کتاب راه روشن حنفی
حکم نماز جمعه و عیدین در روستاها
سؤال: اگر جمعه در روستاها ناجایز باشد پس چرا علمای بزرگ ترکمنصحرا آن را در روستاها میخوانند؟ اگر ناجایز باشد پس مگر اینها نمیدانند که چنین است؟
جواب: چرا این عالمان بزرگوار تا به امروز در روستاها نخواندهاند و بعد چندین دهه حالا دارند میخوانند و به کتبی که خواندهاند پشت پا میزنند؟ و اگر شرایطش (نماز جمعه) بوده که این عالمان ما چندین سال با ترک جمعه گناهکار بودهاند.
و اما دلیل؛
جمعه در غیر از شهر اداء کرده نشود و دلایل آن به این شرح میباشد:
از حضرت رسولالله ﷺ و حضرت علی (رض): جمعه و تکبیر تشریق نیست مگر در شهر جامع.
صحابه (رض) مساجد جامع در شهرها بنا میکردند و جمعهها را در شهرها اقامه میکردند نه در روستاها.[1]
اصل در شهر بودن، مکه و مدینه میباشد که از زمان رسولالله ﷺ تا به امروز در آنها جمعه برگزارشده است.[2]
تعریف شهر: مکانی بزرگ که در آن کوچهها و بازارها باشد و دارای روستاهای تابعه باشد و در آن والی (حاکم) باشد که بتواند حق مظلوم را از ظالم بگیرد و صاحب هدایه دارای کوچه و روستاها بودن را ترک کرده و ذکر نکرده؛ به خاطر اینکه تنفیذ احکام و اجرای حدود درجایی غیر از شهر اجرا نمیشود.[3]
از حضرت عائشه (رض): مردم از اطراف و روستاهای مدینه متناوباً (نوبتی) به جمعه میآمدند.[4]
اگر جمعه بر روستاییان و اطراف مدینه واجب بود، همهی آنها همیشه میآمدند نه نوبتی؛ پس نوبتی آمدن آنها دال بر عدم وجوب جمعه بر غیر از شهریها میباشد.
اولین جمعهای که بعد از مدینه اقامه شد در مسجد عبدالقیس در جواثی میباشد.[5]
جواثی شهری از شهرهای بحرین میباشد.[6]
گفتهشده است که در آن بیش از چهار هزار نفر سکونت داشتهاند ...؛ و در آن قلعهای بوده است به نام جواثا. (باید بدانیم که قلعه را در یک روستا بنا نمیکنند).[7]
جمعه در مکّه فرض شد و رسولالله ﷺ نتوانستند جمعه را در مکّه اقامه کنند و وقتی به قبا (نام روستا) رسیدند به مدت چهارده (14) روز در آنجا ماندند ولی در آنجا (قبا) جمعه نخواندند تا اینکه به مدینه آمده و جمعه را اقامه کردند؛ پس این دلیلی است بر عدم جواز جمعه در روستا (غیر شهر).[8]
منظور از اکبر مساجد، اکبر مساجد مصر یعنی شهر است. به شرح الوقایه رجوع شود.
نماز جمعه جایز نیست مگر در مصر (شهر).[10]
زیرا ظهر فرض است و با دلیل قطعی ثابت شده است پس جز به دلیل قطعی ترک نشود و صحابه (رض) بهجز در مصر جامع منابر جمعه بنا نکردهاند پس این اجماع است که شهر بودن در ادای جمعه فرض است و به غیر آن جایز نیست.[11]
اختلاف بین مذهب حنفی و شافعیه بر سر همین مسئله است که طبق مذهب حنفی جمعه در روستا جایز نیست و شافعیه همین احادیث که این اشخاص نوشتهاند را دلیل بر جواز جمعه در روستا قرار دادهاند و مجتهدین و علمای احناف جواب آنان را دادهاند پس کسانی که احادیث در مورد جایز بودن جمعه در روستا را مطرح میکنند حنفی نیستند و ترکمنصحرا همه حنفی هستند پس به این نکته باید توجه شود. حال جواب مذهب حنفی بر استدلال شافعیان بر این احادیث بیان میشود.
اولین جمعهای که بعد از مدینه اقامه شد در مسجد عبدالقیس در جواثی میباشد.[12]
جواثی شهری از شهرهای بحرین میباشد.[13]
گفتهشده است که در آن بیش از چهار هزار نفر سکونت داشتهاند ...؛ و در آن قلعهای بوده است به نام جواثا.[14] (باید بدانیم که قلعه را در یک روستا بنا نمیکنند).
پس جواثا روستا نبوده است بلکه شهر بوده است.
پس در روستا خواندن دروغی است که نویسندهی مطلب به این روایت اضافه کرده است.
زیرا قریه روستا نیست بلکه به مکه ام القری گفته میشود.
در مبسوط جواثا شهر است و شهر را قریه نامیده میشود همچنان که در این آیه مکه را قریه نامیده شده است:
و گفتهی حضرت عمر (رض) این است: حیثما کنتم. أی من مثل جواثا من الأمصار، وهی بضم الجیم وبالثاء المثلثة.
هر جا که شهر باشد مثل شهر جواثا در آن جمعه بخوانید.
پس دروغ دیگر پیام این است که کلام حضرت عمر ﷺ را تحریف کرده است و گفته است هر جا خواستید بخوانید.
باز تأکید میکنیم که البنایه جواب شافعیان را میدهد و هر کس قائل به جواز جمعه در روستا باشد حنفی نیست.
از حضرت عائشه (رض): مردم از اطراف و روستاهای مدینه متناوباً (نوبتی) به جمعه میآمدند.[18]
اگر جمعه بر روستاییان و اطراف مدینه واجب بود، همهی آنها همیشه میآمدند نه نوبتی؛ پس نوبتی آمدن آنها دال بر عدم وجوب جمعه بر غیر از شهریها میباشد.
پس این نیز مغالطهای است که خواسته است جواز آمدن روستاییان به جمعهی شهر را دلیل بر جواز جمعه در روستا بگیرد.
اهل منا در جمعهی مکه شرکت میکردند؛ پس این نیز جواز حضور روستایی در جمعهی شهر را میرساند و دلالتی بر جواز جمعه در روستا نمیباشد.
باز تأکید میشود این از استدلالات شافعیه است که احناف جواب آن را دادهاند.
جمعه در مکه فرض شد و رسولالله ﷺ نتوانستند جمعه را در مکه اقامه کنند و وقتی به قبا (روستا) رسیدند، به مدت چهارده روز در آنجا ماندند ولی در آنجا (قبا) جمعه نخواندند تا اینکه به مدینه آمدند و جمعه را اقامه کردند. پس این دلیلی است بر عدم جواز جمعه در روستا (غیر شهر).[19]
ابی هریره (رض) برای نماز جمعه از ذوالحلیفه پیاده میآمدند و ذوالحلیفه در 6 میلی مدینه بود.
اهل ذوالحلیفه همراه رسولالله ﷺ جمعه میخواندند و ذوالحلیفه در 6 میلی مدینه بود.
شافعی (رض) گوید: که سعید ابن زید (رض) و ابی هریره (رض) در مکانی به نام الشجره زندگی میکردند و جمعه را بعضیاوقات میآمدند و بعضی وقتها ترک میکردند و این مکان 6 میل فاصله داشت؛ و روایت میشود که عبدالله بن عمرو بن عاص (رض) دو میل با طائف فاصله داشت و به جمعه میآمد و جمعه را ترک میکرد؛ یعنی بعضیاوقات میآمد و بعضیاوقات نمیآمد.
این روایات نیز برگزاری جمعه در ذو الحلیفه را نمیگوید.
(برای ادای جمعه شهر شرط است) پس در دشت و روستا ادا نمیشود؛ به خاطر اینکه بیهقی در کتاب المعرفه ی خود و عبدالرزاق و ابن ابی شیبه در مصنف خودشان از حضرت علی (رض) روایت کردهاند که همانا ایشان (رض) گفتند که: «جمعه و تشریق یعنی تکبیر تشریق و نماز فطر و قربان نیست مگر در شهر جامع یا شهری بزرگ». ظاهراً «أو» برای شک است و ابن حزم حدیث را صحیح دانسته است و عبدالرزاق از حدیث عبدالرحمان سلمی از علی (رض) روایت کرده است که گفتند: «جمعه و تشریق نیست مگر در مصر جامع» و دلیل دیگر این است که مدینه رسولالله ﷺ دارای روستاهای بسیاری بود و نقل نشده است که رسولالله ﷺ امر کرده باشند که در آن روستاها جمعه برگزار شود.
بدانکه قریه و مصر از اشیاء عرفی است که به هیچ حال نمیتواند دقیق مورد ضبط و تعریف قرار گیرد و برای همین فقها تعریف مصر را بر عرف واگذاشتهاند همچنان که در بدایع چنین ذکر شده است.
و به تعریف و تعیین حدود مصر جامع ذهن خود را معطوف داشتهاند و همهی تعاریف ذکر شده بعدازاینکه مکان شهر شد میباشد؛ زیرا مصر جامع اخص از مصر است پس چهبسا مصر تحقق یابد ولی مصر جامع نباشد.
و من در عبارت متقدمین دیدهام که وقتی اختلاف در تعریف مصر را بیان میکنند، آن را در تعریف جامع بنا مینهند و میگویند: اختلفوا فی المصر الجامع الی آخر؛ و پس ثابت شد که آنان تعریف مصر مطلق را منظور ندارند و مردم وقتی منظور متقدمین را درک نکردند پس دست به طعن در تعاریف آنان زدند.
یک مورد (از این سهلانگاری) آنچه ابن شجاع بیان داشته است میباشد که میگوید: وقتی اهل آنطوری باشد که اگر در بزرگترین مساجدش جمع شوند، گنجایش نداشته باشد و بعد ادامه میدهد که این تعریف بر اکثر قریهها صدق میکند و بر
پس تعریف را ازنظر جامع بودن و هم ازنظر مانع بودن تعریف، نقض کردهاند و مراد تعریف را فهم نکردهاند؛ زیرا این تعریف مصر جامع است نه مصر مطلق.
حاصل این بحث اینکه مصر جامع آن مصری است که اهل آن آنقدر زیاد شوند طوری که مساجد آنان گنجایش آنها را نداشته و احتیاج به بنای مسجدی بزرگتر داشته باشند و این آن معنایی است که صاحب العنایه تعریف را بر آن بنانهاده است پس گفت که ابن شجاع گفته است که بهترین آنچه در این مورد بیانشده است آن است که اگر اهل آن در مسجد بزرگ جمع شوند گنجایش نداشته باشد و به بنای مسجدی دیگر برای جمعه احتیاج پیدا کنند و این احتیاج غالب است در نزد جمع شدن کسانی که بر آنان جمعه واجب شده است.
پس خوب فکر کنید که میگوید: حتی احتاجوا الخ و این در عامهی تعاریف این عبارت به چشم نمیخورد و به این عبارت احتیاجی نیست مگر اینکه میخواهد مراد و منظور از تعریف را برایتان روشن کند.
و از این عبارت آنچه ما گفتیم حاصل میشود که تعریف مذکور در حق کسانی است که جمعه بر آنان واجب شده است و احتیاج به بنای مسجد دیگری پیداکردهاند نه در حق کسی که بر آنان جمعه واجب نیست و بعد آنان درصدد اقامهی جمعه برآیند پس شروع بهاندازه گیری مساجدشان کنند که آیا گنجایش دارد یا خیر؟
و این به اعتبار اغلب مصرها میباشد؛ زیرا چه گنجایش داشته باشد و چه نداشته باشد و بعد مسجدی بنا نکرده باشند چون این مهم، این اماکن را از شهر بودن خارج نمیکند البته به شرطی که قبل این تعریف مصر باشند و جمعه بر آنان واجب شده باشد.
شاید که تو از واقعیت در خارج چشمبستهای و فقط عبارات را نگاه میکنی و برای همین در اشتباه افتادهای و اگر حال را در وقایع امر در نظر میگرفتی، شکی بهت راه نمیداد که آنان در بیرون نیز چنین عمل میکردهاند پس وقتی قریهای اهل آن زیاد میشدند و مساجد جوابگوی آنان نبودند و احتیاج به بنای مسجدی نو پیدا میشد تا در آن جمعه بخوانند.
اولیترین عبارت آن است که از امام اعظم (رض) روایتشده است که میگوید: هر شهری که در آن کوچهها و بازارها میبود و دارای رساتیق (روستاهای تابعه) و ترجمهی آن به هندی «باندی» است و والی باشد تا حق مظلوم را از ظالم بگیرد و عالمی که به آن در اتفاقات رجوع شود.
و نزد امام ابویوسف (رض) و این را اصحاب متون ذکر کردهاند: هر موضعی که دارای امیر و قاضی باشد که احکام را اجرا میکند و اقامهی حدود میکند و این حد طبق تعریف آمده در «الدُرّ المختار» از کتاب قضاء است که آمده است برای تنفیذ قضاء، طبق ظاهر روایت مصر شرط است پس نزد ما احناف قاضیان منصوب نمیشوند مگر در شهر و برای همین اصحاب متون چنین تعریف کردهاند.
اگر گویی که پس با این حساب بر اهل مصر در این زمان جمعه واجب نیست چون این تعریف بر هیچ مصری صدق نمیکند پس کو قاضی و کو اقامهی حدود؟ گویم اصحاب ما بهصراحت گفتهاند که مملکت اگر به دارالحرب تبدیل شود، کسی جمعه بخواند که مردم بر آن اتفاق کنند، در المبسوط و الشامی اینچنین ذکر شده است.
ابوحنیفه (رض) گمان میکند که از رسولالله ﷺ برایش روایت کردهاند که: جمعه و تشریق نیست مگر در مصر جامع.
از ابراهیم (رض): جمعه و تشریق نیست مگر در مصر جامع.
از ابراهیم (رض): صحابه (رض) در لشکرگاه جمعه برگزار نمیکردند.
از حضرت علی (رض): جمعه و تشریق نیست مگر در مصر جامع.
از ابی بکر بن محمد (رض) روایت است که به اهل ذوالحلیفه نوشت که: و جمعه نخوانند و به مسجد رسولالله ﷺ بیایند.
از حسن (رض) و محمد (رض): جمعه فقط در مصرها (شهرها) است.
بر اهل روستا جمعه نیست همانا غیر این نیست که جمعه بر شهرهایی مانند مدائن واجب است.
از حضرت علی (رض): جمعه و تشریق و فطر و قربان نیست مگر در مصر جامع و مدینهای بزرگ و عطا (رض) نیز چنین گفته است
در هدایه چنین آمده است: جمعه درست نیست مگر در مصر جامع یا مصلای مصر و در روستا جایز نیست؛ زیرا رسولالله ﷺ فرمودهاند: جمعه و تشریق و فطر و قربان نیست مگر در مصر جامع.
و ابن همام تفسیر میکند که مصر جامع هر موضعی است که امیر و قاضی باشد که تنفیذ احکام و حدود بکند و اثری را که در مصنف عبدالرزاق وارد شده است را مورد کافیه قرار میدهد و میگوید: از حضرت علی (رض): جمعه و تشریق نیست مگر در مصر جامع.
و قرطبی این اثر را موقوف بر حضرت علی (رض) ذکر میکند.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.