0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
الْفَاتِحَة
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
الْفَاتِحَة
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿1﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. ستایش و ذکر به خیر و ثنا ثابت است برای پرورنده و اصلاح کننده و مالک جمیع مخلوقات عموما و رب انسان و جن خصوصا.

مستندات
تفسیر سوره حمد:
به اتفاق مفسرین هفت آیه است.
و قولی شاذ از حسین الجعفی روایت شده است که شش آیه است. (قرطبی)
اختلاف در عدد آیات فقط بر این اساس است که ممکن است چندین جمله را یک آیه حساب کرده شود و بعضی دیگر آن را دو آیه حساب کنند.
عمرو بن عبید ایاک نعبد را یک آیه کامل حساب کرده اس پس طبق شمارش، عمرو، هشت آیه میشود. (قرطبی)
اجماع امت بر سوره ای از قرآن بودن آن منعقد است. (قرطبی)
و اینکه ابن مسعود در مصحف خود ننوشته است برای این است که وقتی از وی پرسیدند چرا در مصحف خود ننوشته ای؟ ابن مسعود جواب داد: اگر قرار بود بنویسم پس اول هر سوره مینوشتم یعنی همچنانکه در نماز هر سوره با حمد شروع میشود پس قرآن را نیز اینچنین میکردم و از آنجا که تمامی مسلمین آن را حفظ هستند، احتیاجی ندیدم که آن را اول هر سوره بنویسم. (قرطبی)
بیست و هفت کلمه و صد و چهل حرف. (خازن)
مکان نزول آن اختلافی است: بعضی گویند که در مکه نازل شده است و این قول اکثر علماء است و بعضی دیگر گویند که در مدینه نازل شده است و این قول مجاهد است و گفته شده است که دوبار نازل شده است یکی در مکه و دیگری در مدینه و نزول دوباره، نشانگر فضیلت این سوره است.
بعضی سوره حمد را اولین سوره ی نازل شده بر حضرت رسول الله ص دانسته اند. (قرطبی)
نامهای این سوره:
فاتحه الکتاب بخاطر اینکه قرآن کریم و نماز با این سوره آغاز میشود. (خازن)
حمد بخاطر اینکه با حمد و ستایش الله شروع میشود. (خازن)
ام القرآن و ام الکتاب بخاطر اینکه اصل قرآن است و گفته شده است که امام تمامی سوره هاست. (خازن) ام الکتاب و ام القرآن، خواندن این سوره را حسن و ابن سیرین، مکروه دانسته اند و گفته اند ام الکتاب، لوح المحفوظ است. (ابن کثیر)
السبع المثانی بخاطر اینکه در نماز تکرار میشود و در هر رکعت خوانده میشود و گفته شده است که برای این السبع المثانی گفته میشود که الله تعالی استثناءا فقط برای این امت یعنی امت محمدی نازل کرده است و دیگر اینکه گفته اند بخاطر دوبار نازل شدن است. (خازن)
وافیه بخاطر اینکه در نماز فقط این سوره تکرار میشود و سوره های دیگر تکرار نمیشوند.
کافیه بخاطر اینکه در نماز میشود این سوره را بجای دیگری خواند ولی سوره ی دیگر را نمیتوان بجای آن خواند. (خازن)
الصلاة بخاطر اینکه زیرا در حدیث آمده است که صلاة را بین خود و بنده ام تقسیم کرده ام و سوره ی حمد را تقسیم کرده است. (ابن کثیر)
شفاء بخاطر اینکه در حدیث آمده است که سوره ی حمد برای هر سمی، شفا است. (ابن کثیر)
رُقْيَةٌ بخاطر اینکه در حدیث وارد شده است که شخصی وقتی از وی دعا، درخواست شده بود همین سوره را نوشته بود و وقتی به رسول الله ص خبر دادند، ایشان فرمودند چه کسی رقیه بودن این سوره را برای تو بیان کرده بود. (ابن کثیر)
واقیه: اسمی است که یحیی ابن ابی کثیر، نامگذاری کرده است.
اساس القرآن، نامی است که ابن عباس به آن داده است. (ابن کثیر)
کنز (کشاف)
الحمد: مرفوع مبتدا است و لله خبر آن و قراء سبعه همه بر رفع خوانده اند. (ابن کثیر)
از سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَرُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ، الحمدَ به نصب خوانده اند، در اینصورت فعل محذوف است.
فعل محذوف میتواند چنین باشد؛ قولوا: بگویید که الحمد لله. (ابن کثیر)
از الْحَسَنِ وَزَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، الحمدِ، به کسر خوانده اند، دال را به تبعیت از لام لله، کسر خوانده اند. (ابن کثیر)
لغات:
(حمد) [حمد]:
الحمد للّه تعالى- يعنى ثنا و ستايش بر اساس فضيلت و معرفت براى خداى تعالى است.
واژه- حمد- اخص از- مدح- و از آن والاتر، و از واژه- شكر نيز فراگيرتر است، پس- مدح- در چيزى است كه از انسان با اختيار سر مى زند و آنچه كه از- مدح- و در باره- مدح- گفته شده اين است كه انسان يا بخاطر بلندى قدّش و زيبائى چهره اش مدح و ستوده مى شود، همانطور كه به بخشش مال و سخاوت و علمش نيز مدح مى شود ولى- حمد- فقط در مورد دوّم يعنى نسبت بآثار علمى و معنوى است نه موارد ظاهرى.
شكر هم در مقابل نعمت است، پس هر شكرى حمدى است و هر حمد و ثنائى شكر نيست و هر حمدى، مدح است و هر مدحى حمد و ثنا نيست. ترجمه مفردات قرآن.
حمد در مقایسه با شکر، دارای عموم و خصوص من وجه میباشد یعنی از یک منظر حمد اعم از شکر است و از منظری دیگر این شکر است که اعم از حمد میباشد و آن بدینصورت است که حمد سپاسگزاری در مقابل نعمت و غیر آن، از شخص صادر میشود یعنی اینکه میتوان الله تعالی را در هر حال؛ خوشی و ناخوشی؛ به حمد ستایش نمود ولی شکر در مقابل نعمت خواهد بود پس از این منظر حمد اعم از شکر است و از منظر اینکه حمد فقط به زبان، ادا میشود ولی شکر با زبان و غیر آن یعنی با زبان و مال و بدن نیز حاصل میشود که از این منظر شکر اعم از حمد است. (مدارک التنزیل)
الله: در تفسیر بسم الله گذشته است.
ل: متعلق به محذوف از قبیل واجب و ثابت. (مدارک التنزیل)
رب:
الرّب: در اصل به معنى تربيت و پرورش است يعنى ايجاد كردن حالتى پس از حالتى ديگر در چيزى تا به حدّ نهائى و تمام و كمال آن برسد.
مى گويند- ربّه و ربّاه و ربّبه: او را تربيت كرد و پرورشش داد.
لان يربّنى رجل من قريش احبّ الىّ من ان يربّنى رجل من هوازن: گفته شده اگر مردمى از قريش (تبار و نياى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مرا تربيت كند خوشتر دارم از اينكه مردمى از هوازن مرا پرورش دهند.
پس- الرّب- مصدر است كه بطور استعاره بجاى فاعل بكار رفته است.
(هوازن- قبيله اى است از يمن كه جزء يكى از مخاليف يمن است و هوزن نام پرنده اى است. معجم البلدان 5/ 420).
الرّب: بطور مطلق جز براى خداى تعالى گفته نمى شود كه او متكفّل مصالح موجودات و آفريده هاست.
مثل اينكه خداى تعالى گويد: (بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ- 15/ سبأ) و بر اين معنى گويد: (وَ لا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْباباً- 10/ آل عمران) يعنى آلهه اى، مى پنداشتند كه فرشتگان و پيامبران، باريتعالى و پروردگار و مسبّب اسبابند (ايجاد كننده پديده ها) و نيز آنها عهده دار مصالح بندگانند.
واژه- ربّ- در حالت اضافه به خداوند و غير از او بكار مى رود، در آيات: ترجمه مفردات، ج 2، ص: 30
(رَبِّ الْعالَمِينَ- 2/ فاتحه) و (رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ- 26/ شعراء).
و همينطور در معنى صاحب چيزى مى گويند: ربّ الدّار و ربّ الفرس.
و بر اين اساس سخن خداى تعالى است كه: (اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ- 42/ يوسف) و (ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ- 50/ يوسف) و (قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ- 23/ يوسف) كه گفته شده قصدش و توجّه اش از- ربّى- خداى تعالى است.
و نيز گفته اند: مقصودش ملكى است كه او را سرپرستى كرده كه البتّه نظر اوّل به سخن او شايسته تر است. ترجمه مفردات قرآن.
رب: پرورش دهنده با غذا در ابتدا و با غفران و گذشت در انتهاء. (مدارک التنزیل)
رب اسم اعظم است. (مدارک التنزیل)
رب: مالکی که در ملک خود، دخل و تصرف میکند. (ابن کثیر)
و در لغت به سید و کسیکه برای اصلاح امور در کارها تصرف میکند، اطلاق کرده میشود. (ابن کثیر)
به مخلوق کلمهی رب به تنهائی اطلاق کرده نشود بلکه به اضافه اطلاق شود، مثل رب الدار بمعنی مالک خانه.
رب، مصدر رَبَّ يَرُبُّ، به از اسمیت به وصفیت انقال یافته است، همانند عدل و خصم.
اصل آن راب است.
اعراب آن جر است بخاطر صفت الله بودن یا بدل از آن و در قرائتی به نصب خوانده شده است بح فعل مقدر که أعنی باشد و بعضی نصب بخاطر نداء دانستهاند یعنی یا رَبَّ، و در قرائتی به رفع خبر مبتدایش محذوف خوانده اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
العالمین:
عالمین جمع عالم است و آن اسم تمامی موجودات بغیر از الله است پس جمیع مخلوقات جزو عالم هستند.(خازن)
جمع صحیح عالم و عالَم اسم جمع است که مفرد ندارد.
نزد کسانیکه عالَم را مختص موجودات عاقل میدانند، مشتق از عِلم میدانند، و کسانیکه عالم را بر جمیع مخلوقات میدانند، مشتق از علامة میدانند. . (التبیان فی اعراب القرآن)
(عالم:) اسمى است براى فلك يا هر چه را كه از جواهر و اعراض (اصول ثابت اشياء و ظواهر متغيّر آن) در آن قرار دارد.
واژه- عالم- در اصل اسمى است براى آنچه كه به وسيله آن نشان كرده
بناى لفظش چون آلت است بر اين صيغه آلت نهاده شده پس عالم و جهان، ابزار و آلتى است در دلالت بر ايجاد كننده و صانعش، از اين جهت خداى تعالى ما را در معرفت، و شناسايى يگانگى و وحدانيتش توجّه مى دهد و مى گويد:
(أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- 185/ اعراف) (آيا به ملكوت آسمانها و زمين نظر نكرده اند و چرا نمى انديشند كه شايد اجلشان نزديك شده باشد). و امّا جمع- عالم- اين است كه هر نوعى از اين قبيل باشد- عالم- ناميده مى شود، پس مى گويند: عالم الانسان و عالم الماء و عالم النّار: (جهان و مجموعه انسان- مجموعه آب و آتش)
و امّا جمع لفظى- عالم جمع سالم آن (با- ون، ين- جمع بسته مى شود:
عالمون، عالمين). براى اينكه همه مردم در مفهوم آن قرار دارند و انسان هر گاه ديگرى را در لفظ با خود شركت دهد حكمش بر آن غالب است (قانون تغليب يعنى چون در لفظ- عالم- مفهوم انسان هم قرار دارند لذا در جمع- عالمون و عالمين- گفته مى شود يعنى جمع سالم). و نيز گفته شده مقصود از جمع بسته شدن واژه عالم به جمع سالم اين است كه انواع خلائق، فرشتگان، جنّ و انس را بدون ساير مخلوقات و پديده ها شامل مى شود. (مفردات راغب)
عالم را ابن عباس مختص انسان و جن گفته است زیرا این دو گروه از مخلوقات مکلف و مخاطب شرع هستند.
بعضی عالم را به موجودات عاقل اختصاص داده اند.(خازن)
بعضی
الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ﴿2﴾
الْفَاتِحَة
مستندات
و هر حمد و ثنائى شكر نيست و هر حمدى مدح است و هر مدحى حمد و ثنا نيست. (ترجمه مفردات قرآن)
حمد در مقایسه با شکر دارای عموم و خصوص من وجه می‌باشد
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ﴿3﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

مالک یوم الدین: صاحب و سرپرست و پادشاه روز قیامت و روز حسابرسی و روز حکم و روز دین و روز شریعت و روز پاداش. (ملخص از بحر العلوم سمرقندی و تفاسیر دیگر).

مستندات
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ:
لغات:
مالک: از ملک.
المَلِك: كسى كه امر و نهى مردم در تصرف اوست، و اين امر ويژه سياست انسانهاست از اين روى- ملك الناس- گفته ميشود نه- ملك الاشياء. (المفردات)
(ملك) با كسره حرف- م- دو گونه است:
اول: ملكى كه مالكيت و سرپرستى و حكومت را ميرساند.
دوم: ملكى كه نيرومندى كسى را نشان ميدهد خواه سرپرستى بكند يا نكند.(مفردات)
مالک اسم فاعل بعنی صاحب .
انواع قرائت این کلمه در این آیه: مالِک، بمعنی صاحب و مَلِک، سرپرست و حاکم بمعنی حکومت کننده، و به سکون لام نیز قرائت شده است.
بدل از الله است یا صفت الله.
یوم:
به معنى روز معمولا بفاصله زمانى از طلوع خورشيد تا غروب و گاهى به مدت زمان هر چه طولانى باشد گفته ميشود.
الدین:
پرستش و پاداش و بطور استعاره در باره شريعت بكار مى برد.
دين- مثل- ملّت- است ولى آنرا باعتبار پرستش و اطاعت از شريعت دين مى گويند.
الله مالک همه ی اشیاء در دنیا و آخرت است ولی در این آیه به مالکیت روز جزاء تخصیص نموده است، برای این منظور است که در دنیا مالکیت ظاهری برای انسانها نیز ثابت است و همچنین پادشاهی ظاهری برای برخی ثابت است ولی در روز قیامت جز الله مالکی و پادشاهی نیست نه ظاهری و نه به گونه ای دیگر.
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿4﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

تنها تو را عبادت میکنیم و پرستش میکنیم و تنها از تو در عبادت و تمامی امور کمک و یاری میطلبیم. تو را عبادت میکنیم و از تو یاری میخواهیم در عبادت و تمامی امور. بعضی ازفرقه ها، برای رد توسل و رد درخواست حل مشکل از غیر الله و رد شفاعت، به این آیه استدلال میکنند و میگویند که بجز الله نباید درخواست کمک نمود. حال با بیان اقوال مفسران مردود بودن این ادعا ثابت است. چرا؟ و چگونه؟ در تفاسیر: الف: تنها از تو کمک میگیریم در عبادت است. ب: در تمامی امور از تو کمک میگیریم. ج: تنها از تو کمک میگیریم. د: ما از تو کمک میخوهیم و کفار از بت کمک میخواهند. حال در این سه قول مفسران اگر دقت کنیم معلوم میشود، که منظور یا در عبادت تنها از تو کمک میخواهیم است و یا در تمامی امور و و قتی میگوییم در تمامی امور پس قطعا تمام اشیاء و امور را شامل میشود و استثنائی ندارد و این فرقه ی مدعی و مستدل، یا بر رد توسل از این آیه کمک میگیرد و بقیه ی کمکهایی را که در روزمره از آن استفاده میکنیم و کمک میگیریم، مسکوت و مردود میشمارد. و وقتی مخالف وی دلیل میآورد، تنها بر رد توسل از مرده، تمسک میجوید که خلاف اقوال مفسران است. مردود بودن تمسک آنان اینکه یا خاص بودن استعانت به الله را به همه چیز تعمیم باید داد و یا بر عبادت کردن، مخصوص گرداند و ادعای غیر از این بدون دلیل است. و در قرآن آیاتی وارد شده است که در امور روزمره و غیر آن از دیگران درخواست یاری و کمک میشود و هیچ منافاتی با هم ندارند. { قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (95)} [الكهف: 95] گفت تمکنی که پروردگارم به من داده است بهتر است، ولی مرا به نیرو، یاری دهید که بین شما و ایشان حایلی بسازم‌. {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ (15)} [القصص: 15] و او در هنگامی که مردم شهر [سرگرم و] بی‌خبر بودند وارد شهر شد، آنگاه در آنجا دو مرد را یافت که با هم سخت ستیزه می‌کردند این یک از پیروانش، و آن یک از دشمنانش [بود]، آنگاه کسی که از پیروانش بود، در برابر کسی که از دشمنانش بود، از او یاری خواست، پس موسی مشتی به او زد که کارش ساخته شد [موسی تکان خورد و] گفت این کار شیطان بود، که او دشمن و گمراه‌کننده‌ای آشکار است‌. {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ (7)} [محمد: 7] ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر خدا را یاری دهید، شما را یاری می‌دهد و گامهایتان را استوار می‌دارد. {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (52) } [آل عمران: 52] سپس، هنگامی که عیسی به کفر آنان پی برد، گفت یاوران من به سوی خداوند کیستند؟ حواریون گفتند ما یاوران الله هستیم، به خداوند ایمان آورده‌ایم و گواه باش که ما فرمانبرداریم‌ . {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (2) } [المائدة: 2] ای مؤمنان حرمت شعائر الهی و ماههای حرام و قربانیهای نشاندار و قربانیهای قلاده‌دار و زائران بیت‌الحرام را که از پروردگارشان جویای گشایش معاش و خشنودی او هستند، نگه دارید، و چون از حال احرام بیرون آمدید می‌توانید به شکار بپردازید، و دشمنی با مردمی که شما را از مسجدالحرام باز می‌دارند، بر آنتان ندارد که تجاوز کاری کنید، و در نیکی و پارسایی به یکدیگر کمک کنید نه در گناه و ستمکاری، و از خدا پروا کنید که خداوند سخت کیفر است‌. فکر میکنم عاقل بی تعصب را این آیات و اقوال مفسران کفایت باشد که ادعای بی اساس آن طائفه را ارزشی نیست. و من الله التوفیق.

