0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ ۚ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ ۚ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ ﴿272﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر تو ای محمد، هدایت مشرکین نیست تا آنان را مجبور به اسلام کنی و بر تو فقط تبلیغ اسلام است و این الله است که به هرکس خواست توفیق هدایت میدهد و آنچه از اموال صدقه میدهید برای خودتان است و برای استفاده ی خودتان است و شما مومنان خالص نفقه نمیدهید بجز برای کسب رضای الله متعال و آنچه از اموال خود صدقه داده اید، پاداش آن را و هرآنچه درقبال آن وعده داده شده است برای شما کامل ادا خواهد شد و از اجرتان کم کرده نشود.

مستندات
لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ
بر تو واجب نیست که آنان را بر هدایت یافته اشان کنی به اینکه آنچه بدان از امور نیک مامور شده اند را انجام دهند و از آنچه نهی شده اند از زشتی های بیان شده، دوری کنند، بلکه آنچه بر تو واجب است راهنمایی و ارشاد به خیر و تشویق بر آن است و نهی از شر و برگرداندن از ان است با آنچه بر تو وحی شده است، میباشد. (ابوسعود)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ
الله با هدایت خاص خودکه قطعا به مطلوب میرسد، کسانی را که هدایتشان را میخواهد هدایت میکند. (ابوسعود)
از اشخاصی که با پند دادن، پند میگیرند. (ابوسعود)
گفته شده: وقتی فقرای مسلمانان زیاد شدند رسول الله ص به مسلمانان امر کرد تا که صدقه را فقط به مسلمانان بدهند تا فقر مشرکین باعث شود که مجبور به اسلام شوند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
آمده است: اسماء دختر حضرت ابوبکر، حج انجام داد و مادر فقیرش که مشرک بود از وی چیزی خواست و اسماء امتناع کرد و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
سعید بن جبیر: مسلمانان از انفاق به خویشان مشرک خود، دوری میکردند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
روایت شده است: انصار را قبل اینکه مسلمان شوند، از یهود خویشاوندی زن و دامادی بود و به آنها انفاق میکردند و وقتی مسلمان شدند اینکار را نپسندیدند و این آیه نازل شد. این مساله در مورد صدقات غیر واجب است. (ابوسعود)
وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنفُسِكُمْ
هرآنچه که از اموال خود صدقه میدهید، برای خودتان است و کسی دیگر از ان منتفع نمیشود پس به کسی که نفقه میدهید، منت نگذارید و اذیتش نکنید و از بد اموال خود صدقه ندهید. (ابوسعود)
نفع دینی آن برای خود شماست نه برای دیگران تا بخواهید که آن را از فقرای مشرکین منع کنید. (ابوسعود)
وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ
نفقه ی شما برای چیزی جز کسب رضای الله نیست پس چطور میشود که بر صدقه گیرنده، منت مینهید و چگونه است که از پست اموال خود میدهید. (ابوسعود)
گفته شده است: خبر به معنی نهی است. (ابوسعود) یعنی نفقه ی شما برای چیزی جز کسب رضای الله نباشد.
خبر از خواص امت است که از ریا و سمعه به دور هستند. (تفسیر ملا علی القاری)
وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ
اجر و ثوابش را چندین برابر خواهیم داد بر طبق آنچه قبلا بیان کرده ایم پس عذری برای شما نمانده است که از انفاق به بهترین وجه امتناع کنید. (ابوسعود)
نفعش به خودتان برمیگردد. (تفسیر ملاعلی القاری)
وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ
از آنچه به شما وعده داده شده است از بیشتر کردن و پرکردن مکان صدقه و ثواب در آخرت، چیزی کم کرده نمیشود. (ابوسعود)
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ ﴿273﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

این صدقات مستحقش فقرائی هستند که خود را برای الله محصور کرده اند و همیشه آماده به خدمت هستند و از این جهت نمیتوانند برای کسب و تجارت بروند، و کسیکه از حال انان خبر ندارد، فکر میکند که آنان غنی و بی نیاز هستند، و از مردم نیاز خود را درخواست نمیکنند و اینکار آنان برای این است که از سوال پرهیزگاری میکنند، و شما نیز اگر از اموال خود انفاق کنید، الله ان انفاق شما را میداند وبر آن اساس جزا خواهد داد.

مستندات
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ
بعد مصرف صدقه را بیان میکند و میگوید: برای فقرائی است که خود را در راه طاعت الله حبس کرده اند،و آنان اهل صفه بودند که حدود چهارصد نفر بودند که خود را وقف طاعت الله کرده بودند و از کسب و تجارت دست کشیده بودند. (بحر العلوم)
این صدقات را به اینچنین فقرا قصد کنید. (نسفی)
کسانیکه جهاد مانع، کسب اینها شده است. (نسفی)
لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ
نمیتوانند به سفر برای تجارت بروند. (بحر العلوم)
بخاطر مشغولیت به جهاد نمیتوانند، برای کسب سفر کنند. (نسفی)
اهل صفه افرادی از قریش بودند که مسکن نداشتند و اقوامی نیز نداشتند و برای همین در ایوان مسجد ساکن شده بودند. (نسفی)
در شب قرآن میآموختند و در روز هسته ی خرما را میشکستند(و میخوردند) و اگر رسول الله ص کسانی برای جنگ میفرستاد، در ان سریه میرفتند.(نسفی)
يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ
کسیکه به حال آنان واقف نیست گمان میکند که آنان بی نیاز هستند، چراکه خود را با لباس و چیزهای دیگر بی نیاز نشان میدهند،گویا که غنی هستند، و این بخاطر پرهیز و پارسایی است. (بحر العلوم)
بخاطر اینکه از سوال کردن، خود را پاک میداشتند. (نسفی)
تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ
از زردی صورتهای آنها از فرط شب زنده داری و روزه داری، حالشان را میشود فهمید. (بحر العلوم)
لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا
اصل الحاح از لحاف است گویا که سائل با درخواستهایش خود را به دیگری میچسباند. (بحر العلوم)
اصلا سوال نداشتند چه از روی اصرار و چه بدون اصرار. (نسفی)
بعضی گفته اند: یعنی آنها اگر چیزی میخواستند با نرمی درخواست میکردند و اصرار نمیکردند. (نسفی)
وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ
الله دانای به انفاق شماست. (بحر العلوم)
این در معنی تشویق به انفاق است یعنی به چنین فقرا، انفاق کنید. (بحر العلوم)
یعنی انفاق شما نزد الله شایع نمیگردد. (نسفی)
بعضی گفته اند: این در معنی تعجب است یعنی جای شگفت است این حالت فقرایی که در راه الله محصور شده اند. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿274﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه اموال خود را در راه کسب رضای الله خرج میکنند چه شب باشد و چه روز و چه سری و چه جهری، اینکار را انجام میدهند و تعلل نمیکنند، پس برای چنین اشخاصی الله متعال نزد خود، پاداش آنها را آماده کرده است و مهیا است و ترسی از ضایع شدن اجرشان نیست و ترسی ندارند چراکه میدانند که الله متعال مکان مال خرج شده را پر خواهد کرد. و این نوع انفاق غم آور نیست چراکه با ایمان و اخلاص به الله صورت گرفته است.

مستندات
الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً
کسانیکه در تمام اوقات و احوال صدقه میدهند، این دلیل بر حریص بودن آنان بر نفقه دادن است آنچنانکه اگر نیازی برای خودشان پیش آید در برآورده کردن آن تعجیل میکنند. (نیسابوری)
انفاق سری و علانیه ای دارند. (نیسابوری)
وقتی آیه ی للفقراء الذین احصروا ... نازل شد، عبدالرحمن بن عوف، دینارهایی برای اهل صفه فرستاد و علی بن ابی طالب شب هنگام، یک سبد (وسق) برای اهل صفه فرستاد این آیه نازل شد. (نیسابوری)
تقدیم سر بر علانیه نشان میدهد که صدقه ی حضرت علی افضل بوده است. (نیسابوری)
حضرت ابوبکر چهل هزار دینار (طلا) در راه الله انفاق کرد، ده هزار در شب و ده هزار در روز و ده هزار در سر و ده هزار در علانیه. و این آیه نازل شد. (نیسابوری)
از ابن عباس: حضرت علی فقط چهار درهم (نقره) داشت و یکی را شب و دیگری را روز و یکی را سری و دیگری را جهری، صدقه داد و رسول الله ص از وی پرسیدند: چرا اینگونه کردی؟ حضرت علی جواب داد: تا وعده ی پروردگارم را را ایجاب کرده باشم. (نیسابوری) یعنی از هر قسم صدقه داده ام تا قطعا شامل وعده ی الله به صدقه دهندگان شامل حال من بشود.
در مورد خوراک دادن به اسب و آماده نگهداشتن آن برای جهاد نازل شده است و ابی هریره هرگاه اسب فربهی را میدید این آیه را میخواند. (نیسابوری)
در جمیع احوال خود انفاق میکنند تا رضایت الله را کسب کنند و از آنچه که از رویت جمال الله مانع میشود، خلاص شوند. (الفواتح الالهیه)
هیچگاه در انفاق تعلل نمیکنند و آماده هستند که اگر نیاز نیازمندی به آنان عرض شود، آن را زود انجام میدهند. (نسفی)
فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
بر اعمالشان اجر ثابت است. (تفسیر ملا علی القاری)
بر حسب استعداد و قابلیتشان. (الفواتح الالهیه)
وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ
برای آنان ترسی در مآل و عاقبتشان نیست. (ملا علی القاری تفسیر)
بر آنها ترسی از تضییع و احباط اجر نیست. (الفواتح الالهیه)
وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
در حالی از احوال غم بر آنان نیست. (تفسیر ملاعلی القاری)
و غمی از سوء عاقبت و منقلب ندارند. (الفواتح الالهیه)
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا ۗ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا ۚ فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿275﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه ربا میخورند، بلند نمیشوند مگر مثل کسیکه وی را شیطان زده باشد و دچار صرع شده باشد، و این جزا برای این است که گفتند: بیع نیز مثل ربا است ولی باید بدانند که الله متعال بیع را حلال گردانده است و ربا را حرام گردانده است. پس اگر برای کسی پندی در مورد حرام بودن ربا آمد، و وی دست از ربا کشید پس آنچه در گذشته از طریق ربا کسب کرده است، برای وی است و امر وی و حسابرسی به وی دست الله است، و کسیکه به حلال دانستن ربا برگردد، پس آنان ملازمان آتش هستند و همیشه در ان خواهند ماند. نکته: در ربا چند درصد بودن مطرح نشده است تا که ادعا کنند چهار درصد و یا دو درصد حلال است پس این ادعا مبنای اسلامی ندارد و آیه مطلقا اضافه بر آنچه گرفته است را حرا میداند و این قطعی است. نکته: در اسلام مهلت و زمان، عوض حساب نمیشود و در برابرش مبلغی قرار نمیگیرد. نکته: کافران تحریم ربا، مدعی بودند که سود سود است چه در اول بیع صحبت شود و چه اینکه در آخر به آن اضافه شود و الله متعال این ادعای آنها را باطل کرده و بیان داشت که الله بیع را حلال کرده و ربا را حرام کرده است.

