کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 1
الفِقه مَعرِفَةِ النَّفس ما لَهَا وَ ما عَلَيهَا:
فقه شناختن نفس است، آنچه را که به نفع اوست و آنچه را که به ضرر اوست.
و مدار دین متعلق است به:
بحث اعتقاد را در کتاب «الایمان» بیان کردیم و بخش عبادات بر پنج قسمت است:
در زمان پیامبر ﷺ ، مرجع فتوی و حکم در همه ی حوادث و اتفاقات، خود رسول الله ﷺ بودند و در زمان صحابه ی آن حضرت ﷺ ، مرجع، صحابه ی رسول الله ﷺ بودند و وقتی صحابه (رض) همه وفات یافتند، اختلافات بالا گرفت و هر کس هر آنچه که نفسش دستور می داد، فتوی می دادند. به همین دلیل تابعین در صدد برآمدند تا مرجعی برای استدلال پایه گذاری کنند، مرجعی که الله ﷻ و رسولش ﷺ احکام را بر آن مرجع بنا کرده بودند که همان قرآن و سنت رسول الله ﷺ و اجماع و قیاس می باشد که در حدیث حضرت معاذ (رض) به آن اشاره شده است تا دست مغرضان به شریعت بسته شود و نتوانند هر آنچه نفس آنها خواست، فتوا دهند. و شرط قیاس این است که اگر حکم حادثه ای را در سه دلیل اولی نیافتند، دلیل محسوب می شود. بدین ترتیب مذهب تدوین شد و تدوین مذهب چیزی جز جلوگیری از تحریف دین نیست. و مذهب در این زمان خیلی ضروری است، در این زمان که هرکس و ناکسی لباس علماء را پوشیده و هوای خود را به عنوان دین مطرح می کنند و اینان از وجود مذهب سخت خشمگینند؛ به این دلیل که مذهب اجازه ی اجرای نقشه ی آنان را نمی دهد. و ما از میان مذاهب چهار گانه ی اهل تسنّن، مذهب امام اعظم (رض) را اختیار کرده ایم؛ زیرا به پیامبر ﷺ و اصحاب وی (رض)، هم از نظر علم نزدیکتر است و هم از نظر زمان؛ زیرا وی در قرن اول و دوم می زیستند که در آن زمان احادیث منقول از پیامبر ﷺ خیلی فراوان بود و از فاصله ی کمتری احادیث را می شنیدند یعنی به فاصله ی یک یا دو نفر. و در زمان خیر قرنها می زیسته اند. ولی ما که تقریباً بیش از هزار و چهارصد سال از پیامبر دوریم چگونه به خود اجازه ی بی ادبی به آنان را داده و حکمی غیر از حکم آنها می دهیم، در حالی که تعداد خیلی کمی از احادیث در دست ما وجود دارد. این جرأت را چیزی جز جهل به ما نمی دهد و مثالی برای عدم جرأت عالمان می آورم. از عالم مذهب احناف عبیدالله ابن مسعود (رحمه الله) است که در مشرق و مغرب مشهور است و در موضوعات مختلف دینی تألیفات بسیار دارد و برای نمونه در اصول فقه، کتاب توضیح، که همه ی طالبان علوم دینی می دانند که آن کتاب چه گوهرگرانبهایی است، را تألیف نموده اند، با این وجود وی به خود اجازه ی خروج از مذهب امامش را نداده است.
در میان کتب حنفی هم روایاتی داریم با عنوان روایت اصول یا ظاهر مذهب و آن روایاتی است که به طور تواتر از امام اعظم (رض) روایت شده و آن مسائل در شش کتاب از امام محمد (رض)، وارد شده است:
و روایاتی داریم با عنوان «روایت نوادر» که آن نیز روایت امام محمد (رض) است ولی بطریق آحاد.
توضیح آحاد: در مقابل متواتر است. و متواتر به خبری گفته می شود که چندین نفر آن را روایت می کنند طوری که عقل، اجتماع و متحد شدن آنان بر دروغ را غیرممکن می شمارد. پس آحاد یعنی عده ای کم آن را آورده و ذکر کرده اند.
و آن عبارت است از:
و اما ذکر طبقه ی فقها، تا بدین وسیله جایگاه خود را در میان آنها مشخص کنیم.
فقها را به هفت طبقه تقسیم بندی کرده اند: 1) طبقه ی مجتهدین در شرع مثل ائمه ی اربعه ( امام ابوحنیفه (رض) و امام مالک (رض) و امام شافعی (رض) و امام احمد حنبل (رض)).
۲طبقه ی مجتهدین در مذهب خود: کسانی که از یک مذهب خاص پیروی می کنند به علاوه، از ادله ای که استادشان آنها را وضع کرده است قادر بر استخراج احکام می باشند و گرچه ممکن است در فروع با امام خود اختلاف داشته باشند ولی در اصول موافقند؛ مثل شاگردان امام اعظم (رض) : امام ابویوسف (رض) و امام محمد (رض) و غیر آن ها.
۳طبقه ی مجتهدین: در مسائلی که نصی در باره ی آن از امام مذهب نیست، مجتهدین این طبقه در آن اجتهاد می کنند
(خصاف و ابو جعفر طحاوی و ابی الحسن کرخی و شمس الائمه حلوانی و سرخسی و فخرالاسلام بزدوی رحمهم الله علیهم اجمعین)
۴اصحاب تخریج از مقلدین مانند رازی؛ اینان قادر بر اجتهاد نیستند ولی بر اصول و مأخذ احاطه دارند و بر ترجیح قول مجمل که دارای دو وجه است قادر می باشند.
۵اصحاب ترجیح از مقلدین، مثل قدوری و صاحب هدایه و غیر آنها؛ اینان قادر بر ترجیح بعضی از روایات بر دیگری هستند مثل گفتن این که؛ این از آن اولی است و یا هذا ارفق للناس.
۶طبقه ی مقلدین، که قادرند اقوی را از ضعیف و ظاهر مذهب را از روایت نادر تشخیص دهند مثل اصحاب متون معتبره از متأخرین مانند صاحب کنز، صاحب وقایه و شأن اینان این است که در کتب خود اقوال مردوده و روایات ضعیفه را نقل نمی کنند.
۷طبقه ی مقلدین که قادر بر تمیز مذکور در طبقه ششم نیستند.
و از معتبرترین متون، کتاب «النقایه» است که کتاب «الوقایه» را مختصر کرده و ما در این کتاب آن را مرجع مسائل قرار دادیم به اضافه ی ذکر دلائل از کتب معتبر، باشد که مقبول حق واقع شود.
و من الله التوفيق و هو حسبي.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.