مستندات
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ:
لغات:
جمهور قاریان، (إِيَّاكَ) به کسر همزه و تشدید یاء قرائت نموده اند.
به فتح همزه(أَيَّاكَ) در قرائت شاذ وارد شده است. به احتمال زیاد از عرب چنین تلفظی شنیده شده است.
به کسر همزه و تخفیف یاء( إِياكَ )یعنی بدون تشدید یاء نیز قرائت شده است.
(إِيَّاكَ) از دو بخش تشکیل شده است یکی إِيَّا و کَ و اقوال نحویان چنین است:
(إیا) ضمیر است. " قول سیبویه و خلیل".
(ک) حرف خطاب است و محلی از اعراب ندارد."قول سیبویه"
اسم است و ایا به آن اضافه شده است."قول خلیل"
(إیاک) هردو یک کلمه را تشکیل میدهند. "قول کوفیون"
(ک) اسم است و إیا برای تکیه دادن ک ذکر شده است."قول بعضی از نحویین"
ایاک در این آیه مفعول به است و عامل آن نعبد است. (التبیان فی اعراب القرآن)
هَيَّاكَ: نیز قرائت شده است. (ابن کثیر)
معنی آن: فقط تو را.
نعبد: فعل متکلم مع الغیر، مضارع معلوم.
عبد و عبودیة: اظهار فروتنى و طاعت و فرمانبردارى (از حقّ) واژه- عبادة- از- عبوديّة- بليغ تر است، زيرا عبادت نهايت فروتنى و طاعت است، لذا استحقاق و شايستگى پرستش را ندارد مگر كسيكه نهايت كمال و فضيلت از اوست و او خداى تعالى است و لذا گفت: (أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ- 40/ يوسف) (عبادت) دو گونه است: 1- عبادت قهرى و بدون اختيار. 2-عبادت با اختيار، كه ويژه صاحبان نطق و سخن است كه مأمور به آن هستند. مفردات.
معنی ایاک نعبد، تو را برای عبادت مخصوص میگردانیم و از به یگانگی یاد میکنیم .(خازن)
عبادت عبارت است از عملی که توسط آن عمل، فرضی ادا میگردد، جهت تعظیم الله تعالی. (خازن)
عبادت نهایت تذلل بنده است و نهایت تعظیم الله تعالی. (خازن)
عبادت استعمال نشود مگر در مورد، تعظیم الله تعالی. (خازن)
گفته اند عبادت، عملی است که بواسطه ی آن رضایت الله جلب کرده میشود و عبودیت، راضی بودن به آنچه الله تعالی، انجام داده است.(ابوسعود)
تقدیم مفعول بر فعل برای اختصاص است.
یعنی فقط تو را عبادت میکنیم و تنها از تو یاری میطلبیم.
متکلم مع الغیر ذکر شده است تا نشان دهد که به تنهایی در حضور الله تعالی، یارای ایستادن نیست. (ابوسعود)
تقدیم عبادت بر استعانت برای بیان واجب بودن عبادت و تابع بودن استعانت است. (ابوسعود)
و گفته اند که واو بین نعبد و ایاک نستعین حال است یعنی تو را عبادت میکنیم در حالیکه از تو یاری مطلبیم. (ابوسعود)
ایاک نعبد را دو وجه است:
یک: از ابن عباس هر موضع از قرآن کلمه ی عبادت ذکر شده باشد، منظور توحید است.
دو: هر طاعتی که وسیله ی پرستش الله است.
هردو وجه یک منظور را میرسانند، و آن اینکه بر بنده واجب است که در هر نوع عبادت الله را یگانه بداند و غیر وی را در آن شریک ندارد و بلکه خالص برای الله عبادت کند.
در این صورت است که موحد در عبادت و موحد در دین میشود.(تفسیر ماتریدی)
عبادت اطاعت همراه با خواری و تواضع و اظهار خواری و اظهار تواضع را گویند. (بغوی)
عبادت یعنی اقصای غایت خواری را گویند. (کشاف)
عبادت:عبارت است از بجای آوردن فرمانی است بر وجه تعظیم فرمان دهنده. (رازی)
وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ:
و: عاطفه است و واو حالیه نیز گفته شده است. (التبیان فی اعراب القرآن)
نستعین:
باب استفعال از عون و متکلم مع الغیر مضارع.
عون، همان يارى و پشتيبانى است يعنى- معاونة و مظاهرة (كه هر دو مصدر در همان معنى هميارى است) مى گويند كه فلان عونى: معين و ياور من است.
اعنته: ياريش كردم، در آيات: (فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ- 95) «1» (وَ أَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ- 4/ فرقان).
(تَعاوُن): همكارى و هميارى است، گفت: (تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ- 2/ مائده) «2».
(استِعانَة:) يارى خواستن. گفت: (اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ- 45/ بقره)
عون به معنی پشت و ظهر است.
ولی فعل ثلاثی مجرد استعمال نمیشود، یعنی عان یعون گفته نمیشود و بلکه از غیر ثلاثی مجرد استعمال میگردد و استعانة و تعاون و اعانة و اعتوان آمده است.
تعاونوا و اعتونوا ، هر دو بمعنی یکدیگر را یاری کردند است.
رجل معوان، به مردی که کمک رسانی وی خوب است گفته میشود.(المحکم و المحیط الاعظم)
معوان بسیار کمک رسان به مردم.(مختار الصحاح)
نحویان به باء جار باء استعانت گویند چراکه وقتی گوییم ضربت بِالسَّيْفِ وكتبت بالقلم گویا که از باء برای رساندن معنی این افعال کمک گرفته باشیم. (المحکم و المحیط الاعظم)
(تَعَاوَنَ) الْقَوْمُ أَعَانَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. تعاون نمودند یعنی به یکدیگر کمک و یاری رساندند. (مختار الصحاح)
(اسْتَعَانَ) فلَان فلَانا: فلانی از فلانی طلب عون و کمک کرد. (المعجم الوسیط)
العَوْنُ: الظَّهير عَلَى الأَمر، الْوَاحِدُ وَالِاثْنَانِ وَالْجَمْعُ وَالْمُؤَنَّثُ فِيهِ سَوَاءٌ، وَقَدْ حُكِيَ فِي تَكْسِيرِهِ أَعْوان،
پشتیبان بر امر.
مفرد و مثنی و جمع و مونث و مذکر همین کلمه بکار برده میشود. و اعوان بعنوان جمع تکسیر ذکر حکایت شده است. (لسان العرب)
لیث گوید: هر آنچه که تو را یاری رساند، عون نامیده میشود مثلا روزه عون است برای عبادت. (لسان العرب)
طبری در منظور از این بخش آیه گوید:
از تو ای پرودگارمان، یاری مطلبیم در عبادت کردن ما تورا و اطاعت کردن ما تورا و در همه ی امورمان نه از احدی غیر تو زیرا کسیکه بر تو کفر میورزد، کمک و یاری میطلبد از معبودی غیر از تو که وی را عبادت میکند از بت و از تو کمک طلب نمیکند ولی ما در جمیع امور از تو یاری میطلبیم و مخلص در عبادت تو هستیم. (طبری)
عقیده اهل سنت این است که استطاعت همراه فعل است و تقدیم و تاخیر ندارد.
یعنی قدرت انجام یک فعل درست همزمان با انجام فعل خلق میشود نه آنی جلوتر و نه آنی دیرتر.
و در اینجا منظور استطاعت به معنی داشتن اسباب و آلات انجام یک فعل نیست زیرا این نوع استطاعت قبل فعل خواهد بود.(شرح عقاید نسفی)
این آیه استدلالی عالی برای اثبات این مدعای اهل سنت است.
چراکه طبری در تفسیر این آیه شبهه ای را مطرح میکند و به آن جواب میدهد که دقیقا همین مساله استطاعت مع الفعل را میرساند.
طبری میگوید: اگر گوینده ای گوید که عبادت وقتی حاصل خواهد شد که معونت و کمک از الله به وی برسد پس در نتیجه در این آیه بهتر بود که اول ایاک نستعین را میآورد و بعد ایاک نعبد را.
در جواب گفته شده است که وقتی بنده ای عبادت نخواهد کرد مگر اینکه مُعان (کمک کرده شده و یاری شده) است و بنده ای معان نخواهد بود مگر در وقت عبادت پس فرقی ندارد که نعبد را تقدیم کند و یا نستعین را و مثال این کلام مثل این است که شخصی که حاجتی از تو برآورده کرده، بگویی: قضيتَ حاجتي فأحسنتَ إليّ. یعنی حاجتم برآورده ساختی و احسان نمودی. حال اگر بگویی أحسنتَ إليّ فقضيتَ حاجتي، در این دو عبارت متفاوت، هیچ تفاوتی در ادای منظور نیست. (طبری)
در تفسیر خازن بعد از بیان استطاعت همراه فعل بودن ، به این شبهه به نوعی دیگر جواب میدهد و آن اینکه منظور این است که وقتی بنده در عبادت وارد میشود، از الله طلب کمک و یاری میکند تا عبادتش را به اتمام برساند. (خازن)
تفسیر تستری: معنی ایاک نستعین، از تو یاری میطلبیم در آنچه بر ما تکلیف کرده ای مشیت و اراده برای توست علم و اخلاص برای توست و ما بر عبادت قادر نخواهیم شد مگر به کمک و یاری تو، زیرا قوت و حول ؛انجام و ترک؛ بنده را نیست مگر از نزد تو. (تستری)
بحر العلوم سمرقندی: از تو بر ادای عبادتت و ادای حقوق آن، استواری میطلبیم. (بحر العلوم)
از ابن عباس: از تو یاری میطلبیم در عبادت و تمامی امور.(تفسیر ابن ابی حاتم و بغوی)
ابوبکر وراق گوید: تو را عبادت میکنیم چراکه ما را خلق کرده ای و از تو یاری میطلبیم چراکه تو ما را هدایت کرده ای.
از ابوالقاسم حبیبی شنیده ام که میگفت: ابا الحسن علی بن فران در مورد این آیه پرسیده شد پس جواب داد: تو را عبادت میکنیم چون صانع تویی و از تو کمک میطلبیم چون مصنوع را از صانع، بی نیازی نیست و تو را عبادت میکنیم تا ما را به بهشت ببری و از تو یاری میطلبیم تا ما را از آتش دوزخ نجات دهی و تو را عبادت میکنیم زیرا ما بنده ایم و از تو کمک میخواهیم زیرا(کریم و مجید؛ تو سخی و بخشنده ای و شریف و بزرگواری؛ .(ثعلبی)
در مورد این آیه: فخر رازی گوید که اثبات مذهب اهل سنت و رد قول اهل جبر و قدر است چراکه نعبد مختار بودن بنده را میرساند و نستعین، خالق افعال عباد بودن الله، را میرساند. (رازی)
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿5﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

یا الله به راه راستی که در آن کجی و ناهمواری نیست و همان قرآن و اسلام و دین حقی است که غیر آن را قبول نمیکنی و بر آن انبیاء و صالحین و شهداء بوده اند، ما را، هدایت و ارشاد و راهنمایی بفرما.

مستندات
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ:
لغات:
اهدنا: صیغهی دعاء و التماس مخاطب و نا، متکلم مع الغیر مفعول.
هدايت: راهنمائى با لطف و مهربانيست و از اين معنى- هديه- است (سوغاتى با چشم روشنى دادن).
هدایة: اسم صنعت هادی است همانند اینکه وکالت و رسالت چنین است و مصدر نیست بلکه موضع مصدر قرار میگیرد.(تصحیح الفصیح و شرحه)
هدی اسم هدایت یافتن در دین و عقل و راه را گویند و میتوان گفت که جمع هدیه است.(تصحیح الفصیح و شرحه)
اصل هدایه، راستی و راهنمایی است.(المطلع علی الفاظ المقنع)
هدایة: نشان دادن راهی که به مطلوب میرساند.
و یا راهنمایی به راهی که تو را به مطلوب خود برساند.(التعریفات الفقهیة)
اینکه مومن که بر راه راست است و مورد راهنمایی قرار گرفته باز طلب هدایه میکند، به منظور طلب ثبات بر هدایه است و یا برای بیشتر شدن هدایت است. (المطلع علی الفاظ المقنع)
اهدنا تک مفعولی است و گاهی دو مفعولی میشود و در این آیه دو مفعولی است یعنی نا مفعول اول و الصراط المسقتیم، مفعول دوم و در برخی عبارات همراه الی به مفعول دوم متعدی میشود و به لام نیز متعدی میشود. (التبیان فی اعراب القرآن)
هدایة الله به چند نوع تقسیم میشود:
الف: افاضه و جاری ساختن قدرتی که بواسطه ی آن قدرت بر بنده بر مصالح خود قادر میگردد مثل قدرت عقل و حواس باطنی و اعضای ظاهری.
ب: نصب علامتهایی جداکننده بین حق و باطل و جدا کننده مصلحت و مفسدت.
ج: هدایه به معنی ارسال پیامبران و انزال کتب آسمانی.
د: بر قلب افراد حقیقت اشیاء را نشان داده شود چه بطریق وحی که مخصوص انبیاء و رسل است و چه بطریق الهام و رویای صالحه. (بیضاوی).
الصراط:
انواع قرائت این کلمه: الف: زراط. ب: سراط. ج: صراط. (تهذیب اللغة)
صراط به راه آسان و راحت گفته میشود. (الفروق اللغویةعسکری)
سراط راه آشکار را گویند. (المحکم و المحیط الاعظم)
سین سراط بخاطر طاء به صاد مبدل شده است. (المخصص)
صراط مذکر است و کسی از علمای لغت آن را به تانیث نخوانده است و از یحیی بن یعمر تانیث آن روایت شده است و اگر این روایت صحیح باشد، در اینصورت تانیث آن دارای حجتی قوی است زیرا یحیی بن یعمر از بزرگان علم لغت و نحو است. (المخصص)
صراط: راه. (تفسير غريب ما في الصحيحين البخاري ومسلم)
صراط راهی که در آن کجی و پیچیدگی نیست و مستقیم رو به مقصد است و از سبیل اخص است وسبیل از طریق اخص است و اینکه در این آیه مستقیم ذکر شده است برای نشان دادن این است که صراط هرچند کجی ندارد ولی میتواند پستی بلندی داشته باشد و با ذکر صفت مستقیم آن نیز برطرف شده است. (التوقیف علی مهمات التعاریف)
صراط یعنی راه چه مستقیم و چه غیر مستقیم و نام پلی است که بر روی جهنم نهاده شده است که از مو نازکتر و از شمشیر تیزتر است و مومنان هر یک باندازه ی عمل خود از آن عبور خواهند کرد بعضی همانند برق و بعضی همانند باد تیزپا و بعضی دیگر همانند اسب تیزرو . (دستور العلماء=جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون)
از ابن عباس اهدنا یعنی ارشاد کن و راهنمایی کن و صراط مستقیم یعنی اسلام پس میشود به اسلام ما را راهنمایی کن.
گفته شده است صراط مستقیم راهی است که تو را به مقصد برساند.
و بنده در اینجا از الله میخواهد که بر راه راست ثابت نگهدارد و از تابع شدن به راههای متفرقه، معصوم دارد.
ابن مسعود روایت کند که رسول الله ص خطی مستقیم کشیدند و در کناره های آن را خطوط دیگری نیز ترسیم کرد و فرمودند: این صراط مستقیم است و این راههای کنار آن، بیراه هستند و بر سر هر یک از آنها شیطانی هست که انسان را به خود دعوت میکند.
از علی ابن ابی طالب ما را بر راه راست ثابت نگهدار و معنی آن این است که قلوب ما را بر اسلام نگهدار و قلبهای ما را با انجام گناه بر راهی دیگر نگردان. (بحر العلوم)
گفته اند صراط مستقیم ، قرآن است.
و گفته شده است: صراط مستقیم، راهی است که روندگان آن مستحق بهشت شده اند. (خازن)
هدایه در این آیه به معنی ارشاد و توفیق است. (ابن کثیر)
مستقیم:
در این آیه بمعنی قویم و ثابت است. (التبیان فی اعراب القرآن)
صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ﴿6﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

ما را به راهی مستقیم هدایت کن راه کسانیکه بر آنان نعمتهای بس عظیم داده ای از انبیاء و صالحان و شهداء نه راه کسانیکه بر آن غضب نموده ای از یهود و مشرک و نه راه کسانیکه گمراه هستند از مسیحیان و منافقان. کلمه ی آمین: اسم فعل است به معنی دعایم قبول کن. از ابن عباس از رسول الله ص در مورد معنی امین پرسیدم و ایشان فرمودند: افعل یعنی انجام ده. دو لغت است یکی امین بدون مد همزه و دیگری به مد اول یعنی آمین. از رسول الله ص، جبرئیل بعد قرائت فاتحه، آمین گفتن را تلقین نمود و گفت که این همانند مهر زدن بر نامه است. از قرآن نیست و سنت است که در آخر سوره حمد گفته شود. از امام اعظم مشهور است که باید خفیه گفته شود و در روایتی از امام اعظم آمده است که امام آن را نگوید. خفیه گفتن آمین را عبدالله مغفل و انس بن مالک از رسول الله ص روایت کرده اند. از رسول الله ص: الله تعالی بر قومی عذابی حتمی میفرستد و در این حال یکی از کودکان آن قوم،از قرآن، الحمد لله رب العالمین را قرائت کند و الله تعالی بشنود و عذاب را از آن قوم تا چهل سال دور کند. (ابوسعود) بعضی از اصحاب رسول الله ص در سفری بر قومی از عرب وارد شدند و خواستند در انجا بمانند و کسی از ان قوم آنان را به مهمانی قبول نکرد و اصحاب در گوشه ای اتراق کردند و در این حین سید آن قوم را مار نیش زد و آنان هرکاری کردند، افاقه نکرد و آنان گفتند پیش آن غریبه ها برویم شاید راهی برای این معضل داشته باشند و پیش اصحاب رسول الله ص آمدند و مشکل خود عرض کردند و یکی از اصحاب، گفت بله من رقیه (دعا)ی آن را میدانم و گفت شما ما را به مهمانی نپذیرفتید پس تا چیزی عطا نکنید، رقیه نمیخوانم و انان قبول کردند که مقداری گوسففند بدهند و بعد آن شخص شروع کرد به خواندن سوره فاتحه و همراه با آب دهان آن را بر مریض تف میانداخت و آن مریض شفا یافت و بعد به اصحاب گوسفندان تحویل دادند و گویند که سی گوسفند بوده است و اصحاب در تقسیم آن درنگ کردند و گفتند تا پیش رسول الله ص نرسیدیم، تقسیم نکنیم و وقتی پیش رسول الله ص رفتند و قضیه را تعریف کنند، رسول الله ص خندیدند و فرمودند چه کسی به تو رقیه بودن فاتحه را آموخته است و بعد گفت که بین خودتان تقسیم کنید و سهمی نیز به من بدهید. (مختصر صحیح البخاری) رسول الله ص: وقتی کسی از شما عطسه کند، الحمد لله رب العالمين بگوید و کسانیکه اطراف وی هستند،يرحمك الله(الله مورد مرحمت قرارت دهد) گویند و عطسه کننده جواب دهد و بگوید: يَهديكم الله ويُصلح بَالكم(الله شما را هدایت کند و امور شما را اصلاح بدارد). (مسند احمد)