مستندات
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا
از جابر: رسول الله ص رباخوار و کاتب معامله ی ربا و شاهدان آنها را و موکل آنها را لعنت کرده است و فرموده اند: همه در لعنت برابر هستند. (خازن)
رسول الله ص: بر مردم زمانی خواهد آمد که کسی نمیماند که ربا نخورده باشد و اگر کسی هم نخورده باشد، غبار ربا به وی میرسد. (بحر العلوم)
رسول الله ص: ربا هفتاد و خورده ای نوع دارد کمترین آنها همانند آن است که کسی با مادر خودرش زنا کرده است. (بحر العلوم)
رسول الله ص: کسیکه یک درهم ربا بخورد درحالیکه میداند که ربا است، آن بدتر و سختتر از سی و شش بار زنا است. (مظهری)
مجاهد: ربایی که الله متعال نهی کرد به این صورت بود که فردی از دیگری بدهی داشت، به طلبکار میگفت: این مقدار به من مهلت پرداخت بده و من به تو فلان مقدار میپردازم. (طبری)
قتاده: ربای جاهلی این بود که کسی به دیگری چیزی میفروخت و وقتی سررسید پرداخت میرسید، و بدهکار چیزی برای پرداخت نداشت، بر بدهی چیزی اضافه میکرد و به وی مهلت میداد. (طبری)
اینگونه بود که وقتی سررسید پرداخت بدهی میشد و طلبکار طلبش را میخواست مدیون میگفت: برای من در مهلت اضافه کن و من در مالت اضافه کنم و وقتی به وی گفته میشد که این ربا است، جواب میدادند که زیادت در اول بیع با زیادت در وقت سررسید فرقی ندارد و یکی هستند. (بحر العلوم)
کسانیکه ربا را حلال دانسته و میخورند، ... (بحر العلوم)
منظور از خوردن گرفتن ربا است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند حقیقت اکل و خوردن است و کسانیکه از ربا خورده باشند در روز قیامت بیدار نشوند مگر اینکه همانند دیوانه ی خفه شده است. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه به ربا معامله میکنند و تخصیص خوردن برای این است بیشتر هدف از ربا، خوردن است. (خازن)
ربا در لغت به زیادت گفته میشود و از این جهت زمین رابیه گفته میشود بخاطر اینکه از مواضع دور و بر خود، بالاتر است. و از این جهت گفته میشود فلانی از فلانی در قول و فعل ربا کرد وقتیکه از قول و فعل طرف، زیادتی به وی برگردانده باشد. (احکام القرآن جصاص)
ربا در شرع به معنایی بکار میرود که در لغت بکار نمیرود. (احکام القرآن جصاص)
حضرت عمر: از جمله ی ربا، ابوابی (موضوعاتی)هستند که در ربا بودنشان، خفایی نیست و یکی از انها سلم (سلف) در دندان (حیوان) است. (احکام القرآن جصاص)
حضرت عمر: آیه ی ربا از آخرین آیاتی است که نازل شده است و حضرت رسول الله ص فوت کردند قبل اینکه آن را بیان کنند، پس ربا و شبهه ی ربا را نیز ترک کنید. پس معلوم میشود که ربا اسم شرعی است چراکه اگر بر اساس معنای لغوی میآمد بر حضرت عمر مخفی نمیماند چراکه حضرت عمر از اهل لغت است به همین خاطر است که عرب نمیدانستند که فروش طلا به طلا و نقره به نقره، ربا باشد. (احکام القرآن جصاص)
پس ربا مثل اسمهای مجمل نیازمند بیان هستند، میباشد. (احکام القرآن جصاص)
استدلال به عموم آن در تحریم چیزی از عقود درست نیست مگر اینکه دلالت این آیه بر آن ثابت شود که این جزو مسمای شرعی این مساله است. (احکام القرآن جصاص)
رسول الله ص بسیاری از مراد الله از آیه را بیان کرده اند به صراحت و به توفیق و آنچه که دلیل حساب میشود را نیز بیان کرده اند پس مراد الله از ربا به طریق توقیف و استدلال برای اهل علم معلوم است. (احکام القرآن جصاص)
آنچه عرب از ربا انجام میدادند این بود که قرض درهم و دینار را به زیادتی در مقدار آن درهم و دینار تا مدتی معلوم بر طبق آنچه توافق میکردند، میدادند و الله متعال خبر داد به اینکه آن زیادت ربا در مال است چراکه عوض از طرف مقرض ندارد
(احکام القرآن جصاص)
بیع نقد و تفاضل در یکی از آنها، را عرب نمیشناختند. (احکام القرآن جصاص)
الله متعال ربای در زمان جاهلی را باطل اعلام کرد و همچنین معاملات دیگری را تحت عنوان ربا بودن باطل اعلام کرد و وقتی میفرماید: و حرم الربا، شامل تمامی انواع آن میشود. (احکام القرآن جصاص)
یکی از معانی ربا همان ربایی است که در زمان جاهلی انجام میشده است و نوع دیگر آن تفاضل در یک جنس از مکیل و موزون میباشد و این نزد ما احناف میباشد. (احکام القرآن جصاص)
نوع سوم ربا، ربای نسیه است که این نیز دارای انواع میباشد:
دو طرف عقد از یک جنس باشند فروش نسیه ی آنها جایز نیست چه اینکه مکیل و موزون باشد و یا غیر اینها باشد و علت آن وجود همجنس بودن است.( احکام القرآن جصاص)
وجود علتی که به جنس اضافه میشود و آن کیلی بودن و وزنی بودن در غیر از ثمن ها (پولها) که منظور درهم و دیناراست.( احکام القرآن جصاص)
دلیل تحریم ربا در اشیاء ذکر شده فرموده ی رسول الله ص است که میفرمایند: گندم به گندم مثل به مثل باشد و دست به دست و اضافه ی آن ربا است و جو به جو مثل به مثل باشد و دست به دست و اضافه ی آن ربا است و خرما و نمک و طلا و نقره را نیز در این حدیث بیان کردند که چنین است و فضل در یک جنس را از مکیل و موزون، ربا دانستند. (احکام القرآن جصاص)
ابن عباس ربا در ربای نسیه میپنداشت و معقتد بود که در نقد آن ربا نیست و بر این قول بود تا اینکه روایات تحریم ربای نقد نزد به وی به تواتر رسید و قول به عدم ربا در نقد را پس گرفت و قائل به تحریم آن شد. (احکام القرآن جصاص)
از جمله ی ربا خرید نقدی آنچه که به نسیه فروخته است به قیمت کمتر از فروش خود است. (احکام القرآن جصاص)
از ابن عمر: رسول الله از بیع کالی به کالی نهی کرده اند و در روایتی از بیع دین به دین و با وجود اختلاف در لفظ معنی حدیث یکی هستند. (احکام القرآن جصاص)
ربای دین به دین به این معنا که من بخواهم آنچه را دستم نیست و در مجلس حاضر نیست به آنچه نزد تو نیست و حاضر نیست، را بفروشم و یا بخرم.
از جمله ی ربا: کسی از دیگری هزار طلب داشته باشد و مهلت پرداخت آن مثلا دو ماه دیگر است و طلبکار به مدیون میگوید که اگر الان به من پانصد بدهی، من راضی هستم. علت ربا بودن و حرام بودن این مساله از این جهت است که ربای جاهلی قرض مهلت دار بود که زیادتی در آن شرط شده بود و این زیادت بدل از مهلت بود و الله متعال آن را حرام کرده است و این مساله نیز مثل همان است.(احکام القرآن جصاص)
در ان تبتم فلکم رؤوس اموالکم، گرفتن عوض از مهلت نهی کرده است و وقتی بر کسی هزار درهم مؤجله (مهلت دار) داشته باشد و از آن مقداری کم کند به شرطی که از مبلغ دین کم کرده شود، در اینجا کم کردن از مبلغ را مقابل زمان قرار داده است و این همان معنی ربایی است که الله متعال بر حرام بودن آن به صراحت آورده است (احکام القرآن جصاص)
رسول الله ص فرمودند که ربا در نسیه است و در این سخنشان بین بیع و قرض فرق نگذاشتند پس چه بیع باشد وچه نسیه این حدیث آن را در بر میگیرد و قرض که تبرع است بدون قبض درست نیست و تعیین مهلت نیز در آن راه ندارد و نباید تعیین اجل شود. (احکام القرآن جصاص)
ربا: فضل و زیادتی که خالی از عوض است در معاوضه ی مال به مال. (نسفی)
ربا: زیادت در مقدار است و یا زیادت در مهلت است. (ابوسعود)
لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ
از قبور خود بلند نمیشوند در روز قیامت مگر مانند آنکه شیطان زده و شیطان کوبیده است آنان را. (خازن)
همینکه کسی ربا بخورد، قلب وی سیاه شده و دیگر نمیتواند بین حق و باطل را تشخیص دهد و همچنین نمیتواند بین حلال و حرام را تشخیص بدهد همانند دیوانه که خیر و شر را از هم تشخیص نمیدهد. (مظهری)
یعنی مانند آنکه شیطان وی را دچار صرع کرده است. (خازن)
خبط شیطان یعنی اینکه وی را دچار خبل و جنون کرده است. (خازن)
خبط عشواء به کسی گویند که بدون فکر و بدون تدبر کاری ر انجام میدهد. (خازن)
شتر خبوط شتری که پاهایش را بر زمین میکوبد و مردم را زیر پایش میگیرد. (خازن)
معنی آیه این است که رباخواران در روز قیامت زنده کرده میشوند در حالیکه همانند فرد دچار صرع نمیتوانند درست حرکت کنند چراکه ربا در شکم آنان سنگینی میکند در نتیجه نمیتوانند سریع حرکت کنند. (خازن)
از ابی سعید خدری از رسول الله ص : در قصه ی اسراء فرمودند: جبرئیل مرا به مکان مردان زیادی برد که هر شکم هر یک از آنان همانند خانه ی بزرگ بود که در در محل گذر آل فرعون روی هم چیده شده بودند و بر این آل فرعون صبحگاه و شامگاه بر آتش آورده میشدند و این آل فرعون همانند شتری که همیشه گرسنه است و سیر نمیشود بر روی سنگ و درخت لگد میکردند و نه میشنیدند و نه فهم داشتند و وقتی آمدن آنان را آن شکم بادشدگان احساس میکردند، شکم آنان به کناری میل میکرد و اینان غش میکردند و بعد یکی از آنها بلند میشد و باز شکمش وی را به کج میکرد و باز غش میکردند و نمیتوانستند از آنجا بروند تا اینکه آل فرعون آنان را زیراپا میگذاشتند در رفتن و برگشتن و این عذاب آنان بود در برزخ بین دنیا و آخرت و آل فرعون میگفتند که بار الها قیامت را برپا نکن و فرمودند در روز قیامت آل فرعون را به سختترین عذاب داخل کرده شوند. من به جبرئیل گفتم اینان چه کسانی هستند؟ جبرئیل جواب داد: اینان رباخوران هستند. (خازن)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا
آن عذابی که بر اینان فرود آمده برای این استکه این قول را میگفتند و ربا را حلال میدانستند. (خازن)
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
الله متعال ادعای آنان را رد کرده و میفرماید: الله متعال سود تجاری که به طریق فروش و خرید به دست میآید را حلال گردانده است و رباییکه زیادت در مال است در برابر مهلت را حرام کرده است.
بعضی از علما بیان کرده اند که فرق بین ربا و بیع این است که وقتی کسی مثلا لباسی را که ارزش آن ده درهم است را به بیست درهم معامله کند و راضی شوند هر دو طرف مورد معامله مقابل یکدیگر میشوند و کسی از آنها از دیگری مالی را بغیر عوض نگرفته است و اما اگر ده درهم را به بیست درهم بفروشد پس ده درهم زائد را بدون عوض گرفته است. (خازن)
یعنی ما میتوانیم ارزش یک کالا بالا یا پایین بگوییم و این به توافق طرفین بستگی دارد ولی ادعای اینکه این ده تومان من به بیست تومان میارزد، سخن غلطی است و با توجه به آنچه بیان شده است مهلت و اجل نمیتواند بعنوان عوض باشد وشرع مقدس اسلام آن را باطل کرده است.
فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ
تذکر و ترساندن از عاقبت ربا است. (خازن)
اگر کسی از خوردن ربا دست بکشد پس برای وی آنچه که قبل تحریم ربا آمده است، مورد بخشش است و بعد نهی امرش دست الله است اگر الله خواست وی به ترک ربا توفیق دهد و اگر خواست مورد خذلان قرار داده و آن شخص به ربا ادامه میدهد. (خازن)
الله در حق آنان حکم خواهد کرد و امر آن به شما نیست پس آنان را مورد مطالبه قرار ندهید. (نسفی)
امر دست خدا در آنچه که به آن امر میکند وآنچه که از آن نهی میکند و دست شخص نیست. (خازن)
کسیکه ربا را حرام بداند و اعتقاد کند و بعد مبادرت به ربا کند امر وی دست الله است که ببخشد و یا عذاب دهد. (خازن)
وکسیکه بعد تحریم ربا، ربا انجام داده باشد و از ربا توبه کند، باید که وی فضل را به صاحبش برگرداند چراکه حرام بودن ربا برای مسلمانان ظاهر و آشکار است. (بحر العلوم)
وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ
کسیکه به خوردن ربا بعد تحریم آن مبادرت کرد در حالیکه حلال میدانست آن را، پس آنان ملازمان آتش هستند و در آن جاودان خواهند بود. (خازن)
چراکه آنان با حلال دانستن ربا کافر گشتند و کسیکه حرام خدا را حلال بداند مستحق آتش جاویدان است. (نسفی)
يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ ﴿276﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال از مالی که در آن ربا راه یافته است ذره ذره کم میکند و الله متعال صدقه را پرورش داده زیاد میکند و الله متعال کفر ورزنده ای را که بر استحلال حرام اصرار میکند و در گناه فرورفته است را دوست ندارد. نکته: محق ربا همان اصطلاحی است که در اقتصاد وجود دارد یعنی متورم میشود و از برکتش کم میشود یعنی مثل ماه که خودش به یک اندازه است ولی هلال آن کوچکتر و کوچکتر میشود، در نتیجه وام بانکی امروز، همان ربایی است که نه برکت میگذارد و نه صاحب آن روی خوش زندگی میبیند.

مستندات
يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا
برکت مال ربوی را میگیرد و هلاکش میکند. (مظهری)
رسول الله ص: کسی در ربا زیاده روی نکند مگر اینکه اموال وی رو به کم شدن میرود. (مظهری)
باطل میکند. (تاویلات اهل سنت)
محق یعنی برداشته شدن برکت، بدینصورت است که مردم هدفشان از جمع مال و حرص بر آن این است که اولادشان در رفاه باشند و برای همین از صدقه دادن امتناع میکنند و الله متعال اعلام میکند که اولاد آنها از آن استفاده نخواهند کرد و صدقه ایکه میدهند زیاد شده و به اولاد آنها نیز خواهد رسید. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: از رباخوار ، صدقه و حج و جهاد و صله ی رحم، قبول نمیشود. (قرطبی)
محق یعنی کم شدن و رفتن و از همین عبارت است که محاق قمر گفته میشود یعنی کم شدن آن. (قرطبی)
محق یعنی نقصان لحظه به لحظه ی یک شیئ را گویند. (فخر رازی)
الله متعال بیان میکند که ربا هرچند در حال زیادت است ولی در حقیقت نقصان است. (فخر رازی)
هرچند ممکن است که مال کم نشود ولی عابقت آن مورد مذمت واقع شدن است و سقوط عدالت و نیل به اسم فسق و سختی قلب است و این امور سبب زوال برکت هستند. (فخر رازی)
وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ
ثوابش چندین برابر میشود و در آنچه درآمد کسب میکند، برکت مییابد. (مظهری)
رسول الله ص: الله متعال صدقه را قبول میکند و آن را پرورش میدهد همانند آنچه شما کره اسب خود را پرورش میدهید. (مظهری)
رسول الله ص: هیچ زکاتی از مال کسی کم نکرده است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ
الله متعال دشمن میدارد، هر اصرار کننده ی بر حلال دانستن حرام را و کسی را که در حرام فرو رفته است. (مظهری)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿277﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

قطعا کسانیکه ایمان آورده اند به آنچه که باید ایمان آورده شود که یکی از آنها حرام دانستن آنچه الله حرام کرده است میباشد و انواع اعمال صالحه را انجام داده اند و نماز را در اوقات خودش با رعایت ارکان و حدود آن برپا داشته اند و زکات مفروضه را درست ادا کرده اند برای چنین اشخاصی اجری که به آنها وعده داده شده است نزد الله محفوظ و مهیا است و برای اینها ترس از اینکه در آینده چه خواهد شد نیست و غمی از آنچه از آنها فوت شده، نیست.

مستندات
ِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا
کسانی الله و رسولش را تصدیق کرده اند. (خازن)
کسانیکه به تحریم ربا آورده اند. (نسفی)
به الله و رسولش و آنچه که رسولش آورده است. (بیضاوی)
وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
آنچه که به آن امر شده اند را انجام میدهند. (خازن)
وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ
نمازهای مفروضه را با تمام ارکان آن و حدود آن و در اوقاتش انجام میدهند. (خازن)
وَآتَوُا الزَّكَاةَ
یعنی زکات فرض شده بر خودشان را ادا میکنند. (خازن)
عطف نماز و زکات بر عمل صالح که این دو نیز از جمله ی عمل صالح هستند بخاطر این است که این دو بر سایر اعمال صالحه فزونی و والایی دارند. (بیضاوی)
لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ
برای آنان ثواب اعمالشان در آخرت مهیا است. (خازن)
وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
در روز قیامت. (خازن)
ترسی نیست از آنچه خواهد آمد وغمی نیست از آنچه که فوت شده است. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿278﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید از عذاب الهی بترسید و خود را از آن دور کنید با امتثال امر و اجتناب نواهی و ترک کنید آنچه از ربای جاهلی مانده است، اگر مومن هستید به فرمان الهی تن دهید و از منهیات دوری کنید. نکته: شان نزول آیه و طلب سود صاحبان ربا از بدهکاران از این جهت بود که آنان این عقود ربا را قبل آمدن حکم تحریم انجام داده بودند و موعد آن بعد نزول آیه بوده است و آنان فکر میکردند که آنچه قبلا انجام شده را میتوانند تمام کنند که این آیه نازل شد.

مستندات
روایت شده است که ثقیف از قریش طلب داشته اند و آنها در وقت سررسید هم مال اصلی و هم ربای آن را درخواست کردند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
سدی: در شان عباس بن عبدالمطلب و خالد پسر ولید نازل شده است که آنان در جاهلیت شریک بودند و اموال خود را به ربا میدادند و اسلام آمد در حالیکه آنها اموال بسیاری در ربا داشتند پس این آیه نازل شد و رسول الله ص در حجه الوداع در خطبه ی روز عرفه فرمودند: آگاه باشید هرانچه از امر جاهلی بود زیر پای من قرار داده شده است، خونهای در زمان جاهلی موضوع است یعنی نباید پیگیری شود و اولین خونی که از خونهایمان میگذرم خون ربیعه پسر حارث است و این ربیعه در بنی سعد برای رضاع داده شده بود و هزیل نامی وی را کشته بود و ربای جاهلی نیز موضوع است و اولین ربایی که من آن را مردود میکنم ربای عباس ابن عبدالمطلب است و همه ی ربای وی موضوع است. (مظهری)
عطاء و عکرمه: عباس بن عبدالمطلب و عثمان بن عفان برای خرما سلف داده بودند و وقتی موعد پرداخت رسید، صاحب نخل گفت اگر من حق شما را بخواهم بدهم برای خانواده ام چیزی نمیماند و اگر قبول کنید من نصف آن را بدهم و نصف دیگر را در زمانی دیگر و بیشتر میدهم و آن دو قبول کردند و وقتی موعد پرداخت رسید این خبر به رسول الله ص رسید و رسول الله ص این دو را از آن نهی کردند و این آیه نازل شد و آن دو شنیدند و اطاعت کردند و فقط سرمایه را گرفتند. (مظهری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ
خودتان را از عذاب الهی محفوظ بدارید. (ابوسعود)
وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا
بقیه ی آنچه از ربا بر مردم شرط کرده اید را به کلی ترک کنید. (ابوسعود)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر حقیقتا مومن باشید لازمه ی آن این است که امتثال امر کنید. (ابوسعود)
اگر مومن هستید از الله بترسید و ربا را ترک کنید. (ابوسعود)
اگر با قلبهایتان ایمان آورده اید آنچه الله امر میکند را گردن نهید چراکه امتثال امر و اجتناب نواهی دلیل صدق ایمان شماست. (مظهری)
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ۖ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ﴿279﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر آنچه که بدان امر شدید از تقوای الله و ترک بقایای ربا، را انجام ندهید، پس بدانید که جنگ با الله و رسولش است، و اگر توبه کردید پس میتوانید از آنچه به ربا داده اید سرمایه ی خود را بگیرید با گرفتن بیشتر از سرمایه به مدیون ظلم نکنید و با تاخیر در پرداخت و کمتر از سرمایه دادن شما نیز مورد ظلم قرار نگیرید. نکته: در بحث ربا فقط حق گرفتن سرمایه ای است که داده است پس نیم درصد و یا کمتر از آن یا بیشتر از آن باشد ظلم است و مشمول جنگ با الله و رسولش است.

