ذکر چیست؟
❝
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ ﴿152﴾.
سوره بقره آیه 152
پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم. مرا سپاس گویید و ناسپاسی من مکنید.
تفسیر الآلوسی:
❝
﴿ فاذكرونى ﴾ بالطاعة قلباً وقالباً فيعم الذكر باللسان والقلب والجوارح، فالأول: كما في «المنتخب» الحمد والتسبيح والتحميد وقراءة كتاب الله تعالى والثاني: الفكر في الدلائل الدالة على التكاليف والوعد والوعيد وفي الصفات الإلهية والأسرار الربانية. والثالث: استغراق الجوارح في الأعمال المأمور بها خالية عن الأعمال المنهي عنها ولكون الصلاة مشتملة على هذه الثلاثة سماها الله تعالى ذكراً في قوله: ﴿ فاسعوا إلى ذِكْرِ الله ﴾ [ الجمعة : 9 ]
سوره بقره ذیل آیه 152
{ فاذکرونی } یعنی ذکر کنید با قلب و قالب پس عام است به ذکر با زبان و با قلب و ذکر با اعضای دیگر بدن. اولی (زبانی): همچنان که در المنتخب (اسم کتاب)آمده است: حمد است و تسبیح و قرائت کلام الله و دومی (قلبی): فکر کردن بر دلیل هایی که دلالت دارند بر تکالیف الهی و وعده و وعید الهی و در صفات الهی و اسرار الهی. و سومی (فعل جوارح): غرق شدن در انجام اعمالی که به انجام آن امر شده ایم و خالی کردن اعضاء از افعالی که از آن نهی شده ایم. بخاطر شامل بودن نماز بر هر سه ذکر (قلبی، زبانی و فعل اعضاء)، الله تعالی نماز را ذکر نامید در {فاسعوا إلی ذِکْرِ الله} بشتابید به سوی ذکر الله ﷻ .
تفسیر الرازی:
❝
اعلم أن الله تعالى كلفنا في هذه الآية بأمرين: الذكر، والشكر أما الذكر فقد يكون باللسان، وقد يكون بالقلب، وقد يكون بالجوارح، فذكرهم إياه باللسان أن يحمدوه ويسبحوه ويمجدوه ويقرؤا كتابه. وذكرهم إياه بقلوبهم على ثلاثة أنواع. أن يتفكروا في الدلائل الدالة على ذاته وصفاته، ويتفكروا في الجواب عن الشبهة القادحة في تلك الدلائل. أن يتفكروا في الدلائل الدالة على كيفية تكاليفه وأحكامه وأوامره ونواهيه ووعده ووعيده، فإذا عرفوا كيفية التكليف وعرفوا ما في الفعل من الوعد، وفي الترك من الوعيد سهل فعله عليهم. أن يتفكروا في أسرار مخلوقات الله تعالى حتى تصير كل ذرة من ذرات المخلوقات كالمرآة المجلوة المحاذية لعالم القدس، فإذا نظر العبد إليها انعكس شعاع بصره منها إلى عالم الجلال وهذا المقام مقام لا نهاية له. أما ذكرهم إياه تعالى بجوارحهم، فهو أن تكون جوارحهم مستغرقة في الأعمال التي أمروا بها، وخالية عن الأعمال التي نهوا عنها.
سوره بقره ذیل آیه 152
أحدها: وثانیها: وثالثها: بدان که الله تعالی در این آیه ما را به دو چیز امر کرد:1) ذکر. 2) شکر. اما ذکر با زبان است و با قلب و با اعضای بدن. ذکر زبانی: وی (تعالی) را حمد و سپاس گویند و تسبیح (تنزیه به پاکی از هر چه که پاک دانستن الله ﷻ از آن لازم است، یاد کردن) و تمجید کنند وی تعالی را (به بزرگی یاد کردن) و خواندن کتاب الله می باشد. ذکر قلبی سه نوع است: 1) فکر در دلائل داله بر ذات و صفات الله ﷻ و اینکه به یافتن جواب از شبهه ای که بر دلائل وارد شود فکر کنند. 2) فکر کردن در دلائل دالّه بر تکالیف و احکام و اوامر و نواهی و وعده و وعید، پس وقتی که کیفیّت تکلیف را شناخت و دانست که در فعل آنچه به انجام آن مأمور شده، چه چیز در انتظار وی از ثواب می باشد، و دانست که در انجام منهیّات چه عذابی در انتظار وی است (که با دانستن اینها) انجام مأمور و ترک منهی بر وی (مکلّف) آسان می شود. 3) اینکه فکر کند در اسرار نهفته در مخلوقات الله ﷻ تا هر ذره از عالم به آیینه ای مبدّل شود که جلوه گاه عالم قدس شود. وقتی بنده ای به مخلوق نظر انداخت چشم وی از آنجا به عالم جلال (تعالی) پرکشد و این مقامی است که آن را نهایتی نیست. اما ذکر اعضای بدن این است که تمام بدن مشغول انجام اوامر الله ﷻ باشد و از نواهی وی تعالی خالی باشد.
و دیگر تفاسیر که بیشتر آنها شرایط ذکر را در ذیل این آیه آورده اند.
همان گونه که می بینید ذکر یعنی یاد الله ﷻ با زبان و قلب و جوارح انسان می باشد و در این گروه نماز،
اسماء الحسنی، لا اله الا الله، زکات، حج، روزه، ذکر می باشند و لاغیر.
در این میان این گروهها با خواندن شعر و جایز دانستن خواندن آن بصورت بلند و ترک گفته های قرآن کریم و رسول الله ﷺ و صحابه(رض) و امامان مذاهب (رض)و به رقص در آمدن در این مواقع لکه ی ننگی دیگر بر ساحت مقدس اسلام وارد می آورند.
این گروه ها در استدلال خود برای شعر خواندن با صدای بلند و رقص کردن با شعر این را می آورند که هر عملی که الله ﷻ را به یاد بیاورد ذکر می باشد (ما اذکاری را که علماء آن را شرعی می دانند، آوردیم). و آیا این درست است؟ من می خواهم برای اینکه یاد الله ﷻ را بکنم ترانه گوش کنم چون با سوزناکی تمام می خواند و الله ﷻ را بیشتر به یاد می آورد! یا اگر بگویند ساز و آواز در اسلام مکروه تحریمی است من ترانه های کسانی را گوش می کنم که ساز و آواز ندارند! اگر این اعمال نیز ذکر باشند پس گفته ی این آیه چه می شود:
❝
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴿6﴾.
سوره لقمان آیه 6
و برخی مردم کسانی اند که سخن بیهوده را خریدارند تا مردم را بی هیچ دانشی از راه الله ﷻ گمراه کنند و راه الله ﷻ را ریشخند گیرند، برای آنان عذابی خوار کننده خواهد بود.
و چه کسی گفته است که با شعر و آواز به یاد الله ﷻ می اُفتد. اگر چنین بود رقّاصه ها و آواز خوان ها بر ذاکر ترین الله ﷻ می بودند. و حقیقت عکس این را می گوید؛ زیرا ائمه و صحابه (رض) آن را از بدع می دانسته اند همچنان که سابقاً گذشت.
اگر این اعمال که انسان را به شیطان نزدیکتر می کند ذکر باشند پس هر عمل خلاف شرعی را انجام می دهند و آن کار را با پوشش اسلام وجهه ی شرعی می دهند. آیا حضرت محمّد ﷺ در این چنین مجلس ها شرکت می کردند و جایگاه شعرا در اسلام چگونه است؟ مگر نه این که شعرا را به جهنّم بشارت می دهد جز آنها که توبه کنند و راه راست را بگیرند.
❝
وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ ﴿224﴾.
سوره الشعراء آیه 224
و شاعران پیروی می کنند ایشان را گمراهان
این گروه ها با جمع شدن در مسجدها و مجالس به خواندن شعر می پردازند و با صدای خوش به جای اینکه قرآن را تلاوت کنند برای گرمی مجلس غزل می سرایند حال شما قضاوت کنید، آیا این از اسلام است؟
مسجد مکان عبادت الله ﷻ است و نگه داشتن ادب در آن لازم است.
❝
حدثنا يحيى، عن شعبة، ثنا أبو إسحاق، عن عمرو بن ميمون، عن أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم قالوا: إن « المساجد بيوت الله في الأرض».
مصنف ابن ابی شیبه ج8 ص172 - جامع المسانید و المراسیل ج14ص182
وقال مسدد: رسول الله ﷺ : مساجد خانه های الله ﷻ در زمین هستند.
❝
لاَ تَتَّـخِذُوا الـمَسَاجِدَ طُرُقاً إِلاَّ لِذِكْرٍ أَوْ صَلاَةٍ (طب) عن ابن عمر.
الفتح الکبیر ج3ص314 - جامع المسانید و المراسیل ج8ص147 - معجم الطبرانی الکبیر ج12ص314 - مجمع الزوائد ج2ص138
رسول الله ﷺ : مساجد را راه عبور و مرور نگیرید مگر برای نماز وذکر (یعنی مسجد راهی برای گذر نیست بلکه برای ذکر و نماز می باشد).
❝
عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ: نَهى رَسُولُ اللَّهِ عَنِ الْبَيْعِ وَ الاِبْتِيَاعِ وَعَنْ تَنَاشُدِ الأَشْعَارِ فِي الْمَسَاجِدِ. رَسُولُ اللَّه ﷺ نهي كردند از خريد و فروش و خواندن شعر در مساجد.
سنن ابن ماجه ج1ص247- مسنداحمد ج4ص456- سنن الترمذي ج2ص239- سنن الكبري للبيهقي ج13ص148- المستدرك علي الصحيحين ج4ص418 - مسند الشاميين ج2ص330 - صحيح ابن خزيمه ج3ص158- معجم الطبراني ج 3ص204 - سنن النسائي ج1ص262
❝
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ،: قَالَ رَسُولُ الله: «إِذَا اتُّخِذَ الفَيْءُ دُوَلاً، وَالأمَانَةُ مَغْنَمَا، وَالزَّكَاةُ، مَغْرَماً، وَتُعُلِّمَ لِغَيْرِ الدِّينِ، وَأَطَاعَ الرَّجُلُ امرأَتَهُ، وَعَقَّ أُمَّهُ وَأَدْنَى صَدِيقَهُ وَأَقْصَى أَبَاهُ، وَظَهَرَتِ الأصْوَاتُ في المَسَاجِدِ، وَسَادَ الْقَبِيلَةَ فَاسِقُهُمْ، وَكَانَ زَعِيمُ الْقَوْمِ أَرْذَلَهُمْ، وَأُكْرِمَ الرَّجُلُ مَخَافَةَ شَرِّهِ، وَظَهَرَتْ القَيْنَاتُ وَالمَعَازِفُ، وَشُرِبَتِ الْخُمُورُ، وَلَعَنَ آخِرُ هَذِهِ الأُمَّةِ أَوَّلَهَا فَلْيَرْتَقِبُوا عِنْدَ ذلِكَ رِيحاً حَمْرَاءَ وَزَلْزَلَةً وَخَسْفاً ومَسْخاً وَقَذْفاً، وَآيَاتٍ تَتَابَعُ كَنِظَامٍ بَالٍ قُطعَ سِلْكُهُ فَتَتَابَعَ». رَسُولُ الله ﷺ
سنن الترمذي ج6ص385 - جامع المسانيد و المراسيل ج1ص144- المسند الجامع كتاب الفتن – مشكاة المصابیح ج3ص169- مجمع الزوائد ج7ص626
می گویند: وقتی مال غنیمت را دولت حساب کرده شد (تقسیم کرده نشود و بر مردم ندهند) و امانت را مال غنیمت (مانند اینکه آن را از کفّار به غنیمت گرفته باشند و مال خود بدانند) و زکات را غرامت دانسته شد (تاوان حساب شود نه عبادت و ذخیره ی آخرت) و علم (دین) آموخته شود، نه برای دین و مرد از زنش اطاعت کند و مادرش وی را عاق کند (نارضایتی مادر از وی) و دوست وی به وی نزدیک و پدرش از وی دور شود و صدا ها در مساجد آشکار شود و فاسق بر قوم سیادت کند و کفیل قوم پست ترین آنها باشد و کسی را بخاطر ترس از شرّش احترام کرده شود و آوازه خوانان و آلات لهو آشکار کرده شود و خمر نوشیده شود و آخر امّت، اول امّت (سابقین اسلام) را لعن کنند؛ پس در آن زمان انتظار بکشید بادی قرمز را و زلزله را و خسف (زمین فرو بردن = رانش زمین) و مسخ (تبدیل از صورت انسان به صورتی غیر آن) و قذف (بارش سنگ) و دیگر علامات در پی هم خواهد آمد، مثل رشته ای کهنه که وقتی پاره شود بقیه هم پشت سر هم می آیند.
❝
أخبرنا علي بن عبدان، أنا أحمد بن عبيد، أنا تمتام، حدثني محمد بن أبي بكر المقدمي، أنا عمر بن علي بن مقدم، أنا محمد بن عبد الله بن المهاجر، عن زفر بن وثيمة، عن حكيم بن حزام، قال: « نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم أن يستقاد في المساجد، وأن تنشد فيه الأشعار، أو تقام فيها الحدود ».
السنن الصغری للبیهقی باب ما یستحب للقاضی - صحیح ابن خزیمه ج3ص158 - مسند الامام احمد ج4ص456
رسول الله ﷺ نهی کردند از قصاص در مساجد و از خواندن شعر در آن و از اقامه حدود در آن.
❝
وَعَنْ مَكْحُولٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قالَ: قالَ رَجُلٌ: مَتَى قِيَامُ السَّاعَةِ يَا رسُولَ اللَّهِ؟ قالَ: «مَا المَسْؤُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ، وَلكِنْ لَهَا أَشْرَاطٌ وتَقَارُبُ أَسْوَاقٍ». قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا تَقَارُبُ أَسْوَاقِهَا؟ قالَ: «كَسَادُهَا، وَمَطَرٌ وَلاَ نَبَاتَ، وَأَنْ تَفْشُوَ الْغِيبَةُ وَتَكْثُرَ أَوْلاَدُ الْبَغِيَّةِ، وَأَنْ يُعَظَّمَ رَبُّ المَالِ، وَأَنْ تَعْلُوَ أَصْوَاتُ الْفَسَقَةِ فِي المَسَاجِدِ، وَأَنْ يَظْهَرَ أَهْلُ المُنْكَرِ عَلَى أَهْلِ الْحَقِّ»، قالَ رَجُلٌ: فَمَا تَأْمُرُنِي؟ قالَ: «فِرَّ بِدِينِكَ وَكُنْ حِلْساً مِنْ أَحْلاَسِ بَيْتِكَ». رواه ابن أبي الدنيا هكذا مرسلاً.
الترغیب و الترهیب ج3ص297 - غذاء الالباب شرح منظومة الآداب ج2ص365 - حلیة الاولیاء ج3ص406
مردی از رسول الله ﷺ پرسید که قیامت کی است؟ رسول الله ﷺ : جواب دادند: مسئول (سؤال شونده) از سؤال کننده عالم تر نیست (وقت آن را من هم مثل تو نمی دانم) ولی قیامت دارای علاماتی می باشد و نزدیکی بازارها. گفتند نزدیکی بازارها یعنی چه؟ گفتند: کساد شدن آنها، زیاد شدن ولد زنا و تعظیم شدن صاحب مال (اشخاص بخاطر مالشان احترام کرده می شوند) و در مساجد صداهای فاسقان بالا رود و اینکه اهل باطل بر اهل حقّ غالب شوند. مرد گفت مرا به چه امر می کنی؟ (من باید در آن موقع چه کار کنم؟) جواب دادند: دینت را بردار و فرار کن. و مانند بساط خانه ات باش (همچنان که بساط خانه همیشه در خانه می ماند و بیرون نمی آید. پس وی را نیز به خانه نشینی امر می کند).
آیا افعال این گروهها با این احادیث رسول اللهﷺ موافق است؟ آیا آنها به گفته های ایشان عمل می کنند؟ کسانی که در میان آنها از افراد این گروه ها هست، حتماً دیده اند و می بینند که این گروهها در مساجد با سر و صدای بلند، کاملاً مخالف این حدیث ها و مخالف قرآن و سنّت رسول الله ﷺ عمل می کنند و شعر می خوانند و آن را ذکر الله ﷻ می دانند.
کسانی که خود را از مذهب امام اعظم (رض) می دانند هیچ دلیلی برای ذکر جهر ندارند؛ زیرا امام ابوحنیفه (رض) با ذکر جهر مخالف اند به دلیل این آیه ی قرآنی:
❝
وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآَصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ ﴿205﴾. *ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ﴿55﴾.
سوره اعراف آیه 205 - سوره اعراف آیه 55
و یاد کن پروردگار خود را در ضمیر خود به زاری و ترس کاری و یاد کن پروردگار خود را بکلام پستتر از بلند آوازی بامداد و شبانگاه، و مباش از غافلان. * و دیگر مذاهب نیز با این امر مخالف اند. و این آیه نیز در این باره آمده است: پروردگارتان را با تضرع و در نهان بخوانید، زیرا او متجاوزان سرکش را دوست ندارد.
و کسانی که مذهب حنفی دارند و همچنین سایر مذاهب، ولی قول استاد یا پیر خود را بر قول امام اعظم (رض) و امامان دیگرمان در دیگر مذاهب اهل تسنّن ترجیح می دهند، کسانی هستند که شریعت را فدای اهداف نفسانی خود کرده اند و دوری از این گروهها لازم است و بیشتر این گروهها همان طور که قبلاً گفته شد ادعای طریقت نقشبندیه را می کنند و در بالا ذکر نقشبندیه به خوبی توضیح داده شد که مخالف ذکر جهر هستند.
❝
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً ﴿108﴾.
سوره طه آیه 108
در آن روز، همه از دعوت کننده ی الهی پیروی نموده و قدرت بر مخالفت او نخواهند داشت (و همگی از قبرها بر میخیزند) و همه صداها در برابر (عظمت) الله رحمان، خاضع میشود و جز صدای آهسته چیزی نمیشنوی.
این از نظر عقلی نیز ثابت است؛ زیرا شما حساب کنید در مقابل برترین قدرت ایستاده اید، آیا شما را یارای سر و صدا کردن خواهد بود. پس هرکه حضور وی در برابر الله ﷻ بیشتر باشد صدایش آهسته تر خواهد بود.