مستندات
صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ.
لغات:
صراط بیان شد.
الذین موصول بمعنی آنانکه است و غرض از وضع موصولات توصیف اسم با جمله است وعائد آن هم است و انعمت صله ی آن. (التبیان فی اعراب القرآن)
انعمت: ماضی مخاطب از باب افعال (انعام)از ریشه نعم است.
نعم:
نعمت با كسره حرف اوّل بمعنى- نيكوئى و حالت نيكوست. اين وزن يعنى- فعله- بيانگر حالتى است كه انسان بر آن حالت است مثل- جلسه- حالتى از نشستن انسان و- ركبه- حالت سوارى بر مركب است. اما نعمت- با فتحه حرف اول يعنى آسايش و رفاه داشتن واژه هاى- ضربه و شتمه- بمعنى يكبار زدن و همگى بر بناى اسم مره است.
(انعام)- رساندن نيكى به ديگران است، كه فقط در مورد انسان بكار ميرود و در باره موجودات ديگر غير از انسان گفته نميشود مثلا نميگويند- انعم فلان على فرسه- او به اسبش انعام كرد كه غلط است.
نعمه نعمة، تنعيما، فتنعم- او را در نعمتى و زندگى آسايش بخشى قرار داد. (مفردات)
انعام رساندن نعمت را گویند و نعمت در اصل به آنچه که انسان از آن لذت میبرد، اطلاق میشود و از نعمت بمعنی نرمی است و بعد در اشیائی دنیوی که باعث لذت انسان میشود، اطلاق شد.
نعمتهای الله تعالی قابل شمارش نیستند ولی میتواند در دو نوع خلاصه نمود یکی دنیوی و دیگری اخروی.
اولی دو قسم است : الف: وهبی (خدادادی). ب: کسبی (کسب کردنی). و وهبی خود بر دوقسم است: 1- روحانی مثل دمیده شدن روح و نعمت عقل قدرت و قوای تابعه ی آن و 2- جسمانی مثل خلق بدن و صحت و سلامت ووو .
کسبی: تخلیه ی نفس از پستی های نفسانی و آراستن نفس به اخلاق والا و کسب جاه و مقام و مال.
و اخروی: بخشیده شدن آنچه کم کاری کرده است و راضی شدن از وی و جای گرفتن در اعلی علیین همراه مقربان.
و مطلوب اصلی همان دومی است که الله تعالی نصیبمان گرداند. (ابوسعود)
علیهم: جار و مجرور متعلق به انعمت.
این آیه بدل از صراط مستقیم است یعنی صراط مستقیم را توضیح میدهد و توصیف میکند. (ابوسعود)
کسانیکه به انان نعمت داده شده است مسلمانان هستند. (ابوسعود)
و منظور از نعمت، اسلام است چراکه اصل نعمتها است و هرکس به اسلام آورد تمامی نعمات را صاحب شده است.
و آمده است کسانیکه به آنان نعمت داده شده است، انبیاء هستند.
و احتمال اینکه آن اشخاص صاحب نعمت همان کسانی باشند که در آیه {فَأُوْلَئِكَ مَعَ الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم مّنَ النبيين والصديقين والشهداء والصالحين} سورة النساء 69.
و کسانی که از خداوند و پیامبر اطاعت کنند، در زمره کسانی‌اند که خداوند بر آنان انعام فرموده است، اعم از پیامبران و صدیقان و شهیدان و صالحان، و اینان نیک رفیقانی هستند.
باشند، زیرا در آیه ی قبل آن آمده است {وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِراطاً مُّسْتَقِيماً}68.
و به راهی راست هدایتشان می‌کردیم‌.
و گفته اند اصحاب حضرات موسی عیسی قبل از منسوخ شدن و تحریف شدن دینشان، هستند.
غیر المغضوب علیهم و لا الضالین:
لغات:
غير بر چند وجه گفته مى شود:
اوّل: اين است كه براى نفى مجرّد و مطلق باشد بدون اثبات كردن معنايى در چيزى به وسيله آن مثل عبارت- مررت برجل غير قائم- يعنى به مردى كه ايستاده نبود گذشتم.
دوم: برای استثناء از چیزی است که معنی الا را میرساند. هل من خالق غیر الله که معنی آن آیا خالقی هست مگر الله که بجای غیر الله، الا الله بیاوریم معنی درست است.
سوم: نفی صورت یک شیئ بدون تغییر در ماده مثل الماء إذا كان حارّا غيره إذا كان باردا. آب وقتی گرم است غیر از آنی است که سرد است.
چهارم: نفی ذاتی را در بر داشته باشد مثل بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ. بسبب آنکه گفته اید در حق الله، چیزی به ناحق.
غیر در این آیه بدل از الذین است و میتواند بدل از هم ضمیر در علیهم باشد و میتواند صفت الذین باشد.
غیر در اینجا میتواند صفت از معرفه باشد زیرا بین متضادین واقع شده است و متضادین که مقابل هم باشند، معرفه میگردند.
و غیر در این آیه، میتواند استثناء باشد بمعنی الله و منصوب خواهد بود.
و حال نیز گفته اند.
و منصوب به فعل مقدر اعنی، نیز گفته اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
المغضوب: اسم مفعول از غضب
الغضب: هيجان و جوشش خون قلب براى انتقام.(المفردات راغب)
غضب: اصل صحیحی که بر شدت و قوت دلالت دارد و برای همین به الغضبة به صخره سخت و محکم گفته میشود.
غضب از این اصل مشتق شده است و معنی آن شدت نارضایتی است. (معجم مقائیس اللغة)
مغضوب مورد نارضایتی واقع شده و مورد غضب واقع شده را گویند.
قوم مغضوب را گفته اند که منظور یهود هستند که مورد غضب الهی قرارگرفته اند. (ابوسعود)
و این قول با آیات دیگری که نشان میدهد یهود مورد غضب واقع شده اند تایید میگردد مثل آیه: وَباؤُ بِغَضَبٍ/ مِنَ اللَّهِ [آل عمران: 112]
و با غضبی از الله برگشتند.
لا الضالین:
ضال: اسم فاعل از ضل و ضلال است و معنی آن:
ضلال: ضایع شدن و از دست رفتن یک شیئ به ناحق را ضلال گویند.
و هرکس که از درست، کژروی کند، ضال است. (مقاییس اللغة)
الضّلال: عدول و انحراف از راه مستقيم، نقطه مقابلش هداية- است. خداى تعالى گويد: (فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها- 108/ يونس).
(پس كسيكه هدايت يافت به سود خويش هدايت مى يابد و كسيكه گمراه شد بر زيان خويش گمراه مى شود). واژه- ضلال- براى هر عدول و انحرافى از راه مستقيم خواه عمدى يا سهوى و كم يا زياد گفته مى شود. (مفردات)
در این آیه منظور از ضالین، مسیحیان هستند. (ابوسعود)
منظور از مغضوب مشرکان هستند و ضالین، منافقان. (قرطبی)
اقوال مفسران در مورد این آیه:
این آیه توضیح میدهد که ما را به راه کسانی هدایت کن که به نعمت ایمان متصف شده اند و از مورد غضب واقع شدن و از گمراه شدن، و کژی، نجات یافته اند. (ابوسعود)
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ﴿7﴾
الْفَاتِحَة
تفسیر

ما را به راهی مستقیم هدایت کن راه کسانیکه بر آنان نعمتهای بس عظیم داده ای از انبیاء و صالحان و شهداء نه راه کسانیکه بر آن غضب نموده ای از یهود و مشرک و نه راه کسانیکه گمراه هستند از مسیحیان و منافقان. کلمه ی آمین: اسم فعل است به معنی دعایم قبول کن. از ابن عباس از رسول الله ص در مورد معنی امین پرسیدم و ایشان فرمودند: افعل یعنی انجام ده. دو لغت است یکی امین بدون مد همزه و دیگری به مد اول یعنی آمین. از رسول الله ص، جبرئیل بعد قرائت فاتحه، آمین گفتن را تلقین نمود و گفت که این همانند مهر زدن بر نامه است. از قرآن نیست و سنت است که در آخر سوره حمد گفته شود. از امام اعظم مشهور است که باید خفیه گفته شود و در روایتی از امام اعظم آمده است که امام آن را نگوید. خفیه گفتن آمین را عبدالله مغفل و انس بن مالک از رسول الله ص روایت کرده اند. از رسول الله ص: الله تعالی بر قومی عذابی حتمی میفرستد و در این حال یکی از کودکان آن قوم،از قرآن، الحمد لله رب العالمین را قرائت کند و الله تعالی بشنود و عذاب را از آن قوم تا چهل سال دور کند. (ابوسعود) بعضی از اصحاب رسول الله ص در سفری بر قومی از عرب وارد شدند و خواستند در انجا بمانند و کسی از ان قوم آنان را به مهمانی قبول نکرد و اصحاب در گوشه ای اتراق کردند و در این حین سید آن قوم را مار نیش زد و آنان هرکاری کردند، افاقه نکرد و آنان گفتند پیش آن غریبه ها برویم شاید راهی برای این معضل داشته باشند و پیش اصحاب رسول الله ص آمدند و مشکل خود عرض کردند و یکی از اصحاب، گفت بله من رقیه (دعا)ی آن را میدانم و گفت شما ما را به مهمانی نپذیرفتید پس تا چیزی عطا نکنید، رقیه نمیخوانم و انان قبول کردند که مقداری گوسففند بدهند و بعد آن شخص شروع کرد به خواندن سوره فاتحه و همراه با آب دهان آن را بر مریض تف میانداخت و آن مریض شفا یافت و بعد به اصحاب گوسفندان تحویل دادند و گویند که سی گوسفند بوده است و اصحاب در تقسیم آن درنگ کردند و گفتند تا پیش رسول الله ص نرسیدیم، تقسیم نکنیم و وقتی پیش رسول الله ص رفتند و قضیه را تعریف کنند، رسول الله ص خندیدند و فرمودند چه کسی به تو رقیه بودن فاتحه را آموخته است و بعد گفت که بین خودتان تقسیم کنید و سهمی نیز به من بدهید. (مختصر صحیح البخاری) رسول الله ص: وقتی کسی از شما عطسه کند، الحمد لله رب العالمين بگوید و کسانیکه اطراف وی هستند،يرحمك الله(الله مورد مرحمت قرارت دهد) گویند و عطسه کننده جواب دهد و بگوید: يَهديكم الله ويُصلح بَالكم(الله شما را هدایت کند و امور شما را اصلاح بدارد). (مسند احمد)

مستندات
غیر المغضوب علیهم و لا الضالین:
لغات:
غير بر چند وجه گفته مى شود:
اوّل: اين است كه براى نفى مجرّد و مطلق باشد بدون اثبات كردن معنايى در چيزى به وسيله آن مثل عبارت- مررت برجل غير قائم- يعنى به مردى كه ايستاده نبود گذشتم.
دوم: برای استثناء از چیزی است که معنی الا را میرساند. هل من خالق غیر الله که معنی آن آیا خالقی هست مگر الله که بجای غیر الله، الا الله بیاوریم معنی درست است.
سوم: نفی صورت یک شیئ بدون تغییر در ماده مثل الماء إذا كان حارّا غيره إذا كان باردا. آب وقتی گرم است غیر از آنی است که سرد است.
چهارم: نفی ذاتی را در بر داشته باشد مثل بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ. بسبب آنکه گفته اید در حق الله، چیزی به ناحق.
غیر در این آیه بدل از الذین است و میتواند بدل از هم ضمیر در علیهم باشد و میتواند صفت الذین باشد.
غیر در اینجا میتواند صفت از معرفه باشد زیرا بین متضادین واقع شده است و متضادین که مقابل هم باشند، معرفه میگردند.
و غیر در این آیه، میتواند استثناء باشد بمعنی الله و منصوب خواهد بود.
و حال نیز گفته اند.
و منصوب به فعل مقدر اعنی، نیز گفته اند. (التبیان فی اعراب القرآن)
المغضوب: اسم مفعول از غضب
الغضب: هيجان و جوشش خون قلب براى انتقام.(المفردات راغب)
غضب: اصل صحیحی که بر شدت و قوت دلالت دارد و برای همین به الغضبة به صخره سخت و محکم گفته میشود.
غضب از این اصل مشتق شده است و معنی آن شدت نارضایتی است. (معجم مقائیس اللغة)
مغضوب مورد نارضایتی واقع شده و مورد غضب واقع شده را گویند.
قوم مغضوب را گفته اند که منظور یهود هستند که مورد غضب الهی قرارگرفته اند. (ابوسعود)
و این قول با آیات دیگری که نشان میدهد یهود مورد غضب واقع شده اند تایید میگردد مثل آیه: وَباؤُ بِغَضَبٍ/ مِنَ اللَّهِ [آل عمران: 112]
و با غضبی از الله برگشتند.
لا الضالین:
ضال: اسم فاعل از ضل و ضلال است و معنی آن:
ضلال: ضایع شدن و از دست رفتن یک شیئ به ناحق را ضلال گویند.
و هرکس که از درست، کژروی کند، ضال است. (مقاییس اللغة)
الضّلال: عدول و انحراف از راه مستقيم، نقطه مقابلش هداية- است. خداى تعالى گويد: (فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها- 108/ يونس).
(پس كسيكه هدايت يافت به سود خويش هدايت مى يابد و كسيكه گمراه شد بر زيان خويش گمراه مى شود). واژه- ضلال- براى هر عدول و انحرافى از راه مستقيم خواه عمدى يا سهوى و كم يا زياد گفته مى شود. (مفردات)
در این آیه منظور از ضالین، مسیحیان هستند. (ابوسعود)
منظور از مغضوب مشرکان هستند و ضالین، منافقان. (قرطبی)
اقوال مفسران در مورد این آیه:
این آیه توضیح میدهد که ما را به راه کسانی هدایت کن که به نعمت ایمان متصف شده اند و از مورد غضب واقع شدن و از گمراه شدن، و کژی، نجات یافته اند. (ابوسعود)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
الْبَقَرَة
الم ﴿1﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الم: چند حرف از حروف الفبای عربی میباشد یعنی الف و لام و میم. به این حروف که در اوایل سوره ها آمده اند حروف مقطعه گفته میشود. در مورد اینکه این حروف به چه معنا و به چه منظور آمده است، مفسرین و عوام بله دقیقا عوام سخنانی گفته اند که بعضی بر ایمان راستین بودن مفسرین دلالت دارد و بعضی سخنان سخیف که آوردن آن تحت عنوان تفسیر و برداشت از آیه به دور از واقعیت و بدور از دین است.

مستندات
سوره بقره:
از ابن عباس اولین سوره ای است که در مدینه نازل شده است.
گفته اند بغیر از آیه:
وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ که در مکه در حجة الوداع، نازل شده است. (خازن)
آیات این سوره دویست و هشتاد شش یا هفت یا هشت، آیه میباشد. (خازن)
در فضیلت قرائت این سوره آمده است:
الف: رسول الله ص: خانه هایتان را همانند گورستان نگردانید بلکه در آن سوره بقره را قرائت کنید زیرا شیطان از خانه ای که در آن سوره بقره قرائت شود، فرار میکند. و در روایتی آمده است که خانه هایتان را گورستان نکنید بلکه در آن نماز بخوانید زیرا شیطان از خانه ای که در آن سوره بقره بشنود ، فرار میکند.( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر)
ب: از رسول الله ص : سوره بقره را بیاموزید که یادگرفتن آن برکت است و ترک آن پشیمانی و بطله(در تفسیر خازن بطله یعنی اهل باطل را جادوگران معنا کرده است.) آن را نخواهند توانست که یادبگیرند. ( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر)
ج: رسول الله ص: سوره های بقره و آل عمران را بیاموزید که این دو سوره در قیامت، دو نور درخشان خواهند بود انگار که دو ابر هستند و یا گروهی از پرندگان صف کشیده که از قاری خود، دفاع میکنند.( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر)
د: رسول الله ص: هر چیزی را کوهانی (سنام) هست و کوهان قرآن سوره بقره است. هرکس آن را در شب قرائت کند، شیطان تا سه روز به خانه ی وی نیاید و هرکس آن را در روز قرائت کند، تا سه روز نیاید. (صحیح ابن حبان)
ه: اسم اعظم الله که اگر بدان دعا کرده شود، اجابت شود در سه سوره ی بقره و آل عمران و طه است. (سنن ابن ماجه)
و اما سخنان مطرح شده در مورد این حروف در تفاسیر:
1: از ابن عباس: الم یعنی انا الله اعلم یعنی من الله هستم که میدانم. (بحر العلوم سمرقندی)
2: از کلبی: این حروف قسم هستند یعنی الله تعالی قسم یاد میکند که این قرآن کتابی است که بر محمد ص نازل شده است.
قسم بودن این حروف مردود دانسته شده است زیرا جواب قسم باید همراه با اداتی از قبیل إن، وقد، ولقد، وما، ولام باشد که در این آیات که جواب قسم دانسته است یافت نشد.
ولی این ایراد بر کلبی مردود است زیرا اگر لا ریب فیه را جواب قسم بگیریم، صحیح میگردد.(بحر العلوم)
3: الف یعنی الله و لام یعنی جبرئیل و میم یعنی محمد و معنی آیه چنین است: آنچه الله با فرستادن جبرئیل بر محمد از قرآن نازل کرده است، شکی در آن نیست. (بحر العلوم)
4: هر حرف بر یکی از اسمای مبارکه الله دلالت میکنند مثلا الف بر حرف اول الله و لام حرف اول لطیف و میم حرف اول مجید.
پس معنی چنین میشود الله لطیف و مجید این کتاب را نازل کرده است. (بحر العلوم)
5: روایت شده است که تمام آنچه از معانی و حکمتها و حکمهای مذکور در سوره در این حروف نهفته است و آن را جز نبی و ولی الله نداند و برای فهم دیگر مردم، بقیه ی سوره به تفصیل ذکر شده است. (بحر العلوم)
6: از شعبی: الله تعالی در هر کتابی از کتب آسمانی رازی را پنهان میکند و راز وی در قرآن همین حروف مقطعه هستند. (بحر العلوم)
7: عمر وعثمان وابن مسعود- رضي الله عنهم- روایت شده است که حروف مقطعه،معنای آنها معلوم نشده است و تفسیر کرده نشود.(بحر العلوم)
8: از حضرت علی روایت شده است که جمع این حروف، اسمای الله هستند که یک حرف آن در این سوره و دیگری در سوره ای دیگر ذکر شده است مثلا در این سوره الم ذکر شده و در دیگری حم و در موضعی دیگر ن ذکر شده است که جمعا الرحمن را تشکیل میدهند، همچنین است باقی حروف مقطعه. (بحر العلوم)
9: قطرب گوید: مشرکین به قرآن گوش فرا نمیدادند و برای اینکه توجه آنان به قرآن جلب شود به روشی غیر معمول شروع میشده است تا ادامه و پیام قرآن را گوش کنند. (بحر العلوم)
10: بعض دیگر گفته اند: از آنجا که مشرکین ادعا میکردند مگر قرآن قابل فهم است پس با ذکر حروف هجاء(الفبا) قرآن نشان میدهد که این کلام همانند کلام شما است و قابل درک است. (بحر العلوم)
11: بعض دیگر گفته اند که این حروف علامت شروع سوره ها هستند. (بحر العلوم)
12: وقتی یهود این حروف را شنیدند نزد رسول الله ص آمدند و اظهار داشتند که ما شنیدیم که قرائت کرده ای: الم (1) ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ (2)
رسول الله ص فرمودند بله چنین نازل شده است و یهود گفتند پس امت تو دوام زیادی نخواهد داشت و بعد پرسیدند آیا غیر از این حروف، حروف دیگری آمده است؟
رسول الله فرمودند: آری. و آنان خواستند تا برایشان قرائت کنند و رسول الله ص آیاتی را که شامل حروف مقطعه بودند قرائت فرمودند: المص.
گفتند: این بیشتر شد چون صاد به حساب ابجد، نود است و بعد فرمودند: الرا. گفتند: از قبل بیشتر شد چون راء دویست است و فرمودند: المرا. گفتند: حساب بر ما مشکل آمد و نمیدانیم کم را بگیریم یا زیاد را. (بحر العلوم)
13: از حضرت علی: هر شیئی را منتخبی است و منتخبهای قرآن، حروف مقطعه هستند. (خازن)
14: از حضرت علی روایت شده است که میگفتند: یا کهیعص، یعنی آن را از اسماء الهی میدانسته است. از ربیع بن انس روایت شده است که معنی کهیعص یعنی ای کسیکه به وی پناه برده میشود ولی وی به کسی پناه نبرد.(تفسیر مظهری وفتح الباری شرح صحیح البخاری ابن حجر)
15: گفته شده است که این حروف، اسمهایی برای قرآن هستند. (تفسیر مظهری)
16: از ابن مسعود: الم، اسم اعظم است. (الدر المنثور)
و این بود سخنان اهل علم در مورد حروف مقطعه ی قران کریم و اما سخنان سخیف و اهل زیغ و باطل اینکه همانند یهود از حساب ابجد استفاده کرده و سعی در اثبات عقیده ی فاسد خود دارند و عوام فریبی میکنند مثل همین قضیه که بعضی به اسم شیعه و بعضی به اسم سنی بودن هر یک بر علیه دیگری با استفاده از حروف مقطعه، جملاتی ساخته و بین عوام پخش میکنند و از هر آیه ی محکم که دال بر عقیده ی صحیح است، قابل قبول تر میدانند و به آن مباهات میکنند و وقتی از چنین اشخاصی سوال میشود که نماز را سر وقت میخوانی و یا اصلا نماز میخوانی، سکوت مسمومی وی را در بر میگیرد.
حروف مقطعه، جزو متشابهات قرآن هستند و کسانی سعی میکنند که در این آیات متشابه فرو رفته و اثبات مدعا کنند که، قرآن آنان را اهل زیغ یعنی اهل کجی و گمراهی هستند و چیزی جز گمراهی برای آنان ندارد و اهل علم در مقابل آیات متشابه گویند که ما آنچه از نزد الله است ایمان آورده ایم و گردن نهاده ایم.
{هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ (7) رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (8) رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (9) } [آل عمران: 7 - 9]
او کسی است که کتاب را بر تو نازل کرد که بخشی از آن محکمات است که اساس کتاب است، و بخش دیگر متشابهات است، اما کج‌دلان، برای فتنه جویی و در طلب تاویل، پیگیر متشابهات می‌شوند، حال آنکه تاویل آن را جز خداوند و راسخان در علم که می‌گویند به آن ایمان آورده‌ایم، همه از پیشگاه خداوند است نمی‌دانند، و جز خردمندان کسی پند نمی‌گیرد.
پروردگارا، پس از آنکه هدایتمان کردی، دلهای ما را مگردان، و رحمتی از سوی خویش به ما ارزانی دار که تو بخشنده‌ای‌.
و اما فایده ی این آمدن این حروف در قرآن به چند سبب میتواند باشد:
1: طبق گفته ی صاحب کتاب التَّوْضِيح فِي حَلِّ غَوَامِضِ التَّنْقِيحِ : آیات متشابه برای امتحان عالمان نازل شده است چرا که عالمان دائما مشغول کشف معانی قرآن هستند و عادت آنان تفکر در آیات است و آیات متشابه آمده است تا آنان را برای دست نگهداشتن از فهم بعضی از اشیاء ، امتحان کند پس هرکس در آیات متشابه توغل جست مردود گشت و هرکس توانست ذهن خود را از آن دور نگهدارد، نجات یافت.
2: بعضی از فواید آن در بخش سخنان علما در مورد حروف مقطعه ذکر شده است.
مخلص کلام در این بحث این است که میگوییم، الله بهتر میداند چه منظوری داشته است و ما بدان ایمان داریم. (خازن)
ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ﴿2﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

شکی در آن کتاب (قرآن) نیست که از طرف الله تعالی آمده است و محمد رسول الله ص آن را از خود نساخته است. هدایتگر است از برای متقیان یعنی بیان راه راست است برای کسانیکه از افتادن در شرک و فساد بیم دارند.