مستندات
فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ
روایت شده است: وقتی این آیه نازل شد ثقیف گفتند ما را یاری جنگ با الله و رسولش نیست. (بیضاوی)
یعنی بدانید که جنگ با الله و رسولش است چراکه کسی اجازه و اذن میدهد که آن را بداند. (بیضاوی)
در رویات ابن عیاش: آذنوا به حرف آ آمده است که در اینصورت به معنی دیگران را اعلام کنید که این جنگ با الله و رسولش است. (بیضاوی)
حرب را نکره اورده است که نشان میدهد که این جنگ بزرگی است. (بیضاوی)
این امر مقتضی این مساله است که اگر توبه نکردند با آنها باید جنگ کرده شود تا اینکه به فرمان الله تن دهند مثل باغی نه اینکه با اینکارشان کافر شده باشند. (بیضاوی)
اگر آنچه را که به شما امر شده است از دوری خود از عذاب الهی و ترک بقایای ربا، حالا از روی انکار باشد و یا با اعتراف، اعلام جنگ با الله و رسولش کنید و این جنگ، جنگ با مرتدین خواهد بود اگر از روی انکار باشد و اگر از روی اعتراف باشد، جنگ با بغات خواهد بود. (ابوسعود)
وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ
از ربا توبه کردید و از اعتقاد به حلال بودن توبه کردند. (بیضاوی)
برای شما سرمایه ی خودتان خواهد بود. (ابوسعود)
لَا تَظْلِمُونَ
با گرفتن سود ظلم نکنید. (بیضاوی)
وَلَا تُظْلَمُونَ
با تاخیر در پرداخت و کم پرداختن، به شما ظلم نشود. (بیضاوی)
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ ۚ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿280﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و اگر بدهکار، تنگدست باشد و نمیتواند بدهی خود را پرداخت کند، پس به وی مهلت داده شود و اگر آن طلب را به وی با بخشیدن، به وی صدقه دهید، این برای شما بهتر است. اگر میدانید که چنین است مهلت دادن و بخشیدن برشما سخت نخواهد بود و مهلت میدهید.

مستندات
وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ
اگر مدیونی از مدیون های شما تنگدست باشد، پس برشماست که مهلت دهید تا ه فراخ دستی برسد. (ابوسعود)
با مهلت دادن، آسانگیری کنید. (ابوسعود)
رسول الله ص: اگر کسی به صاحب مشکلی، آسانگیری کند، الله متعال در دنیا و آخرت، آسانگیری خواهد کرد. (مظهری)
رسول الله ص: اولین کسیکه زیر سایه ی رحمت الله در روز قیامت قرار میگیرد، کسی است که به صاحب مشکلی، مهلت داده باشد و آسانگیری کند تا وقتی که دارا شود، و یا اینکه به وی صدقه دهد، و بگوید آنچه من از تو طلب دارم را بریا رضای الله بخشیدم و نامه ی اعمال وی آتش زده میشود. (مظهری)
رسول الله ص: برای صاحب حق، دست و زبان ثابت است. صاحب دست بودن یعنی اینکه مدیون را لازم بگیرد و با وی باشد و پیگیر گرفتن حق خودش باشد و صاحب زبان بودن انیکه حق تقاضا و شکایت دارد و اگر مهلت داد تا سر رسید موعد این دو حق مسکوت میشوند.(تاویلات اهل سنت)
وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ
اگر به این تنگدستان با تبرئه کردن و بخشیدن طلب خود، به آنها صدقه دهید، آن برای شما از مهلت دادن ثوابش بیشتر است. (ابوسعود)
تشویق به گذشت از کل طلب و یا بعض آن از تنگدستان است. (ابوسعود)
گفته شده است که همین مهلت دادن خودش صدقه است و رسول الله ص فرموده اند: طلب فرد مسلمانی موعد گرفتن آن نمیرسد و وی تاخیر نمیکنید مگر اینکه برای هر روز وی صدقه نوشته میشود. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
اگر میدانید که این برای شما خیر است به آن عمل میکنید. (ابوسعود)
اگر فضل امهال و صدقه دادن را میدانید، این کار بر شما سخت نمیآمد. (مظهری)
کسیکه میداند و عمل نمیکند، با کسی که نمیداند یکی است. (نسفی)
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ۖ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿281﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و از روزی بترسید که به الله بازگشت داده میشوید و هر فردی بر طبق آنچه عمل کرده است جزای کامل داده خواهد شد و در آن روز به کسی ظلم کرده نشود. نکته: با توجه به وعید بعد آیه ی ربا و امر به ترک آن، معلوم میشود که ربا از گناهان بزرگی است که در یک آیه به جنگ تهدید میکند و در آیه ای دیگر آنان را از روز قیامت که در آن روز کسی غیر از الله حاکم نیست تهدید میکند.

مستندات
ابن عباس: این آخرین آیه ای است که بر رسول الله ص نازل شده است و جبرئیل گفت که این را بر سر آیه ی دویست و هشتاد بگذار و رسول الله ص بعد آن بیست و یک روز زندگی کردند. (خازن)
بعضی گفته اند: نه روز و بعضی دیگر گفتند هفت روز و رسول الله ص در روز دوشنبه دوم ربیع الاول سال یازده هجری قمری وفات یافتند. (خازن)
شعبی از ابن عباس: آخرین آیه ی نازل شده، آیه ی ربا بوده است. (خازن)
این آیه در مورد افراد دارای مقام و ثروت بودند که بخاطر ثروتشان بر مردم غلبه کرده بودند پس نیاز بود که تهدید و زجر و نهی شدیدی در شان افراد میآمد و این آیه برای همین منظر آمد تا آنان از اینکار خود دست بکشند. (فخر رازی)
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ
بترسید از روزی که به سوی الله متعال برده میشوید. (خازن)
از روزی که بازگردانیده میشوید. (خازن)
از عذاب روزی که به الله رجوع میکنید خود را دور کنید. (بحر العلوم)
یعنی روز قیامت. (بحر العلوم)
ویا روز مرگتان. (بیضاوی)
یوم عبارت از زمان معین است و از زمان کسی دوری نمیجوید بلکه منظور دوری از حوادث هولناکی است که در آن روز رخ خواهد و دوری از آن امکان ندارد مگر اینکه در دار دنیا از معاصی دوری کرده شود پس معنی آیه چنین میشود: از روزی که متضمن تمامی تکالیف است، بترسید. (فخر رازی)
منظور از رجوع به الله، بازگشت مکانی نیست چراکه این در حق الله متعال محال است و منظور رجوع به علم و حفظ الله نیز نیست چراکه الله هر جا که اینها باشند آنجا به علم و حفظ، الله نیز هست بلکه رجوع به الله در قرآن به دو معنا استعمال میشود:
الف: دوری زندگی انسان سه مرحله دارد یکی مرحله ی وقتی که در شکم مادرش است و در این مرحله نفع و ضرری برای خود ندارند بلکه تنها متصرف الله متعال است و مرحله ی دوم مرحله ی بعد به دنیا آمدن است تا آخر عمرش که در اول وهله والدین وی متکلف اصلاح امور وی هستند و بعد خودشان بین خودشان به فعل و انفعال مشغول هستند و مرحله ی سوم که بعد مرگ باشد در اینجا دیگر کسی غیر از الله حتی به صورت ظاهری نیز تصرفی ندارد و این معنی رجوع الی الله است.
ب: رجوع به آنچه الله متعال برای هرکس مهیا کرده است از ثواب و عذاب است. (فخر رازی)
ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ
آنچه از خیر و شر کسب کرده است،... (خازن)
جزای کسب خود را خواهد دید. (نسفی)
وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
و آنان در آن روز مورد ظلم قرار نمیگیرند. (خازن)
در این وعید و تهدید شدید است نهی بزرگ است. (خازن)
از ثواب اعمال آنان چیزی کم کرده نشود. (بحر العلوم)
به اینکه از حسنات آنان کم کرده شود و یا به سیئات آنان اضافه کرده شود. (نسفی)
به نقص ثواب و یا اضافه کردن عذاب. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ ۚ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ ۚ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ ۚ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا ۚ فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ ۚ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ ۖ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ ۚ وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا ۚ وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰ أَجَلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا ۖ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا ۗ وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ ۚ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ ۚ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ ۗ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿282﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان اورده اید وقتی که بین خودتان معامله ای انجام دادید که یک طرف آن نقد نبود، و این بدهی به وقت معلوم خواهد بود، پس آن را بنویسید، و این کتابت را بین طرفین معامله، کاتبی بنویسد و این نوشتن با رعایت عدالت باشد، کاتبی را که الله به وی نوشتن آموخته است از کتابت چنین معاملاتی امتناع نکند، و بنویسد و آنکس که بر گردن وی دین ثابت میشود، متن آن را بر کاتب املاء کند، و این املاء کننده از تحریف حق از الله بترسد و از حقی که بر گردن وی است در املاء کم نگوید، اگر آنکس که بر گردن وی حق است، سفیه باشد و یا که ضعیف باشد و یا که ناتوان از املائ حق بر گردن خود، پس ولی وی از قبیل وکیل و وصی و قیم و امثال آن، املاء کند، و این املاء باید بر اساس عدالت باشد، و بر معامله ی خود دو شاهد از مردان خود بخواهید، اگر دو مرد نشد، از یک مرد و دو زن، طلب شهادت کنید، و این شاهدان از کسانی باشند که در دین و عدالتش مورد رضایت شما باشد، برای این است که اگر یکی از انها فراموش کرد، دیگری به وی یادآوری کند و وقتی یادش امد شهادت دهد. و شاهدان از شهادت دادن در وقت درخواست شهادت از آنان از شهادت امتناع نکنند، از نوشتن متن معامله دچار خستگی نشوید چه این معامله و حق بزرگ باشد و چه کوچک. این نوشتن نزد الله به عدالت نزدیکتر است و بر اقامه ی شهادت، کمک کننده تر است. باعث میشود که کمتر دچار شک و تردید شوید، مگر در تجارتهاییکه نقدا و دست به دست معامله میکنید که در اینصورت بر شما باکی نیست که ننویسید، و در کل تجارات در وقت معامله شاهد بگیرید، به شاهد و کاتب ضرر وارد نکنید و همچنین شاهد و کاتب نیز حق ضرر رساندن ندارند، اگر چنین کنید، این فسق و عصیان ورزی است، و از الله بترسید و الله متعال به شما تعلیم میدهد و الله متعال به همه چیز داناست. نکته: در واتقوا الله و یعلمکم الله، علمای بزرگورا چنین میگویند: اگر از الله بترسید الله راه درست را نشان میدهد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ در این آیه دلیل بر جواز سلف است چراکه در تداینتم و مداینه دین دو طرفی است که این خود سلف میباشد چراکه سلف دین از هر دو طرف میباشد. (تاویلات اهل سنت)
طولانیترین آیه ی قرآن است. (نسفی)
از ابن عباس: شهادت داده اند که سلف مضمون از جمله معاملات مورد اجازه ی شرع است و بعد این آیه را تلاوت کردند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: وقتی الله متعال ربا را حرام گردانید، سلف را حلال گردانید. (ابوسعود)
بعضی دیگر گفته اند که این فروش به دین به وقت مسمی است و این را تداین گویند. (تاویلات اهل سنت)
بعد بیان ربا، به بیان معاملاتی که به نسیه انجام میشود و کثیر الوقوع است، پرداخته است. (ابوسعود)
گر معامله ای انجام دادید که در آن یکی از شما بدهکار شد، آن را بنویسید، یک طرف بدهکار گفتن برای این است که هردو طرف بدهکار شوند، این نوع معامله بالاجماع حرام است. (مظهری)
گفته میشود: وقتی کسی به کسی به نسیه بدهد و ننویسد و بعد دعا کند تا طلب وی را معلوم کند، الله متعال میگوید من فرموده بودم که بنویسی ولی خودت از آن نافرمانی کردی و وقتی دعا کند که از دست زنش نجات دهد، الله متعال میفرماید: من طلاق را دست خودت داده ام اگر خواستی طلاق میدهی و اگر نخواستی طلاق نمیدهی. (بحر العلوم)
إِلَىٰ أَجَلٍ مُّسَمًّى
به مهلتی که با ذکر آن معلوم شود مثلا ماه و روز و سال نه به مهلتهای مجهول مثل وقت درو و امثال آن. (ابوسعود)
در عرف سلف بدون مهلت نمیشود پس بر اساس عرف مهلت دار بودن در سلف شرط است. (تاویلات اهل سنت)
رسول الله ص: کسی که سلف میدهد پس بر کیل معلوم و وزن معلوم و مدت معلوم، سلف دهد. (تاویلات اهل سنت)
فَاكْتُبُوهُ
بدهی و مهلت آن را بنویسید چراکه مطمینتر است و مانع نزاع خواهد بود. (ابوسعود)
امر به کتاب از این جهت است که یکی از طرفین معامله به انچه نیاز داشت رسیده و دیگری هنوز نرسیده است و چه بسا که همین امر باعث انکار طرف شود پس الله متعال امر به کتابت کرد تا جلوی این احتمال گرفته شود. (تاویلات اهل سنت)
همچنین احتمال فراموشی کلی و یا بعض آن وجود دارد پس نوشته شود تا این نیز رخ ندهد. (تاویلات اهل سنت)
امر به کتابت امر وجوب نیست چراکه در ادامه بجای کتابت بحث رهن را مطرح کرده است و بعد رهن از اعتماد کردن گفته است پس نشان میدهد که به سه طریق انجام شود یکی به نوشتن آن و دیگری به رهن گرفتن در برابر آن و سومی به اعتماد طرفین است. (تاویلات اهل سنت)
وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ
چراکه کاتب مورد اعتماد قرار گرفته است پس حق این اعتماد را باید ادا کند پس بر آنچه به وی املا کرده میشود، چیزی اضافه نکند. (تاویلات اهل سنت)
همچنین است کسیکه بین دو شخص حکم قرار میگیرد باید که به عدالت و نصیحت و ادای امانت،حکم کند. (تاویلات اهل سنت)
کلمه ی بینکم اعلام این مساله است که کاتب در بین طرفین باشد و کلام هردو را بنویسد و به سخن یک طرف اکتفا نکند. (ابوسعود)
وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَن يَكْتُبَ
بعضی گفته اند که این امر صدر اسلام بوده است که کسانیکه کتابت میکردند کم بوده اند برای همین از ترک کتابت نهی شدند چراکه در این عمل ، بطلان حقوق مردم است و اما در این زمان کسی اگر از کتابت امتناع کند، جواز دارد. (تاویلات اهل سنت)
وجه دیگر این است: وقتی مینویسد از کتابت به عدل ابا نکند یعنی میتواند ترک کتابت کند ولی اگر نوشت به عدل بنویسد. (تاویلات اهل سنت)
از افاده ی دیگران امتناع نکند، همچنانکه الله متعال به وی تعلیم داده است. (مظهری)
كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ
نشان میدهد که کتابت به تعلیم الله متعال است و به معنی مهیا کردن اسباب کتابت نیست چراکه الله متعال در حق رسول الله ص میفرماید (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ) به رسول الله ص شعر تعلیم نداده ایم یعنی حقیقتا تعلیم شعر است والا اسباب آن در رسول الله ص مهیا بوده است. (تاویلات اهل سنت)
عدل اینکه بر حق چیزی نیافزایی و از آن چیزی کم نکنی و اصل عدل، گذاردن هر شیئ در مکان خودش است. (تاویلات اهل سنت)
بنویسد برای بجای آوردن شکر نعمت نوشتن بلد بودن و اینکه دیگری را محتاج وی کرده است. (بحر العلوم)
وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ
آن کسی بر گردن وی حق است، آنچه بر وی است را املا کند. (تاویلات اهل سنت)
اینکه مدیون متن را املاء کند برای این است که این اعتراف به حق بر گردن خودش باشد پس همین املاء کردن، اقرار به دین نیز میشود. (بحر العلوم)
وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ
کسیکه املاء میکند از الله که پرودگارش است، بترسد. (ابوسعود)
از املاء امتناع نکند که انکار کل حق معنی میدهد. (نسفی)
وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا
از آنچه بر وی است چیزی کم نکند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی به کاتب کمتر از حقش املا نکند و از آن چیزی کم نکند. (تاویلات اهل سنت)
فَإِن كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ
بعضی گفته اند: سفیه و ضعیف و کسی که لایستطیع ان یمل، همه به یک معنا هستند. (تاویلات اهل سنت)
سفیه: ناقص العقل اسراف کار گزافه گو. (ابوسعود)
ضعیف: کودک و یا پیر دارای اختلال حواس. (ابوسعود)
من لا یستطیع ان یمل: کسیکه نمیتواند املاء کند بخاطر لال بودن و یا جهل و مانند آن. (ابوسعود)
بعضی دیگر گفته اند که هر یک معنای جداگانه دارد: سفیه، کودک است پس ولی وی املا کند و ضعیف بیمار است که نمیتواند املا کند و من لایستطیع ان یمل، جاهلی است که نمیتواند املا کند. (تاویلات اهل سنت)
ولی را بعضی گفته اند که همان صاحب حق است و املای به عدل اینکه در حضور کسیکه بر علیه وی حق است، املا کند تا بر آن چیزی اضافه نکند و بتواند اگر اضافه یا کم کرد، بر وی انکار کند. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: ولی همان وصی کودک است و یا کسیکه با وی نسبت دارد. (تاویلات اهل سنت)
فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ
از ولی امر وی از قبیل قیم و وکیل و مترجم. (ابوسعود)
وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ
از آنجا که گواه گرفتن بعد بحث مداینه و بیع ذکر شده است معلوم میشود که شاهد گرفتن در سلف، شرط نیست. (تاویلات اهل سنت)
بخواهید تا این دو بر معامله ی شما شاهد باشند. (ابوسعود)
این آیه نشان میدهد که حکم به یک شاهد و یمین، بر خلاف قرآن است و جایز نیست و بر خلاف سنت است استشهدوا شاهد گرفتن نیست بلکه احضار برای شهادت است، چراکه از شاهد گرفتن عجز صورت نمیگیرد بلکه در احضار آن عجز حاصل میشود، اگر با قسم از احضار بی نیازی حاصل میشد، به دو زن هتک ستر اجازه داده نمیشد. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه آیه حق قضاوت در معاملات واقع شده را ذکر کرده است و همچنین احکام را بر طریق خودش ذکر کرده است و لزوم فیصله به قضا بین صاحبان معامله را ذکر کرده است پس اگر کسی فیصله ی قضا را به شاهد و قسم، بگرداند، چنین شخصی بر خلاف آنچه صاحب شریعت و حجتها، رفته است این در حالی است که الله متعال میفرماید: وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (تاویلات اهل سنت)
وجه مخالفت حکم به شاهد و یمین این است که رسول الله ص شاهد را دلیل مدعی و یمین را دلیل مدعی علیه قرار داده است وقتی یک شاهد بیاورد، مدعی علیه از مدعی علیه بودن خارج نشده است، پس این نوع حکم، بر خلاف سنت رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت)
طبیعت انسان بر فراموش کردن و غفلت است برای همین دو شاهد را لازم گرداند تا که اگر یکی فراموش کرد دیگری یادآوری کند. (تاویلات اهل سنت)
در مورد دو مرد از مردان شما، علمای ما احناف گفته اند که منظور مردان آزاد و مسلمان هستند نه بردگان و کفار چراکه اول آیه مومنان را مورد خطاب قرار داده است. (تاویلات اهل سنت)
اگر معامله بین کفار بود و یا کسیکه حق بر گردن وی است، کافر بود، شهادت کافر نیز جایز است. (ابوسعود)
فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ
شهادت زنان در تمامی امور جواز دارد چه مالی و چه غیر مالی به جز در اثبات حدود. (تاویلات اهل سنت)
این شهادت دو زن و یک مرد برای اموری غیر از حدود و قصاص است. (ابوسعود)
مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ
این نشان میدهد که بین مسلمانان افرادی هستند که مردم به شهادت آنان راضی هستند و همچنین بعضی دیگر را مردم رضایت ندارد و همچنین بین مسلمانان، عدل و غیر عدل وجود دارند. (تاویلات اهل سنت)
از کسانیکه عدالتشان را میدانید. (نسفی)
دلیل است بر اینکه غیر مرضی (از وی راضی نیستند) نیز شاهد است. (نسفی)
أَن تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ
این کلام دال بر این است که اگر شاهدی فراموش کرد دیگری به وی یادآوری کرد در اینصورت اگر یادش آمد، میتواند شهادت بدهد ولی اگر یادش نیامد، حق شهادت دادن ندارد. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا
اگر برای شاهد شدن خواسته شدند، امتناع نکنند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی برای ادای شهادت خواسته شدند، امتناع نکنند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَسْأَمُوا أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰ أَجَلِهِ
از نوشتن دین و حق و کتابت بخاطر زیادی از پا نایستید و تنبلی نکنید چه این دین کوچک وباشد ویا که بزرگ باشد. (ابوسعود)
نشان میدهد که در پارچه نیز میتوان عقد سلم انجام داد چراکه در اشیاء کیلی و وزنی کلمه ی کبیر و صغیر (بزرگ و کوچک) بکار نمیرود بلکه در اشیاء ذرعی (اشیاء ایکه به ذراع سنجیده میشوند) بکار میرود. (نسفی)
ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ
در نزد الله بر عدالت تر است. (تاویلات اهل سنت)
وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ
کمک کننده تر است بر اقامه ی شهادت و ثابت کننده تر است. (ابوسعود)
وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا
به دفع گمان و شک نزدیکتر است همان شک و گمانی که باعث نفرت از هم میشود و باعث منازعه شده و باعث فسخ میشود. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً
از کتابت و رهن و غیر آن، تجارت حاضره را مستثنی داشت. (تاویلات اهل سنت)
تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا
دست به دست معامله میکنید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ
امر به شاهد گرفتن در معاملات نقدی از برای بیان آداب معامله است و همه ی این امور برای دفع وقوع تنازع است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ
با اینکه میتوانید کسی دیگر را پیدا کنید با گفتن این را برای من بنویس و به فلان چیز شاهد باش، کاتب وشاهد را مشغول خود نکنید. (تاویلات اهل سنت)
وجه دیگر: کاتب با اضافه و یا کم کردن در نوشتن به صاحب حق ضرر نزند. (تاویلات اهل سنت)
همچنین شاهد با اضافه و کم کردن از حق به صاحب حق ضرر وارد نکند. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ
اگر ضرر زدید، پس خروج امر داشته اید. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
با پرهیز از نقصان و زیادت در حق و از ضرر زدن، از الله بترسید. (تاویلات اهل سنت)
وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ
به شما حکم و ادب و آنچه حلال است و آنچه حرام است را تعلیم میدهد. (تاویلات اهل سنت)
تعلیم میدهد شما را احکامی را که مصالح شما را تامین میکند. (ابوسعود)
شریعت دین خودش را برای شما تعلیم میدهد. (نسفی)
وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
برای وعید آمده است. (تاویلات اهل سنت)
چیزی از افعال شما بر وی مخفی نمیماند و بر آن اساس شما را جزا میدهد. (ابوسعود)
وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَىٰ سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ ۖ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ ۗ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ ۚ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ﴿283﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و اگر در سفر بودید و اسباب نوشتن متن مبایعه نامه را نیافتید، پس میتوانید در برابر دین، رهن قبض شده داشته باشید، اگر بعض شما بر بعض دیگر اعتماد دارد و بدون کتابت و رهن، از وی طلبکار شدید، پس آنکس که در این معامله امانتدار شده بود، امانتش را به درستی ادا کند، و در ادای امانت از الله پروا کند و درست انجام دهد، و شما شاهدان ویا شما بدهکاران، انچه شاهد بودید را و آنچه بر علیه خود اقرار کردید را کتمان نکنید، چه هرکس کتمان کند، قلب وی که اشرف اعضای وی است و عبارت از کل شخص است، گناهکار شده است و الله متعال به انچه انجام میدهید دانا است و بر ان اساس جزا خواهد داد پس فکر کتمان را از سر خود بیرون کنید.

