کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 1
تیمم در جاهایی که از استعمال آب عاجز باشد، جانشین وضو و غسل است.
اسباب عاجز بودن از وضو و غسل:
به مقدار یک میل از آب دور باشد (دو کیلومتر).
مریض باشد و استعمال آب ضرر داشته باشد.
هوا خیلی سرد بوده و برای گرم کردن وسیله ای نداشته باشد و بترسد که اگر از آب استفاده کند، آب ضررخواهد زد.
آب وجود دارد ولی وسیله ای ندارد که آب را با آن بکشد؛ مثلاً کنار چاه باشد و امکان استفاده از آن نباشد.
آب وجود دارد ولی آن آب برای آشامیدن باشد طوری که اگر از آن برای طهارت استفاده کند می ترسد که تشنه بماند و آب نیابد.
آب در نزدیکی هست ولی در آنجا دشمن باشد و از آن می ترسد. مثلاً در جنگل بوده و در کنار آب حیوانات وحشی وجود دارند و یا دشمن از نوع انسان باشد.
یا کسی می ترسد که اگر مشغول وضو شود، نماز جنازه فوت می شود (برای ولی میّت جائز نیست )، یا می ترسد که نماز عید را از دست بدهد.
دلیل :
۱از ابن عمر (رض) : رسول الله ﷺ
را دیدم که در جائی به نام مِربد تیمم کردند در حالی که مدینه دیده می شد (مربد از مدینه یک یا دو میل فاصله دارد).
المستدرك علي الصحيحين ج1ص288فتح الباري شرح صحيح البخاري ج2ص225 - ( المربد بكسر الميم و سكون الراء و موحدة مفتوحة ودال مهملةعلي ميل او ميلين اعلاء ج1ص351).
۲آیه ی 5 سوره ی مائده: اگر شما مریض باشید یا که مسافر یا اینکه از دستشوئی می آیید (استنجا رفته اید) یا اینکه زنان را مساس کرده باشید (جماع کرده باشید) و ( برای غسل یا وضو) آب نیافتید پس با خاکی پاک تیمم کنید. سوره مائده آیه ی 6.
۳روایت است از رسول الله ﷺ که فرمودند: تیمم وضوء مسلم است گرچه به مدت ده سال هم باشد؛ اگر آب نیابد.
مجمع الزوائد ج1ص588مسند امام احمد ج6ص193سنن الترمذي ج1ص342صحيح ابن حبان ج2ابوداود ج1ص524المستدرك علي الصحيحين ج1ص283بدائع الصنائع ج1ص164.
۴اجماع امت نیز بر این است. بدائع الصنائع، ج1ص164.
۵نماز جنازه و عیدین قضاء ندارند؛ یعنی اگر مشغول وضو شود و نماز فوت شود دیگر نمی تواند جبران کند؛ زیرا این دو نماز جانشین ندارند. پس آن شخص از استعمال آب عاجز است. بنایه ج1ص558.
۶از ابن عباس (رض) روایت است که: وقتی از فوت نماز جنازه بترسی و وضو هم نداشته باشی پس تیمم کن.
مصنف ابن ابي شيبه ج3ص188الاوسط ابن المنذر باب التيمم للصلاه الجنازهنصب الرايه باب التيمماعلاء ج1ص 341.
همچنین از ابن عمر (رض) نیز روایت شده است.
سنن الدارقطني ج1ص210الاوسط ابن المنذر باب ذكر من خشي ان تفوته صلاه الجنازهنصب الرايه باب التيمم.
طریقه ی تیمم: اول نیت می کنیم و بعد دست ها را به چیزی که از جنس زمین باشد می زنیم و دست را بر صورت خود می کشیم و بعد دست ها را دوباره به چیزی از جنس زمین می زنیم و به دستهایمان تا آرنج می کشیم و همه ی این ها (نیت – زدن به چیزی از جنس زمین که پاک است – و به صورت خود مسح کردن و به دست ها مسح کردن) فرض است.
دلیل :
۱الله تعالی می فرماید: ....... و در این حال، آب (برای وضو یا غسل) نیافتید، با خاک پاکی تیمّم کنید! (به این طریق که) صورت ها و دستهایتان را با آن مسح نمایید. خداوند، بخشنده و آمرزنده است. سوره نساء آیه 43.
۲رسول الله ﷺ فرمودند: تیمم دو ضربه است (که به زمین می زنیم) یکی برای مسح صورت و دیگری برای دو دست.
المعجم الکبیر ج12ص367المستدرک علی الصحیحین ج1ص287سنن الدارقطنی ج1ص332عمده القاری ج4ص19.
۳تیمم در اصل لغت، از قصد کردن می آید. پس اگر نیّت نباشد، تیمم نیست و خاک در حالت های مخصوصی افاده ی طهارت می کند، پس برای تیمم نیت لازم است. هدایه وفتح القدیر ج1ص125بنایه ج1ص528.
۴در قرآن برای مسح تیمم «صعیداً طیبا» گفته است؛ یعنی از جنس زمین و پاک باشد. سوره ی مائده آیة 5.
می توان برای نماز قبل از دخول وقت آن، تیمم کرد. مثلاً برای نماز ظهر قبل از زوال می توان تیمم کرد و با یک تیمم می توان به هر مقداری که می خواهیم نماز خواند و می توان قبل از سؤال کردن از همراه و همسفر خود تیمم کرد. البته اگر وقتی سؤال کند و رفیقش آب به وی دهد تیمم وی باطل می شود.
دلیل:
۱زیرا تیمم، وقتی که آب نباشد، پاک کننده است و مثل وضو است. یعنی همانطور که با یک وضو می توان هر قدر نماز خواند با تیمم نیز همینطور است. المبسوط للسرخسی ج1ص110بنایه ج1ص556.
۲رفیقش کسی غیر از خودش می باشد و بیگانه است و طلب آب از بیگانه لازم نیست.
اللباب في شرح الكتاب ج1ص 24هدايه ج1ص125مجمع الانهر ج1ص37بنايه ج1ص568.
۳از ابن عباس (رض) : با یک تیمم هر نمازی هر چند که باشد، می توان خواند.
الاوسط ابن المنذر ذكرالتيمم لكل صلاه واختلافاعلاءج1ص339.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.