کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 3
حقِّ نگهداری بچه (حضانت) به مادر میرسد ولی اجباری بر مادر نیست؛ چه مادر مطلقه باشد و یا نباشد.
دلیل:
زنی نزد رسولالله ﷺ آمد و گفت: این پسرم است که شکمم برایش ظرف بود و آغوشم برایش مأوی بود و پستانم برایش سقاء (آبخور) بود و پدرش میخواهد که او را از من بگیرد. رسولالله ﷺ جواب دادند: تو او را اَحق هستی تا وقتیکه به نکاح کسی دربیایی.
الاختیار لتعلیل المختار ج4ص14مسند امام احمد ج6ص255معرفة السنن و الاثار ج11ص303
حضرت عمر (رض) با زنش در مورد حضانت کودکشان اختلاف کردند و برای حکمیّت به نزد حضرت ابوبکر (رض) آمدند و حضرت ابوبکر (رض) چنین حکم کردند: ای عمر (رض) آب دهان مادرش از عسل و شهدی که تو به او میدهی بهتر است، پس بگذار نزد وی باشد تا وقتیکه بزرگ شود؛ و این واقعه در حضور بسیاری از صحابه (رض) بوده است.
الاختیار لتعلیل المختار ج4ص 14نصب الرایة ج3ص266المبسوط للسرخسی ج5ص207مصنف عبدالرزاق ج7ص154
آزادی و عدالت اسلام را نظاره کنید و یاد بگیرید.
بعد از مادر، حقِّ حضانت به مادرِ مادرِ بچه میرسد و رو به بالا.
دلیل:
با توجه به روایات فوق، اصل در حضانت جهت مادری کودک است. الاختیار لتعلیل المختار ج4ص15
رسولالله ﷺ: خاله در حکم مادر است. مسند امام احمد ج1ص499شرح معانی اثار ج4ص400الاختیار لتعلیل المختار ج4ص15مجمع الزوائد ج4ص323
بعدازاینها به مادرِ پدرِ بچه میرسد.
بعد از وی، به خواهر تنی (پدر و مادر آنها یکی باشد) میرسد.
و بعد به خواهر مادری بچه میرسد.
و بعدازاینها به پدر میرسد.
و بعد از پدر به خالهاش میرسد مانند ترتیب ذکرشده در مورد خواهر.
و بعد از خاله به عمه میرسد.
و در همهی اینها آزاد بودنشان شرط است.
به امة (کنیز) و امّ ولد حق حضانت نمیرسد.
دلیل:
زیرا ولایت این افراد بر کسی دیگر ثابت نیست. الاختیار لتعلیل المختار ج4ص16
طفل دختر ذمی در ترتیب حضانت مانند مسلمان است تا وقتیکه عقلش به دین برسد.
اگر مادرِ دختر باکسی غیر محرم با دخترش ازدواج کند، حق حضانتش ساقط میشود.
اگر با محرم دختر ازدواج کند حق حضانت ساقط نمیشود و مثال آن این است که مادرِ دختر با عموی دختر ازدواج نماید و یا مادربزرگ مادری با پدربزرگ پدری ازدواج نماید.
دلیل:
در احادیثی که در اول این فصل ذکر شد، مادر تا وقتیکه ازدواج کند اولی بود.
الاختیار لتعلیل المختار ج4ص14مسند امام احمد ج6ص255معرفة السنن و الاثار ج11ص303
و با ازدواج با محرم جفاء و ظلمی به کودک نخواهد رسید. الاختیار لتعلیل المختار ج4ص15
اگر نکاحی که به سبب آن حق ساقطشده بود برداشته شود، حق حضانت نیز برمیگردد.
دلیل:
زیرا مانع حضانت برطرف شده است. الاختیار لتعلیل المختار ج4ص15
بعد از کسانی که حق حضانت برایشان ثابت شد و ذکرشده، حق حضانت به عصبات به ترتیب عصبه بودن میرسد ولی دختر را به عصبه ی غیر محرم سپرده نمیشود.
دلیل:
زیرا ولایت وی به خاطر قرابتی که دارند به عصبات میرسد. الاختیار لتعلیل المختار ج4ص16
زیرا در سپردن به نامحرم، خطر وقوع در عمل حرام، وجود دارد و برای جلوگیری از آن، به وی سپرده نشود. الاختیار لتعلیل المختار ج4ص16
عصبه¬ی غیر محرم، مانند مولی العتاقه (کسی که وی را آزاد نموده است) و مانند پسرعمو.
همچنین به فاسق لامبالات (ماجن) نیز سپرده نشود.
دلیل:
زیرا از عمل فسق وی در امان نخواهد بود. الاختیار لتعلیل المختار ج4ص16
فاسق ماجن: کسی که از هیچ کار زشتی رویگردان نیست.
طفل حق انتخاب ندارد.
دلیل:
زیرا وی نارسیده است و نمیتواند نظر درستی داشته باشد؛ به خاطر اینکه وی هرکسی را که پیش وی بتواند بازی کند را انتخاب خواهد کرد. الهدایه ج2ص284
و صحابه (رض) اختیار را به کودک نسپردهاند. النافع الکبیر شرح جامع الصغیر ج1ص237تبیین الحقائق ج3ص49
مادر و مادربزرگ احق به حضانت هستند؛ تا زمانی که طفل بخورد و بیاشامد و خودش بپوشد و استنجاء کند و برای دختر تا زمان حیض دیدنش.
دلیل:
زیرا بعد از مستقل شدن در کارهای شخصی، کودک نیاز به ادب و فرهنگ مردانه دارد و پدر بر این امور واردتر است. الهدایه ج2ص284
و دختر بعد از استقلال نیاز به شناخت آداب زنان دارد و در این کار زنان واردتر هستند و بعد از بلوغ احتیاج به نگهداری و صیانت دارد و در این کار پدر بهتر است. الهدایه ج2ص284
و از امام محمد (رض): تا وقت مشتهاة شدن دختر، حق حضانت به مادر و مادربزرگش میرسد.
دلیل:
زیرا از این زمان به بعد احتیاج به صیانت پیدا میکند. الهدایه ج2ص284
مشتهاة: سنّی که در آن دیگران به دختر به چشم کسی که قابلیت نکاح شدن دارد نگاه کنند.
و این قول امام محمد (رض) به خاطر فساد زمان، مورد فتوا است.
حق حضانت اشخاصی غیر از مادر و مادربزرگ فقط تا زمان مشتهاة شدن دختر ثابت است.
دلیل:
زیرا این افراد حق به خدمت گرفتن آنان را ندارند. الهدایه ج2ص284
زن مطلقه بهغیراز وطنی که در آنجا نکاح شده بود حق مسافرت با طفلش را ندارد و این حق مسافرت به وطن نیز فقط برای مادر ثابت است نه کسی دیگر.
دلیل:
زیرا در بردن کودک به مسافرت، به پدر ضرر دوری از کودک می¬رسد مگر به شهری که نکاح صورت گرفته که در این صورت عرفاً و شرعاً مکان اصلی آنان محسوب میشود. الهدایه ج2ص284
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.