مستندات
وَإِن كُنتُمْ عَلَىٰ سَفَرٍ
اگر مسافر بودید. (بحر العلوم)
وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ
کسی را پیدا نکردید که برایتان بنویسد. (بحر العلوم)
منظور این نیست که رهن فقط در سفر جواز داشته باشد چراکه رسول الله ص زره خود را در نزد یهودی به امانت گذاشته بودند در حالیکه سفری در کار نبود. (ابوسعود)
از ابن عباس که کتابا قرائت میکرد چنین معنی میدهد: کاتب و ورق پیدا نکردید. (بحر العلوم)
فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ
در اینصورت، گرو قبض کنید. (بحر العلوم)
رهنی لازم است که قبض شده باشد پس رهن بدون قبض نمیشود. (بحر العلوم)
رهن و گرو چیزی که حبس کرده میشود در برابر حق و میشود از طریق آن حق خود را گرفت. (مظهری)
رهن حق لازمی است که اگر یک درهم از حق طلبکار باقی باشد، رهن دهنده حق پس گرفتن رهن را ندارد. (مظهری)
فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا
اگر کسی حق بر گردن وی است، امانتدار است در وقت طلب، و برای همین کتابت نکردید و رهن نگرفتید، و طلبکار بدون رهن رضایت داد،.. (بحر العلوم)
در قرائتی به مجهول خوانده شده است یعنی اگر مردم وی را امانت دار بدانند. (ابوسعود)
فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ
پس آن مورد اعتماد بدهکار، از آنجا که مورد به وی اعتماد شد و از وی رهن خواسته نشد، پس امانتی که دستش است را به صاحبش برگرداند و ادا کند. (بحر العلوم)
وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ
از الله بترسد و حق طلبکار را منع نکند. (بحر العلوم)
در رعایت حقوق امانت داری، از الله بترسد. (ابوسعود)
وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ
کسیکه شاهد چیزی باشد پس بر وجه درستش آن را ادا کند، و کتمان نکند. (بحر العلوم)
و شما ای بدهکاران شهادتی که بر علیه خود در وقت معامله داشتید را کتمان نکنید. (ابوسعود)
وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ
کسیکه شهادت را کتمان کند، قلب وی فاجر است. (بحر العلوم)
اسناد گناهکار بودن به قلب برای این است که کتمان شهادت، فعل قلب است. (ابوسعود)
گویا که گفته است: گناه در وی تمکین یافته است. (ابوسعود)
از ابن عباس بزرگترین گناهان کبیره، شرک به الله است که از بهشت محروم میکند و شهادت دروغین و کتمان شهادت است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ
کتمان شهادت و ادای شهادت شما را میداند. (بحر العلوم)
این وعید برای شاهدان است که شهادت را کتمان نکنند. (بحر العلوم)
بر اساس عملتان جزا میدهد خیر باشد خیر و شر باشد شر است. (ابوسعود)
لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ۖ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿284﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرآنچه در آسمانها و زمین است، برای الله مملوک هستند و مخلوق وی تعالی هستند. و اگر شما آنچه در دل دارید را آشکار کنید و کاری یا سخنی بگویید و مردم را از آن با خبر کنید، و یا اینکه آن را از مردم خفی نگهدارید، پس الله متعال هر دوی آنها را مورد محاسبه قرار خواهد داد، پس الله متعال هرکس را که خواست، آمرزش کند و هرکس را که خواست عذاب دهد، و کسی را حق سوال نیست چراکه همه ملک الله متعال هستند. و الله متعال بر همه چیز من جمله محاسبه و جزای اعمال و غفران و عذاب، قادر است.

مستندات
لِّلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
آنچه در آسمان و زمین از مخلوقات است همه بنده ی وی تعالی هستند و الله متعال خالق و رازق آنهاست و حکمش بر آنها نافذ است. (بحر العلوم)
معنی آیه این است که غیر وی تعالی را عبادت نکنید چراکه وی تعالی است که مسیح و فرشتگان و بتها را همه را خلق کرده است. (بحر العلوم)
گفته میشود در هر چیزی که در آسمانها و زمین است، دلیلی بر پروردگار بودن وی تعالی و یگانه بودن وی تعالی است. (بحر العلوم)
وَإِن تُبْدُوا مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ
اگر آنچه در قلبهایتان هست را آشکار کنید و یا که مخفی بدارید، بر اساس آن به شما جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
اگر با قول و یا فعل آن را به مردم آشکار کنید و یا اینکه به مردم به فعل و قول آشکار نکنید. (ابوسعود)
بعضی گفته اند: اگر شما شهادت را کتمان کنید و یا که شهادت دهید، الله متعال بر آن اساس شما را جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
کلبی: اگر آنچه در قلبهایتان از گناه دارید را چه آشکار کنید و چه مخفی الله متعال بر آن اساس شما را جزا خواهد داد و کلبی ادامه داد: وقتی این آیه نازل شد، این امر بر مسلمانان سخت آمد و پیش رسول الله ص رفتند و عرض کردند که بر دلمان، فکر گناه میگذرد ولی عمل نمیکنیم و بعضی را عملی میکنیم، حال وضعیت ما چگونه خواهد بود؟ پس الله متعال ( لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ) را نازل کرد که از اولی سبکتر است.(بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: رحمتم بر غضبم سبقت دارد. (بحر العلوم)
سفیان: به من چنین رسیده است که انبیاء بر قوم خود این آیه را قرائت میکردند و امت آنها جواب میدادند که ما نمیتوانیم و طاقتش را نداریم و الله متعال آنان را به مواخذه، عذاب میداد و وقتی رسول الله ص این را بر امتش خواندند، امتش قبول کردند و الله متعال آنان را به ترک این حکم معاقبه کرد و لایکلف الله نفسا الا وسعها را نازل کرد. (بحر العلوم)
حسن: این برای وقتی است که در قلبش عزم انجام گناه را دارد . همچنین کسیکه قصد آن را میکند نه آنچه بر قلب عارض میشود و گذر میکند. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد: اگر آنچه در دل دارید را آشکار کنید ویا که مخفی کرده اید ولی عزم خود را جزم کرده اید که انجام دهید نه بر آنچه که حدیث نفس است و تصمیم به انجام نگرفته اید. (تاویلات اهل سنت)
در روایت آمده است: کسیکه آهنگ انجام کار خیری کند بر وی فلان اجر است و کسیکه آهنگ کار بدی را کند بر وی نیز فلان است. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت عائشه: بنده ای بر عمل به گناه همت کند ولی به عمل نرسد، مورد معاقبه قرار میگیرد و آن رسیدن غم و غصه در دنیا است. (نسفی)
يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ
در روز قیامت، شما را بخاطر آن، مورد محاسبه قرار خواهد داد. (ابوسعود)
فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ
پس به فضل خود میآمرزد هرکس را که آمرزش وی را خواست. (ابوسعود)
وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ
و هرکس را که خواست به عدالت خود، عذاب میدهد. (ابوسعود)
واجب بودن عذاب را به صراحت نفی کرده است. (بیضاوی)
بر حسب آنچه مشیئت وی تعالی تقاضا میکند، آن مشیئتی که بر حکمت و مصلحت بنا شده است. (ابوسعود)
تقدیم مغفرت بر تعذیب برای نشان دادن سبقت رحمت بر غضب وی تعالی است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الله متعال که بر همه ی اشیاء قدرت دارد، پس بر محسابه و مغفرت و تعذیب نیز قادر است. (ابوسعود)
در نتیجه بر زنده کردن شما و محاسبه شما نیز قادر است. (بیضاوی)
نکته : فکر گناه چه حکمی دارد؟
ذهن انسان ذهنی فعال است که امور مختلفی بر آن عارض میشود و از ذهن وی میگذرد و مسلمان از آنجا که خود را در برابر مسائل مسؤول میداند، در مورد افکار خود نیز بی ملاحظه و بی دغدغه نمیگذرد و مسلمانان در مورد اعمالی که در شرع اسلام گناه محسوب میشوند، از خطور فکر گناه نیز حساس میشود برای همین برای یک فرد مسلمان این سوال پیش میآید که فکر به گناه چه حکمی دارد و آیا با فکر به گناه نیز مورد مواخذه قرار خواهد گرفت؟ و برای یافتن جواب این سوال به متون اسلامی مراجعه میشود و با توجه به روایات مختلف سعی بر این است که جواب کاملی بگیریم که مطلب پیش رو به این بحث خوداهد پرداخت:
63 - عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: ((إن الله [تعالى] تجاوز عن أمتي ما وسوست به صدورها، ما لم تعلم به أو تتكلم)). متفق عليه. شرح المشكاة للطيبي الكاشف عن حقائق السنن (2/ 516)
رسول الله ص: همانا الله تعالی از امت من آنچه درون خود وی را به وسوسه میاندازد، مادامیکه عمل نکند و یا سخن نگوید، عفو کرده است.
و طیبی در شرح این روایت چنین میآورد:
دو نوع وسوسه داریم یکی ضروری و دیگری اختیاری.
وسوسه ی ضروری که انسان نمیتواند آن را دفع کند و خود بخود به فکر خطور میکند از تمامی امتهای ادیان الهی، عفو و بخشش است زیرا الله تعالی آنچه را که در وسع بنده نباشد تکلیف نمیکند.
وسوسه ی اختیاری یعنی آن وسوسه ای که شخص قصد انجام دارد و با فکر به آن لذت میبرد همانند اینکه دوست داشتن زنی بر ذهن وی خطور میکند و همیشه در ذهن میپروراند و هدفش رسیدن به آن است و دیگر گناهان.
و این نوع وسوسه را الله تعالی به فضل خود و برای تکریم و تشریف رسول الله ص از امت محمدی عفو کرده است و آخرین آیه ی سوره مبارکه بقره ناظر بر این است که میفرماید: پروردگارا بار مکن ما را گرانی چنانکه بار کردی آن را بر آنان که پیش از ما بودند.
و اما عقائد فاسدی که در ذهن هستند از زمره ی وسوسه نیستند بلکه بر آن مواخده خواهند شد.
نووی از مازنی روایت کند که اگر کسی گناهی را در ذهن خود پرورش دهد و عزم انجام آن را داشته باشد، بر وی گناه نوشته خواهد شد و شیخ مازنی بین همّ و عزم تفاوت قائل شده است وروایات عفو امور ذهنی را تاویل به هم کرده و عزم را گناه میشمارد و اکثر فقهاء و محدثین خلاف قول شیخ مازنی داشته و آن روایات را تاویل نکرده بر ظاهر آن حکم میکنند.
قاضی عیاض گوید: عامه ی سلف صالح و اهل علم از فقها و محدثان، قائل هستند بر آنچه قاضی ابوبکر میگوید و به احادیثی که دال بر مواخده هستند، استناد میکنند و البته چنین گویند که آنچه به ذهن میرسد گناهی غیر از آنچه که عزم و قصد میکند است و خود عزم و اصرار است که گناه خواهد بود و وقتی به عمل برسد گناهی دیگر خواهد بود پس اگر قبل عمل ترک کند برای وی ثواب ترک نوشته خواهد شد.
و آنچه عفو است خواطری است که در ذهن جای نمیگیرد و با قصد و عزم همراه نمیشود.
شرح الطيبي على مشكاة المصابيح المسمى بـ (الكاشف عن حقائق السنن) مؤلف: شرف الدين الحسين بن عبد الله الطيبي ،743هـ ،محقق: دکتر عبد الحميد هنداوي ناشر: مكتبة نزار مصطفى الباز (مكة مكرمة - رياض)
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ۚ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ ۚ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ﴿285﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

رسول الله ص به آنچه بر وی نازل شده است باور و تصدیق دارد و همینطور مومنان نیز ایمان دارد و هر یک از اینها، ایمان دارند که الله متعال هست و فرشتگان وی تعالی هستند و کتب فرستاده است و رسولان فرستاده است و به تمامی رسولان ایمان دارند و اینطور نیست که به برخی ایمان داریم و برخی دیگر را کفر ورزیم بلکه سخن ما این است، حکمت را شنیدیم و اطاعت کردیم و تسلیم تو هستیم، مسالت ما این است که ما را مورد آمرزش ویژه ی خود قرار دهی، چراکه بازگشت همه چیز و امر همه چیز به تو است.

مستندات
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ
از ابن عباس: وقتی آیه ی : وإن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه يحاسبكم به الله، بر قلب صحابه چیزی (نگرانی )وارد کرد طوری که چیز دیگر چنین نبود، و پیش رسول الله ص آمدند و این مطلب را گفتند، و این آیه نازل شد و وقتی گفتند: رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا، الله متعال فرمودند: انجام دادم، گفتند: ربنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا، الله متعال فرمود: انجام دادم، ربنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ، الله متعال فرمود: انجام دادم. (خازن و سنن ترمذی)
از مجاهد و حسن: این آیه در شب معراج نازل شده است و همچنین از ابن عباس نیز چنین روایت شده است. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: تمام قرآن بر رسول الله ص نازل شده بود الا این آیه که در شب معراج ایشان آن را شنیدند. (بحر العلوم)
در شب معراج وقتی رسول الله ص از آسمانها عبور کردندو به مکانی رسیدند که جبرئیل گفت: من تا بحال از اینجا به بالا نرفته ام و وقتی وار شدند به جایی که الله میخواست که حضرت رسول الله ص باشد، رسول الله ص فرمودند: التَّحِيَّاتُ لله وَالصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ؛ الله متعال جواب دادند: السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ الله وَبَرَكَاتُهُ ؛ رسول الله ص خواستند که امتشان نیز از این تحیت سهمی داشته باشند وبرای همین فرمودند: السَّلامُ عَلَيْنَا، وَعَلَى عِبَادِ الله الصَّالِحِينَ؛ و جبرئیل و کل اهل آسمانها گفتند: أَشْهَدُ أَنْ لا إله إلا الله، وَأَشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ؛ و رسول الله ص برای اینکه امت ایشان در این فضیلت شریک شوند، فرمودند: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ؛ یعنی میگویند: به تمامی انبیاء ایمان داریم و به هیچ کفر نمیورزیم و فرق نمیگذاریم آنچنانکه یهود و نصاری کرده اند. بعد الله متعال سوال کرد: امت تو در مورد آیه ی من چه کرده اند؟ یعنی آیه ی : وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ؛ رسول الله ص جواب دادند که آنان، وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ، یعنی اطاعت کردیم و مفغرتت را خواهانیم و بازگشت به سوی توست. الله متعال در آن هنگام فرمودند: لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها، یعنی به قدر طاقت وی تکلیف میکنیم. (بحر العلوم)
لا یکلف الله نفسا الا وسعها را گفته میشود که بدان معنی است که الله متعال کسی را که بر ایستاده خواندن نما قادر نباشد تکلیف نمیکند که ایستاده بخواند. (بحر العلوم)
وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا
یعنی قولت را شنیدیم از امرت اطاعت کردیم. (خازن)
یعنی قول پرودگارمان را شنیدیم و از وی تعالی اطاعت کردیم در آنچه بر ما لازم گردانده است از فرائض و از این طریق برای الله بندگی کردیم و در آنچه امر میکند و در آنچه نهی میکند، تسلیم امر وی تعالی هستیم. (خازن)
لَها مَا كَسَبَتْ: بر وی است آنچه از خیر کسب کرده است. (بحر العلوم)
وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ و بر وی است آنچه از شر کسب کرده است. (بحر العلوم)
در این وقت جبرئیل گفت: درخواست کن که عطا خواهد شد و رسول الله ص فرمودند: ربنا لا تؤاخذنآ إن نَّسِينَا، یعنی آنچه را که ندانسته انجام داده ایم . أَخْطَأْنا یعنی به عمد انجام داده ایم. و گفته میشود که به معنی اگر از روی فراموشی ویا خطا انجام داده ایم.جبرئیل گفت این خواسته ات عطا شد و خطا و نسیان را از امتت بخشیده شد حال درخواستی دیگر بگو: رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً یعنی ثقل و سنگینی، كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا و آن اینکه بر آنان بخاطر ظلمشان، طیبات بر آنان حرام شد و وقتی شب گناهی انجام میدادند صبح میدیدند که بر در خانه ی آنها نوشته شده است و نمازشان پنجاه وقت بوده است و برای این امت تخفیف داده شد و به پنج وقت تقلیل یافت. رسول الله ص فرمودند: رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ یعنی عملی را بر ما تکلیف نکن که ما نتوانیم انجام دهیم و باعث بشود مورد عذاب باشیم. و یا آنچه که بر ما سخت میآید را تکلیف نکن چراکه اگر به پنجاه وقت مکلف میشدند توانایی آن را داشتند ولی سخت میآمد و مشقت میشد و مدوامت بر ان را نمیتوانستند. وَاعْفُ عَنَّا همه ی آنچه بوده است را از ما عفو کن. وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا و در گذر از ما، ما را از دچار مسخ شدن عفو بفرما. و از خسف شدن ما را مورد غفران خود قرار ده و از مورد سنگ باران قرار گرفتن رحم کن، چراکه امتهای گذشته بعضی از آنها مورد مسخ و بعض دیگر مورد خسف و بعض دیگر سنگ باران شده بودند. بعد فرمودند: أَنْتَ مَوْلانا یعنی تو سرپرست ما و حافظ ما هستی. فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ. و دعای رسول الله ص مستجاب شد. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: چنین نیست چراکه کل این سوره مدنی است و معراج مکی است. (بحر العلوم)
كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ
وقتی برای رسول الله ص از سرگذشت پیامبران بیان شد و عظمت الله متعال در آیه ی قبلی بیان شد، آورده است که رسول الله ص به تمامی آنچه در مورد انبیاء بیان شده است ایمان دارد و تصدیق میکند و همچنین مومنین نیز چنین هستند الله و رسولان و فرشتگان و کتب آسمانی را تصدیق میکنند. (بحر العلوم)
معنی ایمان به الله این است که یکی و یگانه است و شریک ندارد همانند ندارد به تمامی اسماء و صفات وی تعالی ایمان داشته باشی و اینکه زنده است و عالم به تمام امور است. ایمان به فرشتگان یعنی اینکه به وجود آنها ایمان داشته باشی و آنان را معصوم بدانی و آن واسطه ی بین الله و انبیاء هستند. ایمان به کتب یعنی اینکه ایمان داشته باشی که همه ی کتب آمده از نزد الله، وحی وی تعالی بوده که به رسولانش فرستاده است و حق هستند و بدون شک از نزد الله آمده اند و قرآن تحریف نشده است و تبدیل نشده است و اینکه قرآن مشتمل بر محکم و متشابه است و محکم از متشابه قابل تشخییص است. ایمان به رسل اینکه ایمان داشته باشیم به اینکه آنان پیام رسانان الهی بر مردم هستند و امین بر وحی هستند و معصوم هستند و آنان افضل خلائق هستند و بعضی از رسولان بر بعض دیگرشان، برتری و فضیلت دارند. (خازن)
در این سوره داستان انبیاء و کلام حکماء و احکام نماز و خمس و زکات و روزه،حج و طلاق بیان شد، آخر سوره را اینگونه خاتمه میدهد که رسول و مومنان به همه ی اینها ایمان دارند. (خازن)
معنی آمن الرسول: یعنی اینکه محمد تصدیق دارد بر اینکه این قرآن و هرآنچه در آن است از نزد الله متعال، نازل شده است. (خازن)
و همچنین هر یک از مومنان نیز تصدیق دارند. (خازن)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ
از مومنان خبر داده است که آنان میگویند: بین هیچ یک از رسولان به ایمان آوردن تفاوت قائل نیستیم. (بحر العلوم)
یعنی به تمام رسولان و انبیاء ایمان داریم نه مثل یهود و مسیحیان که به بعضی از آنها ایمان میآورند و بعض دیگر را کفر میورزند. (خازن)
وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا
یعنی قبول کردیم آنچه را که شنیدیم چراکه به کسیکه میشنود و قبول نمیکند اصم (کر)گفته میشود چراکه از شنیدن نفعی نبرده است. (بحر العلوم)
غُفْرَانَكَ رَبَّنَا
بیامرز ما را آمرزیدنی. (بحر العلوم)
وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ
یعنی ما به زنده شدن پس از مرگ اقرار داریم. (بحر العلوم)
پروردگارا ما را بیامرز آن آمرزیدنت را در حق ما روا کن. (خازن)
مرجع و معاد ما تو هستی ای پروردگار ما پس ما را بیامرز. (خازن)
جبرئیل به رسول الله ص گفت: الله تو را و امتت را ستوده است پس الان از الله متعال درخواست کن تا اجابت شود و رسول الله ص به تلقین الله متعال فرمودند: غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. (خازن)
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ ۖ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ۚ أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ﴿286﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال به نفس چیزی که تکلیف نمیکند مگر آنچه که طاقتش را دارد، منتها همین تکلیف در طاقت نیز آسان و سخت دارد، و نفع و ضرر عمل نفس بر خودش برمیگردد. ای پروردگار ما، به آنچه از روی فراموشی انجام داده ایم و به آنچه از روی خطا انجام داده ایم ما را مواخذه نکن. ای پروردگار ما، بر ما چیزی تحمیل نکن مثل انچه را که بر کسان قبل از ما، تحمیل کرده ای. ای پروردگار ما، آنچه را ما تحملش را نداریم بر ما بار نکن. از ما ببخش و بیامرز و بپوشان رحم کن. تو صاحب امر ما هستی، پس ما را بر غلبه بر کسانیکه تو را انکار میکنند و یا غیر تو را عبادت میکنند، یاری کن.

مستندات
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا
تکلیف نمیکند مگر آسان آن را و بیشتر از طاقتش تکلیف نمیکند. (خازن)
لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ
آنچه از خیر انجام داده است خیر و ثوابش برای خود نفس است و آنچه از شر انجام داده است عذابش بر خود نفس است. (خازن)
گفته شده است: یعنی الله متعال بخاطر گناه کسی دیگری را مجازات نمیکند. (خازن)
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا
آموزش دعا برای بندگانش است که چگونه دعا کنند. (خازن)
یعنی ما را عذاب نده بخاطر... (خازن)
گفته شده است: بنی اسرائیل اگر چیزی از آنچه بدان مامور بوده اند را فراموش میکردند، برای آنان عقوبتشان را تعجیل کرده و آنچه بر انان حلال بود از خوردنی و اشامیدنی را حرام بر حسب گناه انجام شده، حرام گردانده میشد پس الله متعال از مومنان میخواهد که درخواست بخشش کنند تا مورد مواخذه قرار نگیرند. (خازن)
رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا
عهد و میثاق سنگینی بر نگذار که ما از انجام آن عاجز شویم و بخاطرش عذاب ببینیم، آنچنانکه بر یهود نهادی و انان انجام ندادند و مورد عذاب قرار گرفتند. (خازن)
آنچنانکه بر یهود سخت گرفتی، بر ما سخت نگیر. (خازن)
آمده است: اصر، گناهی است که برای آن توبه نیست پس مومنان خواستند که آنان را از چنین گناهانی معصوم بدارد. (خازن)
رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ
بر ما چیزی تکلیف نکن که ما نتوانیم از سنگینی آن را انجام دهیم. (خازن)
تکلیف مالا یطاق دو نوع است: الف: به آنچه در قدرت بنده نیست مامور گردد مثل تکلیف به دیدن نابینا و به ناتوان از راه رفتن که بدود و این از نوعی است که الله متعال هیچگاه تکلیف نمیکند. ب: تکلیف آنچه در قدرت بنده است ولی انجام آن همراه با مشقت بسیار است همچنانکه در اول اسلام نماز شب فرض بود. این همان تکلیفی است که مومنان از الله درخواست دارند که مورد تکلیف قرار نگیرند. (خازن)
از این آیه کسانیکه تکلیف مالایطاق را جایز میدانند استدلال کرده اند و گفته اند اگر این نوع تکلیف ممکن نبود، درخواست عفو از ان بی معنی بود. (خازن)
گفته اند: در مورد حدیث نفس و وسوسه ما را مکلف ندار. (خازن)
ویا از تکلیف هیجان شهوت و تیز شهوت شدن، باز دار. (خازن)
گفته اند: از به میمون و خوک تبدیل شدن محفوظ بدار. (خازن)
گفته اند: از شادی دشمن بر آنچه بر ما میرسد، محفوظ بدار.(خازن)
گفته اند: از جدایی و قطع صله ی رحم محفوظ بدار. (خازن)
وَاعْفُ عَنَّا
از گناهانمان در گذر و آن را محو کن. (خازن)
وَاغْفِرْ لَنَا
گناهانمان را بپوش و رسوایمان نکن. (خازن)
وَارْحَمْنَا
با رحمت خود ما را بپوشان تا ما از عذابت نجات یابیم چراکه کسی جز آنکس که رحم کنی نجات نخواهد یافت. (خازن)
گفته اند: ما با طاعت تو نه به عمل میرسیم و نه ترک معصیت میکنیم بلکه همه به رحمت توست. (خازن)
گفته اند: عفو یعنی بخشش از عذاب گناه و غفران پوشیده داشتن و بی آبرو نکردن است. (خازن)
أَنتَ مَوْلَانَا
تو حافظ و یاور و ولی و صاحب امر ما هستی. (خازن)
فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
بر منکرین تو و منکرین یگانگی تو ما را یاری ده. (خازن)
رسول الله ص: دو آیه اخر بقره را کسی در شب بخواند برای وی کفایت میکند.یعنی از شر چیزهاییکه میترسد محفوظ میشود و بعضی گفته اند، بجای شب زنده داری کفایت میکند. (خازن)
از ابن عباس: روزی جبرییل نزد رسول الله ص نشسته بود که از آسمان صدایی شنید و به بالا نگاه کرد و دید که دری باز شده است و جبرییل گفت این دری است که تا بحال باز نشده است و فرشته ای از آن نزول کرد و سلام داد و گفت: بشارت باد که تو را دو نور داده شد که به نبی قبل تو داده نشده است یعنی فاتحه و آخر سوره ی بقره، حرفی از آن نخوانی مگر اینکه به تو داده خواهد شد. (خازن)
یعنی آن فرشته برای بیان ثواب این دو نازل شده است و نزول وحی آنها توسط جبرئیل بوده است. (قرطبی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
آلِ عِمْرَان
الم ﴿1﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الم: معنی و هدف از این کلمات را فقط الله میداند.

مستندات
الف، لام، ميم.
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ﴿2﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله آن چیزی است که الهی نیست جز وی تعالی که تنها وی تعالی مستحق عبادت است و الهی غیر وی تعالی وجود ندارد، و الله متعال، زنده ای است که فنا بر وی راه ندارد و برپادارنده ی همه چیز است و کسی است که از وی چیزی مخفی نمیماند و تمام امور به دست وی است.

مستندات
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
مفسران گفته اند این آیه در مورد نمایندگانی که از نجران آمده بودند نازل شده است و این وفد شصت نفر بودند که بر رسول الله ص وارد شدند و در مسجد رسول الله ص نماز خود را خواندند و رسول الله ص به صحابه گفتند بگذارید نمازشان را بخوانند. رسول الله ص به آنها فرمودند که اسلام بیاورید. گفتند: ما قبل تو اسلام آورده ایم. رسول الله ص فرمودند: دروغ میگویید چراکه برای الله فرزند قائل شدید و صلیب را عبادت کردید و خوک خوردید. گفت (یکی از آنها): اگر عیسی فرزند الله نباشد پس پدر وی چه کسی است؟ و همه در مورد حضرت عیسی به مجادله پرداختند. رسول الله ص: مگر نمیدانید که فرزندی نیست مگر اینکه به پدرش شباهت دارد؟ گفتند: بلی. رسول الله ص: آیا نمیدانید که پرودگار ما چگونه عیسی را در رحم مادرش، شکل داد در حالیکه پرودگار ما نه میخورد و نه مینوشد؟ گفتند: آری. رسول الله ص: مگر نمیدانید که الله همه چیز را حفظ میکند و روزی میدهد؟ گفتند: بلی. رسول الله ص: حال آیا عیسی چیزی از این امور که گفتم را میتواند و مالکیت بر این امور دارد؟ گفتند: خیر. رسول الله ص: آیا نمیدانید که بر الله چیزی در زمین و آسمان مخفی نمیماند؟ گفتند: همینطور است. رسول الله ص: آیا عیسی چیزی را غیر آنچه به وی علمش داده شده است را میداند؟ گفتند: خیر. رسول الله ص: پس چگونه عیسی اله میشود؟ همه ساکت شدند. و الله متعال اول سوره ی آل عمران را نازل کرد که حدود هشتاد و خورده ای آیه است. آن مسیحیان گفتند: ای محمد مگر تو گمان نمیکنی که عیسی کلمه الله و روحی از وی است؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. بعد این عده بغیر از انکار و جحود کار دیگری انجام ندادند و الله متعال در رد این افراد نازل کرد: الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ، یعنی اگر منازعه ی شما در مورد شناخت الله باشد پس الله الهی است که غیر وی الهی نیست پس شما چگونه برای وی تعالی، اثبات فرزند میکنید؟ (خازن)
الهی در وجود نیست مگر الله متعال. (نسفی)
تنها الله متعال مستحق بندگی است. (ابوسعود)
الْحَيُّ
حی که صفت الله است بدین معنا است که وی تعالی باقی و دائم است که مرگ بر وی صحیح نباشد. (خازن)
زنده ای که ابتدا ندارد. (بحر العلوم)
از ابن عباس: زنده قبل هر زنده ای و زنده بعد هر زنده ای. (بحر العلوم)
زنده به ذات خود است و دیگر زندگان به زنده به غیر هستند. (تاویلات اهل سنت)
الْقَيُّومُ
قیوم یعنی با ذات خود برپا است و تدبیر خلائق را دارد و مصالح آنان را در آنچه که بدان نیاز دارند در زندگی و معادشان لازم دارند را تدبیر میکند. (خازن)
قائم بر هر نفس بر طبق آنچه آن نفس کسب میکند. (بحر العلوم)
گفته میشود: الحی القیوم، اسم اعظم است. (بحر العلوم)
گفته میشود: وقتی حضرت عیسی میخواست که مرده ای را زنده کند: همین دو اسم را میآورد. آصف پسر برخیا وقتی عرش بلقیس را خواست بیاورد به این دو اسم دعا کرده است.(بحر العلوم)
گفته شده است: این دعای اهل دریا وقتی از ترس غرق شدن داشتند این دو اسم را آورده و دعا میکرده اند. (بحر العلوم)
قیوم یعنی حافظ. (تاویلات اهل سنت)
در رد ادعای مسیحیان آمده است به این صورت که الله زنده و قیوم است ولی طبق ادعای مسیحیان حضرت عیسی کشته شده است پس چطور میشود که ی فرزند الله باشد و خود الله باشد. (نیسابوری)
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ ﴿3﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله حی و قیوم است که بر تو کتاب که قرآن باشد و مستحق کتاب نامیده شدن است را، نازل کرده است و همین قرآن مشتمل بر حق است و همراه حق است و این کتاب، تصدیق کننده ی کتب قبل خودش نیز هست و الله است که تورات و انجیل را نازل کرده است.

مستندات
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ
یعنی قرآن را. (قرطبی)
بِالْحَقِّ
به راستی نازل کرده است. (قرطبی)
به همراه حجت غالب نازل کرده است. (قرطبی)
حق را آورده است. (قرطبی)
قرآن، بخش بخش نازل شده است وبرای همین در نزول قرآن از باب تنزیل استفاده میشود که به معنی یکی بعد دیگری معنی میدهد و تورات و انجیل به یکباره نازل شده اند برای همین در مورد این دو از باب انزال استفاده شده است. (قرطبی)
متلبس به حق است و متلبس به دینی که نزد الله حق است، نازل شده است. (مظهری)
مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ
یعنی از کتب نازل شده قبل خودش. (قرطبی)
یعنی تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است در مورد توحید و پیشگویی ها و اخبار و بعضی از احکام شرعی. (خازن)
وقتی تصدیق کننده ی تمام کتب قبل خودش است پس حقش این است که تمامی کسانیکه به کتب قبل وی ایمان دارند به این کتاب نیز ایمان داشته باشند. (مظهری)
وَأَنزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ
تورات به معنی روشنی و نور است. (قرطبی)
انجیل افعیل از نجل است که به معنی اصل میباشد. (قرطبی)
انجیل کتاب حضرت عیسی است و گاهی آمده است که قرآن را انجیل نامیده شده است آنجا که در قصه ی مناجات حضرت موسی امده است: پروردگارا اقوامی را میبینم که انجیلهای آنان در سینه هایشان است، آن ملت را امت من قرار ده. الله متعال میفرماید: آنان امت محمد هستند. (قرطبی)
تورات و انجیل اسامی غیر عربی هستند و اولی عبرانی و دومی سریانی هستند و به اشتقاق آوردن آن دو از ریشه ی عربی، بیهوده است. (ابوسعود)
مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ ۗ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ ﴿4﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و فرقان را نیز نازل کرده است و این کتب هدایت کننده ی مردم هستند که فصل کننده ی بین حق و باطل است و آن کتابی که چنین صفتی تا بحال در خود حفظ کرده است، قرآن است و بقیه تحریف شده اند والا آنان نیز اگر کتاب منزل باشند، چنین صفتی دارند. قطعا کسانیکه آیات الله را کفر میورزند، برای آنان عذابی بس سخت است.

مستندات
مِن قَبْلُ
قبل نزول قرآن. (قرطبی)
قبل قرآن نازل کرده شده اند تا مردم برای ایمان به قرآن اماده باشند. (مظهری)
هُدًى لِّلنَّاسِ
هدایت است برای مردم متقی. (قرطبی)
یعنی این سه کتاب؛ قرآن و تورات و انجیل؛ برای مردم هدایت هستند. (خازن)
هدایت است برای تمامی انسانها و منسوخ شدن بعضی از احکام کتب گذشته همانند نسخ بعضی از ایات قرآن است پس این آیه نشان میدهد که شریعت قبل از اسلام برای ما نیز حجت است چراکه شریعت رسول ما نیز هست. (مظهری)
وَأَنزَلَ الْفُرْقَانَ
یعنی قرآن. (قرطبی)
یعنی کتب آسمانی را نیز نازل کرده است یعنی بعد ذکر سه کتاب با آوردن فرقان نشان میدهد که کتب دیگری غیر از این سه نیز نازل شده اند. (مظهری)
یعنی جداکننده ی بین حق و باطل. (خازن)
ذکر قران را بعد تورات و انجیل دوباره آورد تا بیان کند که قرآن فصل کننده ی اختلاف یهود و مسیحیان در شان حضرت عیسی است. (خازن)
گفته شده: منظور از قرقان هر سه کتاب است که همه ی انها هدایت کننده ی مردم هستند و بین حلال و حرام را و حق و باطل را جداکننده هستند. (خازن)
کلمه ی انزل نشان میدهد که قرآن انزال داشته است یعنی به آسمان دنیا یکباره نازل شده است و بعد آن در طول بیست و سه سال بر رسول الله ص بخش بخش نازل شده است. (مظهری)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ
کسانیکه به کتب نازل شده کفر میورزند... (خازن)
گفته شده است: منظور نمایندگان نجران هستند که به محمد و قرآن کفر ورزیده اند. (خازن)
خصوص سبب نزول یک آیه باعث نمیشود که آیه عمومیت نداشته باشد پس هرکس را که چیزی از آیات الهی را انکار کند، مشمول همین آیه است. (خازن)
این آیه اعلام میدارد که مستحق چنین عذابی شدن، لازم نیست کفر کامل به همه چیز دین باشد بلکه به بعضی کفر ورزیدن، در مستحق عذاب شدن کفایت میکند. (ابوسعود)
منظور آیه، از کفار اهل کتاب هستند که بقیه ی کفار به طریق اولی داخل هستند. (ابوسعود)
کسیکه قرآن را انکار کند، بالتبع سائر کتب را نیز تکذیب کرده است چراکه قرآن تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است. (ابوسعود)
لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ
عذابی که اندازه ی آن در مقیاس نمیگنجد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ
غالب است و مغلوب نمیشود. (خازن)
ذُو انتِقَامٍ
صاحب انتقام است از کسانیکه به وی کفر ورزند. (خازن)
انتقام یعنی مبالغه در عذاب دادن. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَىٰ عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ ﴿5﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا الله تعالی، بر ایشان هیچ چیزی در زمین و آسمان، مخفی نمیماند.

مستندات
برای بیان فراخ بودن علم و احاطه ی الله متعال است بر همه چیز در عالم احاطه دارد من جمله آنچه که از افراد صادر میشود از کفر و فسق چه عیان باشد و چه نهان همه را آگاه است. (ابوسعود)
از کل عالم به زمین و آسمان، عبارت آورد برای اینکه بشر علمش از این دو فراتر نمیرود و دیگر اینکه هدف بیان این است که الله بر اعمال بندگانش احاطه دارد. (مظهری)
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ ۚ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿6﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا الله متعال شما انسانها را در رحم مادرانتان به هرشکل و رنگی که خواست و به هر نوعی که خواست و چه کامل باشید یا ناقص همه را الله متعال شکل میدهد و غیر از الله متعال الهی نیست و الله متعال است که در برابر دشمن همیشه غالب است و در کارهایش با مدبر و حکیم است.

مستندات
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ
از آنجا که عالم بودن الله تعالی دلیل عقلی میطلبید الله متعال بیان میدارد که در تاریکی های رحم است که با این بنیه ی عجیب و ترکیب غریب از اعضای مختلفه در شکل و رنگ و طبیعت و صفت، بعض آن استخوان باشد، بعض دیگر رگ است و بعضی دیگر گوشت، و بعد این موارد را در یکجا جمع کرده است، دلیل بر عالم بودن الله متعال است. (نیسابوری)
شما را به اشکال و رنگهای مختلف و اجناس مرد و زن، به تصویر میکشد بر طبق آنچه خودش خواسته است. (مظهری)
عیسی از جمله کسانی بود که در رحم مادرش صورت پیدا کرده است و مسیحیان این را منکر نبودند در نتیجه کسی که چنین چگونه میشود که اله باشد؟ (الدر المنثور)
لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
از آنجا که کسی علم اینچنینی ندارد وکسی نمیتواند مثل الله متعال انجام دهد در نتیجه غیر از الله، الهی نیست. (بیضاوی)
الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
در انتقام گرفتن غالب است و در امور خود حکیم است. (الدر المنثور)
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ۖ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ۗ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ ۗ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ ﴿7﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اوست که بر تو کتاب قرآن را نازل کرده است که از این قرآن مقداری محکم هستند که معنای آن برای بشر قابل درک است و این آیات، اصل کتاب هستند که بقیه ی آیات باید بر آن عرضه شوند و آن آیات آن را تایید کنند و دیگر آیات هستند که متشابه هستند، و کسانیکه قلب بیمار دارند و دنبال حقیقت نیستند و دنبال فریب مردم هستند، پس آیات متشابه را دنبال میکنند و برای توجیه گمراهی خود آن را تاویل میکنند در حالیکه تاویل حقیقی آن را غیر از الله کسی نمیداند. و راسخان در علم بخاطر یقینی که پیدا کرده اند، میگویند که همه ی آیات از نزد الله هستند و به آن باور داریم، و این را جز افراد دارای عقل، نمیدانند. نکته: در هر علمی کسی واقعا در آن علم به تبحر رسیده باشد و با دید یقینی خود به قرآن نظر بیاندازد، قطعا ایمان خواهد آورد و این در طول تاریخ کم نبوده است. نکته: حتی کسانیکه برای کشف حقیقت هستی رفته و دانش کسب کرده اند، در آخر به ایمان رسیده اند.

مستندات
هُوَ الَّذِي أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ
بعد بیان اختصاص ربوبیت به الله متعال و بیان اینکه همه در غلبه ی الله متعال هستند، در این ایه کشف شبهه ی مسیحیان نمایندگان نجران را کرده بیان میکند که آیات قرآن دو نوع هستند... (ابوسعود)
منظور از کتاب ، قرآن است. (نسفی)
مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ
الله است که کتابی بر تو فروفرستاده است که منقسم به محکم و متشابه است. (ابوسعود)
آیاتی که ناسخ هستند و هیچگاه منسوخ نمیشوند. (بحر العلوم)
هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ
که این آیات اصل در قرآن هستند و عمده هستند که بقیه ی آیات بر آنها عرض کرده میشوند. (ابوسعود)
منظور از کتاب، تمام کتاب است. (ابوسعود)
با وجود اینکه آیات محکم بسیار هستند، ام را مفرد آورد برای رساندن این مطلب که هر یک از این آیات، اصل هستند. (ابوسعود)
عبارات آن به گونه ای است که بر هرکس که عالم به لغت عربی باشد، منظور از آن بر وی مخفی نمیماند ممکن است که طوری باشد که نیازی به تامل نداشته باشد از قبیل: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ وقوله تعالى وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وقوله تعالى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، و یا بعد طلب و تامل معلوم میشود بدون اینکه به بیان شارع نیاز پیدا کند از قبیل: السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ، که بعد تامل معلوم میشود که جیب بر نیز از مشمول این آیه است. (مظهری)
وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ
محتمل معانی متشابهی هستند که بعضی از معانی آن از بعض دیگر قابل تمیز نیستند که کدام منظور است و امر آن مگر با نظر دقیق و تامل انیق مشخص نمیشود. (ابوسعود)
از آنجا که شان امور متشابه این است که عقل نمیتواند آنها را از هم تشخیص دهد، به هر چیزی که عقل نمیتواند کشف کند، متشابه گفته میشود. (ابوسعود)
منظور از متشابهات آن مسائلی است که فقط الله معنای حقیقی آن را میداند از قبیل مدت بقای دنیا و وقت قیام قیامت و خواص اعداد است ویا اموری که دلایل قطعی اذعان دارند که ظاهر آن آیه مراد نیست و مقصود آیه نیز بیان نشده است. (ابوسعود)
آیاتی هستند که بر شنونده ی عالم به لغت معنی آن معلوم نمیشود مگر با ورود بیان از طرف شارع حال اگر این بیان بر آن وارد شد مثل صلاة و زکاة و ربا، آن را مجمل گویند اگر وارد نشد و بیانی نیامد، مثل حروف مطقعه در قرآن از قبیل الم حم طسم و يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ والرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى، آن متشابه هستند. (مظهری)
از ابن عباس: محکمات این آیات هستند؛ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ، تا سه آیه بعد آن و دیگری وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إلا إياه، تا سه آیه بعد آن، (تفسیر ابن ابی حاتم)
از ابن عباس و ابن مسعود و قتاده و سدی : آیات ناسخ، محکم هستند و آیات منسوخ، متشابه هستند. (خازن)
گفته شده است: آنچه در آن حلال و حرام آمده است، محکم بوده و بقیه متشابهات هستند که یکدیگر را تصدیق میکنند و به همدیگر شبیه هستند. (خازن)
گفته اند: محکم آن است که فقط به یک وجه تاویل پذیر است و متشابه آن است که احتمال تاویلهای بیشتر را دارد. (خازن)
عده ای از یهود پیش رسول الله ص آمدند و از ایشان پرسیدند: به ما خبر رسیده است که بر تو الم نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. گفتند اگر این گفته حق باشد مدت امت تو هفتاد و یک سال خواهد بود. آیا غیر این نیز نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی، المص، گفتند: این بیشتر از آن است و میشود، صد شصت و یک، آیا غیر این نیز نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی؛ الر. گفتند: این بیشتر از آن است و دویست و سی ویک سال میشود. آیا غیر این نیز هست؟ رسول الله ص: بلی؛ المرا. این از آن نیز بیشتر است و دویست و هفتاد و یک میشود. امر این امت بر ما مختلط شد و نمیدانیم که آیا بیشترین را بگیریم و یا کمترین را و ما به این ایمان نداریم. این آیه در شان این افراد نازل شده است. (خازن)
گفته شده است: محکم آیاتی هستند که الفاظ آن تکرار نشده اند و متشابه، آیاتی هستند، الفاظ آنها تکرار شده اند. (خازن)
آمده است: محکم، امر و نهی و وعده و وعید هستند و متشابه قصه ها و امثال هستند. (خازن)
محکم آن است که با عقل میتوان آن را درک کرد و متشابه آن است که بدون سمع، نتوان درک کرد.(تاویلات اهل سنت)
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ
کسانیکه میل از حق دارند به سوی اهوای باطل. (ابوسعود)
زیغ یعنی میل از راه درست به یک سمت. (ابوسعود)
اینکه قلبهای آنها زیغ دارد بیان این مطلب است که اینان راه درست کجی دارند و بر شر و فساد، پافشاری دارند. (ابوسعود)
کسانیکه در قلبشان، انحراف از حق است. (خازن)
زیغ یعنی شک. (خازن)
فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ
از محکمات روی گردانی میکنند و خود را به ظاهر آیات متشابه، میچسبانند و یا به تاویل فاسد میپردازند نه برای یافتن حق بعد اینکه دانستند که از نزد الله متعال است. (ابوسعود)
ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ
هدف آنان این است که با تشکیک و تلبیس و خلط و مطرح کردن آیات متشابه مقابل آیات محکم مردم را دینشان دچار فتنه کنند. (ابوسعود)
در طلب شرک و کفر اینکار را میکنند. (خازن)
طلب شبهات میکنند تا تابعین خود را فریب دهند. (خازن)
برای میان به هم زنی آن را طلب میکنند. (خازن)
وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ
و هدف دیگرشان این است که بر حسب هوای خود تاویل کنند درحالیکه اینان اهل تاویل نیستند. (ابوسعود)
اصل تاویل: مرجع و مصیر، است. (خازن) یعنی جای برگشت.
گفته شده است که این افراد کفار هستند که از رسول الله ص خواستند که چه زمانی زنده خواهند شد و چگونه خواهد بود. (خازن)
یعنی طلب تفسیر متشابه و دانستن معنی آن است. (خازن)
کسیکه متشابه را بر مخالف محکم تاویل میکنند، در قلب آنها انحراف است. در نتیجه منظور از متشابه، آن است که باید به محکم رجوع داده شود. (احکام القرآن جصاص)
وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ
این در حالی است که تاویل آن مخصوص الله متعال است. (ابوسعود)
انقضای این امت را کسی غیر از الله نمیداند، چراکه انقضای آن به قیام قیامت است. (خازن)
در ما یعلم تاویله الا الله، وقف کردن واجب است و این قول اکثر مفسرین است و همچنین قول ابن مسعود و در روایتی از ابن عباس و قول ابی بن کعب و عائشه و اکثر تابعین، است. (خازن)
از ابن عباس: تفسیر قرآن به چهار وجه است: الف: تفسیری که کسی را جهل به آن، جایز نیست. ب: تفسیری که عرب زبانان آن را میدانند. ج: تفسیری که علما آن را میدانند. د: تفسیری که غیر از الله متعال آن را نمیداند. (خازن)
وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ
میگویند که این متشابهات از نزد الله متعال هستند و عدم ذکر ایمان آنان به محکمات برای است که ایمان آنان به آیات محکم آشکار است. (ابوسعود)
ویا منظور ایمان به کل کتاب است. (ابوسعود)
کسانیکه در علم خود به اتقان رسیده اند و در آن شک ندارند. (خازن)
ابن عباس: راسخ بودن علم آنان بخاطر ایمان آنان است. (خازن)
عمر بن عبدالعزیز: علم راسخین به این رسید که گفتند: دانستیم که همه از نزد الله متعال هستند. (خازن)
از ابن عباس: من از جمله ی کسانی هستم که تاویل آن را میدانند. (خازن)
از مجاهد نیز چنین روایت شده است. (خازن)
وجه این روایت این است که در الا الله، وقف نمیکنند و راسخون را جز دانندگان تاویل قرآن میدانند. (خازن)
در منظور از راسخان در علم چه کسانی هستند دو قول است: الف: مومنان اهل کتاب هستند مثل عبدالله ابن سلام و اصحاب وی و دلیلش این آیه است؛ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ. ب: علمای عامل به علمشان هستند. (خازن)
از انس بن مالک در این مورد سوال شد و ایشان جواب دادند: عالم عامل به علمشان و تبعیت کننده از علمشان هستند. (خازن)
گفته اند: راسخ کسی است که چهار صفت در وی باشد: الف: بین خود و الله متعال، تقوی داشته باشد و ب: تواضع بین مردم و ج: زهد در برابر دنیا و د: مجاهده ی با نفس داشته باشد. (خازن)
كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا
هر یک از این آیات، از نزد پروردگارمان است. (ابوسعود)
ویا هر یک از متشابه و محکم. (ابوسعود)
به حقیت آنچه که الله متعال مراد داشته است ایمان داریم. (ابوسعود)
وظیفه ی ما در مقابل آیات متشابه ایمان آوردن به آن است و معرفت آن را به الله متعال بسپاریم و در مقابل محکم این است که بدان ایمان آورده و به آن عمل کنیم. (خازن)
وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
حق پند را نمیگیرند مگر کسانیکه عقلشان از میل به کجی ها، خالص باشد. (ابوسعود)
از آنچه در قرآن است کسی پند نمیگیرد مگر صاحبان عقل. (خازن)
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً ۚ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ ﴿8﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

راسخان گویند و یا آنچه شایسته ی مومن است اینکه بگوید: پروردگارا، قلبهای ما را از راه حق نگردان، بعد اینکه به نور ایمان و اسلام، هدایت کردی، و از نزد خود به ما رحمت ده تا بر راه درست باشیم. قطعا تو بسیار بخشنده هستی به هر درخواستی که از تو شود.

مستندات
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا
ادامه ی قول راسخان است. (ابوسعود)
ویا اینکه الله متعال توصیه میکند که این را بگویید. (نسفی)
قلوب ما را از طریق حق به سوی طلب تاویل متشابه نگردان آن تاویلی که تو بدان رضایت نداری. (ابوسعود)
قلبهای ما را از هدایت برنگردان. (بحر العلوم)
گفته شده است: ما را به بلایایی دچار نکن که باعث شوند ما از راه راست برگردیم. (ابوسعود)
قلبهای ما را از حق نگردان آنچنانکه قلب طالبان زیغ را دچار کرده ای. (مظهری)
آموزش این مساله است که وقتی به آیه ی متشابه برخوردید، دعایتان این باشد. (مظهری)
بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا
بعد اینکه ما را به راه حق آوردی. (ابوسعود)
وقتی تاویل صحیح را به ما عطا کردی. (ابوسعود)
بعد اینکه به ایمان به هردو قسم از قرآن، توفیق دادی. (ابوسعود)
بعد اینکه ما را با اسلام محترم داشتی و احترام کردی. (بحر العلوم)
بعد اینکه به عمل به محکم و تسلیم به متشابه، هدایت کردی. (نسفی)
وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً
از پیش خود به ما رحمتی واسع عطا کن که با آن به تو نزدیک شده و در نزد تو به فوز برسیم. (ابوسعود)
بر ما بهشت عطا فرما. (تاویلات اهل سنت)
ابوبکر اصم: رحمت یعنی فراخی در دنیا و پاداش در آخرت است. (تاویلات اهل سنت)
ما را بر هدایت ثابت بدار. (بحر العلوم)
بر ما آنچه را عطا کن که باعث شود که مستحق رحمتت شویم. (تاویلات اهل سنت)
آمرزش گناهان را عطا بفرما. (بیضاوی)
إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ
علت درخواست ما این است که تو قطعا بخشنده ای. (ابوسعود)
این دلالت دارد بر اینکه هدایت و ضلالت از الله است و هدایت، فضلی است که الله در حق ما روا میدارد. (ابوسعود)
بسیار عطا کننده هستی. (نسفی)
عطا کننده و تثبیت کننده ی مومنان هستی. (بحر العلوم)
دلیل بر این استکه هدایت و گمراهی دست الله متعال است و اگر هدایت کند، این از فضل الهی است و چیزی بر وی تعالی واجب نیست.(بیضاوی)
رسول الله ص: قلب بنی ادم بین دو انگشت از انگشتان الله متعال است و منظور از دو انگشت دو خواننده و باعث شونده ی خیر وشر هستند، پس اچنانکه وقتی چیزی بین دو انگشت انسان باشد، آنچیزی به هر طرف که انسان آن را به واسطه ی انگشتانش میچرخاند، این نیز میچرخد. (کبیر رازی)
رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ ﴿9﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پروردگار، قطعا تو جمع میکنی مردم را برای روزی که در آمدن شکی. قطعا الله متعال در وعده ای که داده است، خلف وعده نمیکند.

مستندات
رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ
یعنی این دعای ما که در آیه ی قبل گذشت، برای آنچه که به دنیا تعلق دارد نیست بلکه هدف ما چیزی است که به آخرت مربوط است. (نیسابوری)
یاقرار به ایمان به زنده شدن پس از مرگ است. (تاویلات اهل سنت)
برای حساب روزی که و یا جزای روزیکه. (ابوسعود)
تو جمع میکنی مردم را برای روزی که شکی در آن نیست و آن روز همان قیامت است که بر اساس اعمالشان به آنها آنچنانکه وعده داده است، جزا خواهد داد. (جلالین)
لَّا رَيْبَ فِيهِ
در وقوع آن و هرآنچه که در آن رخ میدهد از حشر و نشر و حساب، شکی نیست. (ابوسعود)
هدف راسخان از این سخن بیان نیاز کامل انان به رحمت الهی است و اینکه هدف والای انها همین است و تاکید بر این مطلب است که آنان در این موارد یقین دارند و مطمئن هستند. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
این مورد خاص، قیامت و زنده شدن پس از مرگ است. (تاویلات اهل سنت)
خلف وعده نمیکند در همه چیز، که بر خلقش وارد میشود از خیر و شر و شادی و غم و تاسف. (تاویلات اهل سنت)
خلف در وعده ی پستی و رذالتی است که با الوهیت الله متعال منافی است ولی خلف وعید (تهدید به مجازات)، نزد ما جزو ممکنات است در نتیجه جواز دارد که با اینکه توبه نکرده باشد، الله متعال وی را مورد آمرزش قرار دهد. (مظهری)
میگویند: همه چیز بر آنها نوشته شده است و بر خلاف آنچه بر آنها نوشته شده است، نخواهد شد و این بدین خاطر است که بر آنچه از مصیبت بر انها وارد میشود ناراحت و و بی تابی نکنند و بر انچه از شادی به آنها میرسد، خوشحالی نکنند.(تاویلات اهل سنت)
گفته شده است که این عبارت از الله متعال است در تایید سخن راسخان. (نیسابوری)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ ﴿10﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا کسانیکه کفر ورزیده اند، نزد الله متعال، این اموالی که جمع کرده اند و آن اولادی که دارند، هیچ نفعی برای آنان ندارد و چیزی را از آنها در وقت نزول عذاب دنیوی و اخروی، دفع نمیکند و آنها سوخت جهنم و یا آتش زنه ی آن هستند.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا
عام در حق تمای کفار است. (بیضاوی)
و یا منظور وفد نجران هستند. (بیضاوی)
و بعضی گفته اند یهود منظور است و یا مشرکان عرب. (بیضاوی)
لَن تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُم مِّنَ اللَّهِ شَيْئًا
از رحمت الهی و یا از طاعتش و یا از عذابش. (بیضاوی)
کثرت اموالشان، چیزی را دفع نمیکند.(بحر العلوم)
نه در دنیا که وقتی عذاب رسید از سختی و مرض و چه در آخرت وقتی عذاب فرومیریزد. (بحر العلوم)
گفته میشود: هر مالی که در راه طاعت الله متعال خرج نشود در قیامت حسرت است. (بحر العلوم)
ذکر اموال و اولاد از این جهت است که اکثر مردم بخاطر اموال و اولادشان وارد آتش میشوند پس الله متعال یادآوری میکند که اینها در آخرت نفعی ندارند پس عمر خود را بخاطر مال و فرزند، تلف نکنند و دیگر اینکه ذکر کفار این جهت است که مومنان از آن عبرت بگیرند. (بحر العلوم)
نفعی نمیرسانند و چیزی را دفع نمیکنند. (نسفی)
کلبی: من الله یعنی عندالله، یعنی نزد الله این چیزها چیزی دفع نمیکنند. (بغوی)
آن اموالی که برای جلب منفعت و برای دفع مضرت، خرجش میکردند. (ابوسعود)
و آن اولادی که از آنها در حوادث و مشکلات کمک میگرفتند. (ابوسعود)
وَأُولَٰئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ
هیزمان آتش هستند. (بیضاوی)
آنان باعث برافروختگی جهنم هستند یعنی وقتی آتش در حال خاموش شدن باشد با این کفار، آتش را شعله ور میکنند (بحر العلوم)
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ۚ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ ۗ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿11﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

مثل عادت و شان آل فرعون و کفار قبل آنها که آیات و نشانه های الهی را دروغ شمردند پس الله متعال آنان را بخاطر گناهشان، مواخذه کرد. و این مواخذه از این قرار است که الله متعال، عذابش سخت است.

مستندات
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ
دأب: عملی در حد خستگی و رنج است و بعد به معنی شأن و حال استعمال شده است. (ابوسعود)
یعنی به کفار نفعی نمیرساند همانند آل فرعون که برایشان نفعی و دفعی نداشت. (ابوسعود)
مثل عادت آل فرعون و قبل آنها به تکذیب انبیاء و گرفتن الله آنان را. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ
امتهای کافر قبل آل فرعون. (ابوسعود)
مثل عاد و ثمود و لوط. (مظهری)
که مفسد و مسرف و مفرط بوده اند. (الفواتح الالهیه) یعنی تباه کننده ی اسراف کار افراط کننده بودند.
كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا
دأب و عادت آن این بود که آیات الله را تکذیب میکردند. (ابوسعود)
یعنی دأبا اینان مثل آل فرعون و امثال آنان است که نشانه های الله متعال را تکذیب میکنند. (ابوسعود)
آیاتی را که دال بر یگانگی الله متعال بود که بر رسولانی که ما انان را نایب قرار دادیم، نازل کرده بودیم را تکذیب کردند. (الفواتح الالهیه)
فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ
پس الله متعال آنان را گرفت و مورد عذاب قرار داد. (ابوسعود)
بِذُنُوبِهِمْ
باء سببه: به سبب گناه تکذیب که داشتند. (ابوسعود)
باء ملابسه: بخاطر گناهان دیگری که غیر از تکذیب داشتند. (ابوسعود)
ذنب: در اصل به معنی پی چیزی شدن و دنبال کردن، جریمه و گناه را دنب گفته میشود از این جهت که عذاب ان گناه بر فاعلش، میرسد و پی وی میآید. (ابوسعود)
بخاطر گناهانشان در دنیا ریشه کنشان کرد و در اخرت نیز به آتش جهنم سوزاند. (الفواتح الالهیه)
وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ
تکمله و تمام کننده ی کلام قبل است. (ابوسعود)
عذابش سخت است. (مظهری)
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ ۚ وَبِئْسَ الْمِهَادُ ﴿12﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو به کسانیکه از اهل مکه و یهود که کفر ورزیده اند: زود است که مغلوب خواهید شد و بعد این شکست، مرجع شما و مکان رفتن شما در آخرت، جهنم است و این جهنم چه بد فراش و مکان قراری است.

مستندات
قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُوا
از ابن عباس: یهود مکه وقتی که پیروزی رسول الله ص بر مشرکین را در روز بدر دیدند، گفتند: والله که این همان نبی است که در تورات و صفاتش امده است و قصد کردند که اسلام بیاورند، بعضی از آنها گفتند: عجله نکنید تا یک جنگ دیگر ببینیم و وقتی در احد مسلمانان شکست خوردند، شک کردند و بین یهود و رسول الله ص پیمان صلح تا مدتی بود و آن را نقض کردند و کعب پسر اشرف همراه شصت نفر به سوی مکه رفت و بر جنگ با رسول الله ص جمع شدند، پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
از سعید بن جبیر و ابن عباس و عکرمه: وقتی در جنگ بدر، قریش را شکست دادند به مدینه برگشته و یهود را جمع کرده و انان را بر حذر داشت که مثل همان که بر سر قریش آمد، بر سر انها نیز خواهد آمد. یهود گفتند: اینکه بر یک قومی که علمی در جنگ ندارند پیروز شده ای تو را مغرور نکند چراکه اگر ما با تو جنگ کنیم خواهی دانست که ما هستیم. این آیه نازل شد. (ابوسعود)
ضحاک: وقتی اهل مکه در روز احد پیروز شدند، اظهار خوشحالی کردند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
پس به اهل مکه بگو:... (بحر العلوم)
این در حق کفاری است که در علم الله متعال ابدا ایمان نخواهند آورد. (تاویلات اهل سنت)
سَتُغْلَبُونَ
به آنها بگو عن قریب، در دنیا مغلوب خواهید شد، و الله متعال وعده اش را عملی کرد و طایفه ی قریظه کشته شدند و طایفه ی بنی نضیر تبعید شدند و خیبر فتح شد و بر بقیه جزیه زده شد. (ابوسعود)
بعد این یعنی احد، مغلوب خواهید شد. (بحر العلوم)
وَتُحْشَرُونَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ
در آخرت. (ابوسعود)
یعنی مغلوب شده و بعد کشته شدن به جهنم محشور خواهید شد. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ الْمِهَادُ
چه بد بستری است این جهنم. (ابوسعود)
چه بد است آنچه که برای خود آماده کرده اند. (ابوسعود)
قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا ۖ فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَىٰ كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ ۚ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ ۗ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ ﴿13﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا در برخورد دو گروه، نشانه ای بزرگ است بر حقانیت اسلام، گروهی در راه الله متعال جنگ میکند و دیگری کافری است که شما مومنان را دو برابر خود میبینند و این دیدن با چشم بوده است، و الله متعال هرکه را خواهد بدون سبب نیز یاری میکند، و در این یاری رساندن الله متعال برای کسانی که چشم دیدن دارند و دل روشن، عبرتی بزرگ است.

مستندات
قَدْ كَانَ لَكُمْ
خطاب به مشرکان قریش است. (نسفی)
خطاب به یهود است. (بیضاوی)
گفته اند: خطاب به مومنان است. (بیضاوی)
آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا
والله ای مغرور شدگان به کثرت عدد و وفور وسائل، نشانه ای بزرگ است در تایید گفته ی من در اینکه مغلوب خواهید شد. (ابوسعود)
در دو گروهی که با هم روبرو شدند، در روز بدر. (نسفی)
چراکه آن گروهی که مغلوب شد، قبل جنگ به زیادی عدد خودش میبالید و مغرور شده بود. (ابوسعود)
با هم در روز بدر به جنگ ملاقات کردند. (ابوسعود)
فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
که مومنان هستند. (نسفی)
وَأُخْرَىٰ كَافِرَةٌ
و گروهی دیگر کافر هستند. (نسفی)
يَرَوْنَهُم مِّثْلَيْهِمْ
مشرکان، مسلمانان را دوبرابر خود میدیدند. (نسفی)
ویا مشرکان، مسلمانان را دوبرابر از آنچه بودند، میدیدند یعنی ششصد و بیست و خورده ای شخص. (نسفی)
الله متعال انان را چنین نشان داد تا از ترس در دل مشرکان بیافتد و از جنگ با مسلمانان ابا کنند. (نسفی)
ویا اینکه مومنان، مشرکان را دو برابر خود دیدند و این درحالی بود که مشرکان سه برابر آنان بودند و از این جهت اینگونه نشان داد تا مسلمانان بر پیروزی خودکه الله متعال وعده داده بود، یقین پیدا کنند. (بیضاوی)
یعنی همه ی آنها چنین میدیدند. (ابوسعود)
از سعد بن اوس: مردی از مسلمانان در آن جنگ اسیر شد و مشرکان پرسیدند: چند نفر بودید؟ مرد مسلمان جواب داد: ما سیصد و ده و خورده ای بودیم. گفتند: ما شما را دو برابر خود یا دوبرابر آنچه میگویی، میدیدیم. (ابوسعود)
اصحاب بدر، سیصد و سیزده نفر بودند که هفتاد و هفت نفر از مهاجرین که رایه و پرچم رسول الله ص و مهاجران به دست حضرت علی بود و از انصار دویست و سی و شش نفر بودند و رایه ی آنها به دست سعد بن عباده بوده است. (ابوسعود)
ابن مسعود: وقتی به مشرکان نگاه کردیم آنان را دوبرابر خود دیدیم و وقتی دوباره نگاه کردیم دیدیم که از ما یک نفر نیز اضافه تر نیستند بعد که نگاه کردیم آنان را تعدادی اندک دیدیم و ابن مسعود گوید: به نفر کنارم گفتم تعداد آنان هفتاد نفر است و وی جواب داد صد نفری هستند و یکی از مشرکان را که اسیر گرفتیم پرسیدیم چند نفر بودند، وی جواب داد: هزار نفر بودیم. (ابوسعود)
رَأْيَ الْعَيْنِ
یعنی دیدنی آشکار که در آن لبسی و خلطی نبوده است. (نسفی)
وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَاءُ
الله متعال هرکه را خواهد یاری میدهد همانند یاری رساندن به اصحاب بدر با زیاد کردن تعداد آنان در چشم دشمن. (نسفی)
الله متعال تقویت میکند هرکه را که تقویتش را خواهد بدون اینکه اسباب عادی را دخالت دهد، همانند تایید این گروه. (ابوسعود)
از رسول الله ص روایت شده است: مشتی از خاک را گرفته و به طرف مشرکان پرتاب کردند و فرمودند: روی ها زشت گردیدند و چشمهای انان بسته شد و شکست خوردند و این خود یک آیه است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: ابوجهل اینگونه گفت: هر یک از این دو گروه دینش بر حق بود و صله ی رحم را بهتر رعایت میکرد، غلبه و پیروزی را برای آن گروه قرار ده و گروه مقابل را شکست مغلوب بگردان. این نیز آیه و نشانه است. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ
در این تکثیر عدد،. (نسفی)
در این تقلیل و تکثیر و یا در این پیروزی کم بر زیاد صاحب سلاح،... (بیضاوی)
لَعِبْرَةً
موعظه ای است... (نسفی)
لِّأُولِي الْأَبْصَارِ
برای صاحبان بصیرت. (نسفی)
برای کسانیکه آنها را دیده بودند. (بیضاوی)
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ۗ ذَٰلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ ﴿14﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

زینت داده شد، دوست داشتن آنچه را که مورد میل نفس است از زنان و فرزندان و اموال بسیار از طلا و نقره را و همینطور اسبان زیبا و فربه را و حیوانات اهلی از شتر و گاو و گوسفند را و زراعت را، این انواع مورد میل نفس همگی، چیزهایی هستند برای لذت در دنیا و بعد تمام میشوند و آنچه نزد الله است، خوب و نیک مکان برگشت است و این چیزی است که بر آن باید رغبت کرد و تلاش کرد.

مستندات
زُيِّنَ لِلنَّاسِ
کلام جدیدی است که برای بیان حقیر بودن سهم و حظهای دنیوی با تمام انواعش و دعوت مردم به ترک آن و رغبت آنان را به انچه که نزد الله است، جلب کند، آمده است و این در پی بیان این مطلب است که کفار را این اموال، سودی نمیرساند، آن اموالی که باعث غرور آنان شده بود. (ابوسعود)
زین ضد شین (زشتی و عیب) است، یعنی چیزی که دارای خوبی و زیبایی که مستحق مدح و تعریف و دوست داشته شدن است. (مظهری)
زینت دهنده الله متعال است که برای امتحان بنده زینت داده است. (جلالین)
ویا شیطان زینت دهنده است. (جلالین)
نیک نشان داده شده و محبوب گردانده شده است. (بحر العلوم)
حُبُّ الشَّهَوَاتِ
شهوت: مشتاق شدن نفس به آنچه که میخواهد است. (ابوسعود)
منظور چیزهایی است که مورد شهوت انسان هستند و شهوات نامیدنشان برای مبالغه است. (بیضاوی)
مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ
تفسیر شهوات است. (ابوسعود)
گفته شده است من بیانیه است یعنی جنس شهوات از این امور است. (ابوسعود)
زنان را قبل پسران آورد برای اینکه در بحث شهوت، زنان، اصل و آشکارتر هستند. (ابوسعود)
اینکه دختران را نیاورد چراکه دوست داشتن دختران خود، برای همه صدق نمیکند. (ابوسعود)
منظور از بنین، دختر و پسر است. (بحر العلوم)
وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ
قناطیر جمع قنطار یعنی مال بسیار را گویند، گفته شده است که به صد هزار دینار گفته میشود و بعضی گفته اند به پری پوست گاو نر است و گفته شده است به هفتاد هزار مثقال و یا به چهل هزار مثقال گفته میشود و به صد رطل و یا به هزار و دویست مثقال و دوهزار دینار و صد من و صد رطل نیز گفته اند و به صد مثاقل و صد درهم نیز گفته اند و گفته اند که خون بها است یعنی دیه است. (ابوسعود)
مقنطره به در اینجا برای تاکید است. (ابوسعود)
گفته شده مقنطره یعنی محکم و محفوظ شده و بعضی نیز گفته اند به معنی زیاد و روی هم انباشته شده و یا به معنی دفن شده است و یا مسکوک و منقوش معنی میدهد. (ابوسعود)
مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ
بیان جنس قنطار و یا حال است. (ابوسعود)
وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ
و اسبان نشان دار. (ابوسعود)
مسومه یعنی حیواناتی که برای چریدن رها شده اند. (ابوسعود)
و یا اسبان زیبا و کامل الخلقه. (ابوسعود)
وَالْأَنْعَامِ
یعنی شتر و گاو و گوسفند. (ابوسعود)
امام ابوحنیفه بر حیوانات وحشی نیز اطلاق میشود. (مظهری)
وَالْحَرْثِ
و زراعت. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ
آن اشیایی که شمردیم،... (ابوسعود)
مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا
یعنی چیزهایی هستند که در دنیا به مدتی اندک از آن بهره برده میشود و بعد فانی میشوند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ
حسن مرجع نزد الله متعال است. (ابوسعود)
جای بازگشت نیکی که گویا خود نیکی است. (مظهری)
که همان بهشت باشد و به این باید که رغبت کرده شود نه به چیزی غیر از این. (جلالین)
آن بهشتی که باقی است و فانی نیست. (بحر العلوم)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود