کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 1
سنتهای وضوء
1) شروع با بسم الله.
۲شستن دو دست تا مچ.
۳نیت کردن.
۴مسواک.
۵شستن دهان (در هر بار آب جدید بگیرد).
۶شستن بینی.
۷تخلیل ریش.
۸تخلیل انگشتان (تخلیل: وارد کردن انگشتان لابلای همدیگر).
۹سه بار شستن هر آنچه از اندام که شسته می شود.
۱۰یک بار مسح بر تمام سر.
۱۱مسح بر گوش ها با آبی که برای مسح سر گرفته شده است.
۱۲ترتیب (به ترتیبی که در قرآن آمده؛ یعنی اول صورت سپس دست ها و بعد مسح سر و شستن پا)
۱۳ولاء: پی در پی شستن؛ یعنی شستن یک عضو قبل از اینکه عضو قبل از آن خشک شود.
یادآوری: سنّت (مؤکده- سنَة الهدی):
آنچه از عمل که رسول الله ﷺ بر آن مداومت کرده است با ترک آن احیاناً. (یعنی تقریباً همیشه آن را انجام می داده و در بعضی از اوقات آن را ترک کرده است) و حکم آن ثواب است با انجام دادن آن و انجام ندادن آن فعل، عتاب دارد (مؤاخذه شدن به اینکه چرا انجام نداده ای).
التوضیح ج2ص681نورالانوار ص170و171فقه کیدانی مشروع سوم.
دلایل سنّت وضوء:
۱از حضرت ابو هریره (رض) : رسول الله ﷺ گفتند: ای ابوهریره، وقتی خواستی وضو بگیری پس بسم الله بگو؛ زیرا حفظه (فرشتگان کاتب اعمال) تا فارغ شدنت از وضو برایت عمل نیک می نویسند.
(مجمع الزوائد ج1ص513 دارالفكر (10ج)- نيل الأوطار شرح منتقى الأخبار،محمد بن علي بن محمد بن عبد الله الشوكاني،ج1ص159،دارالفكر (9ج)1994- كنزالعمال متقي هندي ج1ص1877، اعلاءالسنن ج1ص67 - معجم الطبرانی الصغیر ج1ص131.).
۲از رسول الله ﷺ روایت است که: وقتی یکی از شما از خواب بیدار شود، قبل از سه بار شستن دستان، آنها را در ظرف آب فرو نکند، یعنی قبل از فرو کردن در ظرف، دست های خود را بشوید؛ زیرا وی نمی داند که دست وی در شب به چه چیز خورده است.
( صحيح مسلم ج3ص146،دار الكتب العلمية،(2ج)1992 - اعلاءالسنن ج1ص65 - مسند احمد ،مسند آبي هريره،ج2ص477،دار إحياء التراث العربي(7ج)سنن الترمذي،ج1ص98،دار الكتب العلمية،(5ج)1994- سنن الدارمي ج1ص196؛دار الكتب العلمية(2ج)1996).
3- از رسول الله ﷺ:
اگر بر امّت من سخت نمی آمد هر آئینه امر می کردم که با هر وضو مسواک بزنند (اطاعت از امر رسول الله ﷺ واجب است و چون بخاطر حرج، وجوب مسواک ساقط شد، پس سنّت بودن آن پابرجاست).
(اعلاء السنن ج1ص65- (اخرجه موطا مالك ج1ص134 - مسند احمدج2ص495 - سنن الكبري للبيهقي ج1ص59،دارالفكر(17ج)- سنن النسايي الكبري ج2ص198،دارالفكر (7ج)1996 ، اعلاءالسنن ج1ص68 - صحيح بخاري ج2ص681 - مسند ابوحنيفه ص250،دارالكتب العلميه (1ج)- بلوغ المرام ابن حجر العسقلاني ،ج1ص10، دارالمعرفه (2ج)).
۴رسول الله ﷺ بر مضمضه و استنشاق مواظبت کرده است؛ یعنی دائماً در وضوء این کار را انجام می داده اند.
(هدایه بشرح فتح القدیر ج 1ص
22- فتح القدير ج1ص23 - مثل حديث از عثمان بن عفان في جامع المسانيد والمراسيل سيوطي ج15ص193،دارالفكر (21ج)1994 - تلخيص الحبير في أحاديث الرافعي الكبير،ابن حجر،المدينه المنوره،(4ج)،1964).
۵از طلحه بن مصرف از پدرش او هم از جدش: نزد رسول الله ﷺ آمدم در حالی که وی وضو می گرفت و آب از صورت و ریش آن حضرت ﷺ می چکید و من دیدم که آن حضرت ﷺ بین مضمضه و استنشاق فصل می کردند؛ یعنی مضمضه و استنشاق را جدا از هم انجام می دادند.
((ابوداود ج1ص233،(14ج) اعلاء ج1ص78-79 - معجم الطبرانی الکبیر ج19ص181 - السنن الکبری للبیهقی ج1ص85 - معرفة السنن الاثار ج1ص271 - نصب الرایة ج1ص14).
۶رسول الله ﷺ وقتی وضو می گرفتند ریش خود را تخلیل می کردند.
(مسند احمد ج7ص334 - مستدرك علي الصحيحين حاكم ج2ص26
مرفوعا عن عائشه (20ج)- اعلاءالسنن ج1ص94).
7- از لقيط بن صبره (رض) : رسول الله ﷺ فرمودند:
وقتی وضو می سازی بین انگشتان خود را تخلیل کن.
(مسند احمد ج4ص616 - ترمذي ج1ص132،دارالكتب العلميه،(5ج)1994- مسند الطيالسي ،ص127،دارالمعرفه(1ج) - اعلاءالسنن ج1ص95 - مسند ابی داود الطیالسی ج2ص677 - المستدرک علی الصحیحین ج1ص291 - سنن الترمذی ج1ص56).
۸از ابی بن کعب (رض) از رسول الله ﷺ:
هر کس یک بار اعضاء وضو را شست، وی وظیفه اش را انجام داده؛ یعنی فرض وضو را بر جای آورده و اگر دو بار انجام دهد، پس برای او دو اجر ثابت است و اگر کسی سه بار بشوید، پس آن وضوی من است و وضوء انبیاء قبل از
من. سنن ابن ماجه ج1ص145مسند ابی داود الطیالسی ج3ص433مسند احمد ج10ص27المسند للشاشی ج3ص373المعجم الکبیر للطبرانی ج13ص234سنن الدارقطنی ج1ص134مجمع الزوائد ج1ص230.
۹امام شافعی (رض) نیّت را فرض دانسته است ولی ما آن را (وضوء را) مانند پاک کردن لباس و چیزهای دیگر می دانیم که احتیاج به نیّت ندارد و نیّت سنّت است و وضوء بدون نیّت ثوابی ندارد ولی می تواند مفتاح نماز باشد و حدیث اسلام آوردن حضرت عمر (رض) که برای خواندن قرآن وضوء ساخت که در آن وقت وضوی ایشان بدون نیّت بوده است؛ زیرا نیّت قبل از اسلام لغو و بی معنی است مانند آنکه نیّت ندارد.
۱۰حضرت انس (رض) وضوء ساخت و اعضای وضوء را سه بار شست و بر سر خود یک بار مسح کرد و گفت:
این وضوی رسول الله ﷺ است. (ترمذی از ربیع بنت معوذ ج1ص123فتح القدیرج1ص29سنن الکبری للبیهقی ج1ص108مجمع الزوائد ج1ص531).
۱۱از ابن عباس (رض) : رسول الله ﷺ در هنگام وضوء، در مسح سر، بر گوش های خود نیز مسح کردند.
(ابن حبان فی صحیحه ج2ص161،دارالفکر (6ج) - سنن الکبری للبیهقی ج1ص117- سنن ابن ماجه ج1ص151- مصنف ابن آبی شیبه ج1ص29- مسند آبی یعلی ج4ص367،دارالکتب العلمیه (7ج)1998 - اعلاءالسنن ج1ص83).
۱۲امام شافعی (رض) ترتیب را فرض می داند و نزد ما سنّت است؛ زیرا در قرآن، آنچه که در بین اعضای وضوء آمده، «واو» مذکور است که مطلق جمع را می رساند.
واو جمع: اگر بین دو شیء «واو» ذکر شود این معنی را می دهد که این دو حکمشان یکی است و ترتیب بین آنها را مشخص نمی کند؛ مثلاً وقتی می گویی رحیم و حامد آمد، منظور این است که این دو آمده اند و این را نمی رساند که کدام یک اول آمده اند و این است معنی مطلق جمع یعنی فقط جمع بودن را می رساند نه ترتیب را.
و از حضرت علی (رض) : وقتی اعضای وضوء را بشویم برایم فرقی ندارد که از چه عضوی شروع کرده باشم.
دارقطني ج1ص92سنن الكبري للبيهقي ج1ص150اعلاءالسنن ج1ص115الاوسط ابن المنذر ذكر تقديم الاعضاء.
۱۳از عبدالله بن مسعود (رض) : مردی نزد رسول الله ﷺ آمد و
پرسید که اگر کسی غسل جنابت بگیرد و به عضوی از بدن وی آب نرسیده باشد حکم چیست؟ رسول الله ﷺ گفتند که فقط همان موضع را بشوید.
الطبراني في الكبير ج10ص231،سنن الكبري للبيهقي ج1ص313مجمع الزوائد ج1ص609اعلاءالسنن ج1ص114-115.
۱۴از عبدالله بن عمر (رض) روایت است که وقتی در بازار بودند استنجا کردند و وضوء ساختند و صورت و دستان خود را شستند و بر سر خود مسح کردند. در این وقت او را برای خواندن نماز جنازه خواندند. وقتی داخل مسجد شدند بر خفین خود
مسح کردند و نماز میّت خواندند. (الموطا مالک ج1ص 79 - دارالکتاب العربی (2ج)1988- اعلاءالسنن ج1ص119).
۱۵از عبدالله بن زید (رض) در باره ی وضوی رسول الله ﷺ پرسیدند. پس گفت تا آب بیاورند. اول بر دست های خود سه بار آب ریخت و بعد دست در ظرف کرد و دست ها را سه بار شست بعد صورتش را سه بار شست و بعد دست ها را تا آرنج دوبار دوبار شست، بعد بر سر خویش مسح کرد. دست را به جلو و عقب کشید و بعد پاها را شست و در اینجا موسی از وهیب روایت می کند که یک بار مسح کرد و این را بخاری روایت کرده است. صحیح بخاری ج1ص81اعلاءالسنن ج1ص 110.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.