مستندات
اینکه گفته میشود این کتاب برای پرهیزگاران، هدایتگر است برای این است که آنان هستند که از فوائد و حکمتهای آن استفاده میکنند. (بحر العلوم)
اینکه این کتاب نگفته است و بلکه با گفتن آن کتاب آورده است به دلایل ذیل است:
1: شأن کتاب والا مقام است و برای نشان دادن بزرگی وی ، آن گفته است.
2: منظور کتابی است که در تورات و انجیل به نزول آن وعده داده شده است.
3: منظور کتاب در لوح المحفوظ است که کتاب قرآن دست ما از آن است. (بحر العلوم).
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ ﴿3﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

صفت آن پرهیزگاران این است که به امور غیبی از قبیل بهشت و جهنم و قیامت و حسابرسی و امور غیبی دینی دیگر که در دین یقینا ثابت است، ایمان دارند و باور دارند. صفت دیگر متقین این است که نماز را سر وقت بر پا میدارند و صفت سوم متقین، از اموالی که الله به آنان عطا کرده است، به دیگران انفاق و صدقه میکنند. و آنچه از نماز و انفاق در این مقام در اول وهله به ذهن خطور میکند، نماز فرض و صدقه ی فرض است.

مستندات
ایمان به غیب یعنی به آنچه غایب است باور دارند و منظور از متقین در این آیه اصحاب رسول الله ص هستند که به قرآن و آنچه از حلال و حرام وجود دارد، باور دارند. (بحر العلوم)
روایت: روزی حارث بن قیس تابعی به عبدالله بن مسعود صحابی گفت: ما میگوییم شما را همان رویت رسول الله ص بعنوان ثواب بسنده است.
عبدالله بن مسعود جواب داد: شما را بسنده است که بدون رویت رسول الله ص شما ایمان آورده اید و بهترین ایمان، ایمان غیبی است.(تفسیر از سنن سعید بن منصور)
یعنی به آنچه ندیده ایم ایمان آورده ایم.
اقامه نماز یعنی کسانیکه نماز را با تمام شرایط از قبیل خواندن نماز در وقت شرعی آن و طهارت و ارکان نماز را بجای میآورند از قبیل رکوع و سجود. (بحر العلوم )
اقامه ی نماز یعنی کسانیکه مواظب هستند بر اوقات و ارکان وسنتها و آداب نماز خللی وارد نشود. (خازن)
کلبی گوید که منظور از انفاق از اموال زکات است.
و بعض دیگر گفته اند : منظور تمامی صدقات از نافله و واجبه است. (بحر العلوم)
گویند وقتی این آیه نازل شد، یهود و مسیحیان گفتند که ما به غیب ایمان داریم و وقتی بحث نماز آمد گفتند ما نماز میخوانیم و وقتی بحث انفاق شد، گفتند زکات میدهیم و وقتی ایمان به قرآن و دیگر کتب آمد، متفرق شدند. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ ﴿4﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه به قرآن باور دارند و ایمان آورده ان، صفتی دیگر برای بیان پرهیزگاری و بالتبع هرکس که به قرآن ایمان دارد به مقتضای آن عمل میکند. و صفت دیگر آنان این است که به کتب نازل شده قبل از قرآن نیز ایمان دارند. کتب دیگر مانند تورات و انجیل و زبور و صحیفه ی نازل شده بر حضرت آدم، البته منظور از تورات و انجیل، تورات و انجیل واقعی نازل شده بر حضرات موسی و عیسی میباشد نه تورات و انجیل تحریف شده ی در دست یهودیان و مسیحیان معاصر. و صفت دیگر متقین، یقین داشتن به آخرت است و یقین داشتن یعنی اینکه مطمئن است که آخرتی هست و مجازات عملی هست.

مستندات
أُولَٰئِكَ عَلَىٰ هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿5﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنان که دارای چنین صفاتی باشند که از الم تا اینجا ذکر شد، آنان هدایت یافتگان هستند و آنان نجات یافتگان و رستگار شدگانند.

مستندات
مفلح: کسیکه به مطلوب نایل گشته است. (خازن)
از مجاهد آمده است که چهار آیه اول سوره بقره در مورد صفت مومنان است و دو آیه در مورد کفار و سیزده آیه در بیان صفات منافقین است. (بحر العلوم)
از مقاتل آمده است: دو آیه اول در مورد صفات مومنان مهاجر است و دو مومنان غیر مهاجر و دو آیه در مورد مومنان از اهل کتاب و دو آیه در صفات کفار و سیزده آیه در مورد منافقین است. (بحر العلوم)
تا اینجا بیان گروه مومنان که مستحق بهشتند ذکر شده است و در آیات بعدی به بیان دو نوع دیگر از گروه مردم میپردازد یعنی گروه کفار و منافقان.
بحث مفصل صفات متقین در کتاب احسان المحسن باحسان خاتم الانبیاء از خود مولف، مذکور است میتوانید به آن مراجعه نمایید.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿6﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

نوع دوم مردم کسانی هستند که آنچه در دین هست را انکار میکنند و صفت آنان این است که ترساندن و اخطار دادن به حال آنان تاثیری ندارد و با کسانیکه آنان را ترسانده نشده و اخطار داده نشده است، فرقی ندارند . ایمان نخواهند آورد. در آیه ی بعدی بیان میدارد که چرا انان ایمان نخواهند اورد:

مستندات
گویند: این آیه در مورد مشرکان مکه نازل شده است و بعضی گویند در مورد یهود نازل شده است. (خازن)
کفر یعنی پوشاندن و مخفی کردن (خازن)
کفر چهار نوع است: الف: کفر انکار یعنی کافر منکر کسیکه الله را بهیچ وجه قبول ندارد. ب: کفر جحود: این نوع کافری است که الله را به دل میشناسد ولی به زبان اقرار نکند و نوع ج: کفر عناد و آن کفر کسی است که به قلب الله را میداند و به زبان اقرا میکند ولی به دین وی در نمیآید و نوع چهارم: کفر نفاق: کفر کسیکه به زبان اقرار به الله دارد ولی در قلب منکر وی تعالی است. (خازن) .
خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ ۖ وَعَلَىٰ أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿7﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یعنی قلبهای آنان مهر و موم شده است و بدین سبب ایمان نیاورند و اینکه قلب را ذکر نموده است برای این است که مکان ایمان است در انسان و بر گوشهای انان نیز مهر و موم شده است و حق را نمیشنوند یعنی از سود شنیدن که همان فهم درک است دور مانده اند و بر چشمهای انان پرده ای افکنده است که به سبب آن نمیتوانند حق را ببینند یعنی از سود و نفع بینایی محروم هستند چرا که کسیکه میبیند خود را چاه نیاندازد. و کسانیکه چنین صفاتی در آنها باشد، جزای انان عذابی بزرگ است.

مستندات
عذاب بزرگ را بعضی گفته اند منظور،اسیر شدن در دنیا و کشته شدن در دنیا است و عذاب دردناک همیشگی در آخرت. (خازن)
و حال بیان گروه سوم از مردم که منافقین باشند:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ﴿8﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.

مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن)
عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر)
دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود.
منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی)
و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود)
ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی)
و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی)
دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ ﴿9﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.

مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن)
عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر)
دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود.
منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی)
و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود)
ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی)
و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی)
دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ ﴿10﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از صفات منافقین این بود که وقتی بین مسلمانان هستند اظهار ایمان میکنند و در حقیقت ایمان نیاورده اند و در قلب انان ایمان وجود ندارد. و منظور آنان از اظهار ایمان به خیال خود، فریب الله و مومنین است و در حقیقت انان خود را فریفته اند زیرا وبال و سزای اعمال آنان به خودشان بر میگردد نه دیگران.

مستندات
این آیات در مورد منافقین از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول ومعتب بن قشير وجد بن قيس نازل شده است چراکه آنان اولین کسانی بودند که اظهار ایمان کرده و بعد بر خلاف آن عمل میکرده اند و اظهار ایمان آنان برای در امان ماندن از حضرت رسول الله ص و اصحاب ایشان بوده است. (خازن)
اکثر منافقین از یهود بوده اند. (خازن)
مخادعه دو طرفی است و این معنی را میدهد که آنان دنبال فریب الله و مومنین هستند و اینان نیز دنبال فریفتن آن منافقان هستند و منظور این است که الله سزای فریب آنان را میدهد و بر مقتضای فریب انان عمل میکند و این میشود که با الله جنگِ فریب راه انداخته اند.
منظور از بیماری دلهای آنان شک و تردید موجود در قلبهای آنان است (خازن)
عکرمه و طاوس: مرض آنان همان ریاکاری آنان است. (ابن کثیر)
دور نیست که این شک و تردید باعث بیماری بدنی شود.
منظور از اینکه الله بیماری آنان را زیاد میکند این است که آنان در وقت نزول قرآن بوده اند و هر آیه که نازل میشد، کفر و نفاق انان، بیشتر میشده است. (بغوی)
و میتواند که بمعنی حقیقی بیماری قلبی آنان بیشتر شود از اینکه آیات زیادی بر مسلمانان نازل میشد و میدیدند که مسلمانان رو به رشد هستند. (ابی سعود)
ألیم یعنی دردناک و منظور عذابی است که بمحض رسیدن به بدن درد آن به قلب میرسید. (بغوی)
و این عذاب دردناک که به قلب میرسد به سبب تکذیب (دروغ پنداشتن) الله و رسولش است. (بغوی)
و بر قرائت کوفیون معنا چنین میشود که به سبب دروغ گفتن در ایمان داشتن آنان است زیرا آنان به دروغ میگفتند که ایمان آورده اند . (بغوی)
دروغ را چنین عذابی دردناک است و برای همین است که رسول الله ص فرمودند: شما را باید که از دروغ دور باشید چراکه دروغ فرد را از ایمان دور میکند.(ابی سعود مرفوعا و مسند احمد موقوف بر حضرت ابوبکر)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ ﴿11﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی به منافقین که منافقانه عمل میکنند گفته میشود که از فساد دست بکشید، آنان گویند که ما فاسد نیستیم و بلکه اصلاحگر هستیم. پس صفتی دیگر از منافقان این است که وقتی به آنان تذکر داده میشود و نصیحت کرده میشود، ان را قبول نکرده و میگویند که ما درستکار هستیم.

مستندات
از ابن عباس و سدی و حسن و قتاده: فساد عمل بر خلاف آنچه دین به آن امر میکند و اظهار خلاف شرع است زیرا اگر مردم بر شرع عمل کنند، دشمنی بین انان از بین میرود و اصلاح میشوند و جانها در امان میماند و اموال حفظ میشوند و ناموس نگاهداشته میشود.(نیسابوری)
و گفته شده است منظور از فساد در زمین این است که منافقین با کفار معاشرت میکردند و از آن جهت فساد است که کفار با دیدن این حرکت همه ی مومنان را ضعیف میپندارند و باعث میشود کفار جرأت پیدا کنند و این سبب جنگ و خونریزی میشود. (نیسابوری)
وگفته شده است که فساد مذکور در آیه ، این بود که منافقین در نهان بر علیه مسلمانان تبلیغ میکردند و شبهه افکنی میکرده اند و اسرار مسلمانان را بر کفار افشا میکردند. (نیسابوری)
در مورد ادعای اینکه آنان اصلاح گر هستند:
الف: از آنجا که منافقین عمل خود را خوب میپنداشته اند، پس خود را اصلاح گر میدانسته اند.
ب: میگفتند که هدف ما از همراهی با کفار و معاشرت برای اصلاح مسلمانان است.
ج: آنان گویند که ما افشای سر نمیکنیم و بر راه درست هستیم و ما بر صلاح و درستی هستیم. (نیسابوری)
أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ ﴿12﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی به منافقین که منافقانه عمل میکنند گفته میشود که از فساد دست بکشید، آنان گویند که ما فاسد نیستیم و بلکه اصلاحگر هستیم. پس صفتی دیگر از منافقان این است که وقتی به آنان تذکر داده میشود و نصیحت کرده میشود، ان را قبول نکرده و میگویند که ما درستکار هستیم. و الله تعالی ادعای اصلاح گر بودن آنان را رد میکند و میفرماید که هان آگاه باشید که آنان فساد گر هستند و نه اصلاح کننده نیستند.

مستندات
از ابن عباس و سدی و حسن و قتاده: فساد عمل بر خلاف آنچه دین به آن امر میکند و اظهار خلاف شرع است زیرا اگر مردم بر شرع عمل کنند، دشمنی بین انان از بین میرود و اصلاح میشوند و جانها در امان میماند و اموال حفظ میشوند و ناموس نگاهداشته میشود.(نیسابوری)
و گفته شده است منظور از فساد در زمین این است که منافقین با کفار معاشرت میکردند و از آن جهت فساد است که کفار با دیدن این حرکت همه ی مومنان را ضعیف میپندارند و باعث میشود کفار جرأت پیدا کنند و این سبب جنگ و خونریزی میشود. (نیسابوری)
وگفته شده است که فساد مذکور در آیه ، این بود که منافقین در نهان بر علیه مسلمانان تبلیغ میکردند و شبهه افکنی میکرده اند و اسرار مسلمانان را بر کفار افشا میکردند. (نیسابوری)
در مورد ادعای اینکه آنان اصلاح گر هستند:
الف: از آنجا که منافقین عمل خود را خوب میپنداشته اند، پس خود را اصلاح گر میدانسته اند.
ب: میگفتند که هدف ما از همراهی با کفار و معاشرت برای اصلاح مسلمانان است.
ج: آنان گویند که ما افشای سر نمیکنیم و بر راه درست هستیم و ما بر صلاح و درستی هستیم. (نیسابوری)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ ۗ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿13﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

صفتی دیگر برای منافقین این است که خود را عاقلتر از مومنان میدانند و ادعا دارند که ایمان، کار کم خردان است و این نکته در گفتار بی دینان زمان نیز مشهود است و از قدیم در بین کفار و منافقین بوده است که مومنان را کم خرد فرض کنند و خود را عقل کل بدانند. و حقیقت این است که آن دین گریزان و نا مسلمانان، سفیه و نادان هستند چرا که لذات دنیوی گذرا را بر لذات ابدی، ترجیح داده اند. و هرکس به وسعت عقل خود اندیشه میکند: یکی را میگویی نارنجک را دستت نگهدار و ضامن را بکش و اکثر مردم اینکار را نمیکنند زیرا وسعت دید اکثر مردم تا چند ثانیه میرسد و برای همین ضامن را نمیکشند و بعضی وقتی میگویی فلان کار و غذا برای بدن مضر است، عالم بدان از اینکار امتناع میکند ولی عموما آن را نادیده میگیرند زیرا وسعت دید افراد کمی بدان میرسد و وقتی گویی در پس مرگ زندگی هست و حساب و کتاب هست، آن را کفار انکار کنند وفرقی ندارد که چه درجه ی علمی تجربی دارد و این تنها مومنان هستند که وسعت دید آنان در حد بی نهایت است پس معلوم شد که سفیه همان کسی است که آخرت را و دین را انکار کند. الله توفیق دهد بر اسلام باشیم و بر اسلام بمیریم.

مستندات
وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَىٰ شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ ﴿14﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

صفت دیگر منافقان این است که وقتی مسلمانان را میبینند اظهار میکنند که ما ایمان آورده ایم و وقتی با رییسان و همفکران خود تنها میشوند گویند که ما هنوز با شما هستیم و منظور ما از اظهار ایمان، این است که مسلمانان را مسخره کنیم.

مستندات
روایت شده است که این آیه در مورد منافقینی از قبیل عبد الله بن أبي ابن سلول، وجد بن قيس، ومعتب بن قشير و دیگرانی مثل اینان نازل شده است چرا که روزی حضرات ابوبکر و عمر و علی در حال گذر بودند و این منافقان بر سر راه آنان بودند و عبدالله بن ابی منافق به همرهان خود گفت که نگاه کنید و ببینید که چگونه با این جاهلان برخورد میکنم و رفت و دست حضرت ابوبکر را گرفت و گفت مرحبا بر سید قوم بنی تمیم و کسیکه صاحب غار همراه رسول الله ص بوده و جان و مال خود را صرف رسول الله ص نموده است و بعد دست حضرت عمر را گرفته و گفت مرحبا بر سید قوم بنی عدی قوی در فرمانبرداری از الله و بخشنده ی مال وجان خود به رسول الله ص و بعد دست حضرت علی را گرفت و گفت: مرحبا بر سید بنی هاشم البته بغیر از رسول الله ص و بخشنده مال و جان خود به رسول الله ص.
پس حضرت علی جواب داد: از خدا بترس و از نفاق دست بردار. و عبدالله بن ابی منافق جواب داد: چه میگویی در حالیکه تصدیق و ایمان ما همانند تصدیق و ایمان شماست.
و وقتی حضرات رفتند ، این منافق به همراهان خود گفت دیدید چگونه انان را مسخره کردم.
و این آیه نازل شد
اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ ﴿15﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله جزای مسخره کردن آنان را میدهد و آنان را در کفر خودشان و، متحیر وا میگذارد .

مستندات
در معنی این آیه که در آیه قبل آن از زبان منافقین مسخره کردن مسلمانان بیان شد، در این آیه الله تعالی جمله ای بیان میکند که در اول نظر ، الله مسخره میکند انان را معنی میدهد که برای بیان و توضیح منظور این جمله را به چندین معنا توضیح داده اند از قبیل:
1: الله جزای مسخره کردنشان را خواهد داد و جمله مسخره کردن انان را بکار برد که از قبیل مقابله است یعنی وقتی در کلام اول مسخره کردن ذکر شد، در این جمله جواب آن را مسخره کردن ذکر کرده است.
2: بیان حقیقت عمل منافقان است یعنی اینکه وبال و سزای مسخره کردن به خودشان بر میگردد پس در حقیقت خودشان مسخره شده اند.
3: منظور این است که الله آنان را در نعمتهای دنیا فرو میبرد تا متوجه هلاک خود نشوند و این نوعی تمسخر آنان است.
4: برای آنان در قیامت دری از بهشت گشوده میشود و همینکه حرکت کردند به آتش جهنم انداخته میشوند.(ایجاز البیان)
5: مسخره شدن آنان توسط الله این است که در دنیا بر انان احکام مسلمانان جاری میدارد و در آخرت که آنان خود را از جمله ی مسلمانان میشمارند، میبینند که از جمله ی کفار بوده اند. (بیضاوی)
6: مسخره کردن یعنی کوچک و خوار شمردن را گویند و همانطور که آنان مسلمانان را کوچک و خوار میشمارند با مسخره کردن، الله نیز آنان را خوار میدارد. (کشاف)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ ﴿16﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آن افرادی که نفاق را پیشه کردند و مسلمانان را به سخره گرفتند، همانا آنان، کسانی هستند که هدایت یعنی راه درست و راه راست را که میتوانستند انتخاب کنند، واگذاشتند و بجای آن گمراهی را اختیار کردند و قطعا این چنین اشخاصی، در تجارت خود سودی ندیده اند و معلوم است که از رهیافتگان و راه درست را یافتگان، نیستند. در این آیه کردار منافقان را به تجارتی تشبیه میکند که سراسر زیان است.

مستندات
در مورد یهود نازل شده است که قبل از آمدن محمد رسول الله ص به پیامبر اخر زمان ایمان داشتند و وقتی پیامبر اخر زمان امد، کفر ورزیدند. (مدارك التنزيل وحقائق التأويل)
و اینکه در این آیه گمراهی و راهنمایی را مقابل هم قرار داده و تجارت نامیده است تا به منافقان اعلام کند شما که خود را دانا و بینا تر از دیگران میدانید، در این معامله ضرر کرده اید. (نظم الدرر في تناسب الآيات والسور)
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ ﴿17﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی، منافقان را که اکثر آنان از یهود بودند و یهود در اول ورود رسول الله ص، اظهار میکردند که ایمان آورده اند و به نفاق رفتار میکردند، مثال میزند و بیان میدارد که مثال آنان همانند کسانی هستند که آتشی افروخته اند و یا از کسی آتشی گرفته اند و برایشان افروخته اند و وقتی این آتش در شب تاریک، پیرامون آنان را روشن کرد، الله تعالی نور آنان را خاموش کرده است ودر تاریکی مانده اند.

مستندات
الف: آتش تاریکی اسلام است که وارد آن شده اند و تاریکی بعد آن نفاق و کفر آنان است. (تفسير العز بن عبد السلام)
ب: آتش روشنگر برای آنان احکام اسلامی است که در دنیا از آن برخوردار میشوند و در آخرت آن آتش خاموش میشود و در تاریکی میمانند پس آتش درست وقتی خاموش میشود که بدان احتیاج شدید داشته اند. (تفسير العز بن عبد السلام)
ج: از ابن عباس:منظور از واگذاشتن انان در تاریکی این است که وقتی مردند در عذاب هستند.
د: گفته اند که منظور اهل آتش دوزخ هستند.(تفسیر ابن ابی حاتم)
آتش افروخته شده برای استفاده از نور آن، همان عمل مخفی کردن کفر است و تاریکی بعد آن همان فضیحت و آشکار شدن کفر انان است. (التسهيل لعلوم التنزيل)
معنی دوم با آیه قبلی که از تجارت سخن گفته بود، همخوانی بیشتری دارد.
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ ﴿18﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

این اشخاصی که نفاق در آنها نفوذ کرده و خانه کرده است از دیدن حق و راه درست و هدایت و رشد، نابینا و از شنیدن ان کر و از گفتن آن لال هستند در نتیجه به اسلام که همان راه راست و درست و نجات است از گمراهی خود که کفر و نفاق است بر نمیگردند. و چون از گوش و زبان و چشم برای نجات خود بهره برداری نمیکنند، به کران و لالان و کوران میمانند.

مستندات
از ابن مسعود به نصب سه اسم یعنی صم و بکم و عمی آمده است و منظور این است که الله ، آنان را کور و لال و کور، وا میگذارد. (بحر العلوم)
از ابن عباس: از شنیدن هدایت و راهنمایی، کر هستند و از گفتن آن لال و از دیدن آن کور هستند و نمیفهمند. (ابن ابی حاتم)
پس چگونه به راه راست و هدایت برگردند؟
از قتاده: در مورد حق چنین هستند. (ابن ابی حاتم)
از ابی مالک: از گفتن ایمان و دیدن آن و شنیدن آن، چنین هستند. (ابن ابی حاتم)
از آنجا که از اعضای حواس پنجگانه استفاده نمیکنند پس همانند ان هستند که در آنها این اعضا وجود ندارد و کر و لال و کور همانند هستند. (بحر العلوم)
لا یرجعون: بر نمیگردند : به اسلام و به راه حق و راه درست و توبه نمیکنند و پند نمیگیرند. (ابن ابی حاتم)
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ۚ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ ﴿19﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.

مستندات
حال در توضیح این مثال اورده اند:
جمهور مفسرین چنین بیان داشته اند که:
الله تعالی در در این مثال در صدد بیان حال منافقان و وضعیتی که آنان دارند میباشد و میفرماید که آنان در زیر باران هستند وباران مفید است و منظور در این مثال قرآن است و تاریکی ها همان نابینایی آن منافقان است و رعد همان وعید مذکور در قرآن برای منکران است و برق همان دلایل قوی و روشن قرآن است و ترس آنان این است که آنان از ترس اینکه قرآن بر آنان غلبه کند، انگشتان خود را در گوش میکنند تا از شنیدن آیات آشکار و روشن دوری جویند.
و ترس آنان از این است که کفر و نفاق آنان را قرآن آشکار نکند و صاعقه نیزهمان تکالیف شرعی است که بر آنان گران میآید.(ابن عطیه)
و با توجه به مراجعه به کتب تفسیر مختلف این بهترین توضیح برای این مثال است و درستی این توضیح کاملتر میشود با ادامه ی آیه که میفرماید:
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ
یعنی همچنانکه وضعیت این اشخاص اینچنین است الله بر گرفتن گوش و چشم حقیقی آنان نیز قادر است.
در روایتی آمده است که دو مرد مسلمان از اسلام برگشتند و از مدینه به طرف مشرکان حرکت کردند و در راه رفتن آنان، همانند آنچه الله بیان داشته است برای آنان اتفاق افتاد و بارانی اینچنین باریدن گرفت و آنان توبه کردند و آرزو کردند که ای کاش برمیگشتیم و دست خود را در دست رسول الله ص گذاشته و توبه میکردیم و الله نیز به آنان توفیق توبه داد و آنان مسلمانانی با عمل گشتند. (ابن عطیه)
الله تعالی بعد از بیان گروههای مختلف مردم در قبال ایمان سخن راند در آیات بعدی به بیان دلایلی که نشان میدهد که ایمان به الله واجب است اشاره میکند ونعمتهای خود را یادآوری میکند تا پند گرفته و از وعید الله بترسیم و ایمان بیاوریم و از منهیات الله تعالی دوری کنیم پس میفرماید:
يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ ۖ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿20﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.

مستندات
حال در توضیح این مثال اورده اند:
جمهور مفسرین چنین بیان داشته اند که:
الله تعالی در در این مثال در صدد بیان حال منافقان و وضعیتی که آنان دارند میباشد و میفرماید که آنان در زیر باران هستند وباران مفید است و منظور در این مثال قرآن است و تاریکی ها همان نابینایی آن منافقان است و رعد همان وعید مذکور در قرآن برای منکران است و برق همان دلایل قوی و روشن قرآن است و ترس آنان این است که آنان از ترس اینکه قرآن بر آنان غلبه کند، انگشتان خود را در گوش میکنند تا از شنیدن آیات آشکار و روشن دوری جویند.
و ترس آنان از این است که کفر و نفاق آنان را قرآن آشکار نکند و صاعقه نیزهمان تکالیف شرعی است که بر آنان گران میآید.(ابن عطیه)
و با توجه به مراجعه به کتب تفسیر مختلف این بهترین توضیح برای این مثال است و درستی این توضیح کاملتر میشود با ادامه ی آیه که میفرماید:
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ
یعنی همچنانکه وضعیت این اشخاص اینچنین است الله بر گرفتن گوش و چشم حقیقی آنان نیز قادر است.
در روایتی آمده است که دو مرد مسلمان از اسلام برگشتند و از مدینه به طرف مشرکان حرکت کردند و در راه رفتن آنان، همانند آنچه الله بیان داشته است برای آنان اتفاق افتاد و بارانی اینچنین باریدن گرفت و آنان توبه کردند و آرزو کردند که ای کاش برمیگشتیم و دست خود را در دست رسول الله ص گذاشته و توبه میکردیم و الله نیز به آنان توفیق توبه داد و آنان مسلمانانی با عمل گشتند. (ابن عطیه)
الله تعالی بعد از بیان گروههای مختلف مردم در قبال ایمان سخن راند در آیات بعدی به بیان دلایلی که نشان میدهد که ایمان به الله واجب است اشاره میکند ونعمتهای خود را یادآوری میکند تا پند گرفته و از وعید الله بترسیم و ایمان بیاوریم و از منهیات الله تعالی دوری کنیم پس میفرماید:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿21﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اولین نعمت این است که الله شما را خلق کرده است و از نیستی به هستی آورده است و همچنین کسان قبل از شما را نیز و همین کافی است برای اینکه راه تقوی را پیشه کنیم تاز از عذاب الهی نجات یابیم. (خازن)

مستندات
وقتی در آیه ای کلمه یا ایهاالناس ذکر شود خطاب به اهل مکه است و میتواند برای عموم مردم باشد و در اینجا مخاطب تمامی مردم هستند. (بحر العلوم)
از ابن عباس: مخاطب این آیات، تمامی مردم از کفار و منافقین است. (ابن ابی حاتم)
معنای پروردگار خود را عبادت کنید:
از ابن عباس: الله تعالی را یگانه بدانید و هر گاه در قرآن کلمه عبادت ذکر شده است، معنی آن توحید و یگانگی الله تعالی است. (خازن)
معنی تقوی پیشه کنید:
الف: الله تعالی را اطاعت کنید. (ابن ابی حاتم)
ب: از عذاب الهی خود را در پناه بگیریم و عذاب خود را نجات دهیم. (خازن)
ج: از ضحاک با خواندن نماز پنجگانه در اوقاتشان از عذاب برهید. (ابن ابی حاتم)
خطاب آیه برای عموم است و به هرگروهی از مردم معنایی در خور آن مقام را دارد یعنی به کفار میگوید که الله را یگانه بدانید و به گنهکاران گوید که از الله اطاعت کنید و به منافقین گوید که توحید خود را خالصانه کنید و از نفاق دوری کنید و به مردم مطیع الله گوید که بر اطاعت، استواری کنید. . این آیه از جوامع کلم است یعنی با کلماتی کم کل منظور را میرساند و فوائد بسیاری را ذکر میکند. (بحر العلوم)
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ ۖ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿22﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای الله که این همه نعمت بزرگ برای شما ارزانی داشته است شریک و مساوی قائل نشوید و این درحالی است که نیک میدانید آنچه رسول الله ص بر شما آورده است، حق است. در این آیه آنچه میدانید را به آنچه رسول الله ص آورده است تفسیر شد تا با آیه ی بعدی همخوانی بیشتری داشته باشد زیرا در آیه ی بعد از رد شک تردید کنندگان بر انچه بر رسول الله نازل شده است سخن بمیان میآید.

مستندات
حال نعمتهای دیگر خود را که شائبه ی از کسی دیگر بودن را ندارد برمیشمارد و میگوید که آن الله ی است که زمین را گستراند تا برای شما بستر باشد و بتوانید روی آن به خیال راحت راه بروید و زندگی کنید (ابن کثیر)
و آسمان را برای شما سقف قرار داد و بناء به معنی سقف نیز آمده است. (ابن کثیر)
به نظر مولف میتوان آسمان را به همان معنی که در اول نظر به نظر میرسد یعنی بنا معنی کرد که همان ساختمان است، برداشت شود زیرا در عصر حاضر میدانیم که آسمان فقط سقف نیست و بر تمامی کره ی خاکی احاطه دارد.
نعمت دیگر آبی است که از آسمان فرو میریزد و ابن کثیر منظور از آسمان آمدن را به از ابر باریدن گرفته است و این نیز بی مناسبت نیست ولی آنچه در قرآن ذکر شده همان از آسمان آمدن است.
بیان این نکته به این منظور است که ابن کثیر طبق علوم تجربی آن زمان تفسیر کرده است و علوم تجربی در حال تغییر هستند و معنایی برای قرآن گرفته شود که ایجاد شبهه نکند و در حال حاضر منشا باران حتما ابر نیست و میتواند عوامل موثر دیگری فراتر از ان وجود داشته باشد.
چراکه در حدیث آمده است که رسول الله ص وقتی باران میبارید، لباس خود را کنار میزدند تا از باران به بدن مبارکشان اصابت کند و وقتی علت را پرسیدند، جواب دادند که چون تازه از پیش پروردگار خود میآید . (سنن ابی داود)
نظر اکثر مفسران اولین بر از آسمان آمدن باران، واقع است.
و نعمت دیگر این است که به سبب باران از انواع میوه به شما ارزانی داشته است که از آن روزی میخورید.
اندادا: جمع ند است و ند کسیکه در برابر دیگری مقاومت کند و به آن شبیه باشد و فرقی ندارد که مثل وی باشد و یا مخالف یا ضد وی باشد. (البحر المحیط)
أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْمُفَضَّلُ: النِّدُّ: یعنی ضد ، ابْنُ عَطِيَّةَ، گوید این تمثیل است نه برای حصر یعنی گفتن اینکه معنی ند ضد میباشد برای مثال آورده شده و در این معنی محصور نیست. (البحر المحیط)
و دیگران گفته اند که ند، ضد و مخالفی که دشمنی شدید دارد و از ندود آمده است. (البحر المحیط)
مهدوی گوید که ند به مثل و مانند یک شخص یا یک چیز اطلاق میشود.
این معانی است که اهل لغت در مورد کلمه ند گفته اند. (البحر المحیط)
فلاتجعلوا لله اندادا:
از ابن عباس: به الله از انداد، شریک قائل نشوید ؛ اندادی که نفع و ضرری برای شما ندارند و این در حالی است که خود میدانید که رزق دهنده ای غیر از الله نیست و خود نیک میدانید که آنچه محمد رسول الله آورده است حق است. (ابن کثیر)
یعنی نگویید که الله شریک دارد و این درحالی است که خود شما میدانید که خلق کننده ای غیر از الله این اشیاء را خلق نکرده است. (بحر العلوم)
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿23﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر شک دارید که قرآن از نزد الله نیست پس گواه و خدایان و بلغای خود را فرابخوانید تا همانند یک سوره بیاورد و اگر راست گویان هستید، قطعا میاوردید و نیاوردن خود مثل آن دلیل بر ناراست بودن ادعای شماست.

مستندات
این آیه خطاب به یهود است که در قرآن تردید میکرده اند که از الله نباشد. (بحر العلوم)
گفته شده است که در شأن مشرکین نازل شده است که در قرآن شک میکردند. (بحر العلوم)
اگر در شک هستید که این کتاب از نزد الله نیست، پس بیاورید همانند یک سوره از آن را و شاهدان خود غیر از الله را فراخوانید تا با هم بتوانید مثل آن بیاورید.
منظور از شاهدان، کسانیکه حاضر هستند و یا یاری رسان شما هستند (ابی سعود)
منظور از شاهدان، خدایان دروغین آنها هستند. (التحریر و التنویر)
منظور کسان شما از اهل بلاغت که در عربی برتر هستند میباشد. (التحریر و التنویر)
ان کنتم صادقین:
اگر راست میگویید که محمد از خود این آیات را ساخته است. (التحریر و التنویر)
با کلمه ی شاهد ذکر کرده است تا نشان دهد که آنان فارغ از مثل قرآن آوردن از گواهی دادن به اینکه مثل قرآن میتوانند نیز عاجز هستند. (ابی سعود)
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ۖ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ ﴿24﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

پس وقتی نتوانستید مثل آن بیاورید و در آینده نیز نخواهید توانست، پس با ایمان آوردن به الله و رسولش و عمل به فرامین ایشان و ترک تکذیب خود از آتشی بترسید که هیزم آن را مردم و سنگها تشکیل میدهند که برای کفار مهیا گشته است. بعد از بیان جزای منکران، در آیه ی بعدی به بیان پاداش در انتظار مومنان میپردازد و میفرماید:

مستندات
وقتی نتوانستید پس از آتش سوزان که برای کفار مهیا شده با اطاعت از الله و تصدیق رسولش، خود را از آن نگاهدارید. (قرطبی)
با ایمان آوردن به الله و فرشتگانش و پیامبرانش و کتابهایش و با عمل به فرائضش و با دوری از منهیاتش، خود را از آتش جهنم برهانید. (حدائق الروح و الریحان)
دوری کنید از اینکه بخاطر انکار خود در آتش افتید.( التفسير البسيط)
منظور از سنگی که هیزم آتش جهنم است همان بتان هستند که از سنگ درست شده اند. (حدائق الروح و الریحان)
منظور سنگ کبریت است چون لهیب آن بیشتر است. (فتح الرحمن في تفسير القرآن)
همین سنگ معمولی است چراکه وقتی آتش گرفت، سوزانتر و گرمتر هستند. (ماتریدی=تأويلات أهل السنة)
در این آیه دلالتی آشکار است که جهنم برای کفار مهیا شده است. (تأويلات أهل السنة) یعنی برای مومنان همیشگی نخواهد بود.
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۖ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا ۙ قَالُوا هَٰذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ ۖ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا ۖ وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ ۖ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿25﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای محمد ایمان آورندگان به الله و رسولش را که اعمال با اخلاص و صبر انجام میدهند و از الله اطاعت میکنند، بشارت ده که برای آنان باغهای بهشتی آماده است با انواع میوه که فقط اسم آنان را در دنیا شنیده اید و طعم و لذت آن وصف ناپذیر است و از آن باغها بیرون رفتی نیست.

مستندات
خوشحال بگردان قلبهای مومنان را که برای آنان چنین نعمتهایی مهیا شده است بخاطرایمانشان و اعمال نیکویی که بین خود و پروردگارشان نیکوست را، انجام میدهند.(بحر العلوم)
خبر ده مومنان را. (ثعلبی)
اصل تبشیر و بشارت: رساندن خبر خوشحال کننده به دیگری است که از بشره یعنی صورت گرفته شده است زیرا وقتی انسان خوشحال میشود در صورت و رخ انسان آشکار میشود و وقتی استعمال آن فزونی یافت در خبر خوشحال کنند و ناراحت کننده، مستعمل گشت. (ثعلبی)
اعمال صالح یعنی اینکه اعمال را خالص برای الله انجام میدهند و از روی ریا و نفاق نیست. (ثعلبی)
از ابن عباس اگر عملی بخواهد عمل صالح باشد باید چهار فاکتور در آن وجود داشته باشد:
الف: علم آنکه این عمل را انجام میدهد.
ب: نیت انجام آن عمل را داشته باشد.
ج: در ان انجام آن صبور باشد.
د: اخلاص داشته باشد. (ثعلبی)
از سهل بن عبدالله: سنت را لازم گرفته اند و از بدعت دوری کرده اند چون عمل مبتدع، صالح نیست. (ثعلبی)
گفته شده است: عمل صالح یعنی امانت را بدرستی ادا کرده اند. (ثعلبی)
گفته شده است که یعنی توبه کردن. (ثعلبی)
نعمتهای آن بهشت برین یعنی باغهای بسیار که انواع نهرها از آن جاری است مثل نهر شراب و نهر آب و شیر و عسل و غیر آن. (بحر العلوم)
كُلَّما رُزِقُوا مِنْها: هر بار که به آنان از میوه و غذاهای بهشتی داده میشود، گویند که این را قبلا خورده ایم و باید دانست که این یکی شبیه آن یکی است در ظاهر و هر بار طعمی دیگر و لذتی دیگر دارد.
و در درجه یک بودن و تره و تازه بودن و در رنگ شبیه هم هستند ولی در طعم تفاوت دارند.
و بعضی گفته اند منظور این است که وقتی در بهشت به آنان روزی داده میشود گویند که ما این را قبلا در دنیا میخوردیم و جواب داده میشود این فقط شبیه آن است و وقتی بخورید خواهید دانست که دیگر است. (بحر العلوم)
گفته اند منظور این است که این همان نعمت و روزی است که در دنیا به ما وعده داده شده بود. (ثعلبی)
از ابن عباس در بهشت چیزی شبیه به آنچه در دنیا بود یافت نشود مگر در اسم فقط یعنی فقط اشتراک اسمی دارند و طعم و لذت آن غیر قابل تصور است. (بحر العلوم)
ازواج مطهرة: همسرانی پاک برای انان هست.
ازواج جمع زوج و همان معنی همسر در فارسی را دارد یعنی برای مرد و زن استفاده میشود. (ثعلبی)
پاک در اخلاق و پاک در خلقت. (بحر العلوم)
پاک بودن خلقت آنان برای این است که دستشویی نکنند و خلط در آنان نیست و حیض نیست.
پاکی در اخلاق آنان این است که حسادت بین آنان نیست و به غیر از همسران خود نظر ندارند. (بحرالعلوم)
رسول الله ص: اهل جنت میخورند و میاشامند ولی خلط ندارند و دستشویی نمیکنند. گفتند پس آنچه خورده اند چه میشود؟ فرمودند: آروغی هست و با عرف کردن دفع میشود عرقی که بوی آن همانند بوی مسک است و همانند نفس کشیدن شما، آنان تسبیح و تهلیل گویند یعنی همانطور که از نفس کشیدن خسته نمیشوند و ملول نمیگردند از تسبیح و ذکر الله، خسته نمیشوند. (مرقاة المفاتیح)
و این نعمتها را پایانی نیست. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ۖ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًا ۘ يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ ﴿26﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنچه معلوم میشود اینکه قرآن برای مومنان شفا و هدایت است و برای ظالمان یعنی کسانی که حد خود نمیشناسند، گمراهی است و این مثال نیز از همین جهت است و الله در ادامه بیان میدارد که مومنان و یکتا پرستان ایمان میاورند و سر تعظیم فرود میآورند و کفار کفرشان بیشتر میشود. و دیگر اینکه تعجب این افراد نشان از جهل دارد و فکر میکنند که هرچه جثه بزرگتر شود، برای مثال نیز بهتر خواهد بود و غافل از ظرافت موجودات ریز هستند. پس تعجب آنان جای تعجب دارد.

مستندات
وقتی آیهی إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً [الحج: 73] و مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ [العنكبوت: 41]
بر رسول الله ص نازل شد، یهود و مشرکین گفتند که پروردگار محمد ص بر وی از عنکبوت و مگس سخن میگوید، این آیه نازل شد که الله از مثال زدن حشرات نیز ابایی ندارد و به هر طریقی راه درست را روشن به مردم خواهد آموخت و تعلیم خواهد داد.(بحر العلوم)
از ابن عباس: وقتی آیات قرآن در مورد منافقین با ظلمات و نور مثال زد، منافقین طعن کردند که این چه مثالهایی است که بیان میکند، این آیه نازل شد که ابایی ندارد. (ابی سعود.)
از پشه و بالاتر از آن منظور پشه یا کوچکتر از آن است چراکه در عرب فوق از کلمات اضداد است یعنی کلماتی که در ضد هم نیز استعمال میشود. (بحر العلوم)
برای این فما فوقها یعنی یا بالاتر از آن گفته شد تا جهت انکار آنان در مثال زدن به عنکبوت و مگس بود، مردود اعلام شود. (بیضاوی)
هدف از مثل آوردن تفهیم مقصود است و به اینکه به چه چیزی مثال زده میشود، که کوچک است یا بزرگ توجه کرده نشود بلکه هرچه مثال به مقصود شباهت منظوری داشته باشد، آن مثال را نیک دانسته شود.
و برای همین است که برای حقیر شیی حقیر مثال زده میشود و برای عظیم، شیی عظیم و این روش بسیا است در سخنان اهل سخن و در متون مقدس و حکما.(بیضاوی)
توضیح در مورد حیاء که صفتی برای الله باید دانست که حیا در مورد مخلوقات این است که از ترس تغییری در وی حاصل شود و یا انقباض نفس از انجام امور نامتعارف را گویند و این معنا در مورد الله تعالی مخواهد بود بلکه نتیجه یکی خواهد بود یعنی وقتی انسان را انقباض صورت گیرد پس از آن امتناع کند و عکس آن این است که امتناع نکند چون آن امر را نامتعارف نداند و نتیجه ی آن در مورد حیای الله نیز صادق خواهد بد یعنی ابایی ندارد. همچنین در کلیه صفات الله ، فقط اشتراک لفظی با صفات ما دارد و قابل مقایسه نیست. (خازن)
در مثال زدن به پشه گفته اند برای این است که پشه حشره ای عجیب است که از یک لحاظ شبیه انسان است و آن اینکه گویند تا وقتی سیر است زنده است و وقتی سیر شود بمیرد. (بحر العلوم)
در معنی یضل به کثیرا :
آمده است: منظور به همین سبب بسیاری را گمراه نامیده است. و این توجیه معتزله است و مخالف اقوال مفسرین اهل سنت است.(بحر العلوم)
و معنی حق آن است که به همین سبب بسیاری گمراه میشوند. (بحر العلوم)
وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ:
گمراه نشود بدین سبب مگر تبهکاران.
در معنی این کلام گفته اند که معنی آن چنین است:
اصل گمراهی، هلاک شدن است پس میشود هلاک نشوند مگر تبهکاران. (بحر العلوم)
خوار نشوند مگر تبهکاران. (بحر العلوم)
فسق: تبهکاری: یعنی خارج شدن از اطاعت و در اینجا خروج از طاعت الله. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ ﴿27﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه به مثالهای ذکر شده در قرآن طعن کنند و انکار کنند و خود را گمراه کنند و صفاتی از قبیل نقض عهد و قطع صله ی رحم و فساد در زمین را برای خود کسب کنند، همانا آنان زیان کشان هستند که همیشه زیان میبینند چرا که در آخرت به جهنم یعنی آتش ابدی وارد خواهند شد.

مستندات
حال به بیان صفات تبهکاران میپردازد و اولین صفت آن عهد شکنی است بعد از اینکه با الله پیمان بسته اند.
در مورد عهدی که با الله بسته اند اقوالی چند ذکر کرده اند من جمله:
1-عهدی است که وقتی کل انسانها را از پشت حضرت آدم بیرون آورد و بمقدار ذره ای بودند و به آنان عقل داده شد تا انتخاب کنند که ایمان میآورند یا خیر و همه به پروردگاری الله اقرار کردند. (قرطبی)
که به آن عالم ذر و در عرف ما به عهد المیثاق معروف است.
2-عهدی که توسط انبیاء و رسولان از طرف الله به انسانها، رسانده و ابلاغ شده است. (قرطبی)
3-منظور عهدی است که با تفکر در موجودات عالم معلوم میشود که آن را خالقی هست و آن یگانه است. (قرطبی)
4-منظور عهدی است که انبیای گذشته به بعثت پیامبر آخر الزمان یعنی محمد بن عبدالله رسول الله ص به مردم ابلاغ کرده اند و در کتب آسمانی ذکر شده است.
5-عهدی که از انبیا گذشته گرفته شده است تا که اگر پیامبر آخر الزمان محمد رسول الله ص مبعوث شد به وی ایمان آورند. (قرطبی)
نتیجه اینکه عهدی بین کفار و منافقین با الله باید باشد که الله تعالی بعنوان خالق عالم و تمامی موجودات، اظهار داشته است که یکی از صفات مخالفان الله تعالی، عهد شکنی است و در حدیث نیز آمده است که صفت منافق سه چیز است وقتی وعده میدهد، خلف وعده کند و وقتی وی را بر چیزی امین گرفته شود خیانت میکند و وقتی سخن گوید دروغ میگوید.(حدیث از سنن الصغیر بهیقی)
و نفاق و کفر در عاقبت و حقیقت یکی هستند زیرا هر دو به جهنم میروند مگر اینکه قبل مرگ توبه کنند.
پس خلف وعده کنندگان هر دو گروه منافق و کافر میباشد.
{وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ الله بِهِ أَن يُوصَلَ}:
صفت دوم گمراهان و تبهکاران این است که آنچه الله امر به وصل کرده را قطع میکنند و امر الله بر وصل داشتن صله ی رحم است یعنی حق خویشاوندی.
1-آنچه الله امر به وصل آن کرده است، صله ی رحم است.
2-دوستی و یاری رساندن به مومنان است.
3-ارتباط قائل شدن بین انبیاء به اینکه همه در توحید متحد هستند کسانی که به بعضی از انبیاء ایمان بیاورند و به بعض دیگر گفر ورزند همین قطع کنندگان آنچه الله به وصل آن امر کرده است، میباشند. (بغوی)
صله ی رحم از بزرگترین اوامر الله تعالی است پس هرکس که آن را قطع کند، یکی از صفات تبهکاران را دارا است. و دیگر اینکه کسیکه به یکی از انبیاء کفر ورزد وی نیز یکی از صفات تبهکاران و فاسقان را بر خود دارد.
وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ
صفت سوم این فاسقان این است که بر روی زمین به تباهی مشغولند و تباه میکنند و فساد میکنند و این فساد میتواند که دینی باشد
همچنانکه (بیضاوی )گوید: به منع از ایمان به فساد در زمین مشغولند و یا با مسخره کردن دین به این امر مشغولند و قطع صله ی رحم که قوام عالم بدان است.
أولئك هُمُ الخاسرون:
آنان زیان کشان هستند.
یعنی کسانی هستند که از رحمت الله خود را دور کرده و بر خود نقصان رسانده اند و در موقعیتی که بیشترین احتیاج را به رحمت الهی داشتند، خود را محروم ساختند و آن در روز رستاخیز میباشد. (ابن کثیر)
از مقاتل: زیان کش بودن آنان منظور در آخرت است. (ابن کثیر)
از ابن عباس: هرآنچه از زیان کش بودن و صفات مثل این در قرآن منسوب به غیر مسلمانان آمده است، منظور کفر است و هرآنچه منسوب به مسلمانان آمده باشد، منظور گناه است نه کفر. (ابن کثیر)
آنان زیان کشان هستند چراکه مصیر آنان به سوی جهنم ابدی است. (جلالین)
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴿28﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی نیست بودن خود را قبول کردید و بعد به وجود آمدن خود وزنده شدن خود را قبول کردید و بعد مردن را که همه مسلم میدانند، اگر تفکر کنید، چاره ای نخواهید داشت مگر اینکه زند ه شدن بعد مرگ را نیز قبول کنید و ایمان بیاورید پس این نیز حجتی است بر شما که از کفر خود برگردید و این خطاب به هر مکلفی، میباشد تا راه راست را پیدا کند. و دلیل و برهان بر امکان زنده شدن پس از مرگ و ضروری بودن آن بر هر شخصی قایم است ولی بعضی که خود را دانشمند نیز مینامند که البته بعضی از آنان بدنبال ان هستند که خود به خود بوجود آمدن را توجیه کنند و این خواسته یا ناخواسته خود را مقابل الله و دین وی تعالی قرار دادن است.

مستندات
منظور خطاب به اهل مکه بودند که یگانگی الله را انکار میکردند. (جلالین)
منظور از مردگان بودید: یعنی در پشت پدرانتان بودید و یا در رحم مادرانتان و جهت دوم اینکه در معدوم بودید و نیست بودید و الله شما از پشت حضرت آدم خارج کرد و زنده گردانید.
و منظور از زنده شدن دوم، زنده شدن در قبر است. (التسهیل لعلوم التنزیل)
بازگشت فقط به سوی الله است یعنی دیگری باقی نیست که به آن دیگری برای حساب رفته شود.(ابی سعود) راه فراری از الله نیست و باید به وی تعالی حساب داده شود.
مرده بودید؛ به صورت نطفه در پشت پدرانتان بودید و زنده گردانید شما را در دنیا و رحم مادرانتان با دمیدن روح و بعد میمیراند، وقتی که اجل و مهلت شما، منقضی میشود و در روز قیامت شما را زنده میگرداند و به سوی الله خواهید رفت تا جزای (خیر و شر) اعمالتان را دریافت کنید.(جلالین)
در این آیه نیست بودن مورد اول و زنده شدن اول و میراندن بعد زنده بودن را که مورد قبول کفار است، ادامه میدهد با آوردن مساله مورد انکار کفار تا یادآوری کند که وقتی از نیست به وجود آمده اید و بعد مردید پس این امر که باز زنده شوید، امری ممکنی است غیر ممکن نیست.( ابی سعود)
حالا هر کس بسته به دانش خود و فهم خود این از نیست به وجود آمدن را که توجیه کند پس اگر عناد نورزد، امکان زنده شدن بعد مرگ را نیز قبول خواهد نمود.
و وقتی قبول کرد که ممکنی است به از روی حساب و کتاب بودن این امور اعتراف خواهد کرد و به ناچار و به اجبار تفکر خواهد کرد که خالقی برای این عالم هست و وقتی به این تفکر رسید اگر آن را تقویت کند، به الله خواهد رسید و اگر ایمان بیاورد و آن را تفکری گذرا نپندارد، به اوامر و نواهی الله گوش خواهد کرد و خود را نجات خواهد داد.
توبیخ کفار است که چگونه کفر میورزید در حالیکه حجت بر علیه شما برپاست. (جلالین)
اگر خود بدون جبهه گیری در نیستی اول و وجود خود و بعد مردن در وقتی مقرر را تفکر کنید قطعا خواهید فهمید که بیهوده به وجود نیامده اید و هدفی از این خلقت بوده است. (التفسیر الواضح)
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَىٰ إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ ۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿29﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی خالق زمین و آنچه در آن است، میباشد و همچنین هفت آسمان را خلق کرده است و این هفت آسمان از اهمیت برخوردار است و کسیکه خالق آن را بشناسد قطعا به آخرت و روز جزا ایمان خواهد آورد و اینکه هفت آسمان به چه معناست در آن اختلافاتی ذکر شده است که همه نظر هستند و هر مفسری بر طبق علم تجربی زمان خود سعی در توجیه آن رفته است و تفسیر آن به سیارات، بی معنی به نظر میرسد و نزدیکترین قول این است که در زمان نزول قرآن دانشمندان زمان به هفت آسمان معقد بوده اند و قرآن بیان داشته است که الله خالق آن هفت آسمان مورد قبول شماست و قرآن در صدد بیان عدد حقیقی آسمانها نبوده است.

مستندات
بعد یادآوری نعمت زنده گرداندن و بعد مردن و باز زنده شدن به نعمتی دیگر اشاره میکند و آن این است که تمامی آنچه در زمین هست برای انسان یعنی برای انتفاع انسان است و این برای موجود زنده حیاتی است و بر نعمت اول که همان وجود است مترتب شده است. (آلوسی)
و قاعده ی شرعی که مجتهدان اهل سنت از حنفی و شافعی از این آیه استنباط کرده اند این است که تمامی اشیاء قبل ورود حکم شرعی برای انسان مباح است و هرگاه دلیل شرعی بر منع وارد شد، ممنوع و محظور خواهد شد. (آلوسی)
بعضی بیان کرده اند که زمین و آنچه در زمین هست برای انسان است. (آلوسی)
ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ:
ثم به معنی بعد از آن است و در مورد این آیه که بیان میدارد که برای شما آنچه در زمین هست را خلق کرده ایم و بعد به آسمان قصد کرد ویا معنی دیگر اقوالی چند مطرح شده است بدین قرار:
1-اول زمین را خلق کرد بعد به خلق آسمان پرداخت و بعد آنچه در زمین هست از کوهها و اشیاء دیگر را خلق کرده است و این از ابن عباس روایت شده است. (تفسیر ابن أبي زَمَنِين)
2-ثم در اینجا به معنی بعد از ذکر زمین به ذکر خبر آسمان پرداخته است و ترتیب زمانی بین خلق زمین و آسمان را منظور ندارد بلکه در خبر دادن میباشد.(زهرة التفاسیر)
اول آنچه قابل مشاهده است را ذکر و بعد به ذکر آسمانها پرداخته است.
3-ذکر ثم برای بیان تفاوت بین خلقت زمین و آسمانهاست و برای بیان فضل خلق آسمانها بر زمین است. (التفسير المنير في العقيدة والشريعة والمنهج) و برای ذکر مزیت داشتن خلق آسمانها بر زمین ثم آورده است. (ابی سعود)
4- ثم در عطف مفرد بر مفرد ترتیب زمانی را میرساند ولی در جمله به تفاوت در رتبه را میرساند یعنی اینکه جمله ی معطوف از معطوف علیه، در رتبه ی بالاتری واقع است طوری که به دریافت مفهوم آن به زمان بیشتری نیاز است. (التحریر و التنویر)
5-ثم به معنای حقیقی یعنی ترتیب زمانی است و معنی تسویه با خلق متفاوت است یعنی هرچند خلق آسمانها قبل زمین بوده است ولی تسویه ی آنها از زمین متاخر است. (تفسیر مراغی)
و در مورد استوی الی السماء:
کلمه استوی مورد بحث است که به چه معناست:
1-استوی معنی لغوی آن ، قصد و اراده کردن به سمت بالا را گویند و همچنین به آسمان رفتن را گویند. (زهرة التفاسیر)
2-بعضی گفته اند الله به آسمان رفت گرفته و گفته اند که البته بدون تشبیه است یعنی به ظاهر آن ایمان میآوریم و معنی منظور آن را به خود الله واگذاریم. (التفسیر الواضح و آلوسی)
3-قصد کرد به اراده و مشیت خود، خلق آسمانها را بدون اینکه امری دیگر وی را مشغول دارد و یا امری وی را از آن بازدارد.
و اینکه در مورد خلق آسمانها چنین کلمه را بکار برد برای این است که در خلق آسمانها وقفه ای با پرداختن به امری دیگر ایجاد نشده است ولی در مورد خلق و اتمام خلق زمین، خلق اشیاء دیگر فاصله انداخته است4-مستولی و غالب شد بر آسمانها و پادشاهی بر آن و قول سوم که قصد و اراده کرد است معنای بهتری است .(ابی سعود)
4- بر مالکیت آسمانها و پادشاهی آن مستولی شد طوری که کسی غیر از خودش بر ان حکمرانی نکند و این بر خلاف زمین است که پادشاهی آن ر ا به بندگانش به عاریت داده است.(ایجاز البیان)
فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سماوات:
آسمانها را هفت آسمان برابر و بدون خلل، به اتمام رساند و تکمیل کرد. (ابی سعود)
اگر منظور از هفت آسمان اجرام سماوی باشد، ضمیر هن در فسواهن به السماء برمیگردد. (آلوسی)
در این معنی سماوات را به معنی اجرام سماوی گرفته شده است.
اگر منظور از آسمان همین جو محیط به زمین باشد از نظر خلقت متاخر از زمین خواهد بود. (التحریر و التنویر)
ابن عاشور در تفسیر خود گوید که سماوات را به سیارات منظومه ی شمسی گرفتن راجح است. (التحریر و التنویر)
منظور از هفت، آسمان، ذکر و تعیین عدد نیست بلکه برای بیان زیاد بودن آسمانها است پس عدد هفت منظور نیست. (محاسن التأویل)
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ۖ قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿30﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی به فرشتگان خبر میدهد که خلیفه ای در زمین خواهد گماشت و این خلیفه میتواند بمعنی این باشد که قبل انسان، مخلوقاتی دیگر بوده اند که بشر جانشین شده است و یا اینکه منظور از خلیفه این است که بشر بعنوان خلیفه از طرف الله، بر روی زمین حکمرانی خواهد کرد. و فرشتگان که عقل محض هستند در آنها نیروی شهوت نیست و در انسان این دو نیرو وجود دارد، از روی اینکه از نظر عقلی خودشان را لایق خلافت میدانستند سوال کردند که چگونه میشود که این موجود گنهکار خلیفه باشد و برای خود دو دلیل یعنی تسبیح و تقدیس الله تعالی را برشمردند چون عقل محض بودند برترین عبادت را برشمردند و از افعال عبادی غافل ماندند و الله تعالی میفرماید خود بهتر میدانم و شما نمیدانید. و در این آیه از خلقت آدم نگفته است بلکه در مورد خلافت آدم سخن رانده است پس گفتن اینکه این بحث قبل خلقت و برای خلق آدم بوده، با آیه همخوانی ندارد هرچند رد آیات دیگر خصوصا در وقت بحث خلقت آدم و مجادله ی شیطان، ذکر شده است.

مستندات
یاد کن ای محمد زمانی را که پروردگارت به فرشتگان گفت.
در هر جای قرآن که کلمه و اذ قصه ای شروع شود، چنین گفته شود یعنی یاد کن ای محمد یعنی به یاد بیاور وقتی را که گفته میشود و بعضی گفته اند که اذ زائد است پس معنی بیاد بیاور گفته نشود. (خازن)
این داستان جهت یادآوری نعمتی دیگر برای انسان است زیرا احترام به اولین انسان و برتری دادن وی بر فرشتگان، نشان محترم بودن فرزندان وی است پس نعمتی عمومی است بر تمام انسانها. (بیضاوی)
ملائک یعنی فرشتگان در لغت به معنی رسالت یعنی پیامرسانی است و برای این به فرشتگان پیام رسان اطلاق شده است زیرا آنان واسطه بین الله و مردم هستند. (بیضاوی)
فرشتگان از نور خلق شده اند.( جامع معمر بن راشد)
الله تعالی به فرشتگان اعلام میدارد که در زمین خلیفه ای برای خودش خواهد گردانید و منظور حضرت آدم است. (بیضاوی)
منظوز از خلیفه بمعنی جانشین میتواند:
1-جانشین الله تا احکام وی را اجرا کند است.
2-جانشین مخلوقاتی که قبل آدم در زمین ساکن بوده اند، میگرداند.
3-کسانی را خلق خواهد کرد که جانشین یکدیگر شوند. (بیضاوی)
گویند که الله تعالی جن را در زمین ساکن کرده است و انان به عبادت و صلاح مشغول شدند تا اینکه به حسادت گرایید و بر روی زمین به خونریزی پرداختند، و الله تعالی گروهی از فرشتگان را به امارت ابلیس فرستاد تا جن ها را به اماکن دور دست مثل جزیره ها، طرد کردند. (بغوی)
انی جاعل فی الارض:
1-من در زمین خلیفه ای تعیین خواهم نمود یعنی جاعل بمعنی کننده و فاعل گرفته شده است. (طبری)
2-جاعل بمعنی خالق یعنی خلیفه ای خلق خواهم کرد. (طبری)
3-قول درستتر همان میگردانم است یعنی خلیفه بر روی زمین، میگردانم. (طبری)
منظور از خبر دادن فرشتگان از این قصد خود، برای این بود تا فرشتگان سوالات خود را مطرح کنند و جواب بگیرند تا در وقت خلقت ، حکمت آن را بدانند.
و یا برای آموزش بندگانش بوده است تا در امر مهم قبل از انجام مشورتی با دیگران داشته باشند. (نسفی)
در مورد اینکه فرشتگان چگونه خبردار شدند که انسان، بر روی زمین به فساد و خونریزی مشغول خواهد شد، چند قول ذکر شده است:
1-از آنجا که قبل انسان، جن بر زمین حکومت میکردند و آنها در آخر امر به فساد و خونریزی مشغول شدند، فرشتگان قیاس کردند واظهار داشتند که این یکی نیز مثل قبلی به فساد مشغول خواهد شد و دیگر اینکه این فرشتگان که گفتند عده ای از فرشتگان بودند که قوم ابلیس را تشکیل میداده اند و آنان خود را از آدم برتر میدانستند پس از روی حدس و گمان گفته اند. (طبری)
2-روایت است که فرشتگان از الله پرسیدند که چگونه خلیفه ای خواهد بود و الله تعالی فرمود که در فرزندان وی کسانی خواهند بود که به فساد و خونریزی مشغول خواهند شد و فرشتگان از این جهت کسب علم کرده و پرسیدند آیا این نوع موجود را خلیفه خواهی گرداند.(طبری)
3- این سوال فرشتگان نه از روی اعتراض بوده است بلکه از روی تعجب و شرح امر وی بوده است، زیرا فرشتگان معصوم هستند. (مظهری)
مظهری در ادامه در بیان دلیل فرشتگان قول فوق خود را کنار گذاشته میگوید که فرشتگان ادعا داشته اند که چون معصوم هستند از بشر گناهکار، اولی به خلافت هستند.
تسبیح گفتن یعنی منزه دانستن و تبرئه کردن الله است از بدی و تقدیس یعنی پاک کردن از بدی و ضد آن تنجیس یعنی نجس کردن است و تقدیس الله تعالی کردن یعنی اینکه وی را تمجید و تعظیم کردن است و پاک کردن ذکر وی تعالی از آنچه که وی تعالی را نسزد. (صفوة التفاسیر)
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَٰؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿31﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی به آدم علم آموخت و بر فرشتگان عرض کرد که آنچه آدم میداند را شما نیز بیان کنید، چون کسیکه خود را عالم تر از دیگری بداند اول باید آنچه طرف خصم میداند، را بیان کند و اگر نتواند پوچ بودن ادعای وی آشکار میگردد.

مستندات
ادامه ی بحث الله تعالی با فرشتگان است و الله تعالی به آدم همه ی اسمها را تعلیم میدهد و بعد، از فرشتگان میخواهد که اگر در ادعای برتری خود صادق هستید، نامها را بگویید.
وجه تسمیهی حضرت آدم به نام آدم این است که از قسمت رویین زمین خلق شده است و به آن ادیم الارض یعنی روی زمین گویند و بعضی گفته اند که چون رنگ وی گندمگون بود. (خازن)
برای این به طریق علم حضرت آدم را با فرشتگان مقابله داشت چون فرشتگان خود را عالمتر از وی پنداشته بودند چون قدیمی تر از آدم بودند. (خازن)
در این مباحثه دلیلی است بر اینکه انبیاء انسانها از فرشتگان برتر هستند و این همان عقیده ی اهل سنت است. (خازن)
منظور از نامها: اسماء:
1-از ابن عباس: به حضرت آدم نام تمامی اشیاء را تعلیم داد حتی نام ظرفهای کوچک و برزگ را نیز میدانست. (خازن)
2- گفته شده است که الله تعالی حیوانات و جمادات را خلق کرد و به آدم آموخت که اسم این فلان است و اسم آن فلان تا آخر تمام موجودات. (خازن)
3-گفته شده است که اسامی تمامی فرشتگان را آموخت. (خازن)
4-گفته شده است که اسامی تمامی فرزندان خود یعنی بنی آدم، را آموخت. (خازن)
5-گفته شده است که تمامی زبانها و لغات را آموخت. (خازن)
6- نامهای مخلوقات روی زمین منظور است. (غریب القرآن)
7- از حمید شامی :نامهای ستارگان بوده است. (ابن کثیر)
بعد آنچه بر آدم تعلیم داده شده بود را بر فرشتگان عرض کرد و فرمود که نامهای آنها را بگویند. (مجاهد)
قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ ﴿32﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

فرشتگان وقتی با این درخواست روبرو شدند یادشان آمد که اگر الله تعالی به آنان علم چیزی را ندهد، نخواهند دانست و چون عقل محض بودند به اشتباه خود پی بردند و اعتراف به عجز خود نمودند و الله تعالی را از اعتراض به وی تنزیه کردند و توبه کردند. پس در وقت اشتباه توبه کردن و به راه درست برگشتن طریقه ی فرشتگان است.

مستندات
فرشتگان که عجز خود را دریافتند، گفتند سبحان الله(تو از اعتراض مبرایی)، ما را علمی جز آنچه خود آموخته ای نیست و تو دانا و حکم کننده ای.(ثعلبی)
سبحان الله اسمی است که بواسطه ی آن الله تعظیم میشود و از بدی تبرئه کرده میشود . (ابن کثیر)
این نوع تبرئه ی خود از اعتراض نشان از این دارد که سوال فرشتگان بر توضیح خواستن بوده است و نه از روی اعتراض. (بیضاوی)
قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ ۖ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ ﴿33﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی امر به آدم امر میکند که از نامهای آن اشیاء که فرشتگان از علم آن، تهی بودند، خبر دهد و آدم خبر داد و وقتی لیاقت آدم برای خلافت آشکار گشت و سبب انتخاب وی که همان علم است آشکار گشت خطاب به فرشتگان چنین تقریر کرد که مگر یادتان رفته است که من هر آنچه از غیب هست را میدانم، و دیگر اینکه یادآوری کرد که آنچه آنها آشکار میکنند ویا کتمان میکنند را نیز میداند.

مستندات
الله تعالی برای اینکه فضل آدم را به فرشتگان نشان دهد امر کرد تا آدم اسامی اشیاء عرض شده را بیان کند تا بدانند، عالم کسی است که من به وی علم دهم و خوشبخت کسی است که من وی را خوشبختی دهم در هر شکلی وی را ترکیب کنم. (نظم الدرر)
الله تعالی در این آیه به آدم فرمود: از اسامی آن اشیائی که فرشتگان عاجز آمدند، خبر ده و به خود نسبت نداد و نگفت که به من خبر ده در حالیکه در مورد فرشتگان فرمود به من خبر دهید، برای این منظور بود که نشان دهد که علم و فضل آن آدم آشکار است و به امتحان نیاز نیست و فقط کافی است که به وی بگوید خبر ده و وی خبر خواهد داد. (ابی سعود)
وقتی آدم از اسامی آن اشیاء خبر داد، الله تعالی خطاب به فرشتگان فرمود که مگر من نگفته بودم که آنچه از غیب در آسمانها و زمین هست را میدانم، منظور همان است که فرموده بود من از شما بهتر میدانم در مورد اینکه چه کسی اولی به خلافت است. (ابی سعود)
و دیگر اینکه من میدانم آنچه شما آشکار میکنید و یا در درون خود کتمان میکنید و آن شیئ مکتوم در دلهای آنان همان کبری است که در شیطان نهفته بود، و نسبت دادن آن به فرشتگان برای این است که در صف آنان بوده است و همانند آن است که گفته میشود قبیله ی فلان، فلانی را کشت در حالیکه فقط یک نفر از آنان، این عمل را انجام داده است. (ابی سعود)
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ ﴿34﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی به فرشتگان امر کرد که بر آدم سجده کنند زیرا نفس از فروتنی و خضوع در برابر مخلوق، ابا دارد و نمیپسندد پس الله تعالی وقتی فضل آدم را بر آنان آشکار کرد امر به سجده در برابر آدم که نه بر وجه عبادت بلکه به معنی اینکه آدم لیاقت قبله بودن را دارد، و همچنین اگر از مخلوقات، مخلوقی قابل سجده میبود، همین انسان باید میبود و این امر آشکار ساخت که ابلیس، اگر از الله اطاعت میکرده بخاطر تامین خواهشات وی بوده است و وقتی بر خلاف خواهش وی امر شد، خود را نشان داد و از کافران گشت و ما نیز باید مواظب باشیم و چنین نباشیم که تا وقتی دین و شریعت بر وفق مراد ما است بدان عمل و در وقت مخالفت با خواهشهای خود، مخالفت شرع ننماییم.

مستندات
و بحثی دیگر اینکه وقتی استحقاق خلافت برای آدم برای فرشتگان اثبات شد، الله تعالی نعمتی دیگر را گوش زد میکند و آن این است که فرشتگان را امر میکند که بر آدم سجده کنند حال توضیح مسائل مربوط به این امر و اینکه چه فرشتگانی هستند و سجده چیست..:
1-افراد مورد خطاب این امر ، بعضی از فرشتگان هستند یعنی فرشتگان ساکن در زمین است. (خازن)
2-تمامی فرشتگان مورد خطاب هستند. این قول اصح است. (خازن)
سبب اینکه ابلیس بین فرشتگان بوده است چند قول وارد شده است:
1 جن قبیله ای از جن بوده اند و ابلیس رئیس آنان بوده است و به سبب عبادت بسیار بین فرشتگان بوده است و بر زمین حکومت میکرده است. (طبری)
2- وقتی جن در زمین به فساد مشغول شدند، فرشتگان را برای مقابله با آنها فرستاده شدند و ابلیس را که کودک بود را با خود بردند و تعلیم دادند و این شده که بین فرشتگان بود. (طبری)
و در مورد امر به سجده نیز اقوالی مطرح شده است چرا که در اسلام سجده به غیر الله مساوی با عبادت دانسته شده است و اینکه در قرآن در مورد سجده به غیر از الله وارد شده است، مفسرین اقدام به حل آن شبهه نموده اند که ذکر میشود:
1-سجده به معنی پیشانی را بر زمین گذاشتن نیست بلکه انحناء است یعنی خم شدن،که به آن سجود تحیت و سجده ی سلام گویند و قبل اسلام مشروع بوده است و اسلام آن را ابطال نموده است و در اسلام چنین تحیت و سلامی نیست. (خازن)
2-سجده میتواند به معنی خضوع یعنی سربزیری و فروتنی باشد. (تفسیر ماتریدی)
3-سجده میتواند حقیقت همین سجده باشد. (ماتریدی)
4-سجده همان سجده ی حقیقی است و اینکه حضرت آدم بعنوان قبله گرفته شده است پس هرچند ظاهر سجده بر آدم باشد ولی حقیقت، برای الله است. (خازن)
سجده فی نفسه عبادت نیست والا الله تعالی امر به سجده بر آدم نمیکرد همچنانکه الله اجازه نمیدهد غیر خود را عبادت کنند و اگر امر به عبادت غیر الله میکرد پس انان نیز اله میبودند که واقع خلاف این است. ( ماتریدی)
وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ ﴿35﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی به آدم و همسرش امر میکند که در بهشت جای گیرند و اقامت کنند و از یک درخت منع کرده و فرمود که از این درخت نخورید که در صورت خوردن از آن جزو ظالمان خواهید شد.

مستندات
بعد اتمام حجت بر فرشتگان الله تعالی به آدم و همسرش حواء امر کرد تا در جنت(بهشت) موعود متقین، سکونت گزینند و این به نقل مشهورثابت است . (نسفی)
جنت موعود بودن از الف و لام الجنه استنباط میشود چراکه در بین مسلمانان جنتی غیر از جنت موعود، مفهوم نیست. (خازن)
و بعضی گفته اند که جنتی روی زمین در عدن بوده است. (آلوسی)
قرطبی از قدریه و معتزله نقل قول کرده است که گویند در زمین بوده است. (ابن کثیر)
و به آدم و همسرش اجازه داده میشود که از انواع خوردنی های بهشت بخورند بجز آنچه از آن نهی شده است و اینکه آن درخت ممنوعه چه درختی بوده است، چون دانستن آن و یا ندانستن آن تاثیری در قضیه ندارد ، الله تعالی از ذکر نام آن خودداری نموده است. (خازن)
هرچند بعضی گفته اند که آن خوشه گندم بوده است و بعضی گفته اند درخت انگور بوده است و دیگری درخت علم گفته و آن یکی کافور. (خازن)
روایت کرده اند که درخت انجیر بوده است. (بحر العلوم)
اگر از این درخت ممنوعه بخورید از کسانی خواهید شد خود را گمراه ساخته اند.(بحر العلوم)
اگر تناول کنید از کسانی خواهید شد که امر خدا را در غیر موضعش قرار داده اند. (الوجیز للواحدی)
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ ۖ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ۖ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَىٰ حِينٍ ﴿36﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی آدم و حواء در بهشت برین، سکنی گزیدند، شیطان آنان را وسوسه کرد و باعث شد که از بهشت به زمین رانده شوند و الله تعالی فرمود که خارج شوید در حالیکه بر یکدیگر دشمن خواهید بود و در زمین برای شما تا مدتی یعنی تا وقت رسیدن اجل شما، مکان قرار خواهد بود و در آن از اشیاء استفاده خواهید نمود. در همین لکم فی الارض مستقر، معلوم میشود که بهشتی که حضرت آدم در آن بود همان بهشت موعود بوده است.

مستندات
در این آیه دلالت واضحی هست مبنی بر اینکه ابلیس زمانی که از سجده امتناع کرد از بهشت بیرون رانده شد و خوردن آدم از درخت ممنوعه قبل هبوط ابلیس به زمین بوده است این از ابن عباس و ابن مسعود و از مردمانی چند از اصحاب رسول الله ص نقل شده است. (طبری)
شیطان باعث شد که آدم و همسرش از امر الهی بلغزند و آدم و همسرش را بهشت بیرون آورد. چون ابلیس باعث لغزش شد و لغزش باعث خروج آدم از بهشت شد، بیرون آوردن آدم و همسرش را به ابلیس منسوب کرد. (طبری)
منظور از هبوط ابلیس رانده شدن از مقام عزت بوده است و نه طرد شدن از آسمان چراکه آدم را بعد طرد شدن، وسوسه کرده است. (آلوسی)
فازلهما الشیطان عنها:
منظور میتواند که آنان را از بهشت لغزاند. (ابن کثیر)
پس وقتی از جنت لغزیدند، از آنچه از لباس و منزل راحت بودند، اخراج شدند. (ابن کثیر)
گفته اند که آدم در بهشت به مقدار نماز عصر تا مغرب ساکن بوده است. (ابن کثیر)
از حسن روایت شده است که لحظه ای از روز را در بهشت بوده است و آن لحظه باندازه ی صد و سی سال دنیای ما بوده است. (ابن کثیر)
اخراج به صیغه ی جمع آمده است و کمترین حد جمع سه است و آدم و حواء دو نفر هستند برای همین مفسرین دنبال توضیح آن برآمدند:
1-آدم و حواء که اصل انسان هستند که میتوان از این جهت آنان را به جمع خطاب کرد. (بیضاوی)
2-منظور آدم و حواء و ابلیس است. (بیضاوی)
بعضکم لبعض عدو: یعنی خارج شوید در حالیکه بر یکدیگر دشمن هستید. (ابی سعود)
و در زمین برای شما مکان قرار و زندگانی هست تا وقت موت. (بحر العلوم)
مدتی شما در زمین، قرار و انتفاعی هست یعنی تا وقت مرگ. (خازن)
فَتَلَقَّىٰ آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿37﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ملخص اقوال مفسرین را میتوان چنین بیان نمود که در ذیل ذکر خواهد شد و اقوال مطرح شده تقریبا یک معنا را و یک واقعه از چندین جهت بیان داشته اند که یک قول را تشکیل خواهند داد بدین طریق: به آدم الهام شد که چگونه توبه کند و آدم به رندی آن را دریافت و قبول کرد و به حج رفت و کلماتی را که آموخته بود به زبان آورد و به رسول الله ص توسل جست و مورد قبول واقع شد و با این اوصاف باز الله تعالی بخاطر اینکه خود وی تعالی بسیار از عذاب بندگان رجوع میکند، این توبه مورد قبول واقع شد و بخاطر مهربانی وی تعالی بود که توبه پذیرفته شد. پس باید دانست که بنده خود با عمل و گفتار باید که توبه کند و الله بخاطر فضل خود گذشت خواهد نمود.

مستندات
در این آیه الله تعالی میفرماید که آدم، کلماتی را آموخته است حال به چه کیفیت بوده است و آن کلمات چه بوده اند، کتب تفسیر چنین بیان داشته اند:
1-تلقن یعنی از روی فهم و رندی چیزی را دریافتن و فهمیدن. (خازن)
2-یعنی از پرودگارش آموخت. (خازن)
3-از پرودگارش به وی کلماتی رسید و الهام شد که سبب توبه ی وی شد. (بحر العلوم)
و اما کلماتی که به آدم رسید و وی آموخت:
1-بعضی گفته اند که این آیه بوده است:
رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ [٧:٢٣]
گفتند: پروردگارا! ما بر خويشتن ستم كرديم، و اگر بر ما نبخشايى و به ما رحم نكنى، بى‌شك از زيانكاران خواهيم شد. (بحر العلوم)
2-گفته اند که آن کلمات این بوده است که یا رب به حق محمد رسول الله ص توبه ی ما را قبول کن، و الله تعالی فرمود از کجا محمد را میشناسی؟ در بهشت دیدم که در جای جای بهشت نوشته شده بود: لا إله إلا الله محمد رسول الله، پس دانستم که این شخص، محترم ترین و مکرمترین اشخاص نزد تو است پس الله از آنها گذشت کرد. (بحر العلوم)
3-از ابن عباس آن کلمات : سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد أن لا إله إلا أنت، رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فتب عليّ وارحمني، إنك أنت التواب الرحيم. سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد ألا إله إلا أنت، رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فاغفر لي وارحمني وأنت خير الغافرين.
سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد ألا إله إلا أنت رب عملت سوءاً وظلمت نفسي فاغفر لي وارحمني وأنت خير الراحمين. هستند. (بحرا لعلوم)
4- کلمات چنین است که آدم به الله تعالی گفت: مگر تو مرا خلق نکرده ای؟ الله تعالی فرمود بله خلق کرده ام. آدم: از روحت خود ندمیدی؟ الله: بله دمیده ام. آدم: مگر رحمتت بر غضبت سبقت ندارد؟ الله : بله چنین است. آدم : مگر مرا در بهشت خود ساکن نکردی؟ الله : بله سکونت دادم. آدم: پس توبه کردم از کرده ی خود و اصلاح شدم. پس مرا به بهشت باز میگردانی؟ الله تعالی: بله باز میگردانم. (ابی سعود)
در این روایت نیز بر بهشت برین بودن دلالت دارد و این به معنی تلقی نزدیکتر است چرا که از رندی و فهم بالای آدم خبر میدهد.
5- شأن و منزلت حج کردن را دانست و حج بجای آورد و توبه کرد و بدین سبب توبه اش قبول شد. (ابن کثیر)
مفسرین در مورد معنای تواب که صفتی برای الله ذکر شده است، بحث کرده اند که منظور چیست چرا که اصل توبه رجوع و برگشتن است و در مورد توبه ی بنده چنین معنی کرده میشود که از گناه برگشت و به پروردگارش رجوع نمود است و به بنده ایکه زیاد توبه میکند و بر میگردد تواب گویند حال وقتی این کلمه را در مورد الله بکار برده شود چه معنا میدهد.
1-گذشت کننده از گناهان. (بحر العلوم)
2-یعنی بر کسیکه توبه کند وبه وی رجوع کند، بازمیگردد. (ابن کثیر)
3-بسیار قبول کننده ی توبه ی بندگانش. (نسفی)
4-بسیار رجوع کننده به بندگانش با آمرزیدن آنان و بسیار گذشت کننده از عذاب دادن بندگانش. (مظهری)
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا ۖ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿38﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی بحث توبه ی آدم به پایان رسید و مورد قبول واقع گشت، الله تعالی فرمود: بروید پایین و این پایین رفتن به چه معناست؟:

مستندات
1-گفته اند: هبوط(پایین امدن) اول از بهشت بوده است و هبوط دوم از آسمان زمین به زمین بوده است. (مظهری)
2-همان تکرار امر اول به هبوط است و تکرار آن بدین سبب است که موکد باشد و یا بخاطر این بوده است که هدف امر اول و دوم با هم فرق دارند زیرا اولی برای عذاب مقابل نافرمانی بود و دومی برای تکلیف آدم. (مظهری)
3-امر دوم برای نشان دادن حتمی بودن حکم به هبوط است. (ابی سعود)
و در مورد اینکه آمدن هدایت از الله به چه معناست گفته اند:
1-هدایتی که از الله میآید منظور انبیاء و رسولان و بیان است. (طبری)
2-کتاب و رسول. (بحر العلوم)
3-هدایت و بیان و شریعت. (خازن)
4-حضرت رسول الله ص است. (ابن کثیر)
کسانیکه از این هدایت تبعیت کنند، ترس و غمی نیست یعنی:
یعنی ترسی از اینکه در آخرت چه اتفاقی خواهد افتاد بر آنان نیست و بر انچه از دنیا از دست داده اند غمی بر آنان نخواهد بود. (ابن کثیر)
ابن عباس گوید یعنی در دنیا گمراه نشوند و در آخرت شقی و بدبخت نشوند. (ابن کثیر)
یعنی نجات مییابد و پیروز شد. (بیضاوی)
یعنی در قیامت انان را ترس و غمی نخواهد بود. (ثعالبی)
تبعیت از هدایت یعنی اینکه آن را قبول و بدان ایمان بیاورند. (نسفی)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿39﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی وعده میدهد که برای راهنمایی کتاب و پیامبر و نشانه ها خواهد فرستاد و تکلیف بشر این است که به آن ایمان آورند و قبول کنند تا رستگار شوند و از آتش نجات یافته و به بهشت که مکانی است که در آن ترس و دلهره ای نیست وآرامش هست برسند و کسانیکه آن آیات و فرستادگان را انکار کنند وبپوشانند، آتش دوزخ است. وقتی این دو آیه یعنی هدایت یافتن و انکار کردن را کنار هم میگذاریم و با هم معنی میکنیم همچنانکه مفسرین چنین کرده اند، پس معلوم میشود که مخاطبین آیه فقط حضرت آدم و حواء نیستند و بلکه تمامی بشر است.

مستندات
منظور کفر در این آیه کفر بمعنی شرک است چرا که کفر یعنی مخفی کردن و پوشاندن است و در کفران نعمت نیز بکار میرود و در این آیه ماندگار بودن را ذکر نمود معلوم شد که منظور کفر بمعنی کافر شدن و از ایمان روی گرداندن است. (ثعالبی)
کسانی که به انبیاء کفر ورزند و آیات ما را انکار کنند... (ابی سعود)
و گفته شده است: کسانیکه به الله کفر ورزیده و آیات وی تعالی را انکار کنند. (ابی سعود)
و گفته اند: کسانیکه کفر قلبی دارند و انکار زبانی بر انان است.. (ابی سعود)
و منظور از آیات میتواند که آیه های قرآن باشد و علامتها و نشانه های نصب شده برای دانستن آخرت و قیامت. (ثعالبی)
يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ ﴿40﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از آنجا که قوم بنی اسرائیل یعنی یهود، بیشترین لجاجتها را با الله و انبیای وی تعالی داشتند در قرآن از آنان سخن زیاد بمیان آمده است و دیگر اینکه اکثر پرسشهایی که برای ما پیش میآید از طرف آنان مطرح شده است پس با دانستن داستان آنان میتوان به جواب خیلی از سوالات رسید. و اینکه یهودیان خود را پایبند و مقید به دین الهی میدانستند پس از آنان میخواهد تا نعمتهای ارزانی شدن برای آنان را بیاد بیاورند و بعد عهدی که بسته اند را نیز بیاد بیاورند و به آن وفا کنند، تا الله نیز به وفای آنان پاداش وعده داده شده را ادا نماید. و عهد این است که در کتب آسمانی گذشته به آمدن رسول آخر الزمان وعده داده شده است و عهد گرفته شده است که وقتی بر صفات ذکر شده در کتب خود بعثت یافت به وی ایمان بیاورید و از وی پیروی کنید. از آنجا که ایمان به انبیاء مرز بین بهشت جهنم است پس محال است که الله تعالی صفاتی از رسول آخرالزمان، را بیان نکند و مجهول بگذارد بلکه حکمت این است که علامت و نشانه های بسیاری برای شناختش گذاشته است تا اشتباه نکنند و برای همین است که آنان که از اهل کتاب ایمان آورده اند به وجود صفات و علامات بسیار از پیامبر آخر الزمان، دیده اند و در محمد بن عبدالله یافته اند و برای همین قضیه ایمان آوردن سلمان فارسی بسنده است. پس اهل کتاب خصوصا در این آیه یهود باید نعمتهای خداوند را بیاد بیاورند و همچنین عهدی که در کتبشان هست را وفا کنند و از خدا بترسند و مخالفت نکنند تا الله به عهد خود وفا کند.

مستندات
بنی اسرائیل یعنی فرزندان اسرائیل و اسرائیل نام یعقوب نبی بوده است و مفسرین بر این اتفاق نظر دارند. (خازن)
یادآوری نعمت یعنی شکر آن را بجای آوردن چراکه اگر کسی نعمتی را به یاد آورد و به نعمت بودنش اعتراف کند، قطعا شاکر خواهد بود. (خازن)
نعمتهای ارزانی شده برای بنی اسرائیل بسیار است از قبیل نجات از دست فرعون و گذر از دریا و اعطای کتاب تورات ووو. (خازن)
این نعمتها هرچند برای پدران یهود زمان رسول الله ص بوده است، با این وجود نعمتی است برای فرزندان که فخر آنان است. (خازن)
گفته شده است که نعمت، نعمت درک بعثت رسول الله ص بوده است. (خازن)
منظور از عهد در اوفوا بعهدی:
1-امتثال امر کنید یعنی به اوامر من (الله) عمل کنید. (خازن)
2- عهدی است که در سوره مائده آیه ی 12 است یعنی وقتی که از انان دوازده نفر انتخاب شد و عهد بسته شد که تا وقتی نماز برپا دارند وزکات بدهند و به پیغامبران الهی ایمان بیاورند و آنان را یاری کنند و قرض بدون سود بدهند (سود: نیم درصد و یک صدم درصد هم باشد باز سود است وبا اسم عوض کردن درست نمیشود و حتی اگر کسی گمان کند که بخاطر قرض دادن وی ، قرض گیرنده وی را دعوت میکند، جایز نیست که به ان دعوت برود. قابل توجه مسلمان)
الله نیز این اعمال را کفاره ی گناهان گرداند و به بهشت وارد کند.(خازن)
3-منظور عهد عمل به شریعت تورات است. (خازن)
4-عهدی است که انبیای پیشین از امتهای خود گرفته اند که صفت پیامبر آخر الزمان را بدانند و در وقت بعثت ایمان آورند. (خازن)
5- از حسن بصری فرائض را انجام دهید تا به وعده ی پاداش عمل کنم. (بحر العلوم)
6- به عهدی که در روز الست یعنی همان عالم ذر و عالم عهد میثاق قبول کرده اید، عمل کنید. (بحر العلوم)
فایای فارهبون:
از من (الله) بترسید. (ابن کثیر)
از عذاب و بلایایی که بر سر پدرانتان َآمد بترسید که بر سر شما نیز خواهد آمد. (ابن کثیر)
وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ ۖ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ ﴿41﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنچه بنی اسرائیل موظف به انجام آن هستند این است که به قرآن ایمان بیاورند که این قرآن تصدیق کننده ی کتب در موجود در دست آنهاست و بنی اسرائیل که حجت بر آنان تمام هست نباید جزو اولین کسانی باشند که به قرآن کفر میورزند و نباید بخاطر دنیا، آخرت خود را بفروشند و آنچه که باید بترسند الله است نه چیز دیگر.

مستندات
ایمان بیاورید بر انچه نازل کرده ام از قرآن که مضمون آن موافق است با آنچه در دستان شماست از توحید و یگانه دانستن الله و در بعضی احکام. (بحر العلوم)
منظور از موافق است طبق انچه در دستان شماست این است که این قرآن بر همان صفتی است که در کتب شما وصف شده است. (بیضاوی)
در اصول با کتب آسمانی دیگر موافق است و اگر مخالفتی باشد در احکامی است که بر حسب زمان تفاوت یافته است. (بیضاوی)
موافق است در عبادت و توحید و نبوت و امر محمد بن عبدالله ص یعنی حضرت رسول اکرم. (نسفی)
در این آیه فقط ایمان آوردن به قرآن را ذکر کرده است زیرا ایمان به قرآن عمده ی مباحث وفای به عهد میباشد. (ابی سعود)
{وَلاَ تَكُونُواْ أَوَّلَ كَافِرٍ به}:
یهود قبل نزول قرآن به آن ایمان داشتند و وقتی نازل شد، کفر ورزیدند پس از کسانی نباشید که بعد ایمان کفر میورزند. (ماتریدی)
در کفر ورزیدن به قرآن عجله نکنید زیرا وظیفه ی شما طبق آنچه در تورات ذکر شده است این است که اول کسانی باشید که ایمان میآورند زیر شما شأن و حقیت آن را میدانید و قبل آمدن دعا میکردید که به وسیله ی پیامبر آخر زمان بر مشرکین غلبه کنید. (ابی سعود)
منظور از اولین کفر ورزان نباشید این است که بگوید چنین نباشید و تعریض است و منظور این نیست که اینان اولین کسانی بوده اند که به قرآن کفر ورزیده اند زیرا مشرکین مکه اولین کافران به قرآن بوده اند. (مظهری)
و یا منظور این است که از اهل کتاب شما اولین کسان در کفر نباشید. (مظهری)
وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا:
یعنی آیات تورات را که در آن صفت پیامبر آخر الزمان آمده را با متاع دنیا عوض نکنید. (مظهری)
یعنی آیات قرآن را با دنیا عوض نکنید و دنیا بی ارزش است. (مظهری)
عوض کردن آیات با متاع دنیا این بود که رؤسای یهود از عوام خود در هر سال مبلغی را بخاطر عالم دینی بودن، میستاندند پس وقتی رسول الله ص آمدند، آنان ترسیدند که اگر صفات رسول الله ص را که بر طبق تورات بود را بیان کنند، این مقام را از دست بدهند وبرای همین دنیا را انتخاب کردند و به قرآن کفر ورزیدند.
وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ:
و آنچه باید بترسید الله است.
از الله ترسیدن یعنی اینکه به وی تعالی ایمان بیاورید و آخرت را اختیار کنید. (مظهری)
وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿42﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنچه هست اینکه وقتی خود یهود دست به انکار قرآن زدند پس بناچار برای اینکه توجیه کنند مجبور شده اند که تورات را تحریف کنند و با مطرح کردن شبهات و خلط حق و باطل، مردم را گمراه کنند. الله تعالی به آنان گوش زد میکند که شما نباید حق و باطل را مخلوط کنید و نباید حق را بپوشانید و این را خود نیک میدانید.

مستندات
اول از گمراه شدن خود بنی اسرائیل نهی کرد و در این آیه آنان را از گمراه کردن دیگران نهی میکند و میگوید که حق را با باطل خلط نکنید و حق را کتمان نکنید در حالیکه میدانید حق چیست. (التحریر و التنویر)
تلبیس حق با باطل این است که باطل را در شکل و صورت حق به مردم عرضه کنند. (التحریر و التنویر)
در تورات از خود چیزی ننویسید که با حق که همان متن اصلی تورات است خلط میشود پس نباید اینکار را بکنید. (خازن)
یعنی صفات محمد بن عبدالله پیامبر آخر زمان را که حق است با صفات دجال که باطل است، خلط نکنید زیرا یهود از روی حسادت وقتی رسول الله ص مبعوث گشت گفتند که این پیامبر آخر زمان نیست بلکه دجال است .(خازن)
از مجاهد: اسلام که حق است را با نصرانیت و یهودیت که باطل است خلط نکنید. (قرطبی)
وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ:
و حق را که همان پیامبر بودن و نبی مرسل بودن محمد بن عبدالله را کتمان نکنید و مخفی نکنید. (خازن)
خود میدانید که محمد بر آن صفتی است که در کتب شما آمده است باز از روی مکابره و عناد کفر میورزید. (ماتریدی)
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ ﴿43﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بعد اینکه باید ایمان بیاورند بنی اسرائیل باید نماز مسلمانان را بخوانند و همراه آنان که نمازشان رکوع دارد رکوع کنند و زکات طبق احکام مسلمانان بپردازند و این آیه بیان ایمان است که باید آنچه قبلا از مراسم و عبادات انجام میداده اند، ترک کنند و بر ایمان و اعمالی که نبی آخر زمان امر میکند، عمل کنند و همراه آنان نماز برپا دارند.

مستندات
امر وجوب است بر برپا داشتن نماز یعنی ادای آن با تمامی حقوقش و امر به زکات است و چون همراه نماز ذکر شده است پس منظور زکات فرض است. (قرطبی)
و گفته اند که منظور صدقه ی فطریه است. (قرطبی)
نماز پنجگانه را تمام و کمال ادا کنید. (تفسیر ابن عباس)
در نماز حکمت پاکیزه کردن نفس است و در زکات حکمت پاکیزه کردن اموال و هردو مظهر بجای آوردن شکر نعمتهای الله تعالی است. (التفسير المنير للزحيلي)
نمازهای پنجگانه را در اوقات مخصوص خود و با جمیع ارکان آنها و رعایت حدود آنها، برپادارید. (خازن)
منظور این است که نماز مسلمانان را بخوانید و زکاتی که مسلمانان میپردازند را شما بپردازید. (نسفی)
گفته شده است که رکوع کنید یعنی خضوع داشته باشید و بر امر الله گردن نهید. (بیضاوی)
وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ:
رکوع کنید با رکوع کنندگان یعنی محمد ص و اصحاب ایشان.
امر به رکوع کردن منظور همان نماز است و برای این برای نماز عبارت رکوع آورد زیرا رکوع یکی از ارکان نماز میباشد و این خطاب به یهود است که گفته اند نماز آنها بدون رکوع بوده است پس امر میکند که در نماز رکوع داشته باشند. (خازن)
در این آیه تشویق به برگزاری نماز همراه جماعت است. (خازن)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود