کتاب اسلام المسلم باسلام محمد خاتم الانبیاء - جلد 4
رسولالله ﷺ هفت باغ را در مدینه وقف کردند. الاختیار لتعلیل المختار ج3ص40و41فتح باب العنایه ج5 ص149ترکة النبی 1ص77تاریخ المدینه لابن ابی شیبه ج1ص175
تعریف وقف:
نگهداشتن یک شیء در ملک صاحب آن و صدقه دادن منفعت آن را وقف گویند؛ مانند عاریت دادن آن شیء میباشد.
یعنی وقف این است که کسی منفعت استفاده از یک شیء را صدقه میدهد و شیء در ملک وی باقی میماند. (این قول امام اعظم (رض) است)
دلیل:
رسولالله ﷺ فروش اموال حبیس را اجازه دادهاند؛ و حبیس همان وقف است. البنایه ج7ص426سنن الکبری للبیهقی ج6ص269مصنف ابن ابی شیبه ج4ص350
تعریف حبیس: وقفی که در استفاده از آن فقیر و غنی برابر هستند و آن قرار دادن یک شیء درراه خدا برای استفاده¬ی عمومی است؛ مانند اینکه مرکبی را نگه میدارد تا در جهاد فی¬سبیل الله از آن استفاده شود و یا سلاحی را در این راه وقف نماید و یا کتب فقه و قرآن و مانند آن را جهت استفاده¬ی عموم بگذارد.
النتف فی الفتاوی 1ص527
نزد امامین (امام ابویوسف (رض) و امام محمد (رض)) وقف در ملک الله ﷻ درمیآید و از دست مالکش خارج میشود.
دلیل:
رسولالله ﷺ به حضرت عمر (رض) فرمودند: نخلستانت را چنین صدقه بده که فروخته نشود و هبه داده نشود و ارث برده نشود ولی ثمرهاش به فقراء داده شود. الاختیار لتعلیل المختار ج3ص41سنن ابی داود ج4ص503
و نزد امام اعظم (رض) از ملک مالک اصلی خارج نمیشود مگر در چندین مسئله که در آن به خارج شدن از ملک واقف حکم نموده است.
| 1- | وقتی حاکم حکم به خروج آن از ملک واقف نماید، از ملک وی خارج میشود. |
| 2- | اگر شخصی مسجدی بنا کند و در این راه گذاشته شود و به مردم اجازه نمازخواندن داده شود و یک نفر نماز بخواند، از ملک واقف خارج میشود. |
زیرا با حکم یک قاضی در مسئله¬ی اختلافی، به مسئله¬ی اجماعی تبدیل میشود.
زیرا مسجد خالص حقالله است و مالک حق استفاده شخصی از آن را ندارد. الهدایه ج3ص15
امام محمد (رض) گوید: تسلیم وقف به متولی وقف (مسئول وقف) و قبض وی برای خارج شدن از ملک واقف شرط است.
دلیل:
زیرا وقف حقالله تعالی می¬باشد و خود الله ﷻ مالک همه اشیاء است؛ پس قبض بنده شرط است تا در ملک الله ﷻ درآمدنش ثابت گردد، درست همانند زکات و صدقه که با قبض تکمیل میگردد. الهدایه ج3ص16
و امام ابویوسف (رض) گوید: همینکه واقف گوید «من این را وقف نمودم»، از ملک وی خارج میشود.
دلیل:
زیرا وقف یعنی ساقط کردن مالکیت از خود مانند آزاد کردن برده که فقط با گفتن تکمیل میگردد؛ پس احتیاجی به قبض نیست. الهدایه ج3ص16
طبق قول امام ابویوسف (رض) وقف شیء مشاع صحیح است.
دلیل:
زیرا نزد امام ابویوسف (رض) قبض در وقف شرط نیست و درست نبودن مشاع به خاطر نبودن قبض است. الهدایه ج3ص16
مشاع یعنی یک شیء مشترک است و وقف مشاع این است که بعض آن را وقف میکند و مثلاً میگوید یک هکتار از زمینم وقف است و این نوع وقف نزد امام ابویوسف (رض) صحیح است.
نزد امام ابویوسف (رض) وقف زمین و شرط محصول برای خودِ شخص جایز است.
دلیل:
زیرا مقصود از وقف قربت الی الله است و با صرف غله (محصول) برای خودش قربت حاصل میشود؛ زیرا دادن نفقه-ی خود و خانواده نیز از صدقه محسوب میشود.
العنایه شرح الهدایه ج6ص226
واقف میتواند وقف کند و بگوید که ولایت تصرف را خودش بر عهده میگیرد یعنی وقف میکند و خودش مسئول خرج آن و اصلاح آن میشود. این نوع وقف نیز جایز است.
دلیل:
زیرا متولی وقف با اجازهی مالک وقف در وقف تصرف میکند، پس خود مالک بهطریقاولی حق تصرف خواهد داشت. الهدایه ج3ص20
اگر واقف شرط کند که فعلاً این زمین را وقف میدهد و هرگاه بخواهد آن را با زمینی دیگر عوض خواهد نمود، این شرط نیز جایز است.
دلیل:
همچنان که امام ابویوسف (رض)، به خود اختصاص دادن وقف را جایز می¬داند، عوض کردن و استبدال زمین با زمینی دیگر را نیز جایز میداند. البنایه ج7ص450
نزد امام ابویوسف (رض) وقف بدون ذکر ابدی بودن آن نیز جایز است.
دلیل:
زیرا وقف خارج کردن شیء از ملک خود و ملحق ساختن آن به ملک الله ﷻ است، پس بدون ذکر ابدی بودن نیز ابدی میشود. مجمع الانهر ج1ص734
وقتی جهت مصرف وقف که از طرف واقف تعیینشده بود منقضی شود، به مصرف فقراء رسانده شود.
دلیل:
زیرا با وقف نمودن، آن شیء دیگر به ملک مالک برنمیگردد. مجمع الانهر ج1ص734
نزد امام محمد (رض) وقف اشیاء نقل شدنی جایز است، به خاطر تعامل مردم (زیرا مردم آن را انجام می-دهند) مانند قرآن؛ و بر این قول فتوا دادهشده است.
دلیل:
زیرا در بین مردم عرفاً وقف اشیائی از قبیل کتاب و قرآن و مانند آن مرسوم است و با عرف قیاس ترک میشود و فتوی نیز بر جواز وقف منقولات است.
الاختیار لتعلیل المختار ج3ص43
کسی حق ندارد وقف را مالک شود و یا به ملک دیگری دربیاورد. غیرازاینکه امام ابویوسف (رض) تقسیم وقف مشاع را اجازه داده است.
یعنی امام ابویوسف اجازه میدهد که شیء وقفشده بین مالکان آن تقسیم شود.
دلیل:
رسولالله ﷺ فرمودهاند: اصل آن باغ را صدقه دهد و فروخته نشود و هبه داده نشود. المبسوط للسرخسی ج12ص31
در ابتدای وقف، اگر به فقراء وقفشده باشد، اول باید به آبادانی آن مشغول شوند و اگر برای شخص معینی وقفشده باشد و به فقراء اجاره داده باشد، پس تعمیر آن به عهدهی آن شخص معین میباشد.
دلیل:
زیرا قصد واقف استفاده ابدی از آن میباشد، پس برای استفاده همیشگی لازم است که تعمیر کرده شود و فقراء چیزی ندارند تا بتوانند آن را تعمیر کنند، پس بر عهدهی شخص معین میباشد. فتح باب العنایه ج5ص154
اگر این شخص از تعمیر و عمارت سر باز زند یا اینکه آن شخص فقیر باشد پس حاکم موقوفه را اجاره دهد و با اجرتش آن را تعمیر نماید و بعد از تعمیر آن را به مصرف مشخصشدهاش برگرداند.
دلیل:
زیرا در اجاره دادن و صرف اجرتش برای آبادانی وقف، رعایت حال واقف و موقوفٌ علیه میباشد. فتح باب العنایه ج5ص154
آنچه از وقف خرابشده و از آن جدا میشود صرف تعمیر آن شود و یا اینکه آن را ذخیره کرده شود تا وقتیکه اگر به آن احتیاج باشد در آن موقع صرف همان وقف شود.
اگر صرف آن به وقف معذور باشد، آن مقدار جداشده را فروخته شود و پولش را صرف وقف شود و نباید بین مصارف وقف تقسیم شود.
دلیل:
تا بدل مقام مبدَّل را بگیرد؛ یعنی وقتی صرف نمودن برای خود وقف عذر باشد پولش جای وی را میگیرد.
و حق مستحقان وقف در استفاده از آن است نه عین وقف؛ پس بین فقراء تقسیم کرده نشود. فتح باب العنایه ج5ص155
منظور از خراب شدن و جدا شدن مانند این است که آجری یا الواری از یک وقف جدا شود پس حکمش همان است که در بالا ذکرشده است.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.