الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. ستایش و ذکر به خیر و ثنا ثابت است برای پرورنده و اصلاح کننده و مالک جمیع مخلوقات عموما و رب انسان و جن خصوصا.
مالک یوم الدین: صاحب و سرپرست و پادشاه روز قیامت و روز حسابرسی و روز حکم و روز دین و روز شریعت و روز پاداش. (ملخص از بحر العلوم سمرقندی و تفاسیر دیگر).
تنها تو را عبادت میکنیم و پرستش میکنیم و تنها از تو در عبادت و تمامی امور کمک و یاری میطلبیم. تو را عبادت میکنیم و از تو یاری میخواهیم در عبادت و تمامی امور. بعضی ازفرقه ها، برای رد توسل و رد درخواست حل مشکل از غیر الله و رد شفاعت، به این آیه استدلال میکنند و میگویند که بجز الله نباید درخواست کمک نمود. حال با بیان اقوال مفسران مردود بودن این ادعا ثابت است. چرا؟ و چگونه؟ در تفاسیر: الف: تنها از تو کمک میگیریم در عبادت است. ب: در تمامی امور از تو کمک میگیریم. ج: تنها از تو کمک میگیریم. د: ما از تو کمک میخوهیم و کفار از بت کمک میخواهند. حال در این سه قول مفسران اگر دقت کنیم معلوم میشود، که منظور یا در عبادت تنها از تو کمک میخواهیم است و یا در تمامی امور و و قتی میگوییم در تمامی امور پس قطعا تمام اشیاء و امور را شامل میشود و استثنائی ندارد و این فرقه ی مدعی و مستدل، یا بر رد توسل از این آیه کمک میگیرد و بقیه ی کمکهایی را که در روزمره از آن استفاده میکنیم و کمک میگیریم، مسکوت و مردود میشمارد. و وقتی مخالف وی دلیل میآورد، تنها بر رد توسل از مرده، تمسک میجوید که خلاف اقوال مفسران است. مردود بودن تمسک آنان اینکه یا خاص بودن استعانت به الله را به همه چیز تعمیم باید داد و یا بر عبادت کردن، مخصوص گرداند و ادعای غیر از این بدون دلیل است. و در قرآن آیاتی وارد شده است که در امور روزمره و غیر آن از دیگران درخواست یاری و کمک میشود و هیچ منافاتی با هم ندارند. { قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (95)} [الكهف: 95] گفت تمکنی که پروردگارم به من داده است بهتر است، ولی مرا به نیرو، یاری دهید که بین شما و ایشان حایلی بسازم. {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ (15)} [القصص: 15] و او در هنگامی که مردم شهر [سرگرم و] بیخبر بودند وارد شهر شد، آنگاه در آنجا دو مرد را یافت که با هم سخت ستیزه میکردند این یک از پیروانش، و آن یک از دشمنانش [بود]، آنگاه کسی که از پیروانش بود، در برابر کسی که از دشمنانش بود، از او یاری خواست، پس موسی مشتی به او زد که کارش ساخته شد [موسی تکان خورد و] گفت این کار شیطان بود، که او دشمن و گمراهکنندهای آشکار است. {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ (7)} [محمد: 7] ای کسانی که ایمان آوردهاید اگر خدا را یاری دهید، شما را یاری میدهد و گامهایتان را استوار میدارد. {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (52) } [آل عمران: 52] سپس، هنگامی که عیسی به کفر آنان پی برد، گفت یاوران من به سوی خداوند کیستند؟ حواریون گفتند ما یاوران الله هستیم، به خداوند ایمان آوردهایم و گواه باش که ما فرمانبرداریم . {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (2) } [المائدة: 2] ای مؤمنان حرمت شعائر الهی و ماههای حرام و قربانیهای نشاندار و قربانیهای قلادهدار و زائران بیتالحرام را که از پروردگارشان جویای گشایش معاش و خشنودی او هستند، نگه دارید، و چون از حال احرام بیرون آمدید میتوانید به شکار بپردازید، و دشمنی با مردمی که شما را از مسجدالحرام باز میدارند، بر آنتان ندارد که تجاوز کاری کنید، و در نیکی و پارسایی به یکدیگر کمک کنید نه در گناه و ستمکاری، و از خدا پروا کنید که خداوند سخت کیفر است. فکر میکنم عاقل بی تعصب را این آیات و اقوال مفسران کفایت باشد که ادعای بی اساس آن طائفه را ارزشی نیست. و من الله التوفیق.
یا الله به راه راستی که در آن کجی و ناهمواری نیست و همان قرآن و اسلام و دین حقی است که غیر آن را قبول نمیکنی و بر آن انبیاء و صالحین و شهداء بوده اند، ما را، هدایت و ارشاد و راهنمایی بفرما.
ما را به راهی مستقیم هدایت کن راه کسانیکه بر آنان نعمتهای بس عظیم داده ای از انبیاء و صالحان و شهداء نه راه کسانیکه بر آن غضب نموده ای از یهود و مشرک و نه راه کسانیکه گمراه هستند از مسیحیان و منافقان. کلمه ی آمین: اسم فعل است به معنی دعایم قبول کن. از ابن عباس از رسول الله ص در مورد معنی امین پرسیدم و ایشان فرمودند: افعل یعنی انجام ده. دو لغت است یکی امین بدون مد همزه و دیگری به مد اول یعنی آمین. از رسول الله ص، جبرئیل بعد قرائت فاتحه، آمین گفتن را تلقین نمود و گفت که این همانند مهر زدن بر نامه است. از قرآن نیست و سنت است که در آخر سوره حمد گفته شود. از امام اعظم مشهور است که باید خفیه گفته شود و در روایتی از امام اعظم آمده است که امام آن را نگوید. خفیه گفتن آمین را عبدالله مغفل و انس بن مالک از رسول الله ص روایت کرده اند. از رسول الله ص: الله تعالی بر قومی عذابی حتمی میفرستد و در این حال یکی از کودکان آن قوم،از قرآن، الحمد لله رب العالمین را قرائت کند و الله تعالی بشنود و عذاب را از آن قوم تا چهل سال دور کند. (ابوسعود) بعضی از اصحاب رسول الله ص در سفری بر قومی از عرب وارد شدند و خواستند در انجا بمانند و کسی از ان قوم آنان را به مهمانی قبول نکرد و اصحاب در گوشه ای اتراق کردند و در این حین سید آن قوم را مار نیش زد و آنان هرکاری کردند، افاقه نکرد و آنان گفتند پیش آن غریبه ها برویم شاید راهی برای این معضل داشته باشند و پیش اصحاب رسول الله ص آمدند و مشکل خود عرض کردند و یکی از اصحاب، گفت بله من رقیه (دعا)ی آن را میدانم و گفت شما ما را به مهمانی نپذیرفتید پس تا چیزی عطا نکنید، رقیه نمیخوانم و انان قبول کردند که مقداری گوسففند بدهند و بعد آن شخص شروع کرد به خواندن سوره فاتحه و همراه با آب دهان آن را بر مریض تف میانداخت و آن مریض شفا یافت و بعد به اصحاب گوسفندان تحویل دادند و گویند که سی گوسفند بوده است و اصحاب در تقسیم آن درنگ کردند و گفتند تا پیش رسول الله ص نرسیدیم، تقسیم نکنیم و وقتی پیش رسول الله ص رفتند و قضیه را تعریف کنند، رسول الله ص خندیدند و فرمودند چه کسی به تو رقیه بودن فاتحه را آموخته است و بعد گفت که بین خودتان تقسیم کنید و سهمی نیز به من بدهید. (مختصر صحیح البخاری) رسول الله ص: وقتی کسی از شما عطسه کند، الحمد لله رب العالمين بگوید و کسانیکه اطراف وی هستند،يرحمك الله(الله مورد مرحمت قرارت دهد) گویند و عطسه کننده جواب دهد و بگوید: يَهديكم الله ويُصلح بَالكم(الله شما را هدایت کند و امور شما را اصلاح بدارد). (مسند احمد)
ما را به راهی مستقیم هدایت کن راه کسانیکه بر آنان نعمتهای بس عظیم داده ای از انبیاء و صالحان و شهداء نه راه کسانیکه بر آن غضب نموده ای از یهود و مشرک و نه راه کسانیکه گمراه هستند از مسیحیان و منافقان. کلمه ی آمین: اسم فعل است به معنی دعایم قبول کن. از ابن عباس از رسول الله ص در مورد معنی امین پرسیدم و ایشان فرمودند: افعل یعنی انجام ده. دو لغت است یکی امین بدون مد همزه و دیگری به مد اول یعنی آمین. از رسول الله ص، جبرئیل بعد قرائت فاتحه، آمین گفتن را تلقین نمود و گفت که این همانند مهر زدن بر نامه است. از قرآن نیست و سنت است که در آخر سوره حمد گفته شود. از امام اعظم مشهور است که باید خفیه گفته شود و در روایتی از امام اعظم آمده است که امام آن را نگوید. خفیه گفتن آمین را عبدالله مغفل و انس بن مالک از رسول الله ص روایت کرده اند. از رسول الله ص: الله تعالی بر قومی عذابی حتمی میفرستد و در این حال یکی از کودکان آن قوم،از قرآن، الحمد لله رب العالمین را قرائت کند و الله تعالی بشنود و عذاب را از آن قوم تا چهل سال دور کند. (ابوسعود) بعضی از اصحاب رسول الله ص در سفری بر قومی از عرب وارد شدند و خواستند در انجا بمانند و کسی از ان قوم آنان را به مهمانی قبول نکرد و اصحاب در گوشه ای اتراق کردند و در این حین سید آن قوم را مار نیش زد و آنان هرکاری کردند، افاقه نکرد و آنان گفتند پیش آن غریبه ها برویم شاید راهی برای این معضل داشته باشند و پیش اصحاب رسول الله ص آمدند و مشکل خود عرض کردند و یکی از اصحاب، گفت بله من رقیه (دعا)ی آن را میدانم و گفت شما ما را به مهمانی نپذیرفتید پس تا چیزی عطا نکنید، رقیه نمیخوانم و انان قبول کردند که مقداری گوسففند بدهند و بعد آن شخص شروع کرد به خواندن سوره فاتحه و همراه با آب دهان آن را بر مریض تف میانداخت و آن مریض شفا یافت و بعد به اصحاب گوسفندان تحویل دادند و گویند که سی گوسفند بوده است و اصحاب در تقسیم آن درنگ کردند و گفتند تا پیش رسول الله ص نرسیدیم، تقسیم نکنیم و وقتی پیش رسول الله ص رفتند و قضیه را تعریف کنند، رسول الله ص خندیدند و فرمودند چه کسی به تو رقیه بودن فاتحه را آموخته است و بعد گفت که بین خودتان تقسیم کنید و سهمی نیز به من بدهید. (مختصر صحیح البخاری) رسول الله ص: وقتی کسی از شما عطسه کند، الحمد لله رب العالمين بگوید و کسانیکه اطراف وی هستند،يرحمك الله(الله مورد مرحمت قرارت دهد) گویند و عطسه کننده جواب دهد و بگوید: يَهديكم الله ويُصلح بَالكم(الله شما را هدایت کند و امور شما را اصلاح بدارد). (مسند احمد)
الم: چند حرف از حروف الفبای عربی میباشد یعنی الف و لام و میم. به این حروف که در اوایل سوره ها آمده اند حروف مقطعه گفته میشود. در مورد اینکه این حروف به چه معنا و به چه منظور آمده است، مفسرین و عوام بله دقیقا عوام سخنانی گفته اند که بعضی بر ایمان راستین بودن مفسرین دلالت دارد و بعضی سخنان سخیف که آوردن آن تحت عنوان تفسیر و برداشت از آیه به دور از واقعیت و بدور از دین است.
شکی در آن کتاب (قرآن) نیست که از طرف الله تعالی آمده است و محمد رسول الله ص آن را از خود نساخته است. هدایتگر است از برای متقیان یعنی بیان راه راست است برای کسانیکه از افتادن در شرک و فساد بیم دارند.
صفت آن پرهیزگاران این است که به امور غیبی از قبیل بهشت و جهنم و قیامت و حسابرسی و امور غیبی دینی دیگر که در دین یقینا ثابت است، ایمان دارند و باور دارند. صفت دیگر متقین این است که نماز را سر وقت بر پا میدارند و صفت سوم متقین، از اموالی که الله به آنان عطا کرده است، به دیگران انفاق و صدقه میکنند. و آنچه از نماز و انفاق در این مقام در اول وهله به ذهن خطور میکند، نماز فرض و صدقه ی فرض است.
کسانیکه به قرآن باور دارند و ایمان آورده ان، صفتی دیگر برای بیان پرهیزگاری و بالتبع هرکس که به قرآن ایمان دارد به مقتضای آن عمل میکند. و صفت دیگر آنان این است که به کتب نازل شده قبل از قرآن نیز ایمان دارند. کتب دیگر مانند تورات و انجیل و زبور و صحیفه ی نازل شده بر حضرت آدم، البته منظور از تورات و انجیل، تورات و انجیل واقعی نازل شده بر حضرات موسی و عیسی میباشد نه تورات و انجیل تحریف شده ی در دست یهودیان و مسیحیان معاصر. و صفت دیگر متقین، یقین داشتن به آخرت است و یقین داشتن یعنی اینکه مطمئن است که آخرتی هست و مجازات عملی هست.
آنان که دارای چنین صفاتی باشند که از الم تا اینجا ذکر شد، آنان هدایت یافتگان هستند و آنان نجات یافتگان و رستگار شدگانند.
نوع دوم مردم کسانی هستند که آنچه در دین هست را انکار میکنند و صفت آنان این است که ترساندن و اخطار دادن به حال آنان تاثیری ندارد و با کسانیکه آنان را ترسانده نشده و اخطار داده نشده است، فرقی ندارند . ایمان نخواهند آورد. در آیه ی بعدی بیان میدارد که چرا انان ایمان نخواهند اورد:
یعنی قلبهای آنان مهر و موم شده است و بدین سبب ایمان نیاورند و اینکه قلب را ذکر نموده است برای این است که مکان ایمان است در انسان و بر گوشهای انان نیز مهر و موم شده است و حق را نمیشنوند یعنی از سود شنیدن که همان فهم درک است دور مانده اند و بر چشمهای انان پرده ای افکنده است که به سبب آن نمیتوانند حق را ببینند یعنی از سود و نفع بینایی محروم هستند چرا که کسیکه میبیند خود را چاه نیاندازد. و کسانیکه چنین صفاتی در آنها باشد، جزای انان عذابی بزرگ است.
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.
وقتی به منافقین که منافقانه عمل میکنند گفته میشود که از فساد دست بکشید، آنان گویند که ما فاسد نیستیم و بلکه اصلاحگر هستیم. پس صفتی دیگر از منافقان این است که وقتی به آنان تذکر داده میشود و نصیحت کرده میشود، ان را قبول نکرده و میگویند که ما درستکار هستیم.
وقتی به منافقین که منافقانه عمل میکنند گفته میشود که از فساد دست بکشید، آنان گویند که ما فاسد نیستیم و بلکه اصلاحگر هستیم. پس صفتی دیگر از منافقان این است که وقتی به آنان تذکر داده میشود و نصیحت کرده میشود، ان را قبول نکرده و میگویند که ما درستکار هستیم. و الله تعالی ادعای اصلاح گر بودن آنان را رد میکند و میفرماید که هان آگاه باشید که آنان فساد گر هستند و نه اصلاح کننده نیستند.
صفتی دیگر برای منافقین این است که خود را عاقلتر از مومنان میدانند و ادعا دارند که ایمان، کار کم خردان است و این نکته در گفتار بی دینان زمان نیز مشهود است و از قدیم در بین کفار و منافقین بوده است که مومنان را کم خرد فرض کنند و خود را عقل کل بدانند. و حقیقت این است که آن دین گریزان و نا مسلمانان، سفیه و نادان هستند چرا که لذات دنیوی گذرا را بر لذات ابدی، ترجیح داده اند. و هرکس به وسعت عقل خود اندیشه میکند: یکی را میگویی نارنجک را دستت نگهدار و ضامن را بکش و اکثر مردم اینکار را نمیکنند زیرا وسعت دید اکثر مردم تا چند ثانیه میرسد و برای همین ضامن را نمیکشند و بعضی وقتی میگویی فلان کار و غذا برای بدن مضر است، عالم بدان از اینکار امتناع میکند ولی عموما آن را نادیده میگیرند زیرا وسعت دید افراد کمی بدان میرسد و وقتی گویی در پس مرگ زندگی هست و حساب و کتاب هست، آن را کفار انکار کنند وفرقی ندارد که چه درجه ی علمی تجربی دارد و این تنها مومنان هستند که وسعت دید آنان در حد بی نهایت است پس معلوم شد که سفیه همان کسی است که آخرت را و دین را انکار کند. الله توفیق دهد بر اسلام باشیم و بر اسلام بمیریم.
صفت دیگر منافقان این است که وقتی مسلمانان را میبینند اظهار میکنند که ما ایمان آورده ایم و وقتی با رییسان و همفکران خود تنها میشوند گویند که ما هنوز با شما هستیم و منظور ما از اظهار ایمان، این است که مسلمانان را مسخره کنیم.
الله جزای مسخره کردن آنان را میدهد و آنان را در کفر خودشان و، متحیر وا میگذارد .
آن افرادی که نفاق را پیشه کردند و مسلمانان را به سخره گرفتند، همانا آنان، کسانی هستند که هدایت یعنی راه درست و راه راست را که میتوانستند انتخاب کنند، واگذاشتند و بجای آن گمراهی را اختیار کردند و قطعا این چنین اشخاصی، در تجارت خود سودی ندیده اند و معلوم است که از رهیافتگان و راه درست را یافتگان، نیستند. در این آیه کردار منافقان را به تجارتی تشبیه میکند که سراسر زیان است.
الله تعالی، منافقان را که اکثر آنان از یهود بودند و یهود در اول ورود رسول الله ص، اظهار میکردند که ایمان آورده اند و به نفاق رفتار میکردند، مثال میزند و بیان میدارد که مثال آنان همانند کسانی هستند که آتشی افروخته اند و یا از کسی آتشی گرفته اند و برایشان افروخته اند و وقتی این آتش در شب تاریک، پیرامون آنان را روشن کرد، الله تعالی نور آنان را خاموش کرده است ودر تاریکی مانده اند.
این اشخاصی که نفاق در آنها نفوذ کرده و خانه کرده است از دیدن حق و راه درست و هدایت و رشد، نابینا و از شنیدن ان کر و از گفتن آن لال هستند در نتیجه به اسلام که همان راه راست و درست و نجات است از گمراهی خود که کفر و نفاق است بر نمیگردند. و چون از گوش و زبان و چشم برای نجات خود بهره برداری نمیکنند، به کران و لالان و کوران میمانند.
مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.
مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.
اولین نعمت این است که الله شما را خلق کرده است و از نیستی به هستی آورده است و همچنین کسان قبل از شما را نیز و همین کافی است برای اینکه راه تقوی را پیشه کنیم تاز از عذاب الهی نجات یابیم. (خازن)
برای الله که این همه نعمت بزرگ برای شما ارزانی داشته است شریک و مساوی قائل نشوید و این درحالی است که نیک میدانید آنچه رسول الله ص بر شما آورده است، حق است. در این آیه آنچه میدانید را به آنچه رسول الله ص آورده است تفسیر شد تا با آیه ی بعدی همخوانی بیشتری داشته باشد زیرا در آیه ی بعد از رد شک تردید کنندگان بر انچه بر رسول الله نازل شده است سخن بمیان میآید.
اگر شک دارید که قرآن از نزد الله نیست پس گواه و خدایان و بلغای خود را فرابخوانید تا همانند یک سوره بیاورد و اگر راست گویان هستید، قطعا میاوردید و نیاوردن خود مثل آن دلیل بر ناراست بودن ادعای شماست.
پس وقتی نتوانستید مثل آن بیاورید و در آینده نیز نخواهید توانست، پس با ایمان آوردن به الله و رسولش و عمل به فرامین ایشان و ترک تکذیب خود از آتشی بترسید که هیزم آن را مردم و سنگها تشکیل میدهند که برای کفار مهیا گشته است. بعد از بیان جزای منکران، در آیه ی بعدی به بیان پاداش در انتظار مومنان میپردازد و میفرماید:
ای محمد ایمان آورندگان به الله و رسولش را که اعمال با اخلاص و صبر انجام میدهند و از الله اطاعت میکنند، بشارت ده که برای آنان باغهای بهشتی آماده است با انواع میوه که فقط اسم آنان را در دنیا شنیده اید و طعم و لذت آن وصف ناپذیر است و از آن باغها بیرون رفتی نیست.
آنچه معلوم میشود اینکه قرآن برای مومنان شفا و هدایت است و برای ظالمان یعنی کسانی که حد خود نمیشناسند، گمراهی است و این مثال نیز از همین جهت است و الله در ادامه بیان میدارد که مومنان و یکتا پرستان ایمان میاورند و سر تعظیم فرود میآورند و کفار کفرشان بیشتر میشود. و دیگر اینکه تعجب این افراد نشان از جهل دارد و فکر میکنند که هرچه جثه بزرگتر شود، برای مثال نیز بهتر خواهد بود و غافل از ظرافت موجودات ریز هستند. پس تعجب آنان جای تعجب دارد.
کسانیکه به مثالهای ذکر شده در قرآن طعن کنند و انکار کنند و خود را گمراه کنند و صفاتی از قبیل نقض عهد و قطع صله ی رحم و فساد در زمین را برای خود کسب کنند، همانا آنان زیان کشان هستند که همیشه زیان میبینند چرا که در آخرت به جهنم یعنی آتش ابدی وارد خواهند شد.
وقتی نیست بودن خود را قبول کردید و بعد به وجود آمدن خود وزنده شدن خود را قبول کردید و بعد مردن را که همه مسلم میدانند، اگر تفکر کنید، چاره ای نخواهید داشت مگر اینکه زند ه شدن بعد مرگ را نیز قبول کنید و ایمان بیاورید پس این نیز حجتی است بر شما که از کفر خود برگردید و این خطاب به هر مکلفی، میباشد تا راه راست را پیدا کند. و دلیل و برهان بر امکان زنده شدن پس از مرگ و ضروری بودن آن بر هر شخصی قایم است ولی بعضی که خود را دانشمند نیز مینامند که البته بعضی از آنان بدنبال ان هستند که خود به خود بوجود آمدن را توجیه کنند و این خواسته یا ناخواسته خود را مقابل الله و دین وی تعالی قرار دادن است.
الله تعالی خالق زمین و آنچه در آن است، میباشد و همچنین هفت آسمان را خلق کرده است و این هفت آسمان از اهمیت برخوردار است و کسیکه خالق آن را بشناسد قطعا به آخرت و روز جزا ایمان خواهد آورد و اینکه هفت آسمان به چه معناست در آن اختلافاتی ذکر شده است که همه نظر هستند و هر مفسری بر طبق علم تجربی زمان خود سعی در توجیه آن رفته است و تفسیر آن به سیارات، بی معنی به نظر میرسد و نزدیکترین قول این است که در زمان نزول قرآن دانشمندان زمان به هفت آسمان معقد بوده اند و قرآن بیان داشته است که الله خالق آن هفت آسمان مورد قبول شماست و قرآن در صدد بیان عدد حقیقی آسمانها نبوده است.
الله تعالی به فرشتگان خبر میدهد که خلیفه ای در زمین خواهد گماشت و این خلیفه میتواند بمعنی این باشد که قبل انسان، مخلوقاتی دیگر بوده اند که بشر جانشین شده است و یا اینکه منظور از خلیفه این است که بشر بعنوان خلیفه از طرف الله، بر روی زمین حکمرانی خواهد کرد. و فرشتگان که عقل محض هستند در آنها نیروی شهوت نیست و در انسان این دو نیرو وجود دارد، از روی اینکه از نظر عقلی خودشان را لایق خلافت میدانستند سوال کردند که چگونه میشود که این موجود گنهکار خلیفه باشد و برای خود دو دلیل یعنی تسبیح و تقدیس الله تعالی را برشمردند چون عقل محض بودند برترین عبادت را برشمردند و از افعال عبادی غافل ماندند و الله تعالی میفرماید خود بهتر میدانم و شما نمیدانید. و در این آیه از خلقت آدم نگفته است بلکه در مورد خلافت آدم سخن رانده است پس گفتن اینکه این بحث قبل خلقت و برای خلق آدم بوده، با آیه همخوانی ندارد هرچند رد آیات دیگر خصوصا در وقت بحث خلقت آدم و مجادله ی شیطان، ذکر شده است.
الله تعالی به آدم علم آموخت و بر فرشتگان عرض کرد که آنچه آدم میداند را شما نیز بیان کنید، چون کسیکه خود را عالم تر از دیگری بداند اول باید آنچه طرف خصم میداند، را بیان کند و اگر نتواند پوچ بودن ادعای وی آشکار میگردد.
فرشتگان وقتی با این درخواست روبرو شدند یادشان آمد که اگر الله تعالی به آنان علم چیزی را ندهد، نخواهند دانست و چون عقل محض بودند به اشتباه خود پی بردند و اعتراف به عجز خود نمودند و الله تعالی را از اعتراض به وی تنزیه کردند و توبه کردند. پس در وقت اشتباه توبه کردن و به راه درست برگشتن طریقه ی فرشتگان است.
الله تعالی امر به آدم امر میکند که از نامهای آن اشیاء که فرشتگان از علم آن، تهی بودند، خبر دهد و آدم خبر داد و وقتی لیاقت آدم برای خلافت آشکار گشت و سبب انتخاب وی که همان علم است آشکار گشت خطاب به فرشتگان چنین تقریر کرد که مگر یادتان رفته است که من هر آنچه از غیب هست را میدانم، و دیگر اینکه یادآوری کرد که آنچه آنها آشکار میکنند ویا کتمان میکنند را نیز میداند.
الله تعالی به فرشتگان امر کرد که بر آدم سجده کنند زیرا نفس از فروتنی و خضوع در برابر مخلوق، ابا دارد و نمیپسندد پس الله تعالی وقتی فضل آدم را بر آنان آشکار کرد امر به سجده در برابر آدم که نه بر وجه عبادت بلکه به معنی اینکه آدم لیاقت قبله بودن را دارد، و همچنین اگر از مخلوقات، مخلوقی قابل سجده میبود، همین انسان باید میبود و این امر آشکار ساخت که ابلیس، اگر از الله اطاعت میکرده بخاطر تامین خواهشات وی بوده است و وقتی بر خلاف خواهش وی امر شد، خود را نشان داد و از کافران گشت و ما نیز باید مواظب باشیم و چنین نباشیم که تا وقتی دین و شریعت بر وفق مراد ما است بدان عمل و در وقت مخالفت با خواهشهای خود، مخالفت شرع ننماییم.
الله تعالی به آدم و همسرش امر میکند که در بهشت جای گیرند و اقامت کنند و از یک درخت منع کرده و فرمود که از این درخت نخورید که در صورت خوردن از آن جزو ظالمان خواهید شد.
وقتی آدم و حواء در بهشت برین، سکنی گزیدند، شیطان آنان را وسوسه کرد و باعث شد که از بهشت به زمین رانده شوند و الله تعالی فرمود که خارج شوید در حالیکه بر یکدیگر دشمن خواهید بود و در زمین برای شما تا مدتی یعنی تا وقت رسیدن اجل شما، مکان قرار خواهد بود و در آن از اشیاء استفاده خواهید نمود. در همین لکم فی الارض مستقر، معلوم میشود که بهشتی که حضرت آدم در آن بود همان بهشت موعود بوده است.
ملخص اقوال مفسرین را میتوان چنین بیان نمود که در ذیل ذکر خواهد شد و اقوال مطرح شده تقریبا یک معنا را و یک واقعه از چندین جهت بیان داشته اند که یک قول را تشکیل خواهند داد بدین طریق: به آدم الهام شد که چگونه توبه کند و آدم به رندی آن را دریافت و قبول کرد و به حج رفت و کلماتی را که آموخته بود به زبان آورد و به رسول الله ص توسل جست و مورد قبول واقع شد و با این اوصاف باز الله تعالی بخاطر اینکه خود وی تعالی بسیار از عذاب بندگان رجوع میکند، این توبه مورد قبول واقع شد و بخاطر مهربانی وی تعالی بود که توبه پذیرفته شد. پس باید دانست که بنده خود با عمل و گفتار باید که توبه کند و الله بخاطر فضل خود گذشت خواهد نمود.
وقتی بحث توبه ی آدم به پایان رسید و مورد قبول واقع گشت، الله تعالی فرمود: بروید پایین و این پایین رفتن به چه معناست؟:
الله تعالی وعده میدهد که برای راهنمایی کتاب و پیامبر و نشانه ها خواهد فرستاد و تکلیف بشر این است که به آن ایمان آورند و قبول کنند تا رستگار شوند و از آتش نجات یافته و به بهشت که مکانی است که در آن ترس و دلهره ای نیست وآرامش هست برسند و کسانیکه آن آیات و فرستادگان را انکار کنند وبپوشانند، آتش دوزخ است. وقتی این دو آیه یعنی هدایت یافتن و انکار کردن را کنار هم میگذاریم و با هم معنی میکنیم همچنانکه مفسرین چنین کرده اند، پس معلوم میشود که مخاطبین آیه فقط حضرت آدم و حواء نیستند و بلکه تمامی بشر است.
از آنجا که قوم بنی اسرائیل یعنی یهود، بیشترین لجاجتها را با الله و انبیای وی تعالی داشتند در قرآن از آنان سخن زیاد بمیان آمده است و دیگر اینکه اکثر پرسشهایی که برای ما پیش میآید از طرف آنان مطرح شده است پس با دانستن داستان آنان میتوان به جواب خیلی از سوالات رسید. و اینکه یهودیان خود را پایبند و مقید به دین الهی میدانستند پس از آنان میخواهد تا نعمتهای ارزانی شدن برای آنان را بیاد بیاورند و بعد عهدی که بسته اند را نیز بیاد بیاورند و به آن وفا کنند، تا الله نیز به وفای آنان پاداش وعده داده شده را ادا نماید. و عهد این است که در کتب آسمانی گذشته به آمدن رسول آخر الزمان وعده داده شده است و عهد گرفته شده است که وقتی بر صفات ذکر شده در کتب خود بعثت یافت به وی ایمان بیاورید و از وی پیروی کنید. از آنجا که ایمان به انبیاء مرز بین بهشت جهنم است پس محال است که الله تعالی صفاتی از رسول آخرالزمان، را بیان نکند و مجهول بگذارد بلکه حکمت این است که علامت و نشانه های بسیاری برای شناختش گذاشته است تا اشتباه نکنند و برای همین است که آنان که از اهل کتاب ایمان آورده اند به وجود صفات و علامات بسیار از پیامبر آخر الزمان، دیده اند و در محمد بن عبدالله یافته اند و برای همین قضیه ایمان آوردن سلمان فارسی بسنده است. پس اهل کتاب خصوصا در این آیه یهود باید نعمتهای خداوند را بیاد بیاورند و همچنین عهدی که در کتبشان هست را وفا کنند و از خدا بترسند و مخالفت نکنند تا الله به عهد خود وفا کند.
آنچه بنی اسرائیل موظف به انجام آن هستند این است که به قرآن ایمان بیاورند که این قرآن تصدیق کننده ی کتب در موجود در دست آنهاست و بنی اسرائیل که حجت بر آنان تمام هست نباید جزو اولین کسانی باشند که به قرآن کفر میورزند و نباید بخاطر دنیا، آخرت خود را بفروشند و آنچه که باید بترسند الله است نه چیز دیگر.
آنچه هست اینکه وقتی خود یهود دست به انکار قرآن زدند پس بناچار برای اینکه توجیه کنند مجبور شده اند که تورات را تحریف کنند و با مطرح کردن شبهات و خلط حق و باطل، مردم را گمراه کنند. الله تعالی به آنان گوش زد میکند که شما نباید حق و باطل را مخلوط کنید و نباید حق را بپوشانید و این را خود نیک میدانید.
بعد اینکه باید ایمان بیاورند بنی اسرائیل باید نماز مسلمانان را بخوانند و همراه آنان که نمازشان رکوع دارد رکوع کنند و زکات طبق احکام مسلمانان بپردازند و این آیه بیان ایمان است که باید آنچه قبلا از مراسم و عبادات انجام میداده اند، ترک کنند و بر ایمان و اعمالی که نبی آخر زمان امر میکند، عمل کنند و همراه آنان نماز برپا دارند.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.