؛ یعنی امکان زراعت معتبر است نه حقیقت زراعت، پس در این وجوه زراعت غیر ممکن می شود؛ پس خراج نیز واجب نمی شود.
الاختيار لتعليل المختار ج4ص152البحرالرائق ج2ص254تبين الحقائق ج9ص419.
اگر صاحب زمین خراجی زمین را بلااستفاده بگذارد، در آن خراج واجب می باشد.
دلیل:
زیرا وی قادر بر زراعت بوده و کوتاهی کرده؛ پس زراعت تقدیری بوده است و خراج لازم. مجمع الانهر ج4ص349دررالحکام شرح غررالحکام ج3ص394مجمع الانهر ج2ص466.
اگر صاحب زمین خراجی مسلمان شود، باز باید خراج آن را بدهد. (نه عشر).
اگر زمین خراجی را مسلمان بخرد باز آن مسلمان باید خراج زمین را بدهد.
دلیل:
حضرت عمر (رض) به زنی که مسلمان شده بود و قبلاً خراج می داد چنین نوشت: اگر آنچه که از زمین قبلاً می پرداخته است بپردازد، پس زمین مال وی است و اگر این کار را نکند، زمین از آن مسلمانان است.
السنن الكبري للبيهقي ج9ص141كنزالعمال ج4ص553تلخيص الحبير ج4ص155فتح القدير ج6ص40.
صحابه (رض) وقتی زمین خراجی می خریدند مثل صاحب قبلی آن خراج می پرداختند.
دررالحكام شرح غررالحكام ج3ص394الدراية في تخريج احاديث الهداية ج2ص131البحرالرائق ج5ص118.
اگر غیر مسلمان زمین عشری بخرد، پس بر آن زمین خراج وضع کرده می شود.
دلیل:
زیرا زکات عبادت است برای رسیدن به ثواب و کافر اهل ثواب نیست. الهدایة و البنایه ج3ص292.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.