کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 2
مصرف زکات (مستحقّ زکات و کسانی که زکات به آن ها داده می شود).
هفت نفر واجد شرایط دریافت زکات می باشند:
۱کسی که دارائی دارد ولی به نصاب نمی رسد.
مسکین: کسی که چیزی ندارد.
۳عامل الصّدقه: کسی که زکات مردم را جمع کرده و به مستحقّین می دهد.
و این شخص فقط می تواند مزد خود را به مقدار عملش از زکات بگیرد.
۴مکاتب: کسی که غلام کسی باشد و به طور قسطی خودش را بخواهد آزاد کند و به وی تا آزاد کردن خود و پرداخت قسطش کمک کرده می شود.
۵مدیون: کسی که بدهی دارد و نصابی فاضل از بدهی خود ندارد.
۶فی سبیل الله: کسی که برای رفتن به جنگ خرجی ندارد (قول امام ابویوسف (رض)) و یا کسی که بر وی حج فرض شده ولی نتواسته است که حج را اداء کند. (قول امام محمد (رض)).
۷ابن السّبیل: کسی که از وطنش دور افتاده و برای برگشت چیزی ندارد. (گرچه در خانه اش دارای اموال باشد).
دلیل:
ترجمه ی آیه: زکات ها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانی است که برای (جمع آوری) آن زحمت میکشند، و کسانی که الفت داده می شود دل های ایشان را و برای (آزادی) بردگان و (ادای دین) بدهکاران و در راه الله ﷻ و واماندگان در راه، این، یک فریضه ی الهی است و الله ﷻ دانا و حکیم است!.
[سوره ي التوبه آية 60]
مؤلفه ی قلوب: به کسانی گفته می شود که کنار مسلمانان زندگی می کنند و یا تازه مسلمان شده ها و یا کسانی که از آن ها ممکن است ضرری به مسلمانان برسد و در زمان رسول الله ﷺ به آن ها مقداری از زکات داده می شد و به اجماع امّت، بعد از عزّت و قوّت یافتن اسلام، اعطای زکات به آن ها ممنوع شد و دیگر از مصرف محسوب نمی شوند و فقط همان هفت گروه که مذکور شد، موارد مصرف زکات می باشند.
الهداية و البناية ج3ص444.
مؤلفه ی قلوب در زمان رسول الله ﷺ و در زمان خلافت ابوبکر (رض) منحل شد.
سنن الكبري للبيهقي ج7ص20التلخيص الحبير ج3ص246نصب الراية ج4ص280.
مزکّی می تواند زکات خود را برای همه ی این مصارف تقسیم کند و همچنین مجاز است که به یکی از این مصارف بپردازد.
مزکّی: کسی که زکات می پردازد.
دلیل:
از ابن عباس (رض): به هر یک از این صنف ها زکات اداء کنی، از ذمه (گردنت) ساقط است.
التلخيص الحبير ج3ص244نصب الراية ج4ص284اعلاءالسنن ج6ص2806. رسول الله ﷺ: به سلمه بن صخر الانصاری فرمودند:
به صاحب زکات بنی زریق برو و از آن ها زکات را برای خودت بگیر. مسند احمد ج33ص179سنن الترمذی ج12ص136تلخیص الحبیر ج3ص477.
این پرداخت باید به صورت تملیک باشد.
تملیک: مالک گرداندن طرف مقابل.
دلیل:
الله ﷻ می فرماید: «... و بدهید زکات را ...»43 / سوره البقره و این دادن (ایتاء) یعنی مالک گرداندن کسی را گویند.
الاختيار لتعليل المختار ج1ص129تبيين الحقائق ج1ص251مجمع الانهر ج1ص328.
مزکّی نمی تواند زکات خود را به شوهرش یا زنش یا که پسر یا دخترش یا که نوه ی خود یا به پدر و مادر و پدربزرگ و مادربزرگ خود بدهد. و همچنین نمی تواند به مملوک (کنیز یا غلام خود) بدهد.
دلیل:
حضرت علی (رض): از زکات فرض، برای فرزند و پدر هیچ حقی نیست. سنن الصغری للبیهقی ج1ص394کنز العمال ج6ص611.
علماء اجماع دارند بر اینکه زوج نمی تواند زکات خود را به زوجه بپردازد. اکمال المعلم شرح صحیح المسلم ج3ص276فتح الباری ج3ص330اعلاءالسنن ج6ص2812.
دلیل:
زیرا منافع آنان مشترک می باشد پس تملیک کامل حاصل نمی شود و کمال تملیک در زکات واجب است.
الهداية و البناية ج3ص467اللباب في شرح الكتاب ج1ص80فتح القدير ج4ص200.
همچنین نمی تواند به کسی که غنی باشد زکات دهد.
غنی: کسی که دارای نصاب فطریه باشد.
دلیل:
رسول الله ﷺ: گرفتن زکات بر غنی حلال نیست. سنن ابی داود ج1ص514الدرایة فی تخریج احادیث الهدایة ج1ص266سنن الصغری للبیهقی ج2ص73.
همچنین نمی تواند به طفل غنی یا مملوک غنی بدهد.
دلیل:
زیرا طفل غنی بخاطر اموال پدرش غنی محسوب می شود.
الهداية و البناية ج3ص470الجوهرة النيرة ج1ص494اللباب في شرح الكتاب ج1ص80بدائع الصنائع ج2ص320.
همچنین نمی تواند به بنی هاشم و مملوک آنان نیز زکات دهد.
دلیل:
رسول الله ﷺ: زکات برای محمد ﷺ و آل محمد حلال نیست؛ زیرا زکات چرک اموال مردم می باشد.
الهداية و البناية ج3ص471السنن الصغري للبيهقي ج1ص395المستدرك علي الصحيحين ج3ص137المعجم الكبير ج5ص54بلوغ المرام من ادلة الاحكام ج1ص237.
ذمی نیز از موارد مصرف زکات نیست غیرمسلمان.
دلیل:
رسول الله ﷺ: (زکات را) از اغنیاء مسلمین بگیر و به فقراء آنان بپرداز.
شرح معاني الاثار ج4ص372التلخيص الحبير ج3ص244نصب الراسة ج4ص287البحرالرائق ج2ص261.
اگر زکات خود را به شخصی بدهد و بعد معلوم شود که آن شخص مملوک خودش بوده است، پس بر وی لازم است که زکات خود را به کسی دیگر دهد و آنچه که به مملوک خود داده است از زکاتش محسوب نمی شود.
دلیل:
زیرا در این عمل، تملیک که رکن زکات است وجود ندارد.
الهداية و البناية ج3ص476العناية ج3ص211اللباب شرح الكتاب ج1ص80.
و اگر به کسی زکات خود را اداء کند و به گمان خود وی را از موارد مصرف زکات بداند و بعد معلوم شود که وی مورد مصرف زکات نبوده است، بر وی لازم نیست که زکاتش را دوباره بپردازد و در غیر از مملوک خود همان از زکاتش محسوب می شود.
دلیل:
شخصی زکات خود را در کنار مردی در مسجد گذاشت تا وی آن را بردارد ولی پسرش آن را برداشت و آن مزکّی گفت که والله من قصد دادن به تو را نداشتم بلکه آن از زکات بود. در این حال رسول الله ﷺ فرمودند: ای یزید (اسم مزکی)؛ برای تو است آنچه نیّت کردی (از زکات) و ای معن (اسم پسر مزکی) تو را نیز آنچه گرفتی.
صحیح البخاری ج5ص240کنزالعمال ج3ص420مشکل الاثار للطحاوی ج10ص 105.
و این عمل موقعی است که مزکّی (زکات دهنده) بیشتر گمانش بر این باشد که کسی که به وی زکات اداء می کند، مصرف زکات باشد ولی اگر بداند و یا گمان کند که مصرف نباشد، از زکاتش محسوب نخواهد شد.
یادآوری: مصرف زکات: شخصی که می توان به وی زکات داد؛ یعنی همان هفت نفر که گفته شد.
مستحب است که وقتی زکاتی به فردی می دهد، آن مقدار بپردازد که آن شخص از درخواست کمک از دیگری در آن روز مستغنی باشد.
دلیل:
رسول الله ﷺ در باره ی صدقه ی فطر فرمودند که فقراء را در این روز از درخواست کمک بی نیاز گردانید.
بدائع الصنائع ج3ص60البناية و الهداية ج3ص479.
پرداخت زکات به مقدار یک نصاب به فقیری غیر از مدیون مکروه است.
دلیل:
زیرا با ادای آن زکات غناء حاصل می شود و در این مسئله گرچه اداء به غنی نیست ولی نزدیک به آن است. الهدایة و البنایة ج3ص478.
بردن و نقل زکات از شهری به شهری دیگر مکروه است مگر اینکه از نزدیکان وی در آن شهر باشد و یا اینکه اهل آن شهر محتاج تر باشند.
دلیل:
رسول الله ﷺ وقتی معاذ (رض) را به یمن فرستادند فرمودند: زکات را از اغنیاء آنان بگیر و به فقراء آنان بده.
سنن الكبري للبيهقي ج7ص8المستدرك علي الصحيحين ج1ص114سنن ابي داود ج 2ص16.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.