وقتی حضرت عیسی به یقین رسید که کفر میورزند، گفت: چه کسی مرا یاری رسان است به سوی الله وچه کسی دین الله را و نبی الله را یاری رسان است، در حالیکه الله نیز یاری رسان است، حواریون که از خواص حضرت عیسی بودند، گفتند: ما یاری رسان نبی الله و دین الله هستیم ما الله ایمان آورده ایم و تو نیز شاهد ما باش که اسلام آورده ایم.
مستندات
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَىٰ مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنصَارِي إِلَى اللَّهِ وقتی کفر آنان به الله را دانست. (بحر العلوم) وقتی از آنان کلمه ی کفر شنید. (بحر العلوم) مقاتل: وقتی از بنی اسرائیل کفر را مشاهده کرد. (بحر العلوم)
وقتی حضرت عیسی قصد آنان مبنی بر قتلش را متوجه شد گفت: چه کسی است که مرا همراه الله مرا یاری کند؟ (بحر العلوم)
قتبی: الی در اینجا به معنی مع (همراه) است. (بحر العلوم)
گفت: چه کسی مرا یاری کننده است درحالیکه التجا و پناه برنده بر الله است؟ (بیضاوی)
و یا درحالیکه به سوی الله میرود. (بیضاوی)
چه کسانی هستند که خود را در راه کمک به من به الله اضافه میکنند. (بیضاوی)
قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنصَارُ اللَّهِ
کلبی: حواریون عیسی، دوستان پاک عیسی بوده اند و تعداد آنها دوازده نفر بوده است. (بحر العلوم) حواری نامیده شدنشان بخاطر خلوص نیت و پاک بودنشان بوده است. (بیضاوی) گفته شده است: پادشاهانی بوده اند که لباس سفید میپویشیدند و عیسی از آنان کمک خواست. (بیضاوی) مقاتل: حواریون، قصار بوده اند، که عسیی بر انان گذر کرد و گفت: من انصاری الی الله، و آنان گفتند: ما انصار الله هستیم. (بحر العلوم) گفته میشود: بر آنان گذر کرد درحالیکه مشغول شستن لباس بودند. حضرت عیسی گفت: چه کار میکنید؟ گفتند: لباسها را پاک میکنیم. عیسی گفت: آیا شما را بر آنچه از این نیز سودمنتر است، راهنمایی کنم؟ گفتند: آری. گفت: پس بیایید تا خود را از شر شیطان نجات دهیم و با وی بیعت کردند. (بحر العلوم) از ابن عباس: حواریون نامیده شدن آنان بخاطر لباس سفید پوشیدنشان بوده است و صیاد بوده اند. (بحر العلوم)
درخواست حضرت عیسی برای تمیز مومن و کافر بوده است. (العز بن عبدالسلام) و یا برای اقامه ی حجت است. (العز بن عبدالسلام) یا درخواست کمک تا مانع قتلش شوند. (العز بن عبدالسلام)
رسول الله ص فرمودند: ابن زبیر پسر عمه ی من و حواری من است یعنی دوست خالص من است. (بحر العلوم)
انصار الله یعنی انصار دین الله هستیم. (بحر العلوم) آمَنَّا بِاللَّهِ توحید الله را تصدیق کرده ایم و راست دانسته ایم. (بحر العلوم) وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
تو نیز گواه باش که ما مسلمان هستیم. (بحر العلوم) در روز قیامت که انبیاء بر امت خود شهادت و گواهی میدهند تو نیز بر ما شاهد باش. (بیضاوی)
در این آیه دلیل است بر اینکه ایمان و اسلام یکی هستند. (نسفی)
پروردگارا! ایمان آوردیم به آنچه نازل کرده ای و از رسولت پیروی کردیم پس ما را از جمله گواهان در ایمان و در قیامت قرار ده.
مستندات
رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنزَلْتَ بعد اینکه حال خود را برای رسول الله عیسی بیان کردند و حال تضرع به الله کرده و این برای مبالغه در بیان حالشان است. (ابوسعود) وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ
در هرآنچه که میاورد وترک میکند از امر دین مطیع وی شده ایم پس نشان میدهد که حتما یاریش خواهند کرد. (ابوسعود)
فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
پس ما را از زمره ی کسانیکه به یگانگیت شهادت داده اند قرار ده. (ابوسعود)
و یا همراه انبیاء که بر امتشان شهادت میدهند قرار ده. (ابوسعود) و یا ما را از زمره ی امت محمد که بر همه ی امتها شاهد هستند، قرار ده. (ابوسعود)
ما را به شهود جلالت مشغول بگردان تا آنچه را که پذیرفته ایم را اجرا کنیم و مشقت را تحمل کنیم. (نیسابوری)
و آنانکه حضرت عیسی دانسته بود که کفر ورزیده اند، برای قتل حضرت عیسی، حیله کردند و الله نیز طبق رفتار آنان رفتار کرده و بر انان مشتبه شد که حضرت عیسی را کشته اند یا یار خودشان را و الله بر به عذاب گرفتن منکرانش، از طریقی که آنان غافل هستند، قادر است واگر کار این است که هرکس به غفلت دیگری کاری انجام دهد الله متعال به بهترین آنان است. نکته: استدراج اینکه کفار را در کفرشان با نعمت دادن فرو میبرد و بعد آنان را به عذاب میکشد که انتظارش را نداشتند.
مستندات
مکر کردند طوری که وی را تکذیب کرده و قصد کشتن وی را کردند. (تاویلات اهل سنت) الله نیز جزای مکر آنان را میدهد. (تاویلات اهل سنت) کسانیکه عیسی کفر آنان را فهمیده بود، حیله کرده و قصد کشتن وی را کردند. (ابوسعود) و الله نیز با به آسمان بردن عیسی و القای همشکلی عیسی بر کسیکه قصد کشتنش را داشت، جواب مکرشان را داد. (ابوسعود)
در پنهان کردن امر عیسی و ابطال دینش مکر و حیله کردند و الله نیز با ظاهر کردن شریعت وی و بالابردن دینش، بر آنان مکر کرد و دشمنان وی را که یهود هستند، خوار کرد. (نیسابوری) از ابن عباس: پادشاه بنی اسرائیل که قصد کشتن حضرت را داشت و جبرئیل به حضرت عیسی دستور داد که وارد خانه ای شود که روزنه ای داشت و از هما ن روزنه حضرت عیسی را برد و پادشاه کسی را به داخل فرستاد تا وی را بکشد و وقتی آن شخص بیرون آمد و خواست خبر دهد که عیس در خانه نیست، بر آنان چنین نمایان شد که عیسی است پس وی را کشتند و به دار آویختند. (ابوسعود)
الله متعال مکرش قویتر است و کسی را که خواهد که عذاب دهد را طوری عذاب میدهد که انتظارش را ندارد. (نیسابوری)
گفته اند: مکر به معنی گفت است یعنی گفتند و گفتارشان شرک بود و الله نیز گفت و گفتارش توحید بود. (تاویلات اهل سنت) مکر به غفلت گرفتن است و الله به غفلت منکران را به حق میگیرد و آنان به باطل میگیرند. (تاویلات اهل سنت) اگر منظور از مکر ، حیله کردن برای شر رسیدن به کسی باشد در حق الله متعال محال است پس کلمه از متشابهات است و باید چنین تاویل شود که جزای مکر را دادن، مکر نامیده میشود. (نیسابوری) و یا اینکه الله متعال با آنان به مثابه ی مکر کننده عمل کرد طوری که در گمراهی فرو رفتند و آنان را به استدراج، میگیرد. (نیسابوری) اگر معنی مکر تدبیر محکم و کامل باشد، متشابه نبوده و در حق الله متعال ممتنع نخواهد بود. (نیسابوری)
به یاد آر وقتی را که الله متعال به عیسی گفت که تورا کامل روح و جسدت را میگیرم و به آسمان که مقر فرشتگان است میبرم و از شر کفار و از علائق دنیوی و از گناه و شرک پاکت میکنم و کسانیکه به نبوتت ایمان آورده و غلو و افراط تفریط نکرده اند، را بر کفار برتری و غلبه میدهم چه به قدرت باشد و چه به قدرت استدلال و بعد مرجع و بازگشت همه ی شما مسلمانان و کفار به الله متعال است و بین شما در امور اختلافی دینی حکم خواهم کرد و بیان خواهم کرد که چه کسی برحق و چه کسی بر باطل است.
من کامل وفا کننده به اجلت هستم یعنی آنها نمیتوانند تورا بکشند تا وقتی که وقت مرگت برسد. (ابوسعود)
ویا معنی متوفیک از زمین تو را بر میدارم. (ابوسعود) ویا معنی آن، تو را در وقت خواب به آسمان میبریم. (ابوسعود) ویا منظور بعد اینکه از آسمان نازل شدی، تو را میمیرانم. (ابوسعود) یا تو را از شهواتی که مانع عروج است میمیرانم. (ابوسعود) اصل و صحیح این است که حضرت عیسی نمرده و به آسمان برده شد و به زمین نزول خواهد کرد. (ابوسعود) تو وفات خواهی یافت نه اینکه کشته شوی. (نسفی) در حدیث ثابت است که امده است: به زمین فرود خواهد آمد و دجال را خواهد کشت. (کبیر رازی)
معنی توفی یعنی تمام و کمال گرفتن و متوفیک در حق حضرت عیسی این است که جسد و روح وی را کامل به آسمان برده است در رد گمان اینکه ممکن بود فکر کنند که منظور روح عیسی را به آسمان برده باشد. (کبیر رازی) تقدیم و تاخیر در لفظ حکمی را افاده نمیکند چه کلماتی که در ذکر مقدم هستند ولی در حکم موخر هستند. (تاویلات اهل سنت)
وَرَافِعُكَ إِلَيَّ
توفی و کامل بردن میتواند که به میراندن باشد و یا با به آسمان بردن باشد پس متوفیک و رافعک که گفت یعنی با به آسمان بردن تو را کامل گرفته ایم. (کبیر رازی) منظور از به سوی خود بلند میکنم، از برای تشریف مضاف یعنی از برای شرافت دادن به حضرت عیسی است نه اثبات مکان برای الله متعال چراکه اگر چنین باشد واجب است که اهل شام به الله نزدیکتر باشند چراکه حضرت ابراهیم میگوید: إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ و همچنین کفار نیز باید به الله نزدیک باشند چراکه الله متعال میفرماید: ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ پس آنچه مشبهه فکر میکنند که در مکان است، خیال و اوهام است واصل این است که وقتی خاصی را بر الله در لفظ اضافه کرده میشود منظور تعظیم آن خاص است مثلا بیت الله و ناقة الله. اگر الله متعال مضاف واقع شود و مضاف الیه جمع باشد، مقصود تعظیم الله متعال است مثل رب العالمین و له ملک السموات و الارض. (تاویلات اهل سنت) توضیح: در قول حضرت ابراهیم امده است: به سوی پرودگارم میروم، در حالیکه به شام میرفت پس اگر دارای مکان میبود این آیه نشان میدهد که اهل شام به الله نزدیکتر هستند. همینطور در آیه ثم الی مرجعکم، خطاب به کفار است یعنی برگشت شما به سوی من است پس کفار باید به الله نزدیک باشند. تو را به آسمانم و مقر فرشتگان میبرم. (نسفی)
وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا
تو را وقتی که در بین کفار هستی، از اذیت کفار پاک میگردانم. (تاویلات اهل سنت) گفته شده: از کفر و گناه پاکت میکنم. (تاویلات اهل سنت) گفته شده : از آنچه در حق تو گفته شده است، پاک میکنم. (تاویلات اهل سنت)
وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ منظور فوق کفار بودن تابعان عیسی به غلبه و قهر و قتل است. (تاویلات اهل سنت) ویا منظور به حجت. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد در آخرت در منزلت و درجه باشد. (تاویلات اهل سنت)
و احتمال دارد منظور با کشتار کفار زمین را توسط تو پاک خواهیم کرد چراکه در روایات آمده است که نزول کرده و کفار را همه را میکشد و کافری باقی نمیماند. این است تطهیر وی و اینکه تابعانش فایق خواهند بود. (تاویلات اهل سنت)
منظو ر تابعان وی در توحید و تصدیق نبوت وی است. (خازن)
تابعان حضرت عیسی کسانی هستند که به نبوت وی ایمان آورده اند از مسلمانان و از مسیحیان که چنین ایمان داشته باشند. (بیضاوی) بعضی نیز گفته اند منظور همین مسیحیان هستند که ادعای محبت دارند را بر همین یهود، برتری و غلبه میدهد. (خازن) تا به الان شنیده نشده است که یهود بر مسیحیان غلبه کرده باشند و شنیده نشده است که یهود پادشاهی و دولتی نبوده است. (بیضاوی)
ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ تخصیص رجوع در اینجا در حالیکه همه وقت مرجع به سوی الله است، اینکه در روز قیامت کسی منکر این قضیه نیست. (تاویلات اهل سنت) فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ بین شما حکم میکنم که کدام یک بر حق بوده و کدام یک بر باطل بوده اید. (تاویلات اهل سنت) ویا جزای اعمالتان را به قدر عملتان میدهم. (تاویلات اهل سنت) ویا هر یک از شما را بر طبق عملتان جزا میدهم. (تاویلات اهل سنت)
در آنچه که از امر دین اختلاف داشتید حکم خواهد کرد. (بیضاوی)
تفصیل حکم من بین مومنان و کفار این است: اما کسانی را که کفر ورزیده و حقیقت را پنهان کرده پس آنان را من (الله متعال) در دنیا و آخرت عذاب خواهم داد و در وقت عذاب من، برای انان یاوری که مانع عذاب شود نیست.
مستندات
تفسیر حکم در آیه ی قبل و تفصیل آن است. (بیضاوی)
از حال هردو گروه مومن و کافر خبر میدهد. (بحر العلوم)
و اما کسانیکه نبوت عیسی را انکار کردند و با دین وی مخالفت کرده و در حق وی باطل گویی کردند از یهود و مسیحیان در دنیا به قتل و جزیه و ذلت جزا دهم و در آخرت نیز به آتش عذابشان دهم. (خازن)
کفار را در دنیا به قتل و جزیه و در آخرت با آتش، جزا خواهد داد. (بحر العلوم) وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ و کفار را منع کننده ای که مانع عذاب آنها شود نیست. (بحر العلوم) آنان را خلاص کننده ای از عذاب الهی در دنیا و اخرت نیست. (ابوسعود)
و اما کسانیکه به نبوت عیسی ایمان اورده و به الله کفر نورزیده اند و عمل صالح و عمل بر طبق شرع انجام داده اند را خودم پاداششان را کامل ادا خواهم کرد. و الله ظالمان را دوست نمیدارد. نکته: عذاب دنیوی در قتل و جزیه خلاصه نمیشود چراکه برای تمامی کفار وعده ی عذاب داده است پس انواع عذاب از عذاب قبر وقبل آن و مشکلات روانی و روحی و جسمی را شامل میشود و در مقابل به مومنان وعده ی توفیه ی جزا میدهد یعنی این نیست که شما در دنیا بدی و ناگواری نبینید بلکه مهم و اول و آخر این است که بر طبق عملتان جزای وافی خواهید برد.
مستندات
وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مقاتل: منظور امت محمدی هستند. (بحر العلوم) فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ یعنی ثواب اعمالشان را خواهد داد. (بحر العلوم)
پاداش آنان را تمام و کمال خواهم داد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ به دین کفار راضی نیست. (بحر العلوم) یعنی آنان را دشمن میدارد. (ابوسعود)
ظالمین گفتن نشان از این دارد که کفر ظلم است. (ابوسعود)
آنچه که بر تو از امر زکریا و عیسی و مریم ، بود، برای تو از آیات و نشانه های نبوت و از لوح محفوظ بر تو خوانده ایم.
مستندات
آنچه تا الان برای تو از شان عیسی بود، از نشانه ها و محکماتی که خللی بر آن وارد نمیشود است، (ابوسعود) در حالیکه نشانه های واضح بر نبوتت هستند. چراکه از امور غیبی هستند که جز به وحی امکان دانستن آن نیست. (ملاعلی قاری)
ذکر حکیم یعنی مشتمل بر حکمت است. (ابوسعود) منظور از آیات و ذکر حکیم، قرآن است. (ابوسعود) بعضی نیز لوح محفوظ دانسته اند. (ابوسعود)
ذکر حکیم یعنی هرکس به آن نظر بیافکند و تفکر کند، حکیم گردد. (تاویلات اهل سنت)
همانا مثال عیسی که بدون پدر خلق شده است مثل خلق ادم است که هر دو از شگفتی ها هستند، خلق آدم این بود که از خاک خلق شده است و این خلق با گفتن کن (شو) بوده و آدم هست شده است. نکته: اگر خلق عیسی جای تعجب دارد، خلق آدم از آن عجیبتر است، و این پیامی به طبیعیون است که اگر از شنیدن این خبر تعجب میکنید و علمتان به ان نمیرسد، باید که خلقت آدم را به یاد آورید چراکه ما آن را بدون پدر و مادر خلق کرده ایم و از خاک هم خلق کرده ایم و اینکه علمتان نمیرسد مشکل شماست. و شما در همان گفتن مرغ اول به وجود امده است یا تخم مرغ، بمانید و این سوال برای شما طبیعیون است که علم کمی دارید ونظریه ها پر از اشکال و سوالات بی جواب است.
مستندات
إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ
در شان وفد نجران نازل شد که ادعا کردند که رسول الله ص حضرت عیسی را بدگویی میکند. رسول الله ص فرمودند: چطور؟ گفتند: تو وی را بنده ی الله میخوانی. رسول الله فرمود: بله وی بنده ی الله و رسولش است. انها در غضب شده گفتند: آیا دیده ای که کسی بدون پدر متولد شده باشد؟ و این آیه در جواب آنان نازل شد. (بغوی) شان عیسی در غریب و شگفت بودن مثل شان آدم است. (نسفی)
خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ
جسد آدم را از گل قرار داد و این در حالی بود که نه پدری بود و نه مادری، پس حال ادم شگفتتر از حال عیسی است. (نسفی)
ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ
بعد وی را بشر قرار داد و آدم نیز بشر گشت. (نسفی) منظور خلق کرد بعد کن گفت، این استکه اول خلق کرد بعد به شما خبر داد که من با کن گفتن خلقش کرده ام. (بغوی) یعنی کسیکه خلق آدم را که بدون پدر و مادر است قبول کند ولی خلق عیسی را بدون پدر قبول نکند از صحت به دور است و جایی ندارد. (ابوسعود) بعضی از علما گفته اند: توسط رومیان اسیر شده است و وی به آنان گفته است: چرا عیسی را غبادت میکنید؟ گفتند زیرا بدون پدر خلق شده است. عالم جواب داد: پس آدم اولیتر به عبادت است چراکه نه پدر دارد و نه مادر. گفتند: مردگان را زنده میکرده است. گفت: پس حزقیل اولی به الوهیت است چراکه عیسی چهار نفر را زنده کرده است و حزقیل هشت هزار نفر را زنده کرده است. گفتند: کور مادر زاد را شفا میداد. گفت: جرجیس اولیتر است چراکه پخته شد و سوزانده شد و سالم بیرون آمد. (نسفی)
حق در مورد شأن عیسی همان است که پروردگارت گفته است پس تو ای مخاطب، در این مورد از جمله ی شک کنندگان نباش.
مستندات
حق همان است از قصه ی عیسی برایت گفته ایم، پس در این مورد از کسانیکه در شک هستند نباش. (ابوسعود)
خطاب به هرکسی که صلاحیت خطاب دارد است و خاص رسول الله ص نیست. (ابوسعود)
هرکس که در مورد حضرت عیسی چیزی میگوید بداند که حق ان است که پروردگار محمد گفته است. (تاویلات اهل سنت) عادت بزرگان این است که بزرگ و افضل قوم را مورد خطاب قرار دهند پس در اینجا نیز رسول الله ص مورد خطاب است و منظور همه ی مخاطبان هستند. (تاویلات اهل سنت) دیگر اینکه معصوم بودن مانع مورد امر و نهی بودن نیست بلکه ان را تقریر میکنند. (تاویلات اهل سنت)
اگر مسیحیان بعد اینکه حق برای تو آشکار شد و به یقین رسیدی و دانستی ، قصد مجادله با تو را در این مورد و یا در مورد اینکه حق با چه کسی است، داشته باشند، بگو بیایید و عزم خودتان را جزم کنید و فرزندان و زنان خانوده اتان را و منسوبان به خودتان را فرا بخوانید و جمع کنید بعد بیاییم و مباهله کنیم پس لعنت را بر کسی که دروغگو است، قرار دهیم و بخواهیم که دروغگو را لعنت کند.
مستندات
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ
اگر کسی از مسیحیان با تو در مورد عیسی، مجادله کرد. (مظهری) اگر در مورد حق، مجادله کرد. (مظهری)
مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ بعد اینکه علم به اینکه عیسی بنده و رسول خدا است. (مظهری) فَقُلْ تَعَالَوْا
پس تو ای محمد، بگو: نزدیک بیاید. (مظهری) بگو: تامل کنید و به من توجه کنید. (مظهری) پس بگو ای کسانیکه در حق عیسی افراط کرده وی را پسر الله میپندارید، بیایید. (فواتح الالهیه)
یعنی با رای و نظر خود بیایید. (مظهری) نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ
هر یک از ما و شما خودش را و عزیزترین خانواده اش را فرا بخواند و پیش خود بیاورد تا هرچه بر سر دروغگو میآید بر سر عزیزانش نیز بیاید. (مظهری) تقدیم ابناء و نساء بر انفس از این جهت است که شخص از خانواده ی خود و عزیزان خود، دفاع میکند و از جان خود مایه میگذارد پس اولویت در ابناء و نساء است. (مظهری) دیگر اینکه اصل در دعا این است که فراخوان دهنده با فراخوانده شده، مغایرت داشته باشد و نفس خود، مغایرت معنوی دارد و ابناء و نساء مغایرت حقیقی دارند برای همین آنها را تقدیم کرده است. (مظهری)
مسلم روایت کند: رسول الله ص حضرات علی و فاطمه و حسن و حسین را جمع کرده و فرمودند: الله هؤلاء اهل بیتی: بار الها اینان اهل بیت من هستند. (مظهری) ثُمَّ نَبْتَهِلْ
از باب افتعال بجای باب تفاعل استفاده کرده است چراکه مقصود این است که لعنت را بر خودش بگرداند اگر دروغگو باشد و اگر طرف مقابل دروغگو باشد، به طرف مقابل لعنت بگرداند پس جلب شر به خود زودتر از رساندن آن به دیگران، میرسد، نتیجه اینکه هدف کسب لعنت است. (مظهری) بهلة: به فتح و ضم باء: معنای اصلی آن ترک است. و در لعنت بدین معنا است که رحمت را ترک گفته و مورد لعنت در دنیا و آخرت قرار بگیرد واین یعنی وقوع عذاب چراکه رحمت است که مانع عذاب است.(مظهری)
آوردن ثم، برای بیان این مطلب است که عاقل در لعنت عجله نکرده و بر تراخی و مهلت، فرامیخواند. (مظهری) فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ
پس لعنت را بر کاذب قرار میدهیم، با کلمه ی فاء آوردن از این جهت است که لعنت از مباهله، بدون فاصله میآید. (مظهری) وقتی این آیه را رسول الله ص بر وفد نجران، قرائت کردند، وفد نجران گفتند: اجازه بده فکر کنیم و فردا خواهیم آمد، بعد آنها تنها خودشان ماندند و به عاقب شخصی که صاحب نظرشان بود گفتند: ای عبدالمسیح چه نظری داری؟ عاقب گفت: والله که دانستید که محمد نبی و مرسل است و قومی با نبی و مرسلی ملاعنه نکرده است که بزرگشان زندگی کرده و کوچکشان بزرگ شده باشد. اگر چنین کاری بکنید، قطعا هلاک خواهید شد. اگر تصمیم گرفتید که اینکار را انجام دهید پس با یک وداع کرده و بقیه به بلاد خود برگردند. بعد پیش رسول الله ص آمدند و رسول الله ص نیز حسین و حسن و فاطمه و علی را گرفته آمده بودند و رسول الله ص فرمودند: وقتی من دعا کردم شما آمین بگویید. اسقف نجران گفت: من صورتهایی را میبینم که اگر از الله بخواهند، کوهی را جابجا کنند، جابجا خواهد شد، پس مباهله نکنید که هلاک خواهید شد و بر روی زمین هیچ مسیحیی نخواهد ماند. گفتند: ای ابو القاسم، به این نتیجه رسیدیم که مباهله نکنیم و تو بر دین خودت باشی و ما هم بر دین خومان باشیم. رسول الله ص فرمودند: اگر مباهله نمیکنید، مسلمان شوید تا برای شما آن باشد که برای مسلمانان است بر شما باشد آنچه بر مسلمان است. آنان از این ابا کردند. رسول الله ص فرمود: من از شما دفاع خواهم کرد پس من با شما جنگ خواهم کرد. گفتند: ما را یارای جنگ با عرب نیست و ما با تو مصالحه میکنیم که با ما وارد جنگ نشوی و ما را نترسانی و از دینمان برنگردانی و ما نیز به تو هر سال دو هزار حله که هزار آن در ماه صفر و هزار دیگر در ماه رجب به تو میپردازیم. رسول الله ص نیز قبول کردند و فرمودند: قسم به آنکه جانم در دستان اوست، عذاب بر اهل نجران آمده ی فرود شده بود و اگر ملاعنه میکردند، همه ی اینها به خوک و میمون تبدیل میشدند و دره ی آنان پر از آتش میشد و اهل نجران بالکل مستاصل و ریشه کن میشدند حتی پرندگان آن نیز همینطور میشد. (مظهری) حله: بردهای یمانی باشد یا غیر آن و لایکون حلة الامن ثوبین او ثوب له بطانة و سلاخ. ج، حُلَل، حِلال. جامه نو. پوشاکی که همه بدن را بپوشاند. لباس و پوشاک خواه از کمر بپائین را بپوشاند ویا همهٔ تن را و جامه و رخت و قبا. (دهخدا) جواب ادعای اینکه حضرت علی همانند خود رسول الله ص است پس وی به جانشینی ایشان مستحق و تعیین شده است: یعنی ادعا میکنند که انفسنا نفس ما منظورش حضرت علی است پس حضرت علی خود رسول الله ص است. نعوذ بالله. الف: کلمه ی انفس جمع است پس بر فرض نفس بودن حضرت علی در این آیه، نفس رسول الله یک نفس و نفس حضرت علی نفسی دیگر است. البته این ادعا باطل بودنش آشکار است. ب: چرا حضرت علی در اینجا به عموم مجاز، جزو ابناءنا نباشد؟ چراکه به داماد در عرف ابن اطلاق میشود. ج: مراد از انفسنا کسانیکه از نظر نسبی به ما مربوط میشوند باشد مثل آیه ی هشتاد و چهار سوره ی بقره: وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُم مِّن دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ، شاهد مساله لا تخرجون انفسکم که طبق ادعا معنی آن چنین میشود: شما خودتان را از دیارتان اخراج نکنید پس معنایی باطل است ولی منظور در اینجا افرادی که از نسب خودتان هستند را اخراج نکنید است. و همچنین در آیه 85 در ادامه ی آیه ی قبل نیز آمده است تقتلون انفسکم یعنی خودتان را میکشید؟ خیر بلکه هم نسبان خود را میکشید است. و در آیه ی 12 سوره ی نور نیز آمده است: ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَيْرًا معنی آیه این است چراکه به نفس خود (ام المومنین) گمان خیر نکردید؟ است. و در آیه ای دیگر نیز آمده است: آیه ی 11 حجرات: وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ یعنی از خودتان عیب جویی نکنید ، پس انفسنا گفتن هیچگاه طلب مساوات نمیکند. د: به اتفاق فریقین حضرت علی با رسول الله ص در تمام صفات مساوی نیستند و این قطعی است پس این نیز مساوات را ثابت نمیکند. ه: اگر بر فرض چنین بود در زمان رسول الله ص نیز باید چنین میبود، که مخالف ما چنین ادعایی ندارد. آنچه این آیه میرساند این است که این بزرگوران یعنی حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین عزیزترین برای رسول الله ص بوده اند. (مظهری)
آنچه ما برای تو ای محمد از امر عیسی گفته ایم، حق همین است و حق این است که هیج الهی غیر الله متعال وجود ندارد، و گفته ی مسیحیان، دروغی بیش نیست و الله متعال است که بر هر چیزی قادر و غالب است و بر هر حکمی تدبیری دارد و در این امور یگانه است پس در الوهیت به قطع یقین، یگانه است و شراکتی با کسی ندارد.
مستندات
إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ
آنچه از قصه ی عیسی گفته ایم، حق این است و غیر ان از دروغهای مسیحیان بر حق نیستند. (ابوسعود)
این خبر حق است. (تاویلات اهل سنت) وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا اللَّهُ
تصریح در رد ادعای مسیحیان است. که ادعای تثلیث یعنی سه گانگی الله را دارند. (ابوسعود)
وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
الله بر همه ی مقدورات قادر است و به تمامی معلومات احاطه دارد و کسی با وی در قدرت و حکمت، شریک نیست چه برسد به اینکه در الوهیت با وی تعالی شراکت کند. (ابوسعود) عزیز در انتقام گرفتن است و حکیم در تدبیر احکام. (نسفی)
اگر آنان از این دلائل واضح رویگردان شدند و حقائق را نپذیرفتند، از انان روی بگردان چراکه الله متعال به تبهکاران، دانا است و آنان را جزا بر طبق عملشان خواهد داد.
مستندات
فَإِن تَوَلَّوْا
اگر از آنچه برای تو توصیف کرده ایم به اینکه الله یگانه است و واجب است که اله، عزیز و غالب و قادر مقدورات باشد و عالم به عاقبتها باشد و عیسی چنین نیست پس بدان که اعراض و رویگردانی آنها جز به عناد و گردنکشی نیست پس سخنت را با انان قطع کن و امر آنها را به الله بسپار چراکه ... (کبیر رازی)
فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ بر قلبهای آنها اطلاع دارد و میداند که غرض فاسدی دارند و الله بر مجازات آنان قادر است. (کبیر رازی)
بجای الله بر آنان علیم است، فرمود: بر مفسدین عالم است برای نشان دادن این است که هرکس از توحید رویگردان شود و دلائل واضحه را گردن ننهد، فساد کننده است که باعث فساد دین میشود و بعد آن باعث فساد نفس شده و باعث فساد کل عالَم میشود. (بیضاوی)
ای محمد به اهل کتاب بگو: بیایید به چیزی که در آن همه ی ما برابر هستیم و در آن چیزی به طرفی میلی نیست و عدالت محض است و آن اینکه بجای اینکه یکی عزیر را عبادت کند و دیگری عیسی را، بیاییم و غیر الله را عبادت نکنیم و به وی تعالی شریکی قائل نشویم و بعضی از خودمان را بعنوان ارباب نگیریم که حلال و حرام را دستش گرفته و هرآنچه میخواهد، حکم میکند، را ارباب نگیریم اگر از این مساله ای که گفته ام رویگردان شوید، اعتراف کنید و بدانید که ما مومنان اسلام، مسلمان واقعی و مخلص واقعی الله هستیم. نکته: در این موارد ذکر شده کمال بی طرفی است و در آن هیچ امتیازی به کسی داده نشده است و الله را یگانه گرفتن این نفع را دارد که همه ی یهودیان و مسیحیان و مسلمانان به آن اعتراف دارند و این الله فقط برای یک قوم خاص نیست تا بگوییم که با اینکار طرف کسی را خواهد گرفت و از طرف دیگر میگوید که یکدیگر را بین خومان ارباب نگیریم پس در اینجا نیز رسول الله ص از انان نمیخواهد که خودش را ارباب گرفته شود و در آخر اینکه اگر به این مساله گردن نمینهید پس خود مجبور به اعتراف هستید که ما مسلمانان، مخلص خدا هستیم.
وقتی وفد نجران به مدینه آمدند با یهود جمع شدند و هر یک از آنها ادعا میکرد که ابراهیم از آنان بوده است و وقتی رسول الله ص فرمود که ابراهیم نه یهودی بوده و نه مسیحی بلکه حنیف مسلم بوده است، آنان گفتند: تو میخواهی که ما تو را مثل عزیر و عیسی بعنوان رب بگیریم و این آیه در رد آنان آمده است. (خازن)
مخاطب این قول اهل کتاب یعنی مسیحیان و یهودیان هستند. (ابوسعود) مخاطب وفد نجران است. (ابوسعود) مخاطب یهود مدینه هستند. (ابوسعود)
کلمه ای که در آن رسولان و کتب اسمانی، در آن هیچ اختلافی ندارند. (ابوسعود)
به کلمه ی عدلی بین ما و شما بیایید. (بحر العلوم)
به چیزی که در آن هیچ میلی به هیچ گروهی نیست، بیایید. (خازن)
منظور از کلمه، لا اله الا الله است. (بحر العلوم) و این کلمه ی کلمه ی اخلاص است. (بحر العلوم) به کلمه ای بیایید که باعث میشود که ما و شما با هم برابر باشیم و خون شما همانند خون ما شود و اموالتان مثل اموال ما شود. (بحر العلوم) أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ
آن کلمه که در آن بین انبیا و کتب اختلافی نیست، این است: در عبادت یگانه داشتن و اخلاص عمل برای وی است. (ابوسعود) غیر الله را یگانه ندانیم. (بحر العلوم)
وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا
چیزی از مخلوقاتش را به وی شریک نگیریم. (بحر العلوم) غیر وی تعالی را در چیزی با وی شریک ندانیم. (ابوسعود)
چراکه اینان عیسی را بعنوان رب و پرودگار گرفته بودند. (بحر العلوم) گفته میشود: از یکدیگر در معصیت اطاعت نکنیم. همانطور که در سوره ی توبه آمده است که آنان احبار و رهبان را ارباب گرفتند. یعنی در معصیت از آنان اطاعت کردند. همچنانکه مسیحیان عیسی را سوم خدایان گفتند. (بحر العلوم) با گفتن اینکه عزیر پسر الله است و عیسی پسر الله است، و با از احبار (علمای دین و فقهای یهود)، در آنچه که بدعت آوری کرده اند در امر حلال و حرام، یکدیگر را ارباب نگیریم چراکه آنان نیز مثل ما بشر هستند.(ابوسعود)
فَإِن تَوَلَّوْا
اگر از توحید رویگردانی کردند. (بحر العلوم)
فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
پس ای مسلمانان به آنان بگویید که گواه باشید که ما در عبادت الله و یگانه دانستند الله متعال، مخلص هستیم. (بحر العلوم) پس حجت بر علیه شما قائم شده است پس اعتراف کنید که ما مسلمان بوده و شما نیستید. (ابوسعود) اعتراف کنید که کافر هستید. چراکه اینان چیزهایی هستند که رسولان بر آن اتفاق نظر داشته و تمامی کتب این را میگویند(بحر العلوم) اگر از اطاعت الله و توحید و صرف عبادت به الله رویگردانیدید. (تاویلات اهل سنت) اگر از مباهله و ملاعنه روی گردانیدید. (تاویلات اهل سنت) اگر از قبول جمع شدن ما و شما بر آنچه بین ما مشترک است رویگردانیدید. (تاویلات اهل سنت) به چگونگی احتجاج و استدلال توجه کنید: اول احوال حضرت عیسی را بیان میدارد و بیان میکند که عیسی چگونه خلق شده و احوالش چگونه بوده است که نشان میدهد که عیسی خدا نبوده بلکه مخلوق است و بعد مردم را به توحید میخواند وقتی عناد آنان اشکار میشود به مباهله میخواند وقتی از مباهله سر باز میزنند، و کمی گردن مینهند، بر آنچه اسلام میگوید، در اینجاست که به آنچه بین انبیا و کتب متفق و یکی است دعوت میکند و وقتی میبیند که به این نیز گردن نمینهند، از آنان میخواهد که اعتراف کنند، که مومنان به محمد، مسلمان هستند و اهل کتاب مسلمان نیستند. (ابوسعود)
ای اهل کتاب یعنی مسیحیان و یهودیان، چگونه شما در حق ابراهیم با هم مجادله کرده و هر یک ادعا دارید که ابراهیم بر دین شما بوده و یهودی و مسیحی بوده است؟ در حالیکه تورات و انجیل بعد ابراهیم نازل شده اند و مسیحیت و یهودیت بعد اینها پیدا شده اند، آیا بر گفتار خود، تفکر نمیکنید؟ نکته: وجه رد ادعای اینان این است که در خود تورات و انجیل از قصه ی ابراهیم و سرگذشت وی آمده است حال وقتی ابراهیم قبلا گذشته است و بعد تورات و انجیل نازل شده اند و مسیحیت و یهودیت بعد تورات و انجیل پیدا شده اند، چگونه میتوان ادعا کرد که ابراهیم یهودی یا مسیحی بوده باشد.
مستندات
عده ای از یهود گمان میکردند که ابراهیم از آنان است و عده ای از مسیحیان نیز گمان میکردند که ابراهیم از آنان است و با رسول الله ص در این مورد مجادله میکردند پس به آنان گفته شد که یهودیت بعد نزول تورات آمده است و نصرانیت بعد انجیل به وجود آمده است و بین ابراهیم و موسی هزار سال فاصله بوده است یعنی ابراهیم قبل موسی به هزار سال بوده است و بین وی و عیسی دو هزار سال بوده است پس چگونه میشود که ابراهیم از دینی میشود که بعد وی به وجود آمده است؟ (نسفی) چرا دین و شریعت ابراهیم مجادله میکنید. (ابوسعود)
وقتی مهاجرین مسلمان مثل جعفر طیار به حبشه رفته بودند این بحث بین مسیحیان مطرح بوده است و در جواب آنان این آیه نازل شده است. (بحر العلوم)
چرا در مورد دین ابراهیم با هم مجادله میکنید در حالیکه تورات و انجیل بعد ابراهیم نازل شده اند.(بحر العلوم) زجاج: این آیه آشکارترین دلیل بر علیه یهود و مسیحیان است چراکه در آن اسم یهود و نصرانی و هیچ یک از ادیان نیست ولی اسلام در تمامی کتب اسمانی موجود است. (بحر العلوم)
أَفَلَا تَعْقِلُونَ ایا فکر نمیکنید، تا در مواردی محالی مثل این مسائل با هم مجادله نکنید؟ (نسفی)
آیا شما را ذهن انسانی نیست تا بوسیله ی آن در آنچه میگویید تاملی داشته باشی؟. (بحر العلوم) به باطل بودن گفتارتان تفکر نمیکنید؟ (ابوسعود)
ای شما اهل کتاب، در مورد آنچه بدان علم دارید، مجادله میکنید و عناد میورزید حال چگونه است که در مورد چیزی که بدان علم ندارید باز مجادله میکنید، و این الله است که حقیقت امر را میداند و شما نمیدانید.
هان ای شما! یعنی ای جماعت یهود و مسیحی، شما با یکدیگر در مورد اموری مثل عیسی و موسی که کتابتان آمده است مجادله میکنید و ادعا دارید که این دو بر دین شما بوده اند و این درحالی است که تورات و انجیل بر شما نازل شده است حال چرا در مورد چیزی که کتاب شما نیست مجادله میکنید یعنی در کتب شما که نیامده است ابراهیم بر دین شما بوده است. (خازن) شما در مورد آنچه که علم آن نزد شما است و در کتب شما موجود است، از صفت محمد، مجادله میکنید حال در مورد آنچه در کتب شما نیست چرا مجادله میکنید؟ (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
الله میداند که ابراهیم بر چه دینی بوده است و شما آن را نمیدانید. (خازن)
یعنی شما به آن جهل دارید. (خازن) الله میداند که ابراهیم بر دین اسلام بوده است و شما نمیدانید. (بحر العلوم)
الله آنچه را که در مورد آن بحث میکنید را میداند و شما محل نزاع را نمیدانید. (ابوسعود)
تصریح به آنچه در برهان آورده است کرده و میگوید: که نه یهودی بود نه مسیحی. (بیضاوی)
وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفًا از عقاید کج مبرا بود. (بیضاوی) یعنی حاجّ بود یعنی حج کننده بود. (ابن ابی حاتم)
متبع بود یعنی پیشوا و مقتدی بود. (ابن ابی حاتم)
حنیف یعنی مستقیم. (ابن ابی حاتم) حنیف: کسیکه به تمامی انبیاء و رسولان از اولشان تا آخرشان ایمان دارد. (ابن ابی حاتم)
حنیف کسیکه حج بجای میآورد و الله را یگانه میداند و ختنه میکند و قربانی میکند و رو به کعبه میخواند. (بغوی)
مُّسْلِمًا فرمانبردار الله بود. (بیضاوی) یعنی مخلص بود. (بحر العلوم) وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
تعریض در حق مسیحیان و یهودیان است که آنان مشرک هستند، چراکه یکی عزیر را شریک قرار میدهد و دیگر عیسی را و همچنین رد ادعای مشرکان است که آنان بر دین ابراهیم هستند. (بیضاوی)
قطعا کسانی احق و اولی به از امت ابراهیم و بر دین ابراهیم بودن، هستند که از وی تبعیت کرده و این پیامبر که از وی در اکثر احکام شرعی اصلی از وی تبعیت میکند و کسانیکه به این پیامبر ایمان آورده اند، هستند و اینان از نزدیکان ابراهیم هستند و الله ناصر و یاور و حافظ مومنان است که بر آنان در مقابل استدلال دشمنان حمایت کرده و دلیل به آنها میآموزد.
به حقترین مردم بر اینکه در دین ابراهیم باشند، کسانی هستند که از وی تبعیت کردند و به وی اقتدا کرده و ایمان آوردند، هستند و این نبی یعنی محمد بر طریقه و دین وی است، و همچنین کسانیکه به محمد ایمان آورده اند یعنی اصحاب محمد ص ، هستند. (بحر العلوم) نزدیکترین و خاصترین مردم به ابراهیم کسانی هستند که امت وی بودند و این پیامبر چراکه در اکثر شرائع با وی موافق است. (بیضاوی) النبی را به نصب عطف بر ضمیر اتبعوه قرائت کرده اند که معنی آن چنین میشود و کسانی از این پیامبر تبعیت کرده اند. (بیضاوی) به کسر نیز قرائت شده است و در اینجا عطف بر ابراهیم خواهد بود و معنی ان چنین میشود: اولی ترین مردم به ابراهیم و این پیامبر، کسانی هستند که از وی تبعیت کرده اند و به وی ایمان اورده اند. (بیضاوی) از نظر عقلی نیز کسی به دیگری اولی خواهد بود که از وی تبعیت میکند. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ الله ولی مومنان است با کمک و نصرت دادن. (بحر العلوم)
مومنان را یاری میرساند و بخاطر ایمانشان پاداش نیک میدهد. (بیضاوی) وقتی مومنان را نصرت میدهد، قطعا دلالت دارد بر اینکه پیامبر ص را نیز نصرت میدهد. (ابوسعود) ولی یعنی حافظ یعنی ناصر و گفته اند یعنی الله اولی به مومنان است. (تاویلات اهل سنت) الله ولی مومنان است چراکه سفه دشمنان انها را در مورد ابراهیم از آنان دفع کرد و حق را آشکار کرد. (تاویلات اهل سنت)
عده ای از اهل کتاب که در اینجا یهود هستند، تمنا و اراده دارند تا که شما را از اسلام منصرف کنند و بر کفر داخل کنند و این درحالی است که این عمل آنها چیزی جز گمراهی بیشتر برای خودشان ندارد چراکه با بحث با دیگران در کفر خود بیشتر فرو میروند و از اینکه وبالش بر خودشان برمیگردد غافل هستند و متوجه نیستند. نکته: هرچه انسان در مورد چیزی با دیگران بحث و جدل کند هرچند نظرش باطل باشد باز بخاطر رسوخ جدل در همان نظر خود مستحکمتر میشود پس اگر نظرش بر باطل بود قصد خودش که دیگران را گمراه کند، خودش بیشتر فرو میرود.
در شان معاذ بن جبل، وحذيفة بن اليمان، وعمار بن ياسر، نازل شده است که یهود خواستند آنها را بر یهود بخوانند، پس این آیه نازل شد. (خازن) خواستند که شما را از دینتان گمراه کرده و به کفر ببرند. (خازن)
از اهل کتاب عده ای اراده و تمنی کردند تا که شما را از دین اسلام منصرف کنند. (بحر العلوم) وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ
و وبال این قصد به خودشان بر میگردد. (بحر العلوم) و گفته شده: آنان کسی را گمراه نکنند مگر آنان که مثل خودشان باشد را گمراه میکنند. (بحر العلوم) آنان خودشان را گمراه میکنند چراکه مومنان سخن انان را قبول نمیکنند. (خازن)
وَمَا يَشْعُرُونَ
مقاتل: و نمیدانند که خودشان را دارند گمراه میکنند. (بحر العلوم) کلبی: نمیدانند که الله متعال پیامبرش را بر گمراه بودن آنان، آگاه میگرداند و مطلع میسازد. (بحر العلوم)
و آنان نمیدانند که وبال این اقدام بر خودشان است و باعث زیاد شدن عذابشان میشود. (خازن)
ای اهل کتاب چرا به نشانه های الله که دال بر نبوت محمد است و این نشانه در کتبتان و در صفات رسول الله ص برای شما قابل مشاهده و خودتان دارید میبینید که این رسول بر حق است پس حال چرا کفر میورزید؟
ای اهل کتاب چرا به آنچه که تورات و انجیل بدان سخن گفته است و بر نبوت محمد دلالت دارد، انکار میورزید. (ابوسعود) چراکه به قرآن کفر میورزید. (ابوسعود) کفر آنان به کتبشان اینکه بر طبق آنچه که کتب آنها گفته است به محمد ایمان نمیآورند. (نسفی) گفته شده: چرا به آیه رجم کفر میورزید. (بحر العلوم) چرا به قرآن کفر میورزید در حالیکه قبل آمدنش از امر آن خبر میدادید؟ (بحر العلوم)
وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ
در حالیکه خود گواه هستید که این آیات، آیات الهی هستند. (ابوسعود)
درحالیکه در تورات و انجیل صفات آن را مشاهده میکنید. (ابوسعود) و یا با معجزه ها میدانید که این حق است. (ابوسعود) وقتی با مسلمانان و عوام خود هستید انکار میکنید و کفر میورزید و وقتی در خلوت با دوستان خالص خود هستید به آن اعتراف میکنید. (مفاتیح الغیب کبیر رازی) در حالیکه شما آن ایات را مشاهده میکنید و میدانید که اینان نشانه ها هستند و بعد کبر ورزیده و عناد میکنید و ایمان نمیآورید. (تاویلات اهل سنت) در حالیکه میدانید در تورات و انجیل از بعثت محمد امده است و صفت رسول الله ص را میدانید و حق بودن وی را نیز میدانید ولی از وی تبعیت نمیکنید. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: چرا به دین الله کفر میورزید درحالیکه به دلالت خلقت و شهادت کتب خودتان میدانید که دین الله و توحیدش حق است. (تاویلات اهل سنت) در این آیه دلیل است بر اینکه هتک ستر و افشاء آنچه را که کتمان میکنند درست است اگر مشتمل بر برحذر داشتن دیگران از این چنین افراد بوده و بخاطر ترغیب در خیر باشد. (تاویلات اهل سنت) دیگر اینکه این ایه اثبات نبوت رسول الله ص است چراکه اگر طبق گفته ی این آیه نبود، آنان اعتراض میکردند که چگونه میگویی که ما کتمان میکنیم و ما کجا کتمان حق کرده ایم. (تاویلات اهل سنت)
ای اهل کتاب چرا ایمان و کفر را خلط میکنید؟ چراکه به بعضی ایمان آورده و به بعض دیگر کفر میورزند. (بحر العلوم)
با تحریف حق و نشان دادن باطل بجای آن. (بیضاوی) ویا با کوتاهی در تمیز قائل شدن بین حق و باطل. (بیضاوی) ایمان به موسی و عیسی را با کفر به محمد خلط میکنید. (نسفی) با خواندن به اسلام در اول روز و کفر در آخر آن تا مردم را به شک بیاندازند. (العز بن عبدالسلام) وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ و بعثت محمد ص را کتمان میکنید. (بحر العلوم) وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ در حالیکه خودتان میدانید که این حق است و آن در تورات موجود است. (بحر العلوم)
عده ای از اهل کتاب گفتند: به آنچه که بر مومنان به محمد نازل شده است، ایمان بیاورید یعنی اظهار ایمان کنید و در آخر کفر بورزید تا بدین وسیله باشد که مومنان مسلمان را از دینشان برگردانید. نکته: اهل کتاب که دیده بودند آنچه محمد آورده است حق است و انکار کلی آن باعث بی آبرو شدن و رسوا شدن آنها خواهد شد هم در بین عرب و هم در بین عوام آنها چراکه ادعایی داشت مطرح میکرد که شباهت بسیاری به آنچه از احکام آنان بود، داشت پس ترفندی اندشیدند و ترفندشان اظهار ایمان و بعد کفر بود تا بقیه به شک بیافتند.
مستندات
بعضی گفته اند: منظور از نهار روز نیست بلکه امر محمد است یعنی به اول امر محمد که رو به قبله ی ما نماز میخواند را ایمان بیاورید و آخر امر وی را که به کعبه رو کرد را کفر بورزید. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند: اهل کتاب گفتند که در بدو امر به محمد ایمان بیاورید تا عرب بر دین وی داخل شوند و در آخر امر به وی کفر بورزید و در این زمان از شما خواهند پرسید که چه شده است؟ و در اینجاست که میگوییم اول صفت وی را بر صفت پیامبری که در تورات آمده است یافتیم و فکر کردیم که وی واقعا پیامبر است ولی بعدا برای ما آشکار شد که چنین نبوده است و برای همین به وی کافر شدیم و بدین سان عرب نیز بر وی کافر خواهند شد. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند: رئیسان یهود به عوام خود گفتند که در اول روز به محمد ایمان بیاورید یعنی در نماز صبح و بعد در نماز عصر کفر بورزید و بگویید رو به بیت المقدس خواندتان درست بود و بعد اینکه آن را تبدیل کردید بعد حق چیزی جز گمراهی نیست تا بدین سان بقیه نیز به وی کفر بورزند. (تاویلات اهل سنت) احتمال دیگر: منظور این است که ظاهرا به محمد ایمان بیاورید ولی نه ایمان حقیقی چراکه در ادامه میآید: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، که منظور این است که ایمانتان حقیقی نباشد مگر اینکه در آن تبعیت از دین شما باشد. (تاویلات اهل سنت) اظهار ایمان کنید به قرانی که بر مسلمانان نازل میشود بعد اظهار کفر کنید تا نشان دهید که ایمانتان بدون تامل بوده و وقتی تامل کردید متوجه شدید که رای اولتان درست نبوده و برگشته اید تا باشد که مومنان از ایمان به وی برگردند. (ابوسعود)
یهود در ادامه ی قول خود چنین میگویند: از ایمان خود به کسی جز کسانیکه از دین شما تبعیت میکنند و از خودتان هستند، نگویید. با کسی جز کسانیکه تابع دین شما هستند، در مورد تصدیق و اقرار به حقانیت محمد ، سخن نگویید. این ترفند در روز ایمان اوردن و کفر در آخر آن را با کسی جز گروه خودتان مطرح نکنید. ؛الله متعال جوابشان را میدهد: قطعا هدایت دست الله متعال است اینکه شما هر ترفندی بکار گیرید، مانع ایمان ایمان اورندگان نشود؛ ادامه ی قول یهود: آنچه که باید مخفی کرد این است که کسی غیر از شما را مثل آنچه به شما داده شده است، داده شود. و اینکه مسلمانان علیه شما در نزد الله متعال استدلال کنند را مخفی دارید و به کسی نگویید. و یا از حقانیت اسلام و محمد سخن نگویید که مثل آنچه به شما داده شده را به کسی غیر شما داده شود چراکه در قیامت علیه شما استفاده خواهد شد. بگو که فضل الله به دست الله است که به هرکه خواهد عطا میکند و دست شما نیست. و الله متعال رحمتش واسع و دانا به امور است.
مستندات
وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ
ولاتؤمنوا متعلق به ان یؤتی احد مثل ما...، است و ما بین آنها جملات اعتراضی یعنی ایمانتان را به اینکه مانند آنچه را که به شما داده است از نبوت را به دیگران نیز داده خواهد شد را به کسی از غیر همکیشان خود، آشکار نکنید. یعنی تصدیق شما مبنی بر اینکه بر مسلمانان مثل شما کتاب داده شده است را اظهار نکنید که باعث ثبات آنها خواهد شد و به مشرکین اظهار نکنید که باعث ایمان آنان خواهد شد. (نسفی) ویا مربوط به آیه ی قبل است یعنی این اظهار ایمان را فقط نزد کسانی که قبلا از دین شما تبعیت میکردند اظهار کنید و بعد کفر بورزید چراکه برگشت اینان مورد انتظار تر از بقیه است. (نسفی) تصدیق نکنید مگر آنچه که موافق دینتان باشد، یعنی از چیزی تبعیت نکنید مگر اینکه بر دین یهودیت شما باشد. (بغوی)
تصدیق قلبی خود را به کسی غیر از اهل دینتان اظهار نکنید. (بیضاوی) قُلْ إِنَّ الْهُدَىٰ هُدَى اللَّهِ هدایت همان هدایت الله است هرکه را خواهد ایمان دهد و بر ایمان ثابت میدارد و کید و حیله ی شما راه بجایی نمیبرد. (نسفی) أَن يُؤْتَىٰ أَحَدٌ مِّثْلَ مَا أُوتِيتُمْ
مجاهد: ایمان نداشته باشیدکه به کسی غیر شما همانند آنچه به شما داده شده است از قبیل حکمت و علم و من و سلوی و فلق بحر و غیر آن. (بغوی) الف: به دبرتم محذوف که معنی آن چنین میشود: این کار را تدبیر کرده اید و گفته اید تا کسی را همانند انچه به شما داده شده است را داده شود. ب: متعلق به لاتؤمنوا است که معنی آن چنین میشود: اظهار ایمان به این نکنید که کسی غیر شما را مثل آنچه به شما داده شده است را داده شود مگر پیش کسانیکه از گروه خودتان باشد و آن را افشا نکنید. ج: ما را نافیه خوانده شود که معنی چنین میشود: ایمان نیاورید مگر به کسی که از شما دین شما تبعیت میکند و به آنها بگویید که به کسی همانند آنچه شما داده شده است، داده نخواهد شد. (ابوسعود)
أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِندَ رَبِّكُمْ اینکار را تدبیر کرده اید تا کسی بر شما نزد الله محاجه نداشته باشد. (ابوسعود) و ایمان نداشته باشید که مسلمانان بر شما در روز قیامت بر شما احتجاج واستدلال به حق خواهند داشت ویا در نزد الله بر شما غلبه خواهند داشت. (نسفی)
به غیر همکیشان خود نگویید که بعدا در نزد الله حجت شما درهم خواهد شکست. (بیضاوی) تصدیق نکنید که کسی غیر از شما بر شما نزد الله، با حجت غلبه کند چراکه دین شما بر حق است و اصح است. (بغوی) گفته شده است: یهود به زیردستان خود گفتند که به کسی غیر از همکیشان خود ایمان نیاورید تا آنچه به شما داده شده است را به کسی دیگر همانندش را داده نشود. دیگر اینکه تا بر علیه شما نزد الله احتجاج نکنند و نگویند که شما حق را شناخته بودید. (بغوی)
قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ هدایت و توفیق به دست الله است که به هرکه خواهد عطا میکند. (نسفی) وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ رحمتش واسع است و دانا به مصلحت امور. (نسفی)
و این الله متعال است که رحمتش را که از جمله ی آن اسلام و قرآن است را به هرکه خواهد به فضل خود عنایت میکند و دست دیگری نیست و الله متعال صاحب تفضل و منت بر کسانی است که توفیق اسلام یافته اند. نکته: رد قول یهود بر این اساس است که آنان سعی داشتند که نبوت را در خود نگه دارند و به غیر ندهد و فکر میکردند با ترفند و حیله میشود به این مساله نیل پیدا کرد و الله متعال برای انان توضیح میدهد که دست آنان نیست بلکه الله متعال به هرکه خواهد عنایت میکند و صاحب این فضل است.
مستندات
رحمت در اینجا نبوت و رسالت است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند: دین است که همان اسلام باشد. (خازن) و منظور قرآن نیز گفته اند. (خازن)
به هرکس از خلق که خواست عنایت میکند و در این دلیل است بر اینکه نبوت به جز به فضل و اختصاص دادن، حاصل نمیشود و به استحقاق نیست. (خازن) وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
الله متعال صاحب منت بزرگ بر کسی است که وی را الله متعال به اسلام آوردن اختصاص داده است. (بحر العلوم)
با دلیل واضح قول و ادعای یهود را رد میکند. (بیضاوی)
از بین اهل کتاب کسانی هستند که هرمقدار از اموال پیش وی به امانت بگذاری حتی اگر به قنطار هم برسد، امانت را ادا میکنند و از بین آنان کسانی نیز هستند که کارشان خیانت در امانت است هرچند که آن مال کم باشد و به اندازه ی دینار هم باشد آن را به تو بر نمیگردانند مگر اینکه بر سر وی باشی و اقامه ی حجت کنی. سبب این خیانت انان این است که ادعای دارند که بر قبال خیانتی که بر علیه غیر اهل کتاب، انجام میدهند بر انان گناهی نیست و با این ادعا بر الله دروغ میبندند و خودشان نیز میدانند که چنین حکمی در کتب انان نیست. نکته: متاسفانه هر از گاهی از فرقه های اسلامی همین رفتار شنیده میشود که بر غیر فرقه ی خود انواع خیانت را حلال میدانند و قطعا کسانیکه چنین میکنند مشمول این آیه هستند.
مستندات
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ شروع در بیان خیانت اهل کتاب در اموال است بعد اینکه خیانت آنان را دین بیان کرد. (ابوسعود)
بیان میدارد که اهل کتاب در مورد امانت داری دو گروه هستند: یکی امانتدار است و هر مقدار که در نزد وی به امانت بگذاری، امانت را به نیکی ادا میکنند مثل عبدالله بن سلام که قریش نزد وی هزار و دویست اوقیه از طلا، به امانت گذاشتند و وی آن را به قریش پس داد و ادای امانت کرد. (ابوسعود) اوقیه را گفته اند معادل چهل درهم است و در کتب لغت هفت و یا هفت و نیم مثقال نیز گفته اند.
بعضی نیز خیانت کار هستند هرچند که مال قلیلی نزد وی به امانت گذارده شود مثل فنحاص بن عازوراء که فردی قریشی نزد وی یک دینار به امانت گذاشت و آن اهل کتاب آن را انکار کرد. (ابوسعود) گفته اند: امانتداران، مسیحیان هستند چراکه غالب در بین آنان امانتداری است و خیانتکاران یهود هستند که در کم نیز خیانت میکنند و غالب در آنان خیانت کار بودن است. (ابوسعود)
إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا
در هیچ یک از احوال امانت را ادا نمیکنند و یا هیچگاه ادا نمیکنند مگر اینکه مدام بر سر وی حاضر باشید و بر گرفتن حقت اصرار بورزی و اقامه ی شاهد کنی. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ آن عدم ادای امانت برای این است که آنان ادعا دارند که در مورد کاری که در حق غیر اهل کتاب انجام میدهیم، مواخذه و عتابی نیست. (ابوسعود)
کلبی: یهود ادعا داشتند که اموال همه برای ما بوده است و آنچه که دست عرب است برای ما بوده است پس آنان به ما ظلم کرده و از ما غصب کرده اند پس اگر از آنان چیزی بگیریم، بر ما گناهی نیست . (بغوی)
وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ با ادعای خود، آنان به الله دروغ نسبت میدهند. (ابوسعود) وَهُمْ يَعْلَمُونَ در حالیکه خودشان میدانند که بر الله دروغ میبندند و افترا میکنند. (ابوسعود) زیرا آنان ظلم بر مخالفین خود را حلال دانسته و ادعا داشتند که در تورات برای آنان حرمتی قائل نشده است. (ابوسعود)
گفته شده است که یهود با بعضی از قریش مضاربه داشتند و وقتی قریشیان مسلمان شدند، قریش اموال خود را خواستند و یهود جواب دادند: حقتان از گردن ما ساقط شده است چراکه شما دینتان را ترک کرده اید و گمان میکردند که در کتبشان چنین آمده است. (ابوسعود) وقتی این آیه نازل شد رسول الله ص فرمودند: به الله قسم که آنان دروغ میگویند چراکه چیزی از جاهلیت نیست مگر اینکه زیر پا نهاده ام مگر امانت که باید به نیک و شر، ادا کرده شود. (ابوسعود)
بله کسیکه به عهدی که با الله بسته است و از آنچه الله متعال نهی کرده اجتناب کند و از نافرمانی پروا داشته باشد، پس قطعا الله متعال پروا کنندگان و تقوی پیشگان را دوست دارد. نکته: وقتی الله میگوید دوست دارد یعنی بر وی بهشت است و رحمت بر وی است و کسی را که الله متعال بگوید دوست ندارد به معنی عذاب میدهد است.
مستندات
گفته شده است: در شان عبدالله ابن سلام و امثال وی از مسلمانان اهل کتاب نازل شده است. (نسفی)
بَلَىٰ
اثبات آنچه آنان از خود نفی کرده بودند است یعنی بله بر آنها در این عملشان سبیل یعنی گناه است. (بیضاوی)
مَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِ
کسی که به عهدی که الله از آنان بر ادای امانت گرفته است و آن صفت نبی ص است. (بحر العلوم)
وَاتَّقَىٰ مقاتل: و از حرامهای الله دوری کند. (بحر العلوم)
و از ظلم به مردم پروا کند. (بحر العلوم)
فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ
کسانی را که از نقض عهد، پروا کنندگان هستند، الله دوست دارد. (بحر العلوم)
وضع المتقین بجای ضمیر، نشان از این دارد که ملاک امر به تقوی است و تقوی، وفا را و غیر آن از انجام واجبات و اجتناب از نواهی را شامل است. (بیضاوی)
قطعا کسانیکه بجای عهد و پیمان الله متعال و قسمی که میخورند، بهایی ناچیز میگیرند، این چنین افراد را در آخرت سهمی از نعمهای آخرت نیست و الله متعال از آنان غضبناک بوده و سخنی نخواهد گفت و به آنان نظر رحمت نخواهد داشت و آنان را توفیق پاک شدن از گناه را نخواهد داد و عذری از آنان نخواهد پذیرفت و تبرئه نخواهد کرد و آنچه برای انان در آخرت هست اینکه برای آنان عذابی دردناک خواهد بود.
مستندات
گفته شده است: در حق ابی رافع و لبابه بن ابی الحقیق و حیی بن اخطب نازل شده است که تورات را تحریف کردند و صفت رسول الله ص را در تورات بیان شده بود را تحریف کردند و در قبال آن رشوه گرفتند. (ابوسعود) آمده است: در حق اشعث نازل شده است که بین وی و کسی دیگر نزاعی بر سر چاهی صورت گرفت و وقتی برای حکم پیش رسول الله ص رفتند و رسول الله فرمود: دو شاهد بیاور والا طرف قسم بخورد و اشعث گفت در این صورت بدون مبالات قسم خواهد خورد. رسول الله ص فرمودند: هرکس قسم خورد و با آن مالی را که برای وی نیست از آن خود کند، الله متعال را ملاقات کند در حالیکه الله متعال غضبناک است. (ابوسعود) و آمده است: در حق مردی نازل شد که کالایی را خریده بود و قسم خورد که آن را به چیزی خریده است که به آن نخریده بود. (ابوسعود)
از ابن عباس: در شان عبدان بن اشوع و امرئ القیس بن عابس نازل شد وقتی بین آنان دعوایی رخ داد و یکی از آنان خواست که به دروغ قسم بخورد. (بحر العلوم)
گفته میشود: در شان عده ای از یهود نازل شده است که برای مسلمان شدن به مدینه آمده بودند و کعب بن اشرف آنان را دید و گفت: آیا شما نبی بودن این شخص را میدانید؟ گفتند: آری میدانیم. کعب گفت: خودتان را از مال بسیار محروم کردید چراکه من قصد داشتم به شما هدایایی بفرستم . آن عده گفتند: بگذار مشورت کنیم و بعد گفتند: این آن کسی نیست که صفتش را یافته بودیم و کعب از آنان اقرار گرفت و نوشته گرفت و قسم داد و بعد برای هر یک از انان هشت ذراع کرباس و پنج صاع جو فرستاد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ
تبدیل میکنند و میگیرند. (ابوسعود)
بِعَهْدِ اللَّهِ
یعنی بدل آنچه که عهده کرده بودند از ایمان به محمد و وفای به امانات. (ابوسعود)
عهد الله همان امر و نهی الله است. (تاویلات اهل سنت) وَأَيْمَانِهِمْ
و بدل آنچه که قسم خورده بودند از اینکه به وی ایمان خواهند آورد و وی را یاری خواهند کرد. (ابوسعود) همان قسم دروغی را که یاد کردند و گفتند که صفت و نعت محمد در تورات نیست و این از ترس این بود که مافعی که دارند را از دست بدهند. (تاویلات اهل سنت)
ثَمَنًا قَلِيلًا یعنی حطام دنیا و خرده های دنیا را. (ابوسعود) أُولَٰئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ
آن کسانیکه موصوف به چنین صفات قبیح هستند، را نصیبی در آخرت نیست یعنی از نعمتهای آخرت سهمی برای آنان نیست. (ابوسعود)
وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ
یعنی الله متعال با آنان چیزی که باعث خوشحالی آنان شود را نمگوید. (ابوسعود) و یا اصلا با آنان سخن نمیگوید. (ابوسعود)
از آیات و کلمات الله استفاده و نفع نمیبرند. (ابوسعود) کنایه از شدت غضب الله است. (ابوسعود)
فرشتگان که تحیت و سلام الله را به مومنان میرسانند محروم میشوند. (تاویلات اهل سنت) الله متعال با مومنان به مانند آنچه که با موسی سخن گفته بود سخن خواهد گفت ولی با این افراد سخن نخواهد گفت. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ کنایه از خوار شمردن آنان است. (ابوسعود) نظر رحمت به آنان نخواهد داشت. (تاویلات اهل سنت) وَلَا يُزَكِّيهِمْ
آنان را ثنا نگوید. (ابوسعود) آنان را از چرک گناه پاک نمیکند. (ابوسعود)
برای خیرات آنان، ثوابی اختصاص نمیدهد. (تاویلات اهل سنت) وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
از بین اهل کتاب کسانی هستند که زبان خود را به آنچه تحریف کرده اند، میگردانند تا شما گمان کنید آنچه اینان تحریف کرده اند از کتاب یعنی تورات است و ادعا میکنند که این از نزد الله متعال است درحالیکه از نزد الله متعال نیست و بر الله دروغ میبندند درحالیکه خودشان میدانند که از نزد الله نیست. نکته: مطالب تحریف شده و من در آوردی را طوری به عوام میخواندند که عوام با شیندن آن گمان میکردند که اینان تورات را میخوانند و این تحریف کنندگان به صراحت و وقاحت هرچه تمام میگفتند که انچه خواندیم از کتاب الله است.
مستندات
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا
گروهی از یهود. (بحر العلوم) گروهی از اهل کتاب که همان کعب بن اشرف و مالک بن صیف و حیی بن اخطب هستند. (بغوی) ضحاک از ابن عباس: اهل کتاب مسیحی و یهودی هستند که کتاب الله را تحریف کرده و آنچه از کتاب الله نیست را به آن اضافه کردند. (بغوی)
يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ زبان خود را به کتاب تحریف میکنند. یعنی نعت محمد را تغییر میدهند. (بحر العلوم)
در تلاوت تغییر میدهند و خلاف آنچه در تورات است را قرائت میکنند. (بحر العلوم) تاویلش را تحریف میکنند بر خلاف آنچه هست تاویل میکنند. (بحر العلوم) زبان خود را به تغییر و تحریف میل میدهند و میچرخانند. (بغوی) زبان خود را به قرائت تورات از منزل به محرف میچرخانند. (بیضاوی) و یا به همانند کتاب الله میچرخانند. (بیضاوی) زبان خود را از کتاب منزل به تحریف شده بر میگردانند. (نسفی) لی الشیئ: ظاهر چیزی را باطن ان گرداندن و باطن آن را ظاهر آن گرداندن و لی عنق (گردن) یعنی فتل و کج کردن و اصل لی چیزی را که راست است را به کجی گرداندن و التواء یعنی انحراف و انعطاف. (التیسیر ابی حفص نسفی)
تا گمان کنید که از تورات است درحالیکه از تورات نیست بلکه نوشته ی خودشان است و تاویل خودشان است. (بحر العلوم) تا شما گمان کنید آنچه که تحریف کرده اند از کتاب نازل شده از نزد الله است. (بغوی) زبان خود را به قرائت شبیه کتاب میچرخانند تا شما گمان کنید که از کتاب الله است. (نسفی) آنچه که تحریف کرده بودند از صفت رسول الله ص را با تعظیم و احترام میخواندند تا شما گمان کنید که از کتاب نازل شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ
آنان به صراحت آن تحریف شده را میگویند که از نزد الله است و در این امر به کنایه و تعریض نیز سخن نمیگویند. (ابوسعود)
وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ ولی از نزد الله نیست. (بحر العلوم) وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ
در حالیکه خودشان میدانند که دروغ میگویند. (بحر العلوم)
و بشریرا که الله متعال به وی کتاب داده است و حکمت و حکم و علم قضاوت عطا کرده است و پیامبری به وی داده، سزاوار وی نیست که بگوید: برای من عبادت کننده باشید نه الله، بلکه آنچه میگوید این است: ربانی باشید یعنی عالم با عمل باشید و در طاعت الله متعال سخت کوش باشید و فقیه باشید به سبب اینکه شما تعلیم دهندگان کتاب هستید و کتاب را درس میگیرید و به مردم تدریس میکنید. نکته: کسیکه از الله کتاب و حکمت و علم و شناخت الله متعال و جایگاه الله متعال را دریافت کرده و لطف الله شامل حال وی شده است، نمیتواند ادعای برابری با الله متعال را داشته باشد چراکه این ادعا بر فرض مثال یافت شود بر خلاف کتاب داشتن و حکمت داشتن و پیامبر بودن است.
مستندات
در سبب نزول این آیه گفته اند: ابورافع قرظی و سید نجرانی به رسول الله ص گفتند: میخواهی که ما تو را عبادت کنیم و پروردگار بگیریمت؟ رسول الله ص جواب دادند: پناه بر الله، از اینکه غیر الله کسی مورد پرستش قرار گیرد و از اینکه ما کسی را به عبادت غیر الله امر کنیم. الله نه برای این منظور مبعوث کرده و نه به این امر کرده است. و این آیه نازل شد. (ابوسعود) گفته اند: مسلمانان گفتند که یا رسول الله ما به تو همانند سلام به دیگران سلام میدهیم پس اجازه بده تا بر تو سجده کنیم؟ رسول الله ص: کسی را غیر از الله شایسته نیست که بر وی سجده کرده شود پس پیامبرتان را احترام کنید و حق را به اهلش معرفی کنید. (ابوسعود)
مَا كَانَ لِبَشَرٍ از این کلام معلوم میشود که آنان دین خود را که در آن عبادت غیر الله باشد را به دروغ به انبیای خود اضافه میکردند. (تاویلات اهل سنت) الله متعال در اینجا خبر میدهد که این الله است که کتاب و حکم و نبوت را به انبیاء عطا میکند. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه در آیه دلیل بر عصمت انبیاء از کفر است. (تاویلات اهل سنت)
بیان دروغ بر بستن اهل کتاب بر انبیاء است طوری که وفد نجران ادعا کردند که عیسی آنان را به عبادت خودش دستور داده است. (ابوسعود)
دروغ شمردن و رد پرستندگان حضرت عیسی است. (بیضاوی)
أَن يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ به وی کتابی داده شود که ناطق به حق است و آمر به توحید و ناهی از شرک است. (ابوسعود) یعنی تورات و انجیل داده شود. (بحر العلوم) وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ و به وی فهم و علم یا حکمت که همان سنت و نبوت است داده شود. (ابوسعود) حکم یعنی فهم داده شود. (بحر العلوم) نبوة: منظور حضرت عیسی است. (بحر العلوم) ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِّي مِن دُونِ اللَّهِ
بعد آن بشر که الله متعال وی را این همه شرافت عطا کرده است، و حق را برای وی شناسانده است و بر شئون والای خود آگاه کرده است، عبادت کنندگان بر من باشید در حالیکه عبادت را از الله به من میرسانید چه اینکه عبادت الله را کنار گذاشته و به وی مشغول شوند وچه اینکه همراه الله وی را نیز مورد عبادت قرار دهد. (ابوسعود) بعد برای وی جایز نیست که بگوید: برای من بنده باشید نه برای الله متعال. (بحر العلوم)
وَلَٰكِن كُونُوا رَبَّانِيِّينَ
گفته شده: عبادت کننده ی الله باشید همراه کسانیکه به شما کتاب تعلیم داده اند و با آنچه که میخوانید. (تاویلات اهل سنت) بلکه به آنان میگوید: عابدان الله متعال باشید. (بحر العلوم)
یعنی عالم فقیه باشید. (بحر العلوم) ربانیون یعنی عالمان حکیم و حکیمان عالم و علمای فقهاء که همه یکی هستند. (تاویلات اهل سنت) ربانی کامل در علم و عمل که تمسک شدید به طاعت الله دارد و بر دین وی ثابت است. (ابوسعود) بِمَا كُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ به سبب مداومتی که در تعلیم و قرائت داشته اید. (ابوسعود) عامل به آموخته های خود باشید. (بحر العلوم) وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ
و به آنچه قرائت میکنید، عامل باشید. (بحر العلوم)
به سبب اینکه شما تعلیم دهنده ی کتاب هستید و درس خوان آن هستید. (بیضاوی)
چراکه فائده ی تعلیم و تعلم، شناخت خیر و حق در اعتقاد و عمل است. (بیضاوی) تدرسون به معنی درس دهندگان کتاب به دیگران نیز میتواند باشد. (بیضاوی)
و دیگر اینکه این بشر که به وی کتاب و حکم و نبوت داده شده است شما را به عبادت فرشتگان و انبیاء نیز امر نمیکند، آیا این بشر شما را بعد اینکه اسلام آوردید به کفر امر کند؟ هرگز چنین نبوده و نخواهد بود. نکته: وقتی رسول الله ص رسالتشان را شروع کردند و از عبادت غیر الله نهی کردند و در مقابل آنان مشرکان از اهل کتاب و بت پرستان بودند که در کنار عبادت الله متعال، عبادت دیگری را نیز داشتند گمان میکردند که هدف محمد این است که خودش مورد عبادت قرار گیرد و این همان مثل کافر همه را به کیش خود پندارد، را تداعی میکند.
مستندات
و بشری که الله متعال به وی نبوت داده و وی را برای دعوت به عبادت الله منسوب کرده و به ترک شریک برای الله مقرر کرده است، شایسته ی وی نیست که شما را به عبادت فرشتگان دعوت کند. (نسفی) بنا بر قول به زائد نبودن لا در لایامرکم: بر بشری که الله وی را نبی قرار داده است نمیسزد که به عبادت خودش دعوت کند و از عبادت فرشتگان و انبیاء نهی کند. در جواب کسانیکه رسول الله ص آنها را از عبادت فرشتگان و انبیاء نهی میکرد و آنان میگفتند: آیا قصد داری که تو را عبادت کنیم. (کبیر رازی) در قرائت ابن مسعود لن یامرکم آمده است یعنی موکدا به عبادت فرشتگان و انبیاء دعوت نخواهد کرد. (کبیر رازی)
أَيَأْمُرُكُم بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ آیا شما را به کفر امر کند بعد اینکه مسلمان شدید. (نسفی) مسلمین خطاب کردن نشان میدهد که آیه در حق مسلمانان نازل شده است و آنان کسانی بودند که از رسول الله ص درخواست سجده بر ایشان کرده بودند. (نسفی)
آیا بعد اینکه در اصل خلقت بر اسلام متولد شده اید شما را به کفر امر میکند؟ هرگز چنین نیست. (تاویلات اهل سنت)
ویا شما را بعد اینکه به اسلام دعوتتان کرد و بعضی از شما دعوت را قبول کردند، به کفر امر میکند؟ (تاویلات اهل سنت)
و به یاد آر زمانی را که از انبیاء، عهد و پیمان مخصوص آنان اخذ گردید و یکی از مواد عهد این بود که وقتی به شما کتاب و حکمت و بیان حلال و حرام عطا شد، بعد رسولی بیاید که تصدیق کننده ی آن صفاتی باشد که نزد به شما اعلام شده است، شما باید به وی ایمان بیاورید و وی را یاری کنید. بعد الله متعال بر این پیمان امضا میگیرد و میفرماید: آیا به این پیمان اقرار دارید و بر آن عهد من را گرفته اید؟ انبیاء گفتند: اقرار کردیم و الله متعال نیز میفرماید که پس گواه باشید که من نیز از جمله ی گواهان این پیمان هستم. نکته: رسول الله ص نبی و رسول آخر زمان است و علامات آخر زمان، مدت آن نامعلوم است و مشخص نیست و تا وقتی نیاید کسی را به آن علم نیست پس آمدن رسول الله ص نیز زمانش مشخص نبوده است و انگار از هر پیامبری بر ان عهد گرفته میشد. نکته: صفات رسول الله ص و نشانه های آمدن رسول الله ص برای انبیاء و بالتبع برای قوم آنها به وضوح بیان شده بود و حتی قبل امدن رسول الله ص، یهود ادعا میکردند که وی را یاری خواهند کرد و دیگر اینکه به رسول الله ص توسل میکردند.
مخاطب رسول الله ص است یعنی میگوید: بیاد آر وقتی را که الله متعال از انبیاء عهد گرفت. (ابوسعود) اخذ میثاق از انبیا این است که اگر بر فرض نبیی دیگر آمد آن نبی را تصدیق کنند. (تاویلات اهل سنت) میثاق نبیین این است که همدیگر را تصدیق کنند و کتاب و رسالت الله متعال را به امت خود برسانند و آنان نیز این وظیفه را انجام دادند و بعد از امت خود عهد گرفتند مبنی بر اینکه به محمد ایمان آورده و تصدیق کنند و وی را یاری کنند. (تاویلات اهل سنت)
اخذ میثاق آنان اینکه رسالت خودرا به مردم رسانده و به الله متعال فرابخوانند. (تاویلات اهل سنت) کسائی: منظور اخذ میثاق از کسانی است که بین آنان انبیاء بوده اند یعنی منظور بنی اسرائیل هستند و هرجا ذکر میثاق از اهل کتاب آمده باشد منظور بنی اسرائیل هستند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی از انبیاء چنین عهدی گرفته میشود به امت این انباء بطریق اولی عهد است. (ابوسعود) وقتی از صلب آدم، فرزندان وی را خارج کرد و عهد گرفت که کسانیکه اول میآیند به بعد خود برسانند و کسانیکه بعدا میآیند گذشتگان را تصدیق کنند. (بحر العلوم)
منظور از حکمت، بیان حلال و حرام است. (بحر العلوم)
عهد انبیاء این است که نبیی مبعوث نمیشد مگر اینکه به طریق وحی به وی محمد و صفاتش را بیان میشد و از وی عهد گرفته میشد که آن را برای قومش بیان کنند و از قومشان عهد بگیرند که آن را بیان کنند و کتمان نکنند. (بحر العلوم)
منظور این است که از قوم خود میثاق و عهد بگیرند که به محمد ایمان اورده و وی را یاری کنند. (تاویلات اهل سنت)
کتاب نزد شما را تصدیق کننده باشد. (نسفی) قطعا ویرا تصدیق کنید و یاری رسان وی باشید. (نسفی) امر به تصدیق وی و یاری وی از این خاطر است که به شما کتاب داده شده است. (نسفی) قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَىٰ ذَٰلِكُمْ إِصْرِي
الله متعال به انبیاء فرمود: آیا اقرار کردید و عهد من را گرفتید. (تاویلات اهل سنت)
اصر یعنی عهد. (تاویلات اهل سنت) قَالُوا أَقْرَرْنَا به عهد اقرار کردیم و به وی ایمان خواهیم آورد و وی را یاری خواهیم کرد. (تاویلات اهل سنت) قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُم مِّنَ الشَّاهِدِينَ
الله متعال: من نیز بر اقرار شما بر محمد، گواه هستم. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: گواه باشید که من از شما عهد گرفته ام و من نیز بر شما گواه هستم که شما اقرار کرده اید. (تاویلات اهل سنت) بعضی از شما بر بعض دیگر گواه باشید. (ابوسعود) و یا خطاب به فرشتگان است. (ابوسعود)
پس کسیکه بعد این عهد که در آن انبیاء بوده اند و عهد و پیمان انبیاء است، رویگردانی کند و بر طبق عهد عمل نکند، آنان فاسقان خارج از فرمان الله و خارج از ایمان هستند.
مستندات
فَمَن تَوَلَّىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ از ایمان به وی اعراض کند. (بحر العلوم)
از بیان بعد اینکه اقرار کرد و عهد و پیمان بست، روی گردانی کند. (بحر العلوم)
فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ آنان نقض کننده ی عهد هستند. (بحر العلوم) آنان عاصیان هستند. (بحر العلوم) آنان خارجان از ایمان هستند. (بغوی)
اصل فسق، خروج از طاعت و فرمان را گویند. (بحر العلوم)
آیا دینی غیر از دین الله متعال جستجو میکنید و مطلبید در حالیکه آنچه در آسمانها و زمین است، برای الله متعال گردن نهاده اند و این گردن نهادن بعضی به اختیار مخلوق بوده و بعضی نیز به طریق اکراه صورت گرفته است و اینکه بازگشت همه به الله متعال است. نکته: چه اختیاری و چه اجباری روزی همه ی انچه در آسمانها و زمین هستند بر الله متعال گردن مینهند و فرق بین اختیاری و اجباری این است که اگر از اختیار گردن نهند پاداش نیک گیرند و کسانیکه به اجبار و اکراه وادار به تسلیم شوند پاداش نیکی در انتظار آنان نیست پس توصیه میشود که به الله متعال ایمان آورده و از دین وی پیروی کرده شود.
مستندات
از ابن عباس: اهل کتاب یهود و مسیحی، در مورد دین ابراهیم اختلاف کردند و هر یک ادعا داشتند که اولی به دین ابراهیم هستند و رسول الله ص فرمودند که هر دو فرقه از دین ابراهیم دور هستند و اهل کتاب گفتند: ما به حکم تو راضی نخواهیم شد و دین تو را نخواهیم گرفت و این آیه نازل شد. (نیسابوری)
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ
آیا آنان روی گردانی میکنند و در نتیجه ی آن دینی غیر از دین الله طلب میکنند؟ (ابوسعود) به خطاب نیز قرائت شده است: یعنی به آنان بگو که آیا رویگردانی میکنید... (ابوسعود)
در حالیکه با توجه به حجت و تفکر، به اختیار تسلیم وی شده اند و با شمشیر و آنچه که باعث میشود به اجبار وارد اسلام شوند مثل بالای آنها کوه گرفتن و به زور قبولاندن و با غرق کردن و در شرف مرگ قرار دادن، به الله متعال اسلام اورده اند. (ابوسعود) ویا عده ای از آسمانیان و زمینیان مثل فرشتگان و مومنین به اختیار مسلمان شده اند و عده ای دیگر مسخر شده و مغلوب شده اند مثل کفار چراکه آنان از آنچه بر آنان مقدر شده است نمیتوانند امتناع کنند. (ابوسعود) مومنان صالح در آنچه که مربوط به دین است اختیاری گردن مینهند و بر آنچه از تقدیر از درد و مشکلات بر آنها عارض میشود به اکراه گردن مینهند چراکه نمیتواند مانع آن شوند و اما کفار به دین الله، به زور شمشیر و یا در وقت مرگ و یا در وقت نزول عذاب به اکراه گردن مینهند. (نیسابوری) از حسن: اختیاری گردن نهادن یعنی طوعا برای اهل آسمانها است و کرها و اجبارا برای اهل زمین است. گویم که این سخن از این جهت است که آنچه از قشر سفلی یعنی پائین هستند طبعشان رو به پایین است پس وادار کردن وی به انچه مخالف طبعش است، اکراه حساب میشود. (نیسابوری) و در زبان صوفیه این است که کسیکه جمال الله متعال را مشاهده کند به اختیار گردن نهد و کسیکه جلال الله متعال را مشاهده کند به اکراه گردن نهد. (نیسابوری)
وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
آنچه در آسمانها و زمین است به وی برمیگردند. (ابوسعود)
ای محمد به آنان راه خود را مشخص کن و بگو: ما مسلمانان به الله متعال یگانه ایمان آورده ایم و همچنین به آنچه که بر ما نازل میشود از قرآن و بر آنچه که بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و بر یعقوب و فرزندان وی نازل شده است نیز ایمان آورده ایم و به آنچه به موسی و عیسی داده شده است نیز ایمان آورده ایم و به آنچه که به انبیاء همه ی آنها از کتاب و معجزه داده شده است ایمان آورده ایم و در ایمان آوردن و در تصدیق کردن بین آنها هیچ تفاوتی قائل نیستیم و به همه ی آنها ایمان داریم. نکته: خط مشی اسلام همین است که حقیقت را میپذیرد و به همه ی انبیاء که نبوت آنها ثابت شده است و به دست آنان معجزه ها صورت گرفته است ایمان آورده میشود و از تناقض در ایمان بدور است. بر عکس ادیان دیگر که به عده ای خاص از انبیاء ایمان میآورند و به بقیه هرچند که معجزه بیاورند و اثبات کنند ایمان نمیآورند.
مستندات
رسول الله ص را مورد خطاب قرار داده است و منظور امت ایشان میباشد یعنی به مومنان بگو: اگر اهل کتاب ایمان نمیآورند پس به آنان بگویید: به الله ایمان آورده ایم و به آنچه بر ما نازل ...... .(بحر العلوم) به رسول الله امر کرده است که از طرف خودش و مومنان بگوید برای همین قل را مفرد آورده و آمنا را جمع آورده است. (نسفی) و یا اینکه بخاطر نشان دادن عزت نفس خودش همانند پادشاهان به جمع سخن بگوید. (نسفی) ملل و ادیان و اضطراب آنان در ایمان آوردن را بیان کرده و بعد رسولش را امر میