0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَٰلِكُمْ ۚ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ ﴿15﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو ای محمد، آیا به شما خبر دهم که چه چیزی از آنچه برای شما محبوب داشته شده است، بهتر است؟ برای کسانی که از الله متعال با عمل به اوامر و اجتناب از نواهی وی تعالی، تقوا پیشه کرده اند، باغهایی آماده شده است که از زیر درختان آن، نهرها جاری هستند و وقتی وارد آن شوند، جاودانه در ان خواهند بود و در ان برای انها زوجهای پاک از آنچه باعث نفرت انسان میشود، مهیا است و نعمت بزرگ آن اینکه رضایت الله متعال در ان است که ابدی بخاطر این نعمت، در نعمت و لذت خواهند بود. و الله متعال خود به اعمال و احوال بندگانش بیناس و بر ان اساس جزا خواهد داد. نکته: این ایه میگوید که اولا تقوی برای کسب رضایت الله متعال باید باشد و از لذتهای دنیوی دوری کرده شود و هرچه این صفت بیشتر شود، تقوی خالصتر خواهد بود ودیگر اینکه تقوی به ادعا نیست و لزومی ندارد که به بندگانش با تقوی بودن خود را ثابت کنیم چراکه الله متعال خودش میبیند که چه کسانی با تقوی هستند.

مستندات
قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَٰلِكُمْ
هدف تثبیت و تقریر این مطلب است که آنچه نزد الله متعال است از لذات دنیوی، بهتر است. (بیضاوی)
از آنچه که گذشت. (نسفی)
آیا به شما خبر دهم ان چیزی را که از آنچه ذکر کردیم، بهتر است؟ (ابوسعود)
لِلَّذِينَ اتَّقَوْا
منظور از تقوی، بریدن از همه چیز و روی گردانی از همه چیز بغیر از الله متعال است. (ابوسعود)
مربوط کردن حصول جنت به این صفت به جهت تشویق و ترغیب به به آن یعنی تقوی است. (ابوسعود)
عِندَ رَبِّهِمْ
نزد پروردگار بودن نشان از علو درجات بهشت دارد. (ابوسعود)
جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
اگر منظور از جنات را درختان بگیریم پس از زیر آن روان شدن نهرها، منظورش آشکار است. (ابوسعود)
و اگر منظور زمین بهشت و درختان باشد منظور از زیر آن روان بودن، آن چیزی است که در ظاهر دیده میشود، است. (ابوسعود)
خَالِدِينَ فِيهَا
جاودان در آن بودن، حالی است که برای متقین، مقدر شده است. (ابوسعود)
وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ
یعنی زوجهایی که از آنچه از زنان بد دانسته میشود از قبیل موارد جسمی و طبیعی، مبرا هستند. (ابوسعود)
وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ
رضایتی از الله متعال که در اندازه نیاید،... (ابوسعود)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
الله متعال به اعمال انان بینا است و بر ان اساس پاداش میدهد و بر آنچه لایقش است عذاب میدهد. (ابوسعود)
ویا به احوال متقیان، بینا است و برای همین این امور را برای آنان آماده کرده است. (ابوسعود)
اشاره به این دارد این متقیان هستند که مستحق بنده ی الله متعال، نامیده شدن هستند. (ابوسعود)
در این آیه به نعمتهای الله متعال در آخرت آگاهی داد و بیان داشت که کمترین آن لذتهای دنیوی و بهترین آن رضوان الله متعال است و بین این دو نعمتهای بهشتی هستند. (بیضاوی)
الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿16﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

صفت کسانیکه مستحق این درجات والا هستند این است که میگویند: پروردگارا ما به آنچه در دین لازم است، ایمان اورده ایم پس گناهان ما را بیامرز و ما را از آتش، دور بدار. نکته: این آیه نشان میدهد که اصل ایمان، تصدیق به قلب و اقرار به زبان است.

مستندات
کسانی که با زبان خود، بر طبق آنچه در دلشان است در وقت مناجات خود با الله متعال و در وقت عرض نیاز به الله متعال میگویند: پروردگارا بعد اینکه ما به تو و به رسولانت و به کتابهایت ایمان آوردیم و این به توفیقت بوده است، با لطف خود گناهانمان را که ما بر ان بوده ایم را بیامرز، و به فضلت و جودت، از عذابی که برای افراد دور شده از جاده ی توحید، آماده شده است، ما را محفوظ بدار. (الفواتح الالهیه)
صفت متقین است. (بیضاوی)
ویا صفت عباد. (بیضاوی)
ترتیب طلب مغفرت بر مجرد ایمان نشان دهنده ی این مطلب است که برای استحقاق آمرزش و یا استعداد آمرزش داشتن، ایمان کافی است. (بیضاوی)
جواب سوال مقدر است انگار سوال شده است که چه کسانی این درجات والا را نائل میشوند؟ جواب میدهد: آنان کسانی هستند... (ابوسعود)
الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ ﴿17﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه صبر کننده هستند بر انجام عبادات خصوصا فرائض و از گناه کردن صبر میکنند وبه طرف آن نمیروند و نفس را از گناه، منع میکنند، و کسانیکه راستگو هستند در قول وفعلشان و در اظهار ایمان و از صدق دل ایمان دارند، و کسانیکه بر عبادات مداومت میورزند و فروتن هستند، و به یگانگی الله متعال و آنچه لازمه ی دین است اعتراف و اقرار دارند، با انجام این همه عبادت در سحرگاهان نیز به طلب آمرزش مشغولند.

مستندات
الصَّابِرِينَ
صبر کنندگان بر عبادت و از گناهان و در زمان سختی و بلا. (نیسابوری)
صبر بازداشت نفس از هرآنچه که بدان میل دارد. (تاویلات اهل سنت)
وَالصَّادِقِينَ
راستگو در قول و فعل به اینکه قبل تمام یک کار از آن منصرف نشوند و در نیت به اینکه عزم خود بر کارهای خیر را عملی کنند. (نیسابوری)
راستگو در تمامی امور از اقوال و احوال و ادعا و شهادات. (مظهری)
راستترین راستها، همان کلمه ی شهادت است. (مظهری)
وَالْقَانِتِينَ
برپادارندگان طاعات و مداومت ورزان به آن. (نیسابوری)
قانت: مطیع، و یا خاضع، و یا خاشع، و بعضی گفته اند به معنی اقرار کننده است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُنفِقِينَ
انفاق کنندگان انچه را که برایشان میسر است بر افرادی که برایشان انفاق میسر است با داشتن شروط و مصارف ان چه انفاق واجبی باشد و چه انفاق مستحبی. (نیسابوری)
انفاق کنندگان در جهت نیل رضایت الله متعال. (مظهری)
کسانیکه حق و حقوقی که بر یکدیگر دارند را ادا میکنند از حق صله ی رحم و خویشاوندی. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ
یعنی در سحر. (نیسابوری)
سحر قبل طلوع فجر صادق است. (نیسابوری)
تخصیص سحر برای دعا برای این است که این افراد قبلش شب زنده داری میکنند و بعد به این وقت که میرسد، شروع به استغفار و دعا میکنند. این رفتار شبانه ی آنان است و ان صفات برای روزشان است. (نیسابوری)
مجاهد وقتادة والكلبي: یعنی نماز خوانان در وقت سحر. (ابوسعود)
از زید بن اسلم: کسانیکه نماز صبح را به جماعت میخوانند. (ابوسعود)
حسن: نماز را تا سحر ادامه دادند و در سحر طلب آمرزش کردند. (ابوسعود)
یعنی این اشخاص با اینکه ظاهرا و باطنا، بر طاعت و عبادت هستند باز به تقصیر خود اعتراف دارند و طلب آمرزش دارند. (مظهری)
اصل استغفار و طلب آمرزش این است که از گناهی که انجام داده است طلب آمرزش کند و قلبش از انجام ان نادم باشد و عزیمت بر این دارد که دیگر آن را ابدا تکرار نکند و فقط گفتن استغفرالله بدون ندامت نیست. (تاویلات اهل سنت)
استغفار در اصل حقیقت این است که به اسباب ان باشد و فقط گفتن مرا بیامرز نیست. (تاویلات اهل سنت)
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ ۚ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿18﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله گواهی میدهد و حکم میکند به اینکه الهی غیر وی تعالی نیست، و همینطور فرشتگان نیز به آن اقرار دارند و گواهی میدهند و همینطور صاحبان علم نیز گواهی میدهند که الله متعال یگانه است، و اینکه الله متعال به عدل رفتار میکند و احکامش نیز بر عدل استوار هستند، الهی غیر الله متعال نیست و این الله است که غالب بر همه چیز است و بر اساس حکمتش عمل میکند. نکته: با توجه به اینکه اولوا العلم یعنی صاحبان علم را انبیاء و علمای حقانی گفته شده است و همه ی معانی به این بر میگردند و در اینجا بر شهادت دادن نگرفته اند بلکه بر اقرار و ایمان آنها معنی کرده اند، حال اگر ما بگوییم که صاحبان علم بر یگانگی الله متعال گواهی میدهند، میتوانیم بگوییم که تمامی دانشمندان بر یگانگی الله متعال با علم خود گواهی میدهند، چه اینکه خودشان اقرار کنند و چه اینکه اقرار نکنند چراکه تمامی علوم و یافته های علمی گواه بر یگانگی الله متعال هستند، چه صاحبان آن اقرار کنند و چه اقرار نکنند. والله اعلم.

مستندات
در فضیلت این آیه امده است: رسول الله ص فرموده اند: دارنده ی این آیه را آورده میشود و الله متعال میفرماید: برای این بنده ی من نزد من عهدی است و من بر وفای به عهد خود اولی هستم، یان بنده ام را به بهشت وارد کنید. (بیضاوی)
از سعید بن جبیر: در دور و بر کعبه، سیصد و شصت بت بودند وقتی این آیه نازل شد، همه ی آن بتان به رو به سجده افتادند. (ابوسعود)
گفته شده: در حق مسیحیان نجران آمده است. (ابوسعود)
کلبی: دو حبر از احبار شام به مدینه آمدند وقتی مدینه را دیدند، یکی از آنها گفت: این شهر چه شباهتی به آنچه در مورد شهر نبی آخرزمان، دارد وقتی وارد شهر شدند و از روی صفات رسول الله ص، ایشان را شناختند و گفتند: تو محمد هستی؟رسول الله ص جواب دادند: آری. بعد گفتند: و تو احمد هستی؟ رسول الله ص جواب دادند: آری. گفتند ما از تو چیزی میپرسیم اگر آن را جواب دادی به تو ایمان اورده و تصدیقت میکنیم. پس گفتند: بزرگترین شهادت که در کتاب الله است چیست؟ و این آیه نازل شد و آن دو مسلمان شدند. (ابوسعود)
این آیه دلیل بر فضیلت اصول دین است و شرافت اهلش را میرساند. (بیضاوی)
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
الله متعال خودش گواهی میدهد که غیر از وی تعالی، الهی نیست. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال یگانگی خود با نصب دلائل بر توحید و با نازل کردن، آیاتی که ناطق به توحید هستند. (بیضاوی)
الله متعال فرمود و یا حکم کرد به اینکه الهی غیر خودش نیست. (نسفی)
وَالْمَلَائِكَةُ
فرشتگان به اقرار به یگانگی. (بیضاوی)
بر طبق آنچه از قدرت عظیم الله متعال دیده اند. (نسفی)
وَأُولُو الْعِلْمِ
با ایمان آوردن به آن و با استدلال برای اثبات توحید. (بیضاوی)
یعنی انبیاء و علماء. (نسفی)
گفته اند: منظور مهاجران و انصار هستند. (ابوسعود)
گفته شده: منظور ایمان آورندگان از اهل کتاب هستند مثل عبدالله بن سلام و امثال ایشان. (ابوسعود)
بعضی نیز گفته اند: جمیع علمای مومنان که وحدانیت الله متعال را با دلائل قاطع شناخته اند. (ابوسعود)
قَائِمًا بِالْقِسْطِ
در حالیکه الله متعال برپادارنده ی حم و قسمتش بر اساس عدل است. (بیضاوی)
ویا تنها برپادارنده ی عدل است. (بیضاوی)
حافظ و متولی به قسط است. (تاویلات اهل سنت)
لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ
تکرار برای تاکید و اینکه این توحید است که باید به آن اعتنا شود و باید به این حکم کرده شود، بعد اینکه اقامه ی حجت شد. (بیضاوی)
الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
غالبی که هیچ بر وی غالب نشود و حکیمی که هیچگاه از عدل عدول نکند. (نسفی)
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ ۗ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ۗ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿19﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا دین مورد رضایت الله دین اسلام است و دینی غیر از دین اسلام، دین الله نیست، و کسانی را که قبل شما به آنها کتاب داده شده بود، در مورد الله و دین و محمد اختلاف نکردند مگر بعد اینکه علم برای آنان آمده بود، و این اختلاف آنان بخاطر حسادت و دشمنی بود که بینشان پدید آمده بود. و کسیکه آیات الهی را انکار کند و کفر بورزد، پس بداند که قطعا الله متعال، زود محاسبه کننده است. نکته: این آیه همچنانکه گمراهی اهل کتاب را بیان میدارد و میگوید که آنان معذر نیستند چراکه این اختلاف بعد بیان بوده است و اگر طالب حق بودند، هیچ جهلی نبود ولی از روی دشمنی و حسادت بود که کفر ورزیده اند، پس برای ما مسلمانان نیز هشدار است که به ما کتاب و احکام داده شده است پس جای اختلاف نیست و اگر اختلافی در حد دشمنی باشد، قطعا از روی حق نبوده بلکه از روی حسادت و کینه خواهد بود پس میطلبد که محقق دین در تحقیق خود جانب حق باشد و از کینه و دشمنی به دور تا به نتیجه ی درست برسد. نکته: بنابر قرائت، به فتح همزه ی ان، اسلام تفسیر ایمان خواهد بود که نشان میدهد که اسلام و ایمان یکی هستند.

مستندات
إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ
کلبی: در حق یهود و نصاری نازل شده است که اسلام را ترک کردند. (خازن)
دینی مورد رضایت الله نیست مگر دین اسلام. (ابوسعود)
اسلام همان دین توحید و مسلح شدن به شریعت شریفه است. (ابوسعود)
از قتاده: آن شهادت لا اله الا الله و اقرار به آنچه که رسولان آورده اند، است. (مظهری)
اسلام همان است که رسول الله ص بیان فرموده اند: ان تشهد ان لا اله الا الله وان محمدا رسول الله وتقيم الصلاة وتؤتى الزكوة وتصوم رمضان وتحج البيت ان استطعت اليه سبيلا. اسلام این استکه گواهی دهی که الهی غیر الله نیست و محمد فرستاده ی اوست و اینکه نماز را با ارکان و شرایطش برپاداری و زکات بدهی و رمضان را روزه بگیری و بیت الله را حج کنی اگر توانایی و استطاعت مالی داشته باشی. (مظهری)
بعد منسوخ شدن ادیان دیگر، در این زمان شریعت محمدی، دین مورد رضایت الله متعال است. (مظهری)
رسول الله ص: اگر حضرت موسی زنده بود، برای وی چیزی روا نبود جز اینکه از من تبعیت کند. (مظهری)
کسائی به فتح أن قرائت کرده است یعنی و شهادت میدهند به اینکه دین مورد رضایت، نزد الله متعال، دین اسلام است. (بحر العلوم)
وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ
در شان یهود و مسیحیان نازل شده است اسلامی را که محمد ص آورده بود را ترک کردند و نبوت ایشان را انکار کردند. (ابوسعود)
اینکه آنان را با موصول و صلهی آن که به معنی آنانکه به آنها کتاب داده شده بود، نام میبرد برای بیان این مطلب است که کار انان بسیار زشت است چراکه پیش آنها دلائلی بود که انکار را زائل میکرد. (ابوسعود)
در حق پیامبری محمد ص و در حقیت اسلام اختلاف نکردند مگر... (مظهری)
در این دین اختلاف نکردند مگر... (بحر العلوم)
إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ
در حالی از احوال و در وقتی از اوقات آنان اختلاف نکردند مگر بعد اینکه دانستند که آنچه محمد ص آورده است حق است و راه گریزی از آن نیست ویا مگر بعد روشن شدن امر و بعد اینکه قادر بودند بر کسب علم با دلائل روشن. (ابوسعود)
مگر بعد اینکه دانستند دین مرضی نزد الله متعال همین اسلام است. (مظهری)
بعد اینکه بیان امر محمد، برای آنان آمده بود. (بحر العلوم)
و این ترک نبود مگر بعد اینکه در کتبشان صفات و چگونگی احوال رسول الله ص، برای آنها بیان شده بود. (خازن)
نصاری (مسیحیان) با هم در حق حضرت عیسی اختلاف نکردند و ادعای الوهیت عیسی نکردند مگر بعد اینکه برای آنان علم آمده بود که الله یگانه است و عیسی بنده و رسولش است. (خازن)
بَغْيًا بَيْنَهُمْ
این بخاطر حسادتی بود که بین آنها بود و برای طلب ریاست بوده است نه اینکه شبهه و خفائی در امر رسول الله ص داشته باشند. (ابوسعود)
در شان مسیحیان نجران نازل شد یعنی اهل انجیل در حق حضرت عیسی اختلاف نکردند و بعضی گفتند عیسی پسر الله است مگر بعد اینکه برایشان علم امد که میگفت: الله یگانه است و عیسی بنده و رسولش است و اینکار بخاطر مخالفت با یهود بود که نبوت حضرت عیسیر را انکار کردند و به مادر ایشان تهمت زدند و این بعد این بود که در تورات آمده بود که حضرت عیسی بنده و رسولش است. (مظهری)
گفته میشود: اهل کتاب را مسلمین گفته میشد و وقتی حضرت عیسی آمد و اصحاب خود را مسلمین، خطاب کرد، یهودیان حسادت کرده و اسم خود را به یهودی، تغییر دادند و اما مسیحیان را از این اسم، بولس (پولس یکی از حواریون مسیح)، آنان را نصاری نامید. (بحر العلوم)
وَمَن يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ
کسیکه به این آیات ناطقه که میگوید: غیر از اسلام دینی نزد الله قبول نیست و به مقتضای آن عمل نکند. (ابوسعود)
فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
یعنی به زودی کسیکه ایمان نیاورد را عذاب خواهد داد. (ابوسعود)
یعنی حساب الله متعال خیلی زود میآید. (ابوسعود)
ویا حسابش را خیلی زود تمام میکند. (ابوسعود)
سریع المجازات است. (بحر العلوم)
سریع شناساننده ی عمل عمل کنندگان به خودشان است، چراکه به تمامم اعمال عالم بوده و نیازی به ثبت و یادآوری ندارد. (بحر العلوم)
گفته میشود: همه ی خلائق را در یک زمان انجام میدهد طوری که هرکس گمان میکند که فقط خودش مورد محاسبه است. (بحر العلوم)
فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ ۗ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ ۚ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا ۖ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ ﴿20﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

اگر اهل کتاب با تو در مورد اینکه اسلام این دین توحید است مجادله کردند، به مجادله ادامه نده و بگو که من تمام وجود خودم را و روی خودم را که اشرف اعضای من است، خالص و ناب برای الله قرار دادم و کسانیکه از من تبعیت کردند نیز چنین کرده اند و به اهل کتاب یهود و مسیحیان و کسانیکه کتابی ندارند بگو: آیا همانند من اسلام آورده اید؟ یعنی اسلام بیاورید. در نتیجه اگر چنین اسلام آوردند، قطعا به راه راست هدایت شده اند و اگر از این اسلام روی بگردانند، بر تو ای محمد این روی گردانی آنان ضرری نمیرساند چراکه وظیفه ی تو، فقط رساندن پیغام به طور آشکار است، و الله متعال به هر دو طرف بینا است و بر آن اساس جزا خواهد داد.

مستندات
فَإِنْ حَاجُّوكَ
اگر با تو به حجت آوری و دلیل اوری کردند. (بیضاوی)
اگر با تو دشمنی و مخاصمه کردند، بعد اینکه برای آنان حجت خود را بیان کردی. (بیضاوی)
اگر در مورد اینکه اسلام دین الله است و بس با تو مجادله کردند. (نسفی)
جمهور بر این نظر هستند که منظور هیات نمایندگان نجران هستند. (نسفی)
فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ
بگو که من خودم را و تمام خودم را برای الله خالص گردانده ام و در آن کسی را شریک وی تعالی قرار نمیدهم و این همان دین استواری است که حجت بر حقانیت آن برپا و آیات و پیامبران بر آن دعوت کننده هستند. (بیضاوی)
یعنی دین من، همان دین توحید است و چیز نوپیدایی نیاورده ام تا در مورد آن با من بحث کنید. (نسفی)
وقتی الله تعالی دانست که ایمان نمیآورند و حجت را قبول نمیکنند، امر کرد تا اقامه ی حجت را ترک کند. (تاویلات اهل سنت)
امر دین خودم را و عملم را به الله سپردم. و همچنین کسانیکه از من تبعیت کردند نیز چنین کردند. (تاویلات اهل سنت)
وَمَنِ اتَّبَعَنِ
یعنی من و تابعان من، اسلام آورده ایم. (نسفی)
وَقُل لِّلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ
منظور از اوتوا الکتاب، یهود و مسیحیان هستند. (ابوسعود)
امیین کسانیکه که کتابی ندارند به مشرکان عرب. (بیضاوی)
أَأَسْلَمْتُمْ
آیا اسلام آورده اید، همچنانکه من اسلام آورده ام و این وقتی بود که حجت را برای شما آشکار کردم و یا اینکه بر کفر خود هستید؟ (بیضاوی)
با تبعیت از من همچنانکه مومنان انجام دادند. (ابوسعود)
یعنی ایمان بیاورید. (نسفی)
فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوا
اگر مثل اسلام آوردن شما، اسلام آوردند و مسلمان شدند. (ابوسعود)
در اینجا مانند اسلام من را ذکر نکرد تا نشان دهد که به دینی از غیر این دین یعنی دین محمدی، اسم اسلام اطلاق نمیشود. (ابوسعود)
به خودشان نفع رسانده اند چراکه خود را از گمراهی خارج کرده اند. (بیضاوی)
راه درست را یافته اند. (نسفی)
وَّإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ
اگر از اسلام و تبعیت از تو روی گرداندند. (ابوسعود)
به تو ضرری نمیرسانند چراکه وظیفه ی تو، رساندن پیام بود که آن را انجام دادی. (بیضاوی)
روایت شده است: وقتی این آیه را بر اهل کتاب قرائت کردند، گفتند: اسلام آورده ایم و وقتی رسول الله ص فرمودند: به یهود: آیا گواهی میدهید که عیسی کلمه ی الله و رسول و بنده اش است؟ یهود گفتند: معاذالله (پناه برخدا) و به مسیحیان فرمودند: آیا گواهی میدهید که عیسی کلمةالله و بنده و رسولش است؟ آنان نیز جواب دادند: معاذالله. و این فرموده ی الله متعال است که فرمود و ان تولوا... (ابوسعود)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
به تمام احوال بندگانش، دانا است. (ابوسعود)
وعد و وعید است. (بیضاوی)
پس به بندگانش بر اسلام آوردن و بر کفر ورزیدن، جزا دهد. (نسفی)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ﴿21﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

کسانیکه نشانه ها و آیات الهی را که در آن بر حقانیت اسلام و بعثت محمد، وجود دارد را انکار میکنند و انبیاء را کشته و یا قصد کشتن دارند و همچنین کسانی را که از مردم به عدالت امر میکنند را میکشند پس آنان را به عذاب دردناک بشارت ده.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ
یعنی کسانیکه قرآن و محمد را انکار میکنند. (بحر العلوم)
هر نوع آیه را کفر میورزند پس کسانیکه هر یک از آیه های دال بر حقانیت اسلام را انکار میکنند، در این آیه داخل هستند. (ابوسعود)
کسانی را که آیات مربوط به بعثت محمد و صفات ایشان که در کتبشان آمده است را انکار میکنند. (تاویلات اهل سنت)
وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ
پدرانشان را که انبیاء را کشته بودند، دوست دارند و به این کار پدرانشان، رضایت دارند. (بحر العلوم)
کسانیکه قصد کشتن آنان را دارند. (تاویلات اهل سنت)
اهل کتاب هستند که به کشتن انبیاء توسط پردانشان راضی هستند. (نسفی)
بغیر حق تاکید ناحق بودن این قتل است چراکه قتل انبیاء چیزی جز غیر حق نیست. (نسفی)
بغیر حق قید این مطلب است که در نزد خود اهل کتاب نیز کشتن انبیاء، ناحق بوده است. (ابوسعود)
به صیغه ی مضارع آوردن نشان از این دارد که اینان اگر عصمت الله نبود، قصد کشتن رسول الله ص نیز داشته اند. (ابوسعود)
وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ
یعنی کسانی را که به عدل امر میکردند را میکشتند و آن افرادی از بنی اسرائیل بودند که آنان را به معروف امر میکردند و اینان، آنها را میکشتند. (بحر العلوم)
ابی عبید روایت کند: از رسول الله ص در مورد اینکه چه کسی شدیدترین عذاب را در روز قیامت میبیند؟ رسول الله ص فرمودند: کسیکه پیامبری را بکشد و یا کسی را که امر به معروف و نهی از منکر میکند را کشته است بعد این آیه را تلاوت کردند. (ابوسعود)
در قرائت حمزه، یقاتلون آمده است یعنی جنگ میکنند. (نسفی)
روایت شده استکه در یک زمان در اول روز، بنی اسرائیل چهل و سه نبی را کشتند و عده ای از آنان، این قاتلان را امر به معروف و نهی از منکر کردند و آنان را در آخر آن روز نیز کشتند. (نسفی)
قسط یعنی عدل. (نسفی)
آمده است که روزی هزار نبی را کشتند و این ثابت نیست و اگر ثابت باشد بدین معنا است که نبی و یارانش را کشتند. (تاویلات اهل سنت)
فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ
به عذابی دردآور. (بحر العلوم)
کسانیکه کفر میورزند را به عذابی دردآور، بشارت ده. (نسفی)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ ﴿22﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آنان که بر صفت کفر به ایات هستند و انبیاء و امرکنندگان به عدل را میکشند و قصد کشتن دارند، اعمال خیرشان در دنیا باطل است و به حساب نمیآید و در آخرت نیز ثواب و پاداشی برای آن اعمال برایشان نیست.

مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
طبق نظر سیبویه ورود فاء بر خبر ممنوع است و برای همین آیه اولئک خبر برای ان الذین یکفرون است. (بیضاوی)
بطلان عمل آنان در دنیا این است که کار خیری انجام نداده اند و بطلان آن در آخرت اینکه ثوابی برای اعمالشان نیست. (درج الدرر فی تفسیر الای و السور جرجانی)
اعمالی که قبل بعثت رسول الله ص انجام داده بودند با کفر به رسول الله ص باطل شده است و یا اینکه کارهای خیری از قبیل صله ی رحم و صدقه ی آنان باطل شده است. (تاویلات اهل سنت)
بطلان عمل در دنیا وآخرت اینکه در دنیا قبول کرده نمیشود و در آخرت برای آن پاداشی نیست. (خازن)
ثواب حسنات آنان باطل شده است پس پاداشی برای آنان در دنیا و آخرت نیست. (بحر العلوم)
یعنی اعمال آنان ضایع گردید و برای آنان در دنیا خواری و لعنت است و در آخرت عذاب است. (نسفی)
وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ
یاورانی که مانع عذاب آنان شود نیست. (خازن)
مانعینی که آنان را از آتش مانع شود نیست. (بحر العلوم)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَىٰ كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ ﴿23﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

آیا نمیبینی کسانی را که به آنان سهمی از کتاب الهی داده شده است بعد اینان را به کتاب الله که تورات است یا قران خوانده میشود تا بین آنان حکم کند، ؟ آنان روی برمیگردانند و عادت این اشخاص این است که از حق رویگردانی کرده و از باطل تبعیت کنند. سمحذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ وَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ ٢٤ سجى این از آن است که می‌گویند آتش دوزخ جز چند روز اندکشمار به ما نمی‌رسد، و برساخته‌هایشان آنان را در دینشان فریفته کرده است‌. ذٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ آن جزا برای آنان از این جهت بود که آنان گفتند.... (بحر العلوم) مقاتل گوید: به عذاب دردناک آنان را بشارت ده بخاطر اینکه گفتند: ما را آتش درنخواهد گرفت مگر ایامی معدود. (بحر العلوم) آنان میگفتند ما را به مقدار چهل روز فقط عذاب خواهد بود. (بحر العلوم) و یا میگفتند باندازه ی روزهای دنیا ما را عذاب خواهد بود. (بحر العلوم) اندازه ی همان چهل روز که پدرانشان گوساله را عبادت کردند. (العز بن عبدالسلام) یا هفت روز. (العز بن عبدالسلام) یا ایامی چند که عذاب تمام میشود. (العز بن عبدالسلام) یعنی آن روی گردانی و نپذیرفتن برای این است که آنان برای خود عذاب را آسان جلوه دادند و طمع در خارج شدن از عذاب داشته اند بعد چند روز شمرده شده در آن خواهند بود. (نسفی) ما را با انجام گناه، آتش در نخواهد گرفت مگر مقدار... (ابوسعود) سمحوَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ سجى غرور یعنی طمع داشتن از شیی که چیزی از آن حاصل نمیشود. (بغوی) افتراء یعنی دروغ از خود درست کردن. (بغوی) بخشش الله با تاخیر در عذاب، آنان را دچار غفلت کرد. (بحر العلوم) و همینطور آنان را دروغ بر بستن بر الله دچار فریب کرد و آن این بود که میگفتند که ما فرزندان الله و دوستان وی تعالی هستیم. (بحر العلوم) میگفتند که الله به یعقوب وعده داده است که فقط به اندازه ی گشادن قسم و قسم راست کردن آنان را عذاب خواهد داد. (بیضاوی) یعنی فقط به اندازه ای عذاب دهد که الله متعال، به فرموده اش که عذاب خواهد، عمل کرده باشد. و یا اینکه میگفتند که پدرانشان، انبیاء هستند و آنان شفاعت خواهند کرد. (بیضاوی) این روی گردانی انان از حکم کتاب الله برای این بود که آنان میگفتند و اعتقاد پیدا کرده بودند که با انجام گناه و عمل نکردن به کتاب الله اگر به آتش وارد شوند،گذرا خواهد و بعد ایامی چند از آتش بیرون آورده خواهند شد و آنچه را که بر الله به دروغ نسبت میداده اند، آنان را فریفته است و دچار توهم کرده است. نکته: اول به دروغ چیزهای به الله نسبت میداده اند از قبیل اینکه ما فرزندان و دوستان الله هستیم و یا ما فقط اندازه ی چهل روز عبادت گوساله مورد عذاب قرار خواهیم گرفت، بعد این دروغ را باورشان شد و دچار فریب شدند پس معلوم میشود اول از دروغ بستن و فقط در کلام بوده بعد باورشان شده است. نکته: آنچه انسان مسلمان باید به یاد داشته باشد، این است که شیطان ما را به اموری امیدوار میکند تا از این طریق ما خود را از عذاب در امان بینیم و به کارهای خلاف شرع مشغول شویم برای همین است که ایمان بین ترس و امید است نه ناامیدی ایمان است و نه خود را در امان دیدن از عذاب الهی.

مستندات
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ
أَلَمْ تَرَ إِلَى مگر نمیبینی به دو منظور آورده میشود یکی اینکه آنچه انجام شده است کار بزرگی است و دیگری اینکه برای آگاه کردن مخاطب است از کاری که انجام شده است در هر صورت در این آیه مومنان را از اینکه از انجام آنچه اهل کتاب انجام داده اند، بر حذر باشند و دوری کنند. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه سهم ناچیزی از کتاب به آنان داده شده است چراکه نه از بطون کتاب به آنان داده شده است و نه ایمان به تمام کتاب. (مظهری)
يُدْعَوْنَ إِلَىٰ كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ
منظور از کتاب تورات است چراکه وقتی رسول الله ص به یهود فرمود که به من ایمان بیاورید و کبر نورزید، آنان گفتند ما از تو بر هدایت تر هستیم و الله بعد موسی پیامبری نفرستاده است و رسول الله ص فرمود پس تورات بین من و شما قضاوت کند و آنان از ترس اینکه دروغشان آشکار شود، از اینکار ابا ورزیدند. (تاویلات اهل سنت)
منظور از کتاب، قرآن است یعنی به قرآن خوانده شدند چراکه قران تصدیق کننده ی کتب قبل خودش است و یهود از آن نیز ابا ورزیدند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است که در مورد سنگسار کردن زانی اختلاف کردند و رسول الله ص آنان به حکم تورات فراخواند ولی ابا کردند. (ابوسعود با تصرف)
منظور از اختلاف ایمان آوردن بعضی از آنان از قبیل عبدالله بن سلام و دیگران است و دشمنی بعضی دیگر از انان. (ابوسعود)
رسول الله ص به مدرسه ای از یهودیان رفتند و یهود را به ایمان دعوت کرد و آنان گفتند که بر چه دینی هستی و رسول الله ص فرمودند بر دین ابراهیم و یهود گفتند که ابراهیم یهودی بوده است و رسول الله ص فرمودند: تورات بین من و شما حکم میکند و آنان امتناع کردند و این ایه نازل گشت. (بیضاوی)
از یهود خیبر زن و مردی زنا کردند و در کتاب آنان، حکمش رجم بود و یهود رجم انان را بخاطر مقامی که بین آنان داشتند، بد دانستند و امر آنان را به رسول الله ص شکایت بردند به این امید که در دین محمد رخصتی باشد و رسول الله ص به رجم حکم کردند پس نعمان بن اوفی و بحری بن عمرو، به رسول الله ص گفتند: بر آنها رجم نیست ورسول الله ص فرمود: بین من و شما، تورات قضات کند و آنان گفتند سخن با انصاف گفتی. رسول الله فرمود: چه کسی عالمترین شما به تورات است؟ گفتند: مردی تک چشم است که در فدک زندگی میکند که اسمش ابن صوریا است. رسول الله ص فرمودند: بله و بعد به ابن صوریا گفت که تو عامترین یهود هستی؟ ابن صوریا گفت: چنین میپندارند. رسول الله ص آن موضعی را که در آن رجم نوشته شده بود را آورد و به ابن صوریا گفت بخوان و ابن صوریا وقتی به موضعی که حکم رجم بود، رسید کف دستش را روی آن گذاشت و بعد آن را خواند و حضرت ابن سلام گفت: یا رسول الله از آن موضع عبور کرد و پا شد و دست ابن صوریا را برداشت و بر رسول الله و یهود خواند و رسول الله حکم را بر آن دو اجرا کرد و یهود غضبناک شدند و منصرف شده و رفتند و این آیه نازل شد. (مظهری)
ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ وَهُم مُّعْرِضُونَ
از مجلس روی بر میگردانند در حالیکه قلبهایشان نیز روی گردان است. (ابوسعود)
یا اینکه اینان قومی هستند که عادتشان روی گردانی از حق و اصرار بر باطل است. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۖ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ ﴿24﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این روی گردانی انان از حکم کتاب الله برای این بود که آنان میگفتند و اعتقاد پیدا کرده بودند که با انجام گناه و عمل نکردن به کتاب الله اگر به آتش وارد شوند،گذرا خواهد و بعد ایامی چند از آتش بیرون آورده خواهند شد و آنچه را که بر الله به دروغ نسبت میداده اند، آنان را فریفته است و دچار توهم کرده است. نکته: اول به دروغ چیزهای به الله نسبت میداده اند از قبیل اینکه ما فرزندان و دوستان الله هستیم و یا ما فقط اندازه ی چهل روز عبادت گوساله مورد عذاب قرار خواهیم گرفت، بعد این دروغ را باورشان شد و دچار فریب شدند پس معلوم میشود اول از دروغ بستن و فقط در کلام بوده بعد باورشان شده است. نکته: آنچه انسان مسلمان باید به یاد داشته باشد، این است که شیطان ما را به اموری امیدوار میکند تا از این طریق ما خود را از عذاب در امان بینیم و به کارهای خلاف شرع مشغول شویم برای همین است که ایمان بین ترس و امید است نه ناامیدی ایمان است و نه خود را در امان دیدن از عذاب الهی.

مستندات
ذٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ
آن جزا برای آنان از این جهت بود که آنان گفتند.... (بحر العلوم)
مقاتل گوید: به عذاب دردناک آنان را بشارت ده بخاطر اینکه گفتند: ما را آتش درنخواهد گرفت مگر ایامی معدود. (بحر العلوم)
آنان میگفتند ما را به مقدار چهل روز فقط عذاب خواهد بود. (بحر العلوم)
و یا میگفتند باندازه ی روزهای دنیا ما را عذاب خواهد بود. (بحر العلوم)
اندازه ی همان چهل روز که پدرانشان گوساله را عبادت کردند. (العز بن عبدالسلام)
یا هفت روز. (العز بن عبدالسلام)
یا ایامی چند که عذاب تمام میشود. (العز بن عبدالسلام)
یعنی آن روی گردانی و نپذیرفتن برای این است که آنان برای خود عذاب را آسان جلوه دادند و طمع در خارج شدن از عذاب داشته اند بعد چند روز شمرده شده در آن خواهند بود. (نسفی)
ما را با انجام گناه، آتش در نخواهد گرفت مگر مقدار... (ابوسعود)
سمحوَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ سجى
غرور یعنی طمع داشتن از شیی که چیزی از آن حاصل نمیشود. (بغوی)
افتراء یعنی دروغ از خود درست کردن. (بغوی)
بخشش الله با تاخیر در عذاب، آنان را دچار غفلت کرد. (بحر العلوم)
و همینطور آنان را دروغ بر بستن بر الله دچار فریب کرد و آن این بود که میگفتند که ما فرزندان الله و دوستان وی تعالی هستیم. (بحر العلوم)
میگفتند که الله به یعقوب وعده داده است که فقط به اندازه ی گشادن قسم و قسم راست کردن آنان را عذاب خواهد داد. (بیضاوی) یعنی فقط به اندازه ای عذاب دهد که الله متعال، به فرموده اش که عذاب خواهد، عمل کرده باشد.
و یا اینکه میگفتند که پدرانشان، انبیاء هستند و آنان شفاعت خواهند کرد. (بیضاوی)
فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿25﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

پس چه خواهند کرد و چه حیله ای دارند برای روزی که در وقوع آن شکی نیست یعنی روز قیامت آن روزی که در آن هر نفسی را جزای عمل خیر و شرش تماما داده خواهد شد و هیچ یک از اینها با کم شدن ثواب یا زیاد شدن، عذاب مورد ظلم قرار نخواهند گرفت. نکته: قید اخیر که مورد ظلم قرار نخواهند گرفت نشان میدهد که الله به انصاف رفتار خواهد کرد آن هم در روزی که پادشاه و مالکی غیر وی تعالی نیست و همه چیز در دست وی تعالی است باز به ما یادآوری میکند فکر نکنید که عملی ضایع خواهد شد پس با اطمینان خاطر ایمان آورده و عمل کنید که مکافات تمام کرده خواهد شد.

مستندات
فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَّا رَيْبَ فِيهِ
در رد قول و ابطال آنچه آنان را دچار فریب و غرور کرده بود است یعنی یعنی حالشان چگونه خواهد بود جزای آنان در روزی که در وقوع آن شکی نیست. (ابوسعود)
آمده است: اولین پرچم کفر که در روز قیامت بالا آورده میشود، پرچم یهود است و الله متعال انان را در مقابل شهود، بی آبرو میکند و بعد امر میکند تا به جهنم انداخته شوند. (ابوسعود)
به طریق سوال مطرح کردن نشان دهنده ی بزرگ بودن انچه در انتظار آنان است، میباشد. (بیضاوی)
چه حیله و چه عملی خواهند داشت در روزی که در آمدن شکی نیست. (بحر العلوم)
در آن روزی که شکی در آن نیست، چه خواهند کرد؟. (بغوی)
وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ
جزای عمل هر نفسی را بدون نقص داده میشود. (ابوسعود)
در این آیه دلالت است بر اینکه مومن تا ابد در آتش نمیماند چراکه ادای جزای ایمان و کارهای وی در جهنم نخواهد بود و قبل دخول به جهنم نیز نیست پس در نتیجه بعد خلاصی از جهنم خواهد بود. (ابوسعود)
وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
و تمامی مردم هیچ مورد ظلم قرار نمیگیرند به اینکه عذابی بیشتر از جزایش داده شود و یا از ثواب عمل کسی کم کرده شود. (ابوسعود)
قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ ۖ بِيَدِكَ الْخَيْرُ ۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿26﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو یا الله برای ما خیر اراده فرما، هرکه را خواهی هر نوع پادشاهی و مالکیت عطا میکنی و هرکه را خواهی از وی پادشاهی را میگیری و هرکه را خواهی با توفیق و نصرت، عزت میدهی و هرکه را خواهی با عدم توفیق و با خذلان، ذلیل میگردانی خیر تماما در دستان توست و تو بر همه چیز خودت قادر هستی و کسی دیگر تا تو اراده نکنی برچیزی قادر نیست.

مستندات
قُلِ اللَّهُمَّ
ابن عباس در روایت ابی صالح از وی: این آیه زمانی نازل شد که رسول الله ص مکه را فتح کرد و رییس منافقان یعنی عبدالله ابن ابی گفت: محمد، در فکر پادشاهی بر فارس و روم است و چه بعید است آنچه محمد آرزو دارد، این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در روایتی نیز آمده است: رسول الله ص از الله متعال پادشاهی فارس و روم را برای امتش درخواست داد و الله متعال برای چگونگی دعا این آیه را نازل کرد. (بحر العلوم)
در جنگ خندق (احزاب) رسول الله ص امر به حفر خندق کردند و در وقت حفر به صخره ای رسیدند و صحابه از برداشتن آن عاجز گشتند و رسول الله ص کلنگ را گرفتند و بر صخره زدند و نوری از آن صخره برخواست و سلمان به رسول الله ص، گفت: امر عجیبی دیدم، رسول الله ص فرمود: آیا دیدی؟ سلمان گفت: بله. رسول الله ص فرمودند: با آن نور، قصر روم را دیدم و ضربه ای دیگر زدند و فرمودند: با نور این ضربه نیز قصر فارس را دیدم و ادامه دادند: زود باشد که برای امت من، پادشاهی روم و فارس، مسخر خواهد شد. منافقان گفتند: محمد بر نفس خود، اطمینان ندارد که در امنیت باشد و خندق حفر میکند، چگونه است که برای امتش پادشاهی روم و فارس را میخواهد. این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: مشرکین مکه گفتند: اهل فارس و روم روی حریر و دیبا میخوابند اگر محمد پیامبر میبود، چرا روی حصیر میخوابد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
اصل اللهم در لغت یا الله برای ما قصد رحمت فرما بوده وبعد استعمال آن زیاد شد و به یک کلمه تبدیلش کردند. (بحرالعلوم)
مَالِكَ الْمُلْكِ
ای صاحب بندگان و هرچه آنان مالکش هستند. (بغوی)
ای مالک آسمانها و زمین. (بغوی)
تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ
به محمد و تابعان وی عطا میکنی. (بحر العلوم)
ضحاک: به هرکه خواهد اسلام عطا میکند. (بحر العلوم)
منظور از مُلک (پادشاهی) مال و بردگان داشتن است و معنی دیگر پادشاهی یعنی غلبه از نظر دینی است. (بحر العلوم)
به عرب پادشاهی میدهی. (بغوی)
مجاهد و سعید ابن جبیر: پادشاهی پیامبری. (بغوی)
الله متعال پادشاهی را به انبیاء داد و بندگانش را مطیع آنان گرداند و از جباران گرفت. (بغوی)
وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ
از فارس و روم پادشاهی را بر میداری. (بحر العلوم)
یعنی از ابوجهل و بزرگان قریش. (بغوی)
منظور از ملک، قناعت است و یا ملک قیام و به عبادت شب را برپاداشتن است. (نسفی)
وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ
عزت میدهی مسلمانان را. (بحر العلوم)
ضحاک: هرکه را خواهد با اسلام عزت میدهد. (بحر العلوم)
عزت میدهد محمد و اصحابش را وقتی که ده هزار نفر شده و فاتحانه بر مکه وارد میشود و خوار میگرداند ابوجهل و یارانش را طوری که سرشان را بریده و به چاه قلیب انداخته شدند. (بغوی)
هرکه را خواهد با ایمان و هدایت عزت میبخشد و هرکه را خواهد با کفر و گمراهی خوار میگرداند. (بغوی)
هرکه را خواهد با قناعت و رضا به تقدیر، عزت میدهد وهرکه را خواهد با حرص و طمع خوار میگرداند. (بغوی)
وَتُذِلُّ مَن تَشَاءُ
خوار میگردانی اهل شرک و طغیان را. (بحر العلوم)
هرکه را خواهد به شرک، خوار میگرداند. (بحر العلوم)
هرکه را خواهد با توفیق عبادت و طاعت عزت بخشد و هرکه را خواهد با گناه و معصیت، ذلیل گرداند. (بغوی)
عزت در دنیا و در آخرت هرکه را خواهی میدهی با نصرت و هرکه را خواهی خوار میگردانی در دنیا و آخرت به روی گردانی و خذلان. (بیضاوی)
بِيَدِكَ الْخَيْرُ
یعنی نصرت و غنیمت و عزت. (بحر العلوم)
خیر و شر هردو در دستان توست. (بغوی)
هرچند خیر و شر هر دو از الله است ولی برای رعایت ادب فقط خیر را ذکر میکند انچنانکه در دعا گفته نمیشود ای خالق سگها و مگسها مرا بیامرز، هرچند که این گفته حق است. (تفسیر القران العظیم سخاوی)
إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
من جمله بر خوار کردن و عزت دادن. (بحر العلوم)
کسی غیر تو بر چیزی قادر نیست مگر بر آنچه تو برایش مقدر کرده ای. (نسفی)
از حضرت علی از رسول الله ص: فاتحه الکتاب و آیة الکرسی و دو آیه از آل عمران ؛ {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} و {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ}تا {وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} بر عرش معلق هستند و بین آنها و الله حجابی نیست و آنان گفتند: آیا ما را به زمین میفرستی؟ و به کسانی میفرستی که عصیان میورزند؟ الله متعال جواب داد: شما را کسی بعد هر نماز نخواند مگر اینکه جایگاهش را بهشت قرار دهم بر آنچه که لایقش بوده است والا در حظیرة القدس (نام مکانی در بهشت) ساکن گردانم والا به نظر مکنونه (پنهان شده) ام به وی نظر بیاندازم در هر روز هفتاد بار والا هفتاد حاجت از وی برآورده کنم که کمترین آنها آمرزش است و الا از دشمن در پناهش دارم و بر وی چیره اش گردانم. (کنز العمال)
رسول الله ص به معاذ ابن جبل فرمودند: آیا به تو دعائی بیاموزم که اگر بدهی به اندازه ی کوه صبر هم داشته باشی ادا خواهد شد؟ پس این دعا را بخوان: اللهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ، وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ، وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ، وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكِ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ، وتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ، وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ، وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ، وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ رَحْمَنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَرَحِيمَهُمَا، تُعْطِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُمَا، وتَمْنَعُ مَنْ تَشَاءُ، ارْحَمْنِي رَحْمَةً تُغْنِيني بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ. (المعجم الکبیر للطبرانی)
تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ ۖ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ ۖ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿27﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

شب را در روز داخل کرده و از شب کاسته به روز میافزایی و روز را داخل در شب کرده و از روز کاسته به شب میافزایی، و زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون میآوری و مومن را از کافر متولد میکنی و کافر را از مومن متولد میکنی و هرکه خواهی بدون اینکه کسی از تو حساب بخواهد عطا میکنی و هر که را خواهی میبخشی نه بخاطر زحمتش و آنکه را عطا میکنی، خلق را یارای شمارش آن نیست. نکته: اگر به زندگی انسان دقیق نگاه کنیم هرچند عده ای فکر کنند که بخاطر زحمت خود چیزی به دست میآورند ولی با دقت متوجه خواهد شد که افرادی مثل وی بلکه بیشتر از وی تلاش میکنند و بیشتر از وی میفهمند ولی در سختی هستند و چه بسا کسانیکه اگر پیش وی بروی و چیزی از زندگی و کسب درآمد متوجه نیستند ولی میبینی که فراخ روزی است و این نشان میدهد که دهنده ی روزی کسی دیگر است و ما فقط در ظاهر فکر میکنیم با تلاش به دست میآوریم.

مستندات
تُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَتُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِۖ
کلبی: یعنی آنچه از شب کاسته میشود به روز اضافه کرده میشود تا اینکه روز به پانزده ساعت میرسد و این طولانیترین روزها است و شب به نه ساعت میرسد واین کوتاهترین شب هاست و بالعکس. (بحر العلوم)
در هر صورت روز را در شب داخل کرده و شب را در روز داخل میکند و شب و روز بسته به فصول و بسته به جغرافیای هر مکان، تفاوت دارد و زمان به دست الله متعال است. (المنیر زحیلی)
گفته شده است: شب را برداشته میشود و روز را آورده میشود تا روز قیامت چنین است. (بحر العلوم)
ایلاج یعنی داخل کردن چیزی در چیز دیگر را گویند. (ابوسعود)
وَتُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَتُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّۖ
نافع وحمزة والكسائي وعاصم در رواية حفص، میت را به تشدید یاء قرائت کرده اند و بقیه ی قراء بدون تشدید قرائت کرده اند و دو لغت هستند و معنای آنها یکی است.(بحر العلوم)
با بوجود اوردن حیوانات از مواد آن و میراندن آنان. (بیضاوی)
کلبی: یعنی تخم پرنده را که مرده است از پرنده بیرون میآورد و پرنده را که زنده است از تخم که مرده است بیرون میآورد. (بحر العلوم)
نطفه ی مرده را از حیوان زنده بیرون میآورد و حیوان زنده را از نطفه بیرون میآورد. (بحر العلوم)
و دانه را از گیاه و گیاه را از دانه .... (بحر العلوم)
حسن بصری: انسان مومن را از انسان کافر بیرون میآورد و همچنین بالعکس. (بحر العلوم)
روایت شده است که رسول الله ص وقتی به منزل خود وارد شدند زنی با هیئی نیکو دیدند و فرمودند: این زن کیست؟ جواب دادند یکی از خاله های شما. پرسیدند: چه کسی است؟ جواب دادند: سُبْحَانَ الَّذِي يُخْرِجُ الحَيَّ مِنَ المَيِّتِ، چراکه زنی صالح بود و پدرش کافر بود. (بحر العلوم)
وَتَرۡزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ
هرکه را خواهد بدون حساب دهد انگار که بیان میدارد که بر سر الله متعال کسی نیست که وی را در مورد عطایش مورد حساب قرار دهد. (بحر العلوم)
بدون تنگی عطا میکند و به فراخی عطا میکند. (بحر العلوم)
بی حد عطا میکند. (بحر العلوم)
حساب و عدد و مقدار آن را خلق نمیدانند هرچند که نزد الله متعال معلوم است و نشان میدهد الله که بر آن کارهای خارق العاده قادر است، بر عطای بی حد نیز قادر است. (ابوسعود)
وقتی عطا کرد دیگر پی آن را نمیگیرد و پس دادن را نمیخواهد. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر اعمالشان به آنان نمیبخشد بلکه از روی تفضل عطا میکند. (تاویلات اهل سنت)
هرکه را خواهی بدون خستگی وی ، به وی عطا میکنی. (المنیر زحیلی)
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۖ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً ۗ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ۗ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ ﴿28﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

مومنان، کفار را برای خود ولی که یاور هم باشند و دوست حقیقی باشند، نمیگیرند و نباید هم بگیرند یعنی غیر از مومنان دوست حقیقی نمیگیرند، کسیکه آنچه نباید دوست بگیرند را انجام دهد، این گرفتن و دوستی در دین الله جایی ندارد و یا کسیکه چنین کند برای وی نزد الله شانی نیست مگر اینکه بین کفار بوده و از شر آنان در امان نباشید که در اینصورت اظهار دوستی اشکال ندارد ولی در حالتی که قلبا علیه آنان بوده و قلبا فقط مومنان را دوست بگیرند. و الله متعال شما را از خود بر حذر میدارد یعنی اگر از اوامر و نواهی وی سرپیچی کنید با الله طرف هستید. و بازگشت به سوی اوست. نکته: دوستی با کفار همچنانکه فخر رازی گفته است چند قسم است پس هرچه باشد دوست حقیقی و رضا به کفر کافر انسان را از دین خارج میکند. نکته: وقتی چاره ای جز بازگشت به الله نیست و الله از خودش بر حذر میدارد نشان میدهد که چاره ای جز فرمانبرداری از الله متعال در ام و نهی وی تعالی نیست.

مستندات
در روایت ابی صالح از ابن عباس: در شان منافقین نازل شده است که در ظاهر اظهار ایمان میکردند و در خفا با یهود به کمک و یاری دوستی و تولی میکردند و خبر مسلمانان را به آنها میرساندند و امید این داشتند که یهود بر رسول الله ص و یارانش، چیره شوند. (بحر العلوم)
مقاتل: در مورد حاطب بن أبي بلتعة و غیر آنها نازل شده است که اظهار دوستی با کفار مکه میکردند، و الله متعال آنان را از این عمل نهی فرمود. (بحر العلوم)
عده ای از یهود پیش مسلمانان امدند و هدفشان شبهه افکنی در دین بود و رِفَاعَةُ بْنُ الْمُنْذِرِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرٍ، وَسَعِيدُ بْنُ خَيْثَمَةَ به آن عده از مسلمانان که پیش یهود بودند گفتند: با آنان دوستی نکنید و بر حذر باشید که شما را دینتان به فتنه نیاندازد، این آیه نازل شد. (کبیر رازی)
در شان عباده بن صامت نازل شده است که همپیمانانی از یهود داشت و در جنگ احزاب به رسول الله ص گفت: ای پیامبر خدا، همراه من پانصد نفر از یهود هستند، نظر من بر این است که انان با من در جنگ باشند. این آیه نازل شد.(کبیر رازی)
سمحلَّا يَتَّخِذِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ
نهی به لفظ غائب است. (بحر العلوم)
یعنی انان را در کمک کردن و یاری، دوست نگیرید. (بحر العلوم)
از موالات با کفار بخاطر خویشاوندی و یا دوستی، نهی شدند. (ابوسعود)
تا دوستی و دشمنی مسلمانان با کسی نباشد مگر بخاطر الله متعال. (ابوسعود)
از کفار برای شما دوست نخواهد شد هرچند که دوست بگیرید. (تاویلات اهل سنت)
اگر گفته شود: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ، این صفت کفار است. جواب داده میشود: این آیه ایجاب کفر در تحریم موالات با کفار نمیکند. (کبیر رازی)
دوستی مومن با کفار به سه دسته تقسیم میشود: الف: به کفر وی راضی باشد و بخاطر کفرش با وی دوستی میکند پس این شخص کافر خواهد بود. ب: معاشرت نیکو داشتن با آنان و این مورد غیر ممنوع است. ج: این قسم تقریبا حد وسط بین دو قسم اول خواهد بود بدین معنا که به سوی آنان میل دارد و به آنان کمک میکند و یاری میرساند بخاطر خویشاوندی یا دوستی که با هم دارند و این با اعتقاد به باطل بودن دین کفار باشد، این مورد موجب کفر نبوده بلکه ممنوع شرعی است چراکه موالات به این طریق ممکن است منجر دوست داشتن دین کفار شود و به دین وی راضی شود و این باعث خروج وی از اسلام خواهد شد. (کبیر رازی)
اینکه آنان را به دوستی اختصاص داده و بر اسرار مومنان به آنان خبر داده و پیروزی کفار را دوست بدارد، از این امر نهی شده اند. (تفسر القران العظیم سخاوی)
مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ
بغیر از مومنان حالا استقلالا باشد یعنی از مومنان موالات نکرده و با کفار موالات کنند ویا مشترکا با مومنان و با کفار موالات کنند. (ابوسعود)
اشاره است به این مطلب که موالات با مومنان مورد عنایت است و موالات با مومنان فراخ است و نیازی به موالات با کفار نیست. (ابوسعود)
یعنی غیر از مومنان، موالات کند. (کبیر رازی)
وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَلَيۡسَ مِنَ ٱللَّهِ فِي شَيۡءٍ
اگر چنین کنند در ولایت الله چیزی نیستند. (بحر العلوم)
یعنی از ولایت الله منسلخ شده است. (کبیر رازی)
شانی برای وی در نزد الله نیست. (تاج التفاسیر میرغی)
إِلَّآ أَن تَتَّقُواْ مِنۡهُمۡ تُقَىٰةٗۗ
بعد الله متعال استثنایی قرار داد چه بسا که عده ای از مسلمانان در دست کفار گرفتار باشند. (بحر العلوم)
یعنی با زبان کفار را با زبان راضی کرده و در دل مطمئن به ایمان باشند و در اینکار بر آنان گناهی نیست.(بحر العلوم)
موالات با کفار چه ظاهری و چه باطنی درست نیست مگر در زمانی که از آنان بترسید. (ابوسعود)
با اظهار موالات و اطمینان به دشمن دانستن انان خواهد بود. (ابوسعود)
مگر اینکه بین شما و کفار خویشاوندی باشد که در اینصورت صله ی رحم بجای آورید بدون اینکه در دین آنان را ولی و دوست بگیرید. (تاویلات اهل سنت)
از حسن: روزی دو نفر از اصحاب رسول الله توسط مسیلمه کذاب دستگیر شدند و مسیلمه به یکی از آنها گفت: آیا شهادت میدهی که محمد، رسول الله ص ؟ جواب داد: بله بله بله و مسیلمه ادامه داد: شهادت میدهی که من نیز رسول الله ص هستم؟ صحابی جواب داد: بلی. و مسیلمه وی را آزاد کرد و از صحابی دیگر نیز چنین پرسید و صحابی در جواب اینکه محمد رسول الله ص است، جواب بله داد و وقتی در مورد مسیلمه پرسیدند، جواب داد من گوشهایم سه بار این را گفت و مسیمله وی را کشت. این خبر به رسول الله ص رسید و رسول الله ص فرمودند: اما اولی بر یقین خود ثابت ماند و بر آن کشته شد پس شهادت گواریش باد و اما دومی رخصت الله را قبول کرد و بر وی تبعاتی نیست. (نیسابوری)
وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ
از عذابش شما را بر حذر میدارد تا از اقدام به دوستی بدون ضرورت نکنید. (بحر العلوم)
گفته میشود اگر وعید و تهدید، مبهم باشد، شدید خواهد بود. (بحر العلوم)
وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ
بازگشت شما در آخرت به سوی الله است پس بر طبق اعمالتان جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ ۗ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿29﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو اگر شما دوستی با کفار را مخفی بدارید و یا آن را بین خودتان آشکار کنید و یا آشکارا با جنگ با رسولش به دوستی با کفار بپردازید، الله متعال هردو حالت شما را میداند و بر آن اساس مجازات خواهد کرد و الله متعال آنچه در آسمانها و زمین است را میداند و درون و برون شما را دانستن سهل است و بر همه چیز قادر است و عذاب دادن شما برای وی چیزی نیست.

مستندات
قُلْ إِن تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ
اگر مخفی کنید آنچه در ضمیر شماست من جمله موالات با کفار. (ابوسعود)
صدر (سینه) را ذکر میکند منظور قلب است چراکه سینه ظرف قلب است. (خازن)
أَوْ تُبْدُوهُ
یا اینکه بین خودتان آشکار کنیدش. (ابوسعود)
اگر دشمنی با رسول الله ص را چه در سینه نگهدارید و چه با جنگ با رسول الله ص آن را آشکار کنید، الله آن را برای شما ذخیره میکند ویادش میماند و بر ان اساس شما را جزا خواهد داد. (خازن)
يَعْلَمْهُ اللَّهُ
الله متعال میداند و بر آن اساس جزایتان خواهد داد. (ابوسعود)
تمام آنچه مخفی یا آشکار میکنید را الله متعال میداند. (تاویلات اهل سنت)
نشان میدهد که در قلبهای آنان چیزی بوده است. (تاویلات اهل سنت)
پس شما را در دنیا به اسیر شدن و کشته شدنتان، مجازات میکند و در آخرت به عذاب شدید مجازات خواهد کرد. (بغوی)
وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
ذکر عام بعد خاص برای تاکید جمله ی قبلش است و برای تقریر آن است. (ابوسعود)
وقتی الله متعال آنچه در آسمانها و زمین است را میداند، چگونه حال شما از موالات با کفار و میلتان به آنها، بر وی تعالی مخفی بماند؟. (خازن)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
پس بر عذاب شما به عذابی که بیشتر از آن ممکن نیست، قادر است اگر از آنچه نهی شدید دست نکشید. (ابوسعود)
اسم الله را بجای ضمیر ذکر کرده است تا نشان دهد که تهدید خیلی شدید است. (ابوسعود)
آیه بیان وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ، یعنی شما را از خودش بر حذر میدارد کسیکه به علم ذاتی بر همه چیز احاطه دارد و دارای قدرت ذاتی است که همه را بر میگیرد. (بیضاوی)
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا ۗ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ ﴿30﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آورید و بترسید از روزی که هر شخص مکلف، آنچه که انجام داده بود از خیر وشر را حاضر کرده شده مییابد و در آن روز آرزو میکند که بین شخص و اعمالش مدت و یا مکان دوری میبود و آن را نمیدید، و الله متعال شما را از خود بر حذر میدارد و در کنار این، الله متعال به بندگانش بسیار مهربان است پس اعمال خیر انجام دهید تا الله متعال شما را مورد مرحمت قرار دهد. نکته: رافت الله باعث نشود که گناه کنید و انجام گناه باعث ناامیدی شما نیز نشود و توبه کنید.

مستندات
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ
به یاد آرید روزی را که هر نفسی پیدا میکند...(بغوی)
بترسید از روزی که هر نفسی پیدا میکند... (بغوی)
هر نفس مکلفی خواهد یافت. (ابوسعود)
مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ
و چیزی از آن کم کرده نشده است. (بغوی)
هرآنچه که انجام داده اند از خیر و شر حاضر کرده شده مییابند. (بغوی)
با دیدن اعمال خیرش خوشحال میشود. (بغوی)
یعنی در روز قیامت تمام اعمال خیر وشرش را حاضر مییابد. (نسفی)
تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا
دوست میداشت که بین نفس و آن بدی، امدی دور میبود. (بغوی)
یعنی هرکس که صحیفه ی اعمال خیر و شرش را و یا جزای اعمالش دید، آرزو میکند که بین وی و آن روز، زمانی طولانی میبود. (بیضاوی)
سدی: امدا بعیدا یعنی مکانی بعید. (بغوی)
مقاتل دوری مثل مشرق و مغرب میبود. (بغوی)
حسن: دوست میداشت که هیچگاه اعمالش را ملاقات نمیکرد. (بغوی)
گفته شده: ای کاش که ان عمل را انجام نمیداد. (بغوی)
ارزو میکند که بین وی و آن روز مسافتی دور میبود. (نسفی)
تا که نمیدید اعمالش بدش را و یا جزای اعمال بدش را و یا اهوال و ترس آن روز را نمیدید. (انوار القران ملا علی قاری)
وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ ۗ
تکرار برای تاکید و یادآوری است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ
اشاره به این مطلب است که نهی و تحذیر الله متعال بخاطر مهربانی به آنها است و برای مراعات حال آنان است. (بیضاوی)
ویا منظور این استکه الله متعال صاحب عذاب دردناک و مغفرت و گذشت است پس از رحمتش امید باید داشت و از عذابش ترس باید داشت. (بیضاوی)
وقتی یحذرکم الله نفسه را گفت ترس بر مومنان چیره شد پس برای آنان با ذکر اینکه برای بندگانش رؤوف است، به آنان امنیت داد و عادت الله متعال است که در کنار ترساندن، امید را نیز ذکر میکند. (انوار القران ملا علی قاری)
رافت یعنی اشد رحمت. (تفسیر سخاوی)
و یا اینکه رافتش مانع عذاب آنان نخواهد بود یعنی این بر حذر داشت از خود با به یاد داشتن رافت خودش است. (ابوسعود)
قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿31﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو ای محمد به کسانی که ادعای دوستی با الله را دارند اگر الله را حقیقتا دوست دارید پس از من (محمد) پیروی کنید در اینصورت الله متعال از شما راضی شده و دوستتان خواهد داشت، و گناهان شما را میآمرزد و الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: هرکس ادعای محبت الله دارد، حقیقی بودن آن با میزان شرع معلوم میشود پس هر مدعی محب الله نیست مگر اینکه با پایبندی به شرع خودش را به الله ثابت کند که در اینصورت الله متعال نیز وی را دوست خواهد داشت. نکته: *قال رَسُولُ اللَّهِ : «إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلا يَقُولُ: مَنْ عَادَى لِي وَلِيّاً، فَقَدْ آذَانِي، وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ، وَمَا يَزَالُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ، فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ، كنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ، وَبَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ، وَيَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا، وَرِجْلَهُ الَّتِي يَمْشِي بِهَا. فَإِنْ سَأَلَنِي عَبْدِي، أعْطَيْتُهُ، وَإِنِ اسْتَعَاذَنِي، أَعَذْتُهُ، وَمَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِي عَنْ نَفْسِ المُؤْمِنِ، يَكْرَهُ المَوْتَ وَأكْرَهُ مَسَاءَتَهُ». ( صحيح ابن حبان ج1ص202 - سنن الكبري للبيهقي ج5ص156) حديث قدسي: الله تعالي فرمود: هر كس ولي مرا دشمن بداند همانا مرا اذيت كرده است، بنده ی من به من نزديك نمي شود مانند آنچه كه نزديك شده است با اداي فرائض (تا فرايض را به جا نياورد به من نزديك نمي شود) و با اداي نوافل بنده به من نزديك و نزديكتر مي شود تا اينكه من او را دوست خود گيرم و وقتي دوست وي شدم پس من براي وي گوش و چشم، زبان و دست خواهم بود، پس اگر چيزي خواست به او عطاء كنم و اگر پناه خواست، پناه دهم. در انجام چيزي ترديد نكردم مانند ترديدي كه براي گرفتن جان مؤمن كردم. وي مرگ را ناخوش دارد و من هم ناخوشنودم از اذيت شدن وي.* اين حديث تكليف به شريعت را طوري مي نماياند كه اگر آن را انجام ندهيم به هيچ وجهي نمي توانيم به رضایت الله (جل جلاله) برسیم و با انجام دادن فرایض و اضافه کردن نوافل به آن و خواستن رضایت الله (جل جلاله) انسان را به دوستی با الله (جل جلاله) می رساند و نوافل همان عبادات و کارهایی است که پیامبر آنها را انجام می داده یا بر آنها دستور داده است. و این یعنی طریقت. یعنی کارهایی که پیامبر انجام داده. نکته: رضایت الله و مجذوب بودن سالک به الله نشانه اش این است که وقتی در فکرش گناهی خطور کند به یاد الله افتاده و از آن دوری میکند و وقتی قصد انجام کار خیر میکند، الله متعال یادش آمده و به آن اقدام میکند. نکته: در عبادت لذت بردن از عبادت برای بنده جزو مقامات نیست بلکه هدف سالک باید این باشد که رضایت الله در آن باشد نه اینکه بخاطر لذت از عبادت انجام دهد و خوشحالی از عبادت عرض عبادت است و رکن و جوهر عبادت مد نظر داشتن رضایت الله است و قطعا رضایت الله با عمل به شرع حاصل میگردد.

مستندات
قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي
وقتی رسول الله ص ، کعب بن اشرف و یارانش را به اسلام فراخواند، کعب گفت: ما فرزندان و دوستان الله هستیم، یعنی به مانند فرزندان الله هستیم و دوست داشتن ما بیشتر است پس الله متعال به پیامبر فرمود: قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي، اگر الله را دوست دارید از من تبعیت کنید که من رسول الله ص هستم و پیام الله را میرسانم. (بحر العلوم)
ابن عباس: رسول الله ص بر سر قریش وارد شد و قریش داشتند بر بتها سجده میکردند. رسول الله ص به آنها گفت که شما با دین ابراهیم و اسماعیل مخالفت کرده اید. قریش گفتند: عبادت ما این بتان را بخاطر محبتی است که به الله داریم و اینان را عبادت میکنیم تا ما را به الله نزدیک کنند. این آیه نازل شد. (خازن)
گفته شده است: وفد نجران (فرستادگان مسیحیان نجران) گفتند ما آنچه در حق عیسی میگوییم بخاطر محبتی است که به الله داریم. این آیه نازل شد. (خازن)
زجاج: اگر مقصود شما اطاعت از الله متعال است پس آنچه الله متعال فرموده را عمل کنید چراکه محبت داشتن الله و رسولش اطاعت از الله متعال است و رضایت الله متعال در اجرای اوامر وی تعالی است. (بحر العلوم)
از شریعت من و از سنت و طریقت من پیروی کنید. (بغوی)
پس دوست داشتن بنده، الله را این است که از اوامر الله متعال پیروی کند و اطاعت از الله را بر دیگر اشیاء، ترجیح دهد و حب از طرف الله این است که آنان را به نیکی یاد کرده و ثواب دهد و ببخشد. (بغوی)
محبت یعنی میل نفس به چیزی بخاطر کمالی که در آن چیز دیده است که باعث میشود به آنچه به آن چیز نزدیک میکند را انجام دهد پس بنده وقتی میبیند که کمال حق از آن الله متعال است و هرآنچه از کمال در خود و در دیگری میبیند از الله و برای الله و به سوی الله است، پس در اینصورت محبتش جز برای الله و در الله نخواهد بود و این امر میطلبد که بنده اراده ی اطاعت الله رغبت یافتن به آنچه به الله نزدیک میکند، کند. برای همین است که آیه، محبت را به اطاعت تفسیر میکند و محبت الله را مستلزم تبعیت از رسول در عبادت قرار داد و در حریص بودن بر اطاعت از رسول الله ص قرار داد. (بیضاوی)
يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ
محبت از طرف الله یعنی مورد عفو قراردادن وی تعالی و به رحمت نعمت دادن به آنها است. (بحر العلوم)
گفته میشود: محبت الله، عصمت و توفیق الله متعال است و محبت بنده، اطاعت از الله متعال است. (بحر العلوم)
از شما راضی میگردد. (ابوسعود)
وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ
یعنی هرکس را که الله آمرزید از عذاب رها شد. (خازن)
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
الله میآمرزد کسی را که الله را دوست بدارد و آنان را به فضل و کرم خودش مورد مرحمت قرار میدهد. (خازن)
الله متعال آمرزنده ی کسی است که با اطاعت از الله و تبعیت از رسولش، اظهار محبت کرد. (بیضاوی)
غفور و رحیم است برای کسی که دوستی خود را به الله با طاعت الله متعال و تبعیت از رسول الله ص ثابت میکند. (ابوسعود)
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ ۖ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ ﴿32﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

بگو که از الله و رسولش اطاعت کنید و اگر این را قبول نکنید الله متعال کافران را دوست ندارد یعنی شما با این حرکت کافر شده اید و الله متعال شما را نمیآمرزد و عذاب خواهد داد.

مستندات
وقتی آیه ی قبل نازل شد رئیس منافقین عبدالله بن ابی بن سلول به یارانش گفت: محمد میخواهد که طاعت خودش را مثل طاعت الله قرار دهد و به ما امر میکند که وی را دوست داشته باشیم آنچنانکه مسیحیان، عیسی را دوست دارند. این آیه نازل شد. (خازن)
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ
یعنی از الله و رسولش در تمامی اوامر و نواهی اطاعت کنید.(ابوسعود)
یعنی طاعت الله بسته با اطاعت از رسولش است و اطاعت از الله کامل نمیشود مگر اینکه همراه اطاعت از رسولش باشد. (خازن)
اطاعت از رسول گفت نه محمد اشاره به علت واجب الاطاعه بودن رسول الله ص بخاطر فرستاده ی الله بودن است نه بخاطر ذات ایشان. (ابوسعود)
گفته شده است: نشانه ی محبت الله، اطاعت از الله و رسولش است. (نسفی)
فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ
اگر از قبول طاعت الله و رسولش روی بگردانند. (نسفی)
یعنی اگر از اطاعت از الله و رسولش روی گردان شوید، الله از افعال آنان راضی نیست و آنان را نمیآمرزد. (خازن)
یعنی از آنان راضی نشده و بر آنان بغض میورزد. (ابوسعود)
یعنی محبت الله مخصوص مومنان است. (ابوسعود)
از ابی هریره: رسول الله ص فرمود: همه بهشتی هستند مگر کسیکه از رفتن به بهشت، امتناع کند. گفتند: چه کسی از بهشت رفتن امتناع میکند؟ رسول الله ص: هرکس از من اطاعت کرد به بهشت داخل شود و هرکس نافرمانی کرد، از بهشت رفتن امتناع کرده است. (خازن)
این مطلب را میرساند که تولی و روی گردانی از اطاعت الله و رسولش کفر است. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَىٰ آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ ﴿33﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله متعال آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را از بین مردم برگزید.

مستندات
برای بیان اینکه رسول الله ص از اهل بیت نبوت قدیمه است، این آیه را آورده است. (ابوسعود)
برای تشویق به اطاعت از رسول، مناقب انان را ذکر کرده است. (بیضاوی)
با این آیه بر افضل بودن انبیاء بر فرشتگان استدلال شده است. (بیضاوی)
ابن عباس: یهود گفتند که ما از فرزندان ابراهیم و اسحق و یعقوب هستیم و ما بر دین آنان هستیم، پس این آیه نازل شد. (بغوی)
یعنی الله آنان را با اسلام برگزید و شما بر غیر اسلام هستید (بغوی)
اصطفی اختیار کرد یعنی از صفوة به معنی خالص از هر چیز است. (بغوی)
الله متعال آدم ، اختیار کرد. (بحر العلوم)
آدم ابوالبشر و نوح شیخ المرسلین. (نسفی)
آدم یعنی پدر بشر. (بغوی)
و گفته اند: منظور از آل ابراهیم و آل عمران، خودشان هستند، مثل همان که در آیه ی 248 بقره آمده است: وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ [الْبَقَرَةِ: 248] که منظور خود مُوسَى وَهَارُونَ هستند. (بغوی)
دیگران گفته اند: آل ابراهیم: اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط (پسران و نوادگان یعقوب) و رسول الله ص نیز از آل ابراهیم هستند. (بغوی)
تخصیص به ذکر این پیامبران برای این است که گفته اند: تمامی انبیاء از نسل اینان هستند. (بغوی)
به اولاد و پدران ذریه اطلاق کرده میشود. (بغوی)
بعضی گفته اند: منظور دینش است یعنی دین اسلام را برگزید. (بحر العلوم)
گفته میشود حضرت آدم را به پنج چیز انتخاب کرد و برگزید: 1 به بهترین صورت خلقش کرد. 2 اسماء همه چیز را به وی آموخت. 3 فرشتگان را امر به سجده بر آدم کرد. 4 در جنت خود وی را اسکان داد. 5 پدر بشر قرار داد.
و نوح را به پنج چیز اختیار کرد: 1پدر بشر قرار داد چراکه کل بشر غرق شدند و ذریه ی وی باقی ماندند. 2 عمرش را طولانی گرداند. گفته میشود: خوشبخت کسی که عمرش طولانی و عملش نیک است. 3 دعایش بر مومنان و کفار مستجاب شد. 4 بر کشتی حملش کرد. 5 اولین کسی بود که شرائع دیگر را منسوخ گرداند قبل وی ازدواج با خاله و خواهر و عمه ها حرام نشده بود.
و ابراهیم را به پنج چیز برگزید: 1 ابراهیم را پدر انبیاء قرار داد. روایت شده است که از نسل وی تا حضرت محمد ص، هزار نبی مبعوث شده اند. 2 الله وی را خلیل خود گرفت. 3 از آتش وی را نجات داد. 4 وی را امام مردم قرار داد. 5 الله متعال را به پنج کلمه وی را مورد امتحان قرار داد و هر پنج مورد را کامل انجام داد.
آل عمران: مقاتل: منظور پدر موسی و هارون است. کلبی: منظور عمران پدر مریم است و وی از نسل سلیمان بوده است.
منظور آل موسی و هارون است که الله متعال انان را برگزید بر اینکه: 1- به قومش، من و سلوی داد. و این امر برای کسی از انبیاء نبوده است.
اگر منظور پدر مریم باشد: پس آل وی را به ولادت حضرت عیسی برگزید که بدون پدر زاده شد و این برای کسی دیگر رخ نداده است. (بحر العلوم)
عَلَى الْعَالَمِينَ
کلبی: منظور بر عالمیان زمان خودشان است. (بحر العلوم)
ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿34﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و اینان بعضی از بعض دیگر هستند در نسل و در دین و رسول الله ص نیز جزو انان است و الله متعال شنوای داناست. نکته: یعنی اینان فرقی با هم ندارند در نسل و در دین خود و دین همه ی آنان اسلام است که در آخر رسول الله ص آن را اظهار کرده است پس اگر کسی محبت به الله دارد راهی جز تبعیت از محمد رسول الله ص برای وی نیست و الله مدعی و راستگو را میداند و اقوال آنان را میشنود.

مستندات
ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ
نسلی بعد نسل دیگر. (بحر العلوم)
بعض انها بر دیدن بعض دیگر بودند. (بحر العلوم)
بعضی از آنان را بر بعض دیگر برگزید. (بغوی)
بعضی فرزند بعض دیگر بوده اند. (بغوی)
یعنی اینان از یک نسل هستند و منشعب از یکدیگر هستند. (بیضاوی)
بعض آنها بعض دیگر هستند در کمک و همیاری . (بغوی)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ
شنوای سخنان آنان است
عَلِيمٌ
به آنان و به دین آنان داناست. (بحر العلوم)
سمیع و دانا به مردم است و از بین آنان کسانی را در گفتار و کردار صادق هستند را برمیگزیند. (بیضاوی)
گفته میشود: والله سمیع علیم مربوط به آیه ی بعد است یعنی الله شنوا و دانای سخن زن عمران است. (بحر العلوم)
إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي ۖ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿35﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آر ای محمد، وقتی را که زن عمران گفت یعنی دعا کرد: پروردگارا، قطعا من آنچه در شکم دارم را برای تو نذر کرده ام که محررش کنم، پس نذر من را بپذیر همانا که تو شنوای آنچه میگویم هستی و دانای به درون من و قصد من هستی.

مستندات
إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي
زجاج: الله برگزید آل عمران را وقتی که زن عمران گفت... و وقتی که فرشتگان به مریم گفتند:... (بحر العلوم)
منظور حنة مادر مریم است. (بحر العلوم)
وقتی حامله شد نذر کرد که اگر سالم بماند و بچه به دنیا بیاید آن را محرر خواهد کرد. (بحر العلوم)
مقاتل: محرر کسی که برای دنیا کاری انجام نمیدهد و ازدواج نمیکند و برای اعمال اخرت خود را فارغ میکند و همیشه در محراب بوده و عبادت الله میکند.(بحر العلوم)
کلبی: محرر یعنی خادم بیت المقدس بگرداند. (بحر العلوم)
و فقط پسران محرر میشدند و همسرش یعنی عمران گفت: اگر آنچه در شکمت است، دختر باشد چه خواهی کرد و حنة غمگین شد و گفت: يا رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ وأنت تعلم مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. (بحر العلوم)
به دعای من شنوا هستی و به نیت من و آنچه در شکمم هست، دانا هستی. (بحر العلوم)
گویند که عمران و زکریا با جناق بودند و زن عمران که حنه باشد نازا بود و به یائسگی رسید و از اهل بیت صالح بودند که دارای ارج و منزلت نزد الله بودند. روزی حنه زیر سایه ی درختی بود و پرنده ای را دید که به جوجه اش غذا میدهد و حنه هوس بچه کرد و از الله خواست که برایش بچه ای عطا کند و دعا کرد که اگر بچه ای به وی بدهد وی را خادم بیت المقدس خواهد کرد. (خازن)
فَتَقَبَّلْ مِنِّي
یعنی نذرم را از من قبول کن. (خازن)
تقبل یعنی قبول از روی رضا است. (خازن)
فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَىٰ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَىٰ ۖ وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ﴿36﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

وقتی که زن عمران، بچه اش را به دنیا آورد و دید که دختر است، از روی تحسر گفت: من بچه ی دختر به دنیا اوردم. الله بهتر میداند که چه بچه ای به دنیا آورده ای یا آورده است. دیگر اینکه آن بچه ی پسری که میخواست، به سان، این دختری که الله عطا کرده است نیست. زن عمران ادامه میدهد: من نامش را مریم نهادم، و این دختر و فرزندان وی را در پناه تو قرار میدهم تا از شر شیطان مطرود، در حفظ خودت بداری.

مستندات
فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنثَىٰ
وقتی به دنیا آورد، دید که دختر است. (بحر العلوم)
تانیث ضمیر وضعتها که راجع بر آنچه در شکمش است، بخاطر این استکه بچه اش دختر به دنیا امد و یا به جهت تاویل به نفس است. (بیضاوی)
گفت: پرودگارا، دختر به دنیا آوردم. (بحر العلوم)
از آنجا که امید داشت که بچه اش پسر باشد، و برای همین از روی تحسر این جمله را گفته است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ
در روایتی به ضم تاء یعنی الله بهتر میداند که من چه به دنیا آورده ام. (بحر العلوم)
و درروایتی به سکون تاء، در اینصورت فرموده ی الله متعال میشود: یعنی الله خودش میداند که زن عمران چه به دنیا آورده است. (بحر العلوم)
الله میداند و تو میدانی که الله برای این دختر چه علو شان و والامقامی برای وی در نظر گرفته است. (ابوسعود)
وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنثَىٰ
مرد مورد خدمت همانند زن نیست. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: این را الله متعال به رسول الله ص فرموده است. (بحر العلوم)
بعضی نیز گفته اند که این قول مادر حضرت مریم است: یعنی مرد مثل زن در خدمت نیست. (بحر العلوم)
منظور: آن بچه ی نرینه ای که خواسته ای بمانند دختری که الله به تو بخشیده، نیست. (بیضاوی)
وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ
بعد مادرش گفت: من اسمش را مریم یعنی خادم پرودگار، نام گذاری کردم. (بحر العلوم)
معنی مریم را عابده نیز گفته اند. (ابوسعود)
وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ
و من او را عصمت و حفظ تو قرارش میدهم. (بحر العلوم)
وَذُرِّيَّتَهَا
اگر فرزند و نسلی از وی بشود، آنان را نیز در عصمت و حفظ تو میگذارم. (بحر العلوم)
مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
از شیطان ملعون. (بحر العلوم)
از شیطان طرد شده. (بحر العلوم)
سنگسار شده. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: نوزادی زاده نمیشود مگر اینکه شیطان در وقت تولدش، نوزاد را سیخونک میزند و نوزاد از آن خاطر جیغ میکشد بغیر از مریم و پسرش. ابوهریره گوید: اگر خواستید این آیه را بخوانید. (بحر العلوم)
فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا ۖ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا ۖ قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا ۖ قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۖ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿37﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

الله متعال مریم را از مادرش، به نیکی قبول کرد و پرورش وی را به عهده گرفت و به بهترین وجه، پرورش داد. کفالت مریم به زکریا رسید، هربار که زکریا برای خبر گرفتن از حال مریم، به اتاق وی میرفت، میدید که غذا است در حالیکه کسی غیر از زکریا حق ورود به مریم را نداشت. زکریا گفت: این غذا از کجا برای تو آمده است؟ مریم جواب داد: این از نزد الله متعال میآید. قطعا الله متعال به هرکس که خواهد، بی حد و حساب و بدون اینکه مستحقش باشد، روزی میدهد.

مستندات
فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا
پروردگار مریم، مریم را بجای پسر قبول کرد و از نذر مادرش پذیرفت. (ابوسعود)
در اینکه پروردگار و مالک مریم، قبول کرد، گفت در این بیان تشریف حضرت مریم است که بر کسی پوشیده نیست. (ابوسعود)
قبول حسن گفتن از این جهت است که قبل حضرت مریم، هیچ دختر و زنی به خدمت بیت المقدس در نمیآمد و دیگر اینکه از بدو تولد به بیت المقدس بخشیده نمیشد. (ابوسعود)
و الله متعال، مریم را آنطور که شایسته است، رویاند یعنی تربیت کرد و مریم نیز چنین تربیت یافت. (ابوسعود)
یعنی مریم را و فرزندانش را از شیطان رجیم در پناه خود گرفت و دعای مادر را قبول کرد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی با وجود اینکه دختر است طوری پرورشش داد که صلاحیت خدمت بیت المقدس را دارا شد. (تاویلات اهل سنت)
انبتها...: یعنی برای شیطان بر مریم راهی نگذاشت. (تاویلات اهل سنت)
منظور این است که تربیت مریم را الله متعال خودش قبول کرد طوری که از کسی از مخلوقات چیزی نخورد بلکه با غذایی که الله متعال برایش میفرستاد، تربیت یافت. (تاویلات اهل سنت)
وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا
در آخر، زکریا کفیل و ضامن مهیا کردن مصالح مریم شد و بر تدبیر امور وی ضامن شد و این نه از طریق وحی بلکه بر طریقی که در آینده ذکر خواهد شد، ضامن و کفیل گردید. (ابوسعود)
یعنی با قرعه کشی و انداختن قلم به آب، انتخاب شد.
الله متعال، زکریا را کفیل وی گرداند. (تاویلات اهل سنت)
كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا
هربار که زکریا برای خبرگیری از حال وی به پیش مریم میرفت، پیش مریم غذایی مییافت که بر طبق عادت نباید میبود. (ابوسعود)
میگویند: غذای زمستان را در تابستان و غذای تابستان را در زمستان، در پیش مریم مییافت. (ابوسعود)
دیگر اینکه از هیچ پستانی شیر نخورده بود. (ابوسعود)
وقتی بر اتاق مخصوص برای مریم وارد میشد ویا بر مسجد و یا بر بلندترین مکان از مسجد. (بیضاوی)
قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا
وقتی زکریا چنین حالتی را دید،گفت: ای مریم، این غذا برای تو میآید؟ چراکه این غذا شبیه طعام دنیایی نیست، دیگر اینکه درها قفل هستند. (ابوسعود)
و این دلیل بر وجود کرامت است. (ابوسعود)
گفته اند: انبیاء مامور به اظهار معجزه هستند و اولیاء مامور به اخفای کرامت هستند. (نیسابوری)
هرچند مریم هنوز به سنی نرسیده بود که چنین مورد خطاب قرار گیرد ولی زکریا وقتی دید که مریم تایید شده از طرف الله متعال است، این سوال را مطرح کرد. (ابوسعود)
قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ
مریم جواب داد: از نزد الله است پس تعجب نکن و بعید ندان. (ابوسعود)
گفته شده است: حضرت مریم نیز در زمان نوزادی سخن گفته است. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
یعنی الله بی حد، میبخشد از بس که رزق زیاد میدهد. (ابوسعود)
یعنی بدون اینکه مستحقش باشی، رزوی میدهد. (ابوسعود)
روایت شده است که حضرت فاطمه دختر رسول الله، دو قرص نان و مقداری گوشت در طبقی به رسول الله ص هدیه داد و بعد رسول الله ص آن طبق را به حضرت فاطمه پس داده و فرمودند: بگیر. وقتی آن را باز کردند، دیدند که پر از نان و گوشت است و رسول الله فرمودند: انی لک هذا؟ حضرت فاطمه جواب داد: قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ، رسول الله ص فرمودند: الحمد لله که الله تو را شبیه سیده ی بینی اسرائیل، گرداند بعد حضرات علی و حسن و حسین را جمع کرده و خوردند و سیر شدند و از آن باقی ماند و آن را به همسایگان دادند. (ابوسعود)
از موضعی روزی میرساند که حسابش را نمیکنی. (تاویلات اهل سنت)
هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ ۖ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً ۖ إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ ﴿38﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

در این زمان بود که زکریا پرودگارش را دعا کرد، دعایش این بود: پروردگار من، از نزد خود و به عطای خود به من، فرزندی صالح و سالم عطا کن. قطعا تو شنوای دعایی، و هر دعایی شنیده شد، قبول شود.

مستندات
هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ
وقتی زکریا این واقعه را دید، امیدوار شد که بچه دار شود، و از موعد بچه نیز پیر شده بود و کلیددار قربانی بیت المقدس بود و از اینکه بعدش کسی نباشد که از وی از نسل وی بگیرد ناراحت بود و گفت: وقتی الله متعال چنین کاری انجام میدهد، برای من نیز بچه خواهد داد. (بحر العلوم)
قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً
از نزد خودت فرزندی که با تقوی و مهذب به من عطا کن. (بحر العلوم)
گفته میشود: یعنی با خلقت کامل، عطا کن. (بحر العلوم)
مسلمان مطیع عطا کن. (بحر العلوم)
ۖ إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ
یعنی اجابت کننده ی دعا هستی. (بحر العلوم)
شنونده و اجابت کننده ی دعا هستی. (خازن)
فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَىٰ مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ ﴿39﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

فرشتگان که جبرئیل نماینده ی آنها بود، زکریا را صدا صدا زدند در حالیکه زکریا، ایستاده بود و نماز میگذارد، گفتند: الله متعال تو را به فرزندی به نام یحیی بشارت میدهد که از تو خواهد، و یحیی تصدیق کننده ی نبوت و رسالت حضرت عیسی خواهد بود و بر قومش ریاست خواهد کرد و بزرگوار خواهد بود و پیامبر خواهد بود و کسی خواهد بود که دنبال زنان نبوده و میلی به آنان ندارد و از جمله ی صالحان خواهد بود. نکته: بین نبی و من الصالحین عطف نیامده است تا آن را نیز یک صفتی دیگر بدانیم بلکه آنچه به نظر میرسد قرآن کریم در اینجا دنبال جواب اهل کتاب را دادن است: 1 حصور میگوید بر هر اساس که معنا شود، از انجا که کل اهل کتاب، تمامی انبیاء را یا زانی میدانند یا زنا زاده، در اینجا با دو قید جواب انها را میدهد الف: اینکه یحیی نه زانی است چراکه حصور است، و دیگر اینکه زنا زاده نیست چراکه از قومی با آبرو و صالح است. من الصالحین گفتن مانند این است که بگوییم من القریش یا من آل فلان، یعنی یحیی از قومی بوده است که صالح بوده اند. والله اعلم.

مستندات
فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ
ندا دهنده جبرئیل بوده است. (ابوسعود)
زجاج گوید: ندا از این جنس یعنی از جنس فرشتگان آمد. (ابوسعود)
گفته شده: از آنجا که جبرئیل رئیس این فرشتگان بود، به صیغه ی جمع آورده است. (ابوسعود)
و گفته اند: هر رئیسی، برای خودش اتباعی دارد پس از این جهت به جمع آورده است. (ابوسعود)
آمدن فاء در فناداه، نشان از این دارد که محض دعا کردن، دعایش اجابت شده است. (ابوسعود)
وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ
در حالیکه ایستاده به نماز بود. (ابوسعود)
در مسجد بود ویا در اتاق مریم بود. (ابوسعود)
أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَىٰ
ندا دادند بر اینکه الله متعال تو را بشارت به یحیی میدهد. (ابوسعود)
یحیی اسم غیر عربی است. (ابوسعود)
از ابن عباس روایت شده است: یحیی نامیده شدن بخاطر این است که با تولدش، مادرش از نازایی احیا شد. (ابوسعود)
قتاده: قلبش به ایمان زنده شد. (ابوسعود)
یحیی نامیده شد بخاطر اینکه دین را و اخلاق فاضله را و مروت را زنده کرد. (تاویلات اهل سنت)
اصل در این موارد که اسم شخص است راه سالمتر این است که در معنی آن توغل نشود. یحیی نامیده شد بخاطر اینکه دین را و اخلاق فاضله را و مروت را زنده کرد. (تاویلات اهل سنت)
در اینجا مضافی قبل یحیی باید مقدر باشد مثلا بشارت دادند به ولادت یحیی. (ابوسعود)
مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ
در حالیکه تصدیق کننده خواهد بود. (ابوسعود)
منظور از کلمه الله، که یحیی وی را تصدیق میکند، حضرت عیسی بن مریم است. (ابوسعود)
کلمه الله نامیده شدن ایشان برای این است که به فرمان کُن، به وجود آمده و بدون پدر متولد شده است. پس وجود حضرت عیسی به بدیعیات عالم امر، شبیه است. (ابوسعود)
گفته شده: یحیی اولین کسی بود که به کلمه الله بودن و روحی از الله بودن حضرت عیسی را تصدیق کرده است. (ابوسعود)
وَسَيِّدًا
رئیس قومش خواهد بود. (ابوسعود)
در شرف بر دیگران غلبه خواهد کرد. (ابوسعود)
و اینچنین نیز شد چراکه هیچگاه گناهی انجام نداده بود و قصد گناه نیز نکرده بود. (ابوسعود)
در علم و عبادت سید قومش است. (تاویلات اهل سنت)
منظور از سید در اینجا، حکیم یعنی با حکمت دانسته اند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده اس: سیدی که از پروردگارش اطاعت کند و بر وی عصیان نورزد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گقته اند: یعنی با اخلاق. (تاویلات اهل سنت)
سید در اینجا یعنی با تقوی. (تاویلات اهل سنت)
وَحَصُورًا
مبالغه کننده با وجود قدر بر انجام گناه، در نگاه داشت نفس از شهوات بود. (ابوسعود)
روایت شده است: در زمان کودکی ، وی را به به بازی دعوت کردند و یحیی جواب داد: برای بازی خلق نشده ام. (ابوسعود)
حصور کسیکه آب منی ندارد و شهوت ندارد. (تاویلات اهل سنت)
از زنان نگاه داشته شده و منع شده است. (تاویلات اهل سنت)
کسیکه به زنان میل ندارد. (تاویلات اهل سنت)
اگر آب نداشت و مردانگی نداشت این صفت مدح نمیبود چراکه کسی که عاجز از زنا است را به دوری از زنا مدح نمیشود بلکه کسی مورد مدح قرار میگیرد که با وجود قدرت از ان دوری کند. (تفسیر سخاوی)
وَنَبِيًّا
و پیامبر خواهد بود. (ابوسعود)
مِّنَ الصَّالِحِينَ
نشأت یافته ی دامان صالحان است. (ابوسعود)
و یا از مشهورین به صالح بودن است. (ابوسعود)
منظور از صالحین در اینجا ما فوق صلاحیت نبوت است و براین اساس است که حضرت سلیمان با وجود پیامبر بودن دعا میکند که از زمره ی صالحین قرارش دهند. (ابوسعود)
هرچند انبیاء، همه صالح هستند ولی از آنجا که انبیاء از جهتهای بسیار لایق این صفت میشوند، بعد ذکر نبی بودن، از صالحین بودن را نیز ذکر کرده میشود. (تاویلات اهل سنت)
و میتواند که دعای این مساله باشد که در آخرت از صالحان باشد. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ ۖ قَالَ كَذَٰلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ ﴿40﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

زکریا گفت: یا رب، این مساله چگونه به وقوع میپیوندد در حالیکه مرا پیری گرفته و ضعیف کرده است و همسرم نازا است، حال با چنین وضعیتی چگونه صاحب فرزند خواهم شد؟ جواب آمد: از این قبیل کارهای شگفت را الله متعال هرچه خواهد را انجام میدهد.

مستندات
قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ
بنا بر اینکه از عادت بدور است، گفت: چگونه مرا پسری خواهد بود؟ (تفسیر ملاعلی قاری)
ویا آن را خیلی بزرگ یافت، گفت:... (ملاعلی قاری)
و یا از روی تعجب از این امر گفت:... (ملاعلی قاری)
در حالیکه مرا بزرگی سن گرفتار کرده است وضعف بر من غلبه کرده است.(ملاعلی قاری)
زکریا در آن وقت، نودونه یا صد و بیست سال داشت. (ملاعلی قاری)
زن وی نیز هشتاد و نه سال داشت. (ملاعلی قاری)
عاقر: شنزاری که گیاهی نمیرویاند و به زن نازا اطلاق میشود. (تفسیر سخاوی)
آیا سواال زکریا بعد وعده ی الهی از روی شک بوده است؟ خیر. الف: بلکه در روایتی آمده است که شیطان به زکریا گفته است که آن وعده از شیطان بوده است. ب: سوال زکریا از کیفیت آن بوده است نه اینکه به اصل ماجرا، شک داشته باشد. (بغوی)
سوال زکریا از چگونگی آن بود یعنی آیا در همین حالت پیری خواهم بود و پسر به من داده خواهد شد یا اینکه جوان میشوم وپسر داده میشود؟ (تاویلات اهل سنت)
قَالَ كَذَٰلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
الله گفت و یا فرشته گفت: الله متعال هرآنچه از عجائب را خواست انجام میدهد. (ملاعلی قاری)
همچنانکه بر پیر فرزند عطا میکند، بر هرچیز دیگر نیز قادر است. (ملاعلی قاری)
قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً ۖ قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا ۗ وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ ﴿41﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

وقتی زکریا این بشارت را شنید، دعا کرد تا برایش نشانه ای در حصول این امر برایش قرار دهد و الله متعال فرمود: نشانه اش اینکه سه روز زبانت به جز برای ذکر الله و نماز،نچرخد مگر اینکه به طریق آهسته با کسی سخن بگویی و یا به اشاره، و در این مدت پرودگارت را زیاد یاد کن و در اول روز و بعد از ظهر نیز به تسبیح الله متعال مشغول باش.

مستندات
قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّي آيَةً
شاید که متوجه نشده باشد که این بشارت از فرشته بوده و یا وسوسه ی شیطانی است، از همین جهت نشانه ای خواست تا بداند که این رحمانی است نه شیطانی. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: سوال از اینکه چه وقتی علوق صورت میگیرد است. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا
بعضی گفته اند بخاطر همین سوالش سه روز زبانش گرفت و نتوانست صحبت کند و این قول اشتباه است چراکه از صحبت کردن با مردم منع شد نه از صحبت کردن. (تاویلات اهل سنت)
سه روز زبان از سخن بند آمده و به جز برای ذکر و تسبیح نچرخید تا خالص برای الله باشد گویا که میگوید نشانه اینکه تا سه روز جز شکر چیزی نگویی. (ابوسعود)
یا اینکه جواب از جنس سوال است و ان اینکه وقتی در مورد بچه اوردن در این سن سوال کرد زبانش بند آمد تا نشانه ای باشد برای درست بودن بشارت. (تاویلات اهل سنت)
بهترین جواب آن است که بر طبق سوال باشد و در اینجا زکریا برای شکرگزاری پرسید که چه وقت یا چگونه خواهد بود؟ جوابش این شد که به جز شکر زبانش به چیز دیگر نچرخید. (بیضاوی)
مگر به رمز یعنی به اشاره با لبان است. (تاویلات اهل سنت)
منظور این است که سه روز روزه بگیر و آنان در وقت روزه صحبت نمیکردند. (مظهری)
و یا اشاره با سر ویا با حرکت دادن لبان بوده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز منظور اشاره به دست گفته ان. (تاویلات اهل سنت)
مگر به طریق ایحاء یعنی خفی و با صدای پایین. (درج الدرر جرجانی)
وَاذْكُر رَّبَّكَ كَثِيرًا
وقتی نشانه ی بچه آوردن ظاهر شد از برای شکر گزاری، الله را زیاد یاد کن. (مظهری)
در این ایام سه روز، زیاد یاد کن. (بیضاوی)
اینکه امر به ذکر را به قید کثرت مقید کرد نشان میدهد که امر مقتضی تکرار نیست. (بیضاوی)
وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ
یعنی از بعد زوال نماز بخوان تا پاسی از شب، منظور ظهر و مغرب و عشاء است. (مظهری)
و از نماز صبح تا وقت ضحی (چاشت). (مظهری)
عشی یعنی از وقت زوال تا غروب. (نسفی)
عشی از عصر تا عشا، ویا از ظهر تا عشا. (درج الدرر جرجانی)
ابکار یعنی زمان را بکرة قرار دادن یعنی روز را و آن اول روز است. (درج الدرر جرجانی)
در روز و شب به تسبیح مشغول باش. (بحر العلوم)
وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ ﴿42﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یادآور زمانی را که فرشتگان به مریم گفتند: ای مریم همانا لله متعال تو را برگزید و توفیق عبادت داد و تو را از ناشایستی ها پاک داشت و تو را بر زنان عالم، برگزید.

مستندات
وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ
گوینده جبرئیل است. (بحر العلوم)
اگر روایتی در این مورد باشد که جبرئیل بوده است درست است والا کسی نمیتواند بر جبرئیل بودن و تعیین ان فرشته حکم کند. (تاویلات اهل سنت)
مریم پیامبر نبوده است پس این گفتار فرشتگان به چه طریق بوده است؟ الف: کرامت برای مریم بوده است. ب: به طریق الهام و القای به قلب مریم بوده است آنچنانکه برای مادر موسی رخ داده است. (کبیر رازی)
آنچه قبل این برای مریم ذکر شده بود از بابت تربیت جسمی بوده است و الان خطاب برای یادآوری احکامی دیگر است و این از باب تربیت روحانی است. (ابوسعود)
يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ
ای مریم الله تو را به اسلام اختیار کرد. (بحر العلوم)
این اصطفای اول دلالت دارد بر برگزیده بودن مریم در اول عمر خودش که برای خدمت به بیت المقدس قبول شد درحالیکه برای زنی قبل وی نبوده است و آمدن روزیش از بهشت. و مساله ی دیگر اینکه سخن فرشتگان را شفاها شنید و این برای کسی غیر وی از زنان رخ نداده است.(کبیر رازی)
هردو برگزیدگی را یکی بدانیم نیز از مناسبت به دور نیست چراکه یاداوری این مطلب است که قبل بشارت نیز حضرت مریم از خلق بریده وبه الله مشغول بوده و بر عبادت بوده و مستعد افاضه ی روح بر خود بوده است. (ابوسعود)
وَطَهَّرَكِ
از گناهان و فاحشه تو را پاک داشت. (بحر العلوم)
گفته میشود از خون حیض ونفاس پاک داشت. (بحر العلوم)
تطهیر از کفر و شرک و معصیت است همچنانکه در حق زنان پیامبر ص آمده است. (کبیر رازی)
از دست زدن مردان، وی را پاک داشته است. (کبیر رازی)
از عادات زشت و اخلاق مذموم وی را پاک داشته است. (کبیر رازی)
از تهمت یهود و افترای آنان تو را پاک داشته است. (کبیر رازی)
وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ
و تو از زنان عالم برگزید تا عیسی را بدون پدر به دنیا بیاوری. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: بر زنان عالم زمان خودت، تو را فضیلت و برتری داد. (بحر العلوم)
برگزیدن دوم اینکه حضرت عیسی را بدون پدر به وی داد و عیسی در نوزادی سخن گفته و مریم را تبرئه کرد و وی و عیسی را نشانه و آیتی برای عالمیان قرار داد. (کبیر رازی)
از ابن عباس: رسول الله ص چهار خط کشیدند و فرمودند: میدانید این چهار خط چیست؟ صحابه گفتند: الله و رسولش میدانند. فرمودند: برترین زنان بهشت چهار هستند: مریم بنت عمران و آسیه زن فرعون و خدیجه و فاطمه بنت محمد. (تاویلات اهل سنت)
يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ ﴿43﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

ای مریم به عبادت الله با خضوع و خشوع ادامه بده و سجده کن و رکوع کن همراه رکوع کنندگان و از زمره ی نمازگزاران باش.

مستندات
يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ
ای مریم به طاعت پرودگارت، مشغول شو. (ملاعلی قاری)
به آنچه رضایت الله است، بپاخیز. (ملاعلی قاری)
ویا اینکه در نماز قیامت را طولانی کن. (ابوسعود)
وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ
امر به نماز به جماعت شد باضافه اینکه ارکان آن را نیز یاداوری کرد، تا نشان بدهد که رعایت آنها واجب است و اینکه هر یک از این سجده و رکوع اصالت دارند. (ابوسعود)
اگر چگونه است که مریم را امر کرده میشود که همراه رکوع کنندگان رکوع کند؟ گفته شده است: اهل مسجد خویشاوندان نزدیک مریم بوده اند و محرم وی بوده اند. مگر نمیبینی که آنان بر سر کفالت مریم، با هم مخاصمه کرده اند و هریک خود را اولی به نگه داری وی نزد خود میدانست. (تاویلات اهل سنت)
منظور از همراه رکوع کنندگان رکوع کن این است که از جمله ی نمازگزاران باش نه از غیر نمازگزاران. (نسفی)
تقدیم سجده بر رکوع در ذکر: الف: چراکه در شریعت آنها چنین بوده است. ب: برای نشان دادن افضلیت سجده بر رکوع است. ج: نشان دهد که بدون رکوع نماز نمیشود. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ ۚ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ ﴿44﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

این امور مذکور از امور غیبی بوده است که تو ای محمد، این امور را به طریق وحی، دانسته ای و تو که از این امور خبر میدهی، وقتی آنان قلمهای خود را انداختند تا مشخص شود که کفالت و حضانت مریم به چه کسی میرسد، و تو در وقتی که آنان در این مورد مناقشه میکردند و هریک ادعای حضانت میکرد، در بین آنان نبوده ای.

مستندات
ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ
این قصه ی حنه زن عمران و زکریا و یحیی و مریم، از جمله ی امور غیبی است که تو بر آن اطلاع نداشته ای مگر به وحی بوده است. (نسفی)
به وحی بودن این امور را گوش زد میکند تا منکران را مورد شماتت قرار دهد. (بیضاوی)
وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ
وقتی تیرهای خود را انداختند و یا وقتی چوب آتش گیره ی خود را انداختند. (نسفی)
ویا قلمهاییکه با آن تورات را مینوشتند را انداختند و این از جهت تبرک بوده است. (نسفی)
انداختن آنها برای قرعه کشی بوده است. (نسفی)
أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ
آنها را انداختند تا ببینند که چه کسی کفالت مریم را میگیرد. (نسفی)
وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ
و تو ای محمد نزد آنان نبودی در زمانی که با هم رقابت میکردند در اینکه چه کسی کفالت مریم را داشته باشد. (نسفی)
إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ ﴿45﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

به یاد آر ای محمد، وقتی که فرشتگان به مریم گفتند: الله متعال تو را بشارت میدهد به فرزندی که با کلمه ای از نزد الله، در تو خلق میشود، و اسمش مسیح یعنی عیسی پسر مریم، است، وی در دنیا دارای مقام و منزلت و آبرو خواهد بود و در آخرت نیز چنین خواهد بود و از مقربان درگاه الهی است.

مستندات
إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ
فرشتگان به مریم گفتند: ای مریم. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ
همانا الله تو را بشارت داده است به فرزندی که از تو متولد خواهد شد، بدون اینکه تو را شوهری باشد و نه آمیزشی و اسم آن پسر، عیسی است. (خازن)
بشارت میدهد یعنی چیزی که تو را خوشحال میکند. (بحر العلوم)
قتاده: بکلمه منه یعنی به کلمه ای از الله متعال یعنی به فعل کن، خلق میشود. انچنانکه که آنچه از قضا و قدر الهی چیزی صادر شده باشد، به آن قدر الله قضا الله اطلاق میشود. (خازن)
از آنجا که همه چیز با امر الله و به کلمه ی کن خلق میشوند، ولی وجه نسبت به حضرت عیسی این است که هرمخلوق دیگری غیر از حضرت عیسی، سبب ظاهری مثل ازدواج و آمیزش حاصل میشوند ولی حضرت عیسی، بدون پدر و مستقیم به امر الله متولد شده است. (خازن)
از این جهت که در نوزادی با مردم سخن گفت، کلمه منه گفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
عیسی در معرب ایشوع است. (ابوسعود)
ابن مریم (پسر مریم) به اشاره به این است که بدون پدر متولد خواهد شد. (ابوسعود)
مسیح کلمه ای مشتق است یا اینکه مجرد نامگذاری است؟
بعضی گفته اند: اسم عیسی در عبرانی مشیخا بوده و عرب آن را به مسیح، تبدیل کرده اند. (خازن)
اکثرا بر این هستند که مشتق است و وجه مسیح گفته شد چراکه به هر بیماری دست میزد، شفا مییافت. (خازن)
بعضی نیز گفته اند از این جهت که به برکت مسح یعنی مورد لمس قرار گرفته است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند وقتی متولد شد، روغن مالی شده بود. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: از آنجا که جبرئیل وی را با بال خود مسح کرد تا شیطان بر وی راهی نداشته باشد. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: از آنجا که در یک مکان مقیم نمیشد و همیشه در حال رفتن بود، مسیح گفته شده است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: کف پای ایشان صاف بوده و گودی کف پا نداشته است و به دجال نیز مسیح گفته میشود چراکه چشمان وی ممسوح است یعنی برداشته شده است.(خازن)
بعضی نیز گفته اند: مسیح یعنی صدیق راستگو از این جهت به حضرت عیسی گفته شد و از طرفی به کذاب دروغگو نیز اطلاق میشود وبرای همین به دجال مسیح گفته شده است. (خازن)
وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
بلند مرتبه و صاحب جاه و مقام در دنیا و آخرت، است؛ بلند مرتبه بودنش در دنیا از جهت نبوت و قدرت شفای کور مادرزاد داشتن و شفا دهنده ی برص و جذام بودن است و در آخرت اینکه نزد الله متعال، دارای جایگاه بلند و علو مرتبه است. (خازن)
وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ
یعنی نزد الله در روز قیامت، از مقربان است چراکه اهل جنت دارای منازل و درجات است و منازل و مراتبشان، از دیگر بهشتیان بالاتر است. (خازن)
گفته شده است: من المقربین گوش زد کردن علو مرتبه و به آسمان برده شدن وی است. (خازن)
مقرب یعنی نزدیک آورده شده، به الله از نظر درجه. (تاویلات اهل سنت) یعنی رتبه اش بالا است و از نزدیکان به الله متعال شده است.
وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ ﴿46﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و مسیح در دروان در گهواره بودنش با مردم همانند بزرگسالان که عقل و هوششان کامل است سخن میگوید و همچنین در دوران کهولت نیز مثل همان سخن خواهد گفت و از زمره ی نیکان است. نکته: حضرت مسیح مثل انسانهای دیگر، متولد شده و دروان کودکی و کهولت دارد تنها فرق ایشان با انسانهای دیگر این است که بدون اینکه پدری داشته باشد، متولد شده است. نکته: از نیکان است یعنی زنا زاده نیست و بلکه از نسل نیکان است.

مستندات
وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا
و با مردم سخن خواهد گفت، در دوران کودکی و بزرگسالی به کلام انبیاء بدون اینکه کلامش در دوره ای تفاوتی داشته باشد. (ابوسعود)
آمده است که حضرت عیسی در دوران جوانی به آسمان برده شده است و کهلا منظور بعد نزول به زمین است. (بیضاوی)
کهلا اشاره به این مطلب است که از دسترس دشمنانش دور است و تا سن کهولت خواهد رسید. (ملاعلی قاری)
وقتی دوران مختلفی از کودکی و کهل شدن، سخن گفته میشود، نشان میدهد که از الوهیت به دور است. (ابوسعود)
برای تبرئه ی مادرش سخن گفت و در وقتی که در گهواره بود نیز نبی بود و یا کلامش آمادگی برای نبوت بوده است. (العز بن عبدالسلام)
کهلا یعنی بردبار و حلیم است. (العز بن عبدالسلام)
کهل از نظر سن است، کهوله به سی چهار سال گفته میشود. و یا به سنی بالاتر از جوانی و پایینتر از پیری اطلاق میشود. (العز بن عبدالسلام)
یا در کودکی به کلام کهلان سخن میگوید. (العز بن عبدالسلام)
وَمِنَ الصَّالِحِينَ
درحالیکه از صالحان است. (ابوسعود)
سخن میگوید درحالیکه از نیکان است. (ابوسعود)
همراه اجدادش در بهشت خواهد بود. (بحر العلوم)
از زمره ی کسانیکه کامل در صلاح هستند که حق الله و حق مردم را ادا میکنند، خواهد بود. (ملاعلی قاری)
قَالَتْ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ ۖ قَالَ كَذَٰلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ إِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ﴿47﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

مریم گفت: این فرزند که به من بشارت داده شده است، چگونه و از کجا خواهد آمد؟ در حالیکه مرا بشری، لمس نکرده بماند که آمیزشی صورت گرفته باشد، جبرئیل جواب داد: درست میگویی که لمسی صورت نگرفته است، ولی الله متعال وقتی چیزی را اراده کند، در لحطه ای خواهد شد، در زمانی مثل اینکه بگوید: شو، پس میشود.

مستندات
قَالَتْ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ
مریم گفت: از کجا مرا بچه میآید در حالیکه من با هیچ بشری آمیزش نداشته ام؟ (بحر العلوم)
مریم میدانست که تولد فرزند از امیزش با مرد حاصل میشود و میدانست که ازدواج نخواهد کرد و میدانست که با کسی آمیزش نخواهد داشت، این سوال را پرسید. (تاویلات اهل سنت)
سوال مریم این بود که وقتی هبه شدن فرزند به وی الهام شد، از چگونگی آن پرسید. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ كَذَٰلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ
جبرئیل گوید: همانطور است که میگویی و تو را بشری لمس نکرده است ولی الله متعال هرچه را خواهد، خلق میکند. (بحر العلوم)
إِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فَيَكُونُ
وقتی اراده ی خلق چیزی را کند، به آن (شو) میگوید و آن میشود. (بحر العلوم)
یعنی آنچنان میشود که الله میخواهد. (خازن)
وقتی اراده کرد این است که با صفت تکوین، آن هست کند و بر وی تعالی خلق و تکوین مخلوقات، سنگینی نمیکند و سخت نیست. (تاویلات اهل سنت)
اینکه میگوید: کن (شو) و میشود، منظور این نیستکه الله تعالی حروف کاف و نون را تلفظ کند بلکه خبر از سرعت شدن اراده ی الله است، یعنی در سریعترین حالت اراده ی الله تحقق مییابد و این نیست که وقت و زمانی داشته باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ ﴿48﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و بشارت باد که به وی الله متعال، نوشتن را آموزش میدهد و حکمت را و خصوصا کتاب های تورات و انجیل را آموزش میدهد.

مستندات
وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ
و به وی کتابت آموزش میدهد. (ابوسعود)
و یا کتب آسمانی را آموزش میدهد. (ابوسعود)
از خوش خطترین زمان خودش بوده است. (نسفی)
کتاب نبیین. (تاویلات اهل سنت)
وَالْحِكْمَةَ
یعنی علوم و تهذیب نفس آموزش میدهد. (ابوسعود)
بیان حلال و حرام به وی آموزش میدهد. (نسفی)
کتاب نوشتن است و حکمت به زبان بیان کردن. (نسفی)
فقه است ویا حکم بین مردم و یا سنت است و اصل حکمت به حقیقت و درستی رسیدن است. (تاویلات اهل سنت)
وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ
جدا ذکر کردن و نام بردن از این دو کتاب چراکه این دو دارای فضیلت و زیبایی و اناقتی بر غیر دارند. (ابوسعود)
این سخنان برای خوش کردن قلب مریم و دور کردن ترسی که بر وی وارد شده از اینکه از طرف قومش مورد ملامت قرار خواهد گرفت چراکه بدون پدر فرزندی خواهد آورد. (ابوسعود)
وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ۖ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ ۖ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِ اللَّهِ ۖ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿49﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

حضرت عیسی به بنی اسرائیل فرستاده شده است و فرستاده شدن من این استکه برای شما شکل میدهم از گل، صورت پرنده ای را و بر آن میدمم و به امر الهی، پر میکشد و پرنده میشود و کور مادر زاد و کسیکه چشم ندارد را بینا میگردانم و پیس دار را درست میکنم و مردگان را زنده میگردانم و همه به امر و اذن الهی است و دیگر اینکه به آنچه میخورید و ذخیره میکنید نیز خبر دهم. و در کارهاییکه انجام میدهم، نشانه ای بر درسی ادعای نبوت من است و رسول بودن من ثابت است. اگر شما ایمان آورنده هستید، دیگر راهی برای انکار نمانده است.

مستندات
وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ
و وی را به بنی اسرائیل مبعوث خواهم کرد. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه برای بنی اسرائیل معلم است، فرستاده میشود. (ملاعلی قاری)
رسول به بنی اسرائیل گفتن از دو جهت است یکی اینکه وی مبعوث به بنی اسرائیل بوده است و دیگر اینکه بنی اسرائیل ادعا میکردند که برای آنها نیست پس در رد ادعای بنی اسرائیل امده است. (بیضاوی)
حضرت عیسی سراسر نشانه و آیتی از آیات الهی بود که بدون پدر زاده شد و در نوزادی سخن گفت و به بندگی اقرار کرد و شفا بخش بود و از مسائل پوشیده خبر میداد و در آخر نیز به آسمان برده شد. و تمام معجزات حضرت عیسی، حسی بود و هرکس آن را متوجه میشد ولی معجزات محمد رسول الله ص، حسی و عقلی بوده است. حسی مانند شق قمر و سخن گوسفند مسموم و طی مسافت زیاد در یک لحظه و معجزات بیشمار دیگر و معجزه ی عقلی ایشان همین قرآن است. (تاویلات اهل سنت)
أَنِّي قَدْ جِئْتُكُم بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ
من نشانه ای را برای اثبات صدق رسول بودنم آورده ام. (تاویلات اهل سنت)
با معجزه ای آشکار آمده ام علامتی درخشان آمده ام. (ملاعلی قاری)
أَنِّي أَخْلُقُ لَكُم مِّنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ
تفسیر نشانه ای که گفت است. (تاویلات اهل سنت)
برای شما صورت و هیئت پرنده ای درست میکنم. (ملاعلی قاری)
و در آن هیئت میدمم و فوت میکنم. (ملاعلی قاری)
به امر الله و به آسان کردن الله متعال. (ملاعلی قاری)
تخلیق حقیقی خاص الله متعال است و در اینجا مجاز است، مثل همان که در آخر میگوید که حرام را حلال میگردانم درحالیکه کسی غیر از الله متعال نمیتواند چیزی را حلال یا حرام بگرداند. (تاویلات اهل سنت)
خلق یعنی از عدم چیزی را به وجود آوردن و این برای غیر از الله مقدور نیست. (تاویلات اهل سنت)
من با دستان خودم، برای شما ظاهر میکنم که الله متعال چگونه از گِل، پرنده ای خلق میکند. (تاویلات اهل سنت)
آیات انبیاء: آن چیزی است که بر خلاف عادت به دست رسول پدیدار میشود تا نشانه ای باشد برای راستگویی در رسالت آنها. (تاویلات اهل سنت)
گویند: بنی اسرائیل از روی عیب جویی و قصد خوار کردن حضرت عیسی گفتند: اگر راست میگویی برای ما پرنده ای خلق کن که روح داشته باشد و حضرت عیسی خفاشی درست کرد و در آن دمید و آن پرنده پرواز کرد رفت. دمیدن از حضرت عیسی است و خلق از الله متعال. (بحر العلوم)
وقتی این را دیدند، گفتند که تو ساحر هستی. (بحر العلوم)
وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِ اللَّهِ
و مانند این دو بیماری که پزشکان از آن عاجز هستند. (ملاعلی قاری)
و مردگان حقیقی و حکمی را زنده میکنم. (ملاعلی قاری)
و این همه به امر و اذن الهی است و تکرار باذن الله از برای دفع توهم الوهیت حضرت عیسی است. (ملاعلی قاری)
وقتی حضرت عیسی این نشانه ها را آورد، و با وجود اینکه در بین آنان حکیمان و طبیبان و صاحب بصیرتان بودند ولی کسی ادعای هماوردی نکرد، نشان میدهد که نشانه ی صدق حضرت عیسی بوده است و انکار آنان از روی عناد و تکبر بوده است. (تاویلات اهل سنت)
باذن الله یعنی به امر الهی. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: به مشیت الهی است. (تاویلات اهل سنت)
معنی اکمه: کسی که روز میبیند ولی شب نمیبیند. (تاویلات اهل سنت) شب کور.
از ابن عباس: کوری که چشم ندارد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: اکمه: کور مادر زاد. (تاویلات اهل سنت)
ابرص. [ اَ رَ ] (عربی صفت، اسم) آنکه به برص مبتلا باشد. برص دار. پیس. ↑۵۵ پیسه. پیس اندام. پیست. اَبقع. اَسلع. مؤنث: بَرْصاء. ج، بُرْص. (دهخدا)
گفته شده است: چهار نفر را زنده کرده است یکی چند روز از مرگش گذشته بود و دیگری دختر عاشر (کسیکه مالیات جمع میکند)و دیگری فرزند پیرزنی بود و آخری پسر نوح که بر وی چهارهزار سال گذشته بود. (بحر العلوم)
وَأُنَبِّئُكُم بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ
خبر دادن از آنچه میخورند و آنچه ذخیره میکنند ممکن است که به طریق منجمی نیز دانسته شود، پس چطور این را نشانه ی نبوت قرار داده شده است؟
جواب: الف: این نشانه در کنار نشانه های دیگر است و تکمله است. ب: قومش میدانستند که حضرت عیسی پیش کسی برای تعلیم نجوم نرفته است پس وقتی خبر میدهد همه میدانند که از منجمی نیست. (تاویلات اهل سنت)
از انچه در حال خوردید خبر میدهم و از آنچه برای آینه ذخیره میکنید خبرمیدهم. (ملاعلی قاری)
سدی: حضرت عیسی با کودکان بازی میکرد و حضرت به کودکان خبر میداد که والدین آنها چه چیزی پنهان کرده اند و وقتی به خانه رفته و گریه کردند، والدین انها گفتند که با این جادوگر بازی نکنید و وقتی حضرت عیسی به خانه ی آنها رفت و سراغ بچه ها را گرفت، گفتند کسی در خانه نیست و حضرت گفت: پس چه کسی در خانه است؟ گفتند: خوک ها هستند، حضرت گفت پس حتما خوک هستند. بعد دیدند که خوک شده اند. (نیسابوری)
گفته اند: خبر از غیب دادن بعد نزول مائده بوده است که از ذخیره کردن آن نهی شده بودند و قومش خیانت کرده و ذخیره میکردند و حضرت عیسی نیز خبر میداد. (نیسابوری)
خبر از آنچه خوردند و ذخیره کردند بخاطر درخواست قومش بوده است. (بحر العلوم)
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
در این مذکورات، نشانه است، اگر تصدیق کردید که من رسول الله به سوی شما هستم. (تاویلات اهل سنت)
در این نشانه ای است در رسول بودن من اگر شما به ارسال کننده ایمان داشته باشید. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر شما به آیات ایمان دارید که آیات برای شناساندن چیزی هستند که از جهت آن آورده شده اند. (تاویلات اهل سنت)
در این نشانه ای بزرگ است بر راستی ادعای رسالت، اگر که قصد ایمان دارید. (ملاعلی قاری)
برای پیامبر هر قومی معجزه ای عطا میشود که از نوع آنچه میشناسند مثلا در زمان حضرت موسی سحر باب شده بود پس معجزه ی ایشان نیز با شکست دادن جادوگران همراه شد و در زمان حضرت عیسی پزشکی پیشرفت کرده بود و معجزه ایشان از نوعی بود که در این رشته، پزشکان عاجز بودند و در زمان رسول الله ص نیز فصاحت و سخنوری پیشرفت کرده بود و این بود که معجزه ی بزرگ رسول الله ص، قرآن شد. (بحر العلوم)
وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ ۚ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ ﴿50﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

و آمده ام در حالیکه موافق به آنچه در دستم از تورات هستم و دیگر اینکه آمده ام تا بعضی از آنچه بر شما حرام شده بود را بر شما حلال بگردانم و این به امر الله است، و من با حجت از نزد الله متعال آمده ام پس از الله پروا داشته باشید و پروای از الله یعنی اینکه از من اطاعت کنید. نکته: هرکس ادعای تقوی کند، وقتی درست است که بر آنچه رسول میفرماید، موافق باشد و خلاف شرع نباشد.

مستندات
وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ
بر شما آمده ام در حالیکه تصدیق کننده هستم یعنی انجیل که بر من نازل شده است تصدیق کننده ی تورات است یعنی موافق تورات است. (بحر العلوم)
وجه این قول این است که هر یک از انبیاء، انبیای قبل خود را تصدیق و بر راستی آنها گواهی میدهند. (خازن)
قتاده: آنچه عیسی آورده است از شریعت موسی آسانتر بوده است. (خازن)
وهب بن منبه: آنچه بر بنی اسرائیل بخاطر خیانتهای آنان حرام گردیده بود، را حلال گرداند.(خازن)
بعضی دیگر گفته اند: حضرت عیسی خیلی از احکام تورات را برداشت و منسوخ اعلام کرد و این به امر الله بوده است و ناسخ و منسوخ حق است. (خازن)
وَلِأُحِلَّ لَكُم بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ
چیزهایی مانند پیه و چربی حیوانات و گوشت شتر را بر شما حلال میگردانم و اما مردار و خوک تا ابد حرام است. (بحر العلوم)
این مساله دلالت بر این دارد که شریعت عیسی، ناسخ شریعت موسی بوده است و این به تصدیق تورات خللی وارد نمیکند همچنانکه نسخ بعضی از آیات قرآن با بعض دیگر، خللی به آن وارد نمیکند چراکه نسخ در حقیقت تخصیص وبیان در وقت مقررش است. (بیضاوی)
وَجِئْتُكُم بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ
یعنی من چیزی را بر شما بدون برهان و دلیل حلال نگردانیده ام پس بر شما حق است که از من تبعیت کنید چراکه با برهان آمده ام وطیبات (پاکیزه ها) را بر شما حلال گردانیده ام. (بحر العلوم)
من حجت واضحی بر مدعای خود آورده ام. (خازن)
فَاتَّقُوا اللَّهَ
در آنچه که نهی میکند و امر میکند، از الله پروا داشته باشید. (بحر العلوم)
در مخالفت با من و تکذیب من از الله متعال پروا کنید. (نسفی)
وَأَطِيعُونِ
از من اطاعت کنید در آنچه که من نهی و امر میکنم. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ ۗ هَٰذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ ﴿51﴾
آلِ عِمْرَان
تفسیر

قطعا الله است که پرودگار و خالق و رازق من و شماست پس وی را یگانه بدانید و بر طبق آن عمل کنید و بدانید که این راهی است که کژی در آن نیست و راست شما را به بهشت میبرد.

مستندات
إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ
این حق صریحی است که تمام انبیا بر ان اجماع دارند، است پس این خود نشانه ای بر صدق من است که از جمله انبیا هستم. (ابوسعود)
و من بر شما نشانه ای آورده ام که پروردگار من و شما الله متعال است. (بیضاوی)
و تکمیل قوت نظری در اعتقاد رسیدن به توحید الهی است. (بیضاوی)
وقتی این را دانستید وی تعالی را عبادت کنید چراکه تکمیل قوت علمی عمل به آن است و آن اطاعت از فرامین الله متعال است. (بیضاوی)
اقرار به بندگی خودش است و نفی ربوبیت از خودش است بر خلاف پندار مسیحیان، پس الله را عبادت کنید نه مرا. (نسفی)
الله خالق و رازق من و شماست پس وی را عبادت کنید یعنی یگانه بدانیدش و شرک نورزید. (بحر العلوم)
هَٰذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ
و تقریر میکند که جمع بین امرین یعنی اعتقاد توحید و عمل به مقتضای آن، راهی است که به مستقیم بودن آن گواهی داده شده است. همچنانکه رسول الله ص میفرمایند: بگو ایمان آورده ام بعد بر آن استقامت بورز. (بیضاوی)
این راهی است که صاحبش را به نعمت دائمی میرساند. (نسفی)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود