طبری (متوفای 310هجری) صاحب تفسیر جامع البیان فی تاویل آی القرآن در بیان بدیع السموات و الارض چنین بیان میدارد:
تفسير الطبري = جامع البيان ت شاكر (2/ 540)
قال أبو جعفر: يعني جل ثناؤه بقوله: (بديع السموات والأرض) ، مبدعها.
ابوجعفر گوید: منظور آیه این است: ابداع کننده آسمانها و زمین.
وإنما هو"مُفْعِل" صرف إلى"فعيل" كما صرف"المؤلم" إلى"أليم"، و"المسمع" إلى"سميع".
بدیع همان مبدع است که به فعیل صرف شده است همچنانکه مؤلم را به الیم صرف کرده اند و مسمع را به سمیع.
ومعنى"المبدع": المنشئ والمحدث ما لم يسبقه إلى إنشاء مثله وإحداثه أحد.
و معنی مُبدِع: تاسیس کننده و پدیدآورندهیِ آنچه که قبلا کسی اقدام به تاسیس و پدیدآوردن آن نکرده باشد.
ولذلك سمي المبتدع في الدين"مبتدعا"، لإحداثه فيه ما لم يسبقه إليه غيره.
و برای همین به مبتدع در دین، مبتدع گفته میشود چراکه وی در دین امری را پدید میآورد که قبل وی کسی آن را انجام نداده است.
وكذلك كل محدث فعلا أو قولا لم يتقدمه فيه متقدم، فإن العرب تسميه مبتدعا.
و همچنین هر پدیدآورِ عمل یا قولی را که قبل وی کسی بر وی پیشی نگرفته باشد، عرب وی را مبتدع نامند.
ومن ذلك قول أعشى بني ثعلبة، (2) في مدح هَوْذَة بن علي الحنفي:
يُرعي إلى قول سادات الرجال إذا ... أبدوا له الحزم، أو ما شاءه ابتدعا.
و از این معنا است قول اعشی بنی ثعلبه (شاعر قول بنی ثعلبه) در مدح هَوْذَة بن علي الحنفي سروده است:
يرعي إلى قول سادات الرجال إذا ... أبدوا له الحزم، أو ما شاءه ابتدعا.
به آراء بزرگان گوش فرا میدهد اگر... سخنی راست و قابل اعتماد یافت و اگر خواست سخنی جدید میگوید.
أي يحدث ما شاء،
یعنی هرآنچه خواست را پدید میآورد.
ومنه قول رؤبة بن العجاج:
و از این مقوله است قول رؤبة بن العجاج که گوید:
فأيها الغاشي القِذَافَ الأتْيَعَا ... إن كنت لله التقي الأطوعا
فليس وجه الحق أن تَبَدَّعا
پس ای بیهوش لاف زن بر روی افتاده از روی حماقت... اگر تو برای الله متقی هستی و فرمانبردارتر هستی پس راه حق این نیست که بدعت گذاری کنی.
يعني: أن تحدث في الدين ما لم يكن فيه.
و منظور این استکه نباید چیزی را که در دین نبوده، پدیدآوری.
وهذا إعلام من الله جل ثناؤه عباده، أن مما يشهد له بذلك: المسيح، الذي أضافوا إلى الله جل ثناؤه بنوته، وإخبار منه لهم أن الذي ابتدع السموات والأرض من غير أصل وعلى غير مثال، هو الذي ابتدع المسيح من غير والد بقدرته.
و این اعلام است از طرف الله تعالی که آنچه بر این امر گواهی میدهد حضرت مسیح است همان مسیحی که وی را به الله تعالی منسوب کرده اند از بواسطه اثبات نبوت برای وی و خبر دادن است از الله تعالی به آنها که آن الله که آسمانها و زمین را بدون اصل و بدون نمونه، بوجود آورده است همان است که مسیح را بدون پدر به قدرت خود، خلق کرده است.
عن الربيع: (بديع السموات والأرض) ، يقول: ابتدع خلقها، ولم يشركه في خلقها أحد.
از ربیع: خلقت آنها را ابداع نمود و کسی را با وی در این ابداع شرکت نبود.
عن السدي: (بديع السموات والأرض) ، يقول: ابتدعها فخلقها، ولم يُخلق قبلها شيء فيتمثل به.
از سدی: آنها را ابداع نموده و خلق کرد و قبل آن چیزی خلق نشده بود تا از روی آن، خلق کرده باشد.