کتاب راه روشن حنفی
هفت نفر واجد شرایط دریافت زکات می باشند:
۱کسی که دارائی دارد ولی به نصاب نمیرسد.
۲مسکین: کسی که چیزی ندارد.
۳عامل الصّدقه: کسی که زکات مردم را جمع کرده و به مستحقّین میدهد.
و این شخص فقط می تواند مزد خود را به مقدار عملش از زکات بگیرد.
۴مکاتب: کسی که غلام کسی باشد و بهطور قسطی خودش را بخواهد آزاد کند و به وی تا آزاد کردن خود و پرداخت قسطش کمک کرده میشود.
۵مدیون: کسی که بدهی دارد و نصابی فاضل از بدهی خود ندارد.
۶فی سبیل الله: کسی که برای رفتن به جنگ خرجی ندارد (قول امام ابویوسف (رض)) و یا کسی که بر وی حج فرض شده ولی نتواسته است که حج را اداء کند. (قول امام محمد (رض)).
۷ابن السّبیل: کسی که از وطنش دور افتاده و برای برگشت چیزی ندارد. (گرچه در خانهاش دارای اموال باشد).
دلیل:
ترجمهی آیه: زکاتها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانی است که برای (جمعآوری) آن زحمت میکشند و کسانی که الفت داده میشود دلهای ایشان را و برای (آزادی) بردگان و (ادای دین) بدهکاران و در راه الله ﷻ و واماندگان در راه، این، یک فریضهی الهی است و الله ﷻ دانا و حکیم است!.[1]
مؤلفه ی قلوب: به کسانی گفته میشود که کنار مسلمانان زندگی میکنند و یا تازه مسلمان شدهها و یا کسانی که از آنها ممکن است ضرری به مسلمانان برسد و در زمان رسولالله ﷺ به آنها مقداری از زکات داده می شد و به اجماع امّت، بعد از عزّت و قوّت یافتن اسلام، اعطای زکات به آنها ممنوع شد و دیگر از مصرف محسوب نمیشوند و فقط همان هفت گروه که مذکور شد، موارد مصرف زکات می باشند.[2]
مؤلفه ی قلوب در زمان رسولالله ﷺ و در زمان خلافت ابوبکر (رض) منحل شد.[3]
مزکّی می تواند زکات خود را برای همه ی این مصارف تقسیم کند و همچنین مجاز است که به یکی از این مصارف بپردازد.
مزکّی: کسی که زکات می پردازد.
دلیل:
از ابن عباس (رض): به هر یک از این صنف ها زکات اداء کنی، از ذمه (گردنت) ساقط است.[4]
رسولالله ﷺ: به سلمه بن صخر الانصاری فرمودند: به صاحب زکات بنی زریق برو و از آنها زکات را برای خودت بگیر.[5]
این پرداخت باید بهصورت تملیک باشد.
تملیک: مالک گرداندن طرف مقابل.
دلیل:
الله ﷻ می فرماید: «... و بدهید زکات را ...»[6] و این دادن (ایتاء) یعنی مالک گرداندن کسی را گویند.[7]
مزکّی نمی تواند زکات خود را به شوهرش یا زنش یا که پسر یا دخترش یا که نوه ی خود یا به پدر و مادر و پدربزرگ و مادربزرگ خود بدهد؛ و همچنین نمی تواند به مملوک (کنیز یا غلام خود) بدهد.
دلیل:
حضرت علی (رض): از زکات فرض، برای فرزند و پدر هیچ حقی نیست.[8]
دلیل:
زیرا منافع آنان مشترک میباشد پس تملیک کامل حاصل نمیشود و کمال تملیک در زکات واجب است.[10]
همچنین نمی تواند به کسی که غنی باشد زکات دهد.
غنی: کسی که دارای نصاب فطریه باشد.
دلیل:
رسولالله ﷺ: گرفتن زکات بر غنی حلال نیست.[11]
همچنین نمی تواند به طفل غنی یا مملوک غنی بدهد.
دلیل:
زیرا طفل غنی به خاطر اموال پدرش غنی محسوب میشود.[12]
همچنین نمی تواند به بنی هاشم و مملوک آنان نیز زکات دهد.
دلیل:
رسولالله ﷺ: زکات برای محمد ﷺ و آل محمد حلال نیست؛ زیرا زکات چرک اموال مردم میباشد.[13]
ذمی نیز از موارد مصرف زکات نیست غیرمسلمان.
دلیل:
رسولالله ﷺ: (زکات را) از اغنیاء مسلمین بگیر و به فقراء آنان بپرداز.[14]
اگر زکات خود را به شخصی بدهد و بعد معلوم شود که آن شخص مملوک خودش بوده است، پس بر وی لازم است که زکات خود را به کسی دیگر دهد و آنچه که به مملوک خود داده است از زکاتش محسوب نمیشود.
دلیل:
زیرا در این عمل، تملیک که رکن زکات است وجود ندارد.[15]
و اگر به کسی زکات خود را اداء کند و به گمان خود وی را از موارد مصرف زکات بداند و بعد معلوم شود که وی مورد مصرف زکات نبوده است، بر وی لازم نیست که زکاتش را دوباره بپردازد و در غیر از مملوک خود همان از زکاتش محسوب میشود.
دلیل:
شخصی زکات خود را در کنار مردی در مسجد گذاشت تا وی آن را بردارد ولی پسرش آن را برداشت و آن مزکّی گفت که والله من قصد دادن به تو را نداشتم بلکه آن از زکات بود. در این حال رسولالله ﷺ فرمودند: ای یزید (اسم مزکی)؛ برای تو است آنچه نیّت کردی (از زکات) و ای معن (اسم پسر مزکی) تو را نیز آنچه گرفتی.[16]
و این عمل موقعی است که مزکّی (زکات دهنده) بیشتر گمانش بر این باشد که کسی که به وی زکات اداء میکند، مصرف زکات باشد ولی اگر بداند و یا گمان کند که مصرف نباشد، از زکاتش محسوب نخواهد شد.
یادآوری: مصرف زکات: شخصی که می توان به وی زکات داد؛ یعنی همان هفت نفر که گفته شد.
مستحب است که وقتی زکاتی به فردی میدهد، آن مقدار بپردازد که آن شخص از درخواست کمک از دیگری در آن روز مستغنی باشد.
دلیل:
رسولالله ﷺ در باره ی صدقه ی فطر فرمودند که فقراء را در این روز از درخواست کمک بی نیاز گردانید.[17]
پرداخت زکات به مقدار یک نصاب به فقیری غیر از مدیون مکروه است.
دلیل:
زیرا با ادای آن زکات غناء حاصل میشود و در این مسئله گرچه اداء به غنی نیست ولی نزدیک به آن است.[18]
بردن و نقل زکات از شهری به شهری دیگر مکروه است مگر اینکه از نزدیکان وی در آن شهر باشد و یا اینکه اهل آن شهر محتاج تر باشند.
دلیل:
رسولالله ﷺ وقتی معاذ (رض) را به یمن فرستادند فرمودند: زکات را از اغنیاء آنان بگیر و به فقراء آنان بده.[19]
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.