کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 1
تحقیقی در باره ی مقدار آب کم و زیاد
از رسول الله ﷺ روایاتی وارد شده بدین مضمون که آب را هیچ چیز نجس نمی کند. بر همین اساس بعضی گفته اند که اگر آب کم هم باشد نجس نمی شود مگر اینکه طعم یا بو یا رنگ آن تغییر کند. حال برای روشن شدن معنی این حدیث، احادیث وارد شده غیر از این ها را کنار هم می گذاریم تا معنی آن آشکار شود.
۱همه متفق اند که اگر طعم یا بو یا رنگ نجاست در آب باشد آن آب نجس است.
۲احادیثی که از رسول الله (رض) وارد شده است:
۲1) در باره ی بئر بضاعه بوده است که آب آن جاری بوده و به بساتین می رفته است. پس آن آب جاری بوده و ما هم می گوییم که اگر آب جاری باشد آن آب تا وقتی که رنگ یا بو و یا طعم نجاست به خود بگیرد، طاهر است.
شرح المعانی والاثار ج1ص11مبسوط سرخسی ج1ص44مسند احمد ج1ص554.
۲2) حدیث دیگر اینکه رسول الله ﷺ و اصحابش (رض) به حوضی رسیدند که در آن مردار بود، پس وقتی رسول الله ﷺ آمدند آن حدیث را گفتند. مقدار آن حوض معلوم نیست پس ما آن را بر کبیر تأویل می کنیم.
مانند این حدیث در باره ی مؤمن نیز آمده است بخاری ج1ص108صحیح مسلم ج4ص57مسنداحمد ج3ص239سنن الترمذی ج1ص339سنن ابی داود ج1ص386صحیح ابن حبان ج2ص214 و معنی آن این نیست که مؤمن هیچ گاه بدنش نجس نمی شود؛ زیرا همه می .دانیم که مؤمن هم جنب می شود. پس منظور رسول الله ﷺ معنایی غیر این است.
۲3) در حدیثی نیز آمده است که زمین نجس نمی شود.مسنداحمد ج2ص475بخاری ج1ص167سنن الکبری للبیهقی ج1364. در حالی که در احادیث غیر آن ایشان دستور دادند که مکان نجاست را حفر کنند و آن را بردارند. پس منظور ایشان این است که زمین بعد از اینکه نجاست آن برداشته و زائل کرده شد، نجس باقی نمی ماند و پاک می شود. پس در آب هم باید این معانی را لحاظ کرد که با توجه به احادیث (بر آب راکد بول نکنید و اگر کردید بعد از آن در آن غسل نکنید) احکام القرآن جصاص فصل اما الماءالذی خالطته النجاسهبخاری ج1ص93صحیح مسلم ج3ص153مسنداحمد ج2ص511سنن الترمذی ج1ص196ابی داود ج1ص132. بعد و حدیث (اگر ظرفی را سگ بلیسد پس محتوای آن را بریزید و آن ظرف را بشوئید مسلم و نسائی و حدیث افتادن زنگی بر چاه زمزم و دستور ابن عباس (رض) مبنی بر اینکه آب آن چاه را بیرون بکشند،
سنن الکبری للبیهقی ج1ص453مصنف ابن آبی شیبه ج1ص189سنن الدار قطنی ج1ص27. تقریباً مقدار کم و زیاد آب را آشکار بیان می کند.
آبی که در آن جانوری افتاده باشد که در آب زاد و ولد می کند مثل ماهی و قورباقه، آن آب نجس نیست و وضوء با آن جائز است.
اگر در آبی حشره بیفتد و آن حشره خون سیلان کننده نداشته باشد مثل پروانه – پشه – و غیر آن و یا جانوری که خون سیلان کننده نداشته باشد در آب بیفتد، آب را نجس نمی کند.
دلیل :
۱از میمونه (رض) (زوجه النبی): رسول الله ﷺ بر حوض ها گذر می کردند و در آن سرگین غلطان ها (ترکمنی: تومثغان) افتاده بودند، باز از آن حوض آب می خوردند و آب می دادند و وضو می گرفتند.
بنايه ج1ص 390مصنف ابن ابي شيبه ج1ص167تلخيص الحبير في احاديث الرافعي الكبير ج1ص25سنن الكبري للبيهقي ج1ص441مصنف عبدالرزاق ج1ص88مسند اسحق بن راهویه ج4ص220.
۲حیوان متولد شده در آب وقتی در آب بمیرد همانا در معدن و جای خود مرده است پس به آن حکم نجس داده نمی شود؛ زیرا اگر قرار باشد که به شیئی که در جای خودش قرار دارد حکم نجاست داده شود، پس انسان هیچ گاه پاک نمی شد، زیرا در شکم و رگ های وی نجاست وجود دارد. بنایه ج1ص392العنایه کتاب الطهاراتفتح القدیر ج1ص74.
با آبی که از میوه یا درخت گرفته شود وضو جائز نیست مثل آب سیب یا آب ریباس (یا ریواس نام گیاهی است).
با آبی که برای وضو یا غسل استفاده شده است وضو جائز نیست؛ فرقی ندارد که شخصی که آن را استفاده کرده است قبلاً وضوء داشته یا نداشته باشد، در هر صورت استفاده ی مجدد جائز نیست.
دلیل:
۱زیرا آن آب مطلق نیست و آب مقید است؛ یعنی به آن آب خالی گفته نمی شود بلکه مثلاً به آن آب انگور یا آب سیب یا آب میوه گفته می شود.
البحرالرائق ج1ص159الهدایه ج1ص21تبیین الحقائق ج1ص21مجمع الانهر ج1ص27.
۲زیرا با وضو و غسل ما از خود نجاست حکمی را پاک می کنیم (نجاست حکمی یعنی وقتی الله ﷻ به ما دستور شستن اعضای وضو را داد، پس ما از این دستور فهمیدیم که در آن اعضاء نجاستی وجود دارد گر چه ما آن را نبینیم پس به آن نجاست حکمی گفتیم) و همچنان که با آب مستعمل برای رفع نجاست حقیقی وضو جایز نیست و طهارت حاصل نمی شود، با آب مستعمل در رفع نجاست حکمی نیز طهارت حاصل نمی شود.
الهدایه ج1ص22البنایه ج 1ص 400البحر الرائق ج1ص101.
تنبیه: اگر با آب مستعمل طهارت حاصل می شد و بتوان چندین بار آن را استعمال کرد و منع شرعی نداشت، شرع به کسی که همراهش آب دارد ولی می ترسد اگر آن را استعمال کند، تشنه خواهد ماند، اجازه ی تیمم نمی داد و می گفت که آب را استعمال کن و آن را در ظرفی جمع کن و بعد از آن استفاده کن، در حالی که هیچ کس چنین نگفته است بلکه همه ی علماء گفته اند که وی تیمم کند.
دلیل :
روایت است که قومی نزد رسول الله ﷺ آمدند و گفتند که ما در این شنزار ساکن هستیم و آب را تا یک یا دو ماه نمی یابیم و در میان ما جنب و نفساء و حائض وجود دارد (حکم چیست؟). رسول الله ﷺ در جواب گفتند: زمین خود را لازم گیرید (یعنی تیمم کنید).
بنايه ج1ص530احكام القرآن جصاص سوره مائده باب ما يتيمم بهنصب الرايه كتاب الطهاره باب التيممالمبسوط ج1ص106مسند اسحق بن راهویه ج1ص339مسند ابی یعلی ج10ص269المعجم الاوسط ج2ص290.
پوست هر حیوانی به غیر از انسان و خوک با دباغت پاک می شود و می توان روی آن نماز خواند گرچه حیوان بدون ذبح مرده باشد (منظور از دباغت از بین بردن رطوبت نجس آن است و آن فرقی ندارد که به چه وسیله ای انجام شده است؛
مثلاً با خاك يا نمك يا ادويه).
پوست انسان بخاطر کرامت و احترام به انسانیت، دباغت نمی پذیرد.
دلیل :
۱از عبدالله ابن عباس (رض) : از رسول الله ﷺ شنیدم که می گفتند: هر پوستی که دباغت شده باشد آن پوست پاک است.
صحیح مسلم ج4ص45سنن آبی داود ج11ص181موطا مالک ج3ص94سنن الکبری للبیهقی ج1ص30مسند الشافعی ص41سنن الدارقطنی ج1ص42اعلاءالسنن ج1ص292.
2- رسول الله ﷺ
در غزوه ی (جنگ) تبوک از زنی آب خواستند، آن زن گفت که من فقط آبی دارم که آن در مشکی است که از پوست مردار درست شده است. رسول الله ﷺ گفتند: مگر آن را دباغت نکرده ای؟ زن گفت : بله. دباغت کرده ام. رسول الله ﷺ گفتند: همانا دباغت آن مانند آن است که آن را ذبح کرده باشی.
سنن الكبري للبيهقي ج1ص31سنن الصغري النسايي ج7ص195المستدرك علي الصحيحين ج4ص156سنن الدار قطني 1ص41.
۳با اجماع مسلمین «دبغ» پوست انسان جائز نیست. منح الجلیل شرح مختصر خلیل محمد بن عبدالله الخراشی مالکی ج1ص25المجموع شرح المهذب یحییَ بن شرف بن مری شافعی ج1ص268البحرالرائق ج1ص223.
و پوست خوک بخاطر اینکه خوک نجس عین است، دباغت نمی پذیرد؛ یعنی خوک خود نجس است مانند سائر نجاسات.
پوست هر حیوانی که با دباغت پاک می شود، اگر آن را ذبح کرده باشند، بدون دباغت هم پاک است؛ گرچه حیوان حلال گوشت نباشد.
مو و پشم و استخوان (اگر خشک شده و رطوبت نجس آن از بین رفته باشد) و عصب مردار، پاک است.
عصب : رباط، آق ثاچ.
استخوان و مو و عصب انسان پاک است.
دلیل :
۱ذبح در پاک کنندگی اصل است و دباغت در وقت عدم ذبح افاده ی طهارت می کند همان طور که پیامبر ما ﷺ فرمودند: دباغت آن مانند این است که آن را ذبح کرده
اند.سنن الكبري للبيهقي ج1ص31نسائي ج7ص 195سنن الدارقطني ج139احكام القرآن جصاص باب شعر الميتة وصوفها والفراء وجلود السباع ومانند آن مسند احمد ج14ص60سنن الدارمي ج2ص86سنن آبي داود ج11ص182 بما قرره العيني في شرح الهدايه حيث قال فعلمنا ان الذكاة اصل في الطهارة و ان الدباغ قائم مقامها عند عدمها - اعلاء السنن ج1ص294)
۲از ابن عباس (رض) : همانا رسول الله ﷺ گوشت مردار را حرام کردند اما پوست و پشم و موی آن اشکالی ندارد (پاک است).
دارقطني ج1ص42تلخيص الحبير في احاديث الرافعي الكبيرج1ص47نصب الرايه كتاب الطهاراتسنن الكبري للبيهقي ج1ص35احكام القرآن جصاص باب شعر الميتة وصوفها والفراء وجلود السباعاعلاءالسنن ج1ص295. 3- رسول الله ﷺ
با شانه ای از عاج موی خود را شانه می کردند. سنن الکبری للبیهقی ج1ص41نصب الرایه کتاب الطهارات که عاج را چیزی گفته که از پوسته ی لاک پشت بدست میآید نه عاج فیلالبحرالرائق ج1ص223.
زیرا پاک نشدن پوست انسان با دباغت بخاطر کرامت انسان است نه از روی نجس بودن.
مجمع الانهر ج1ص8البحرالرائق ج1ص7حاشية رد المحتار على الدر المختار ج1ص193اللباب في شرح الكتاب ج1566هدايه ج1ص60قواعد الأحكام في مصالح الأنام ج2ص105اعلاءالسنن ج1ص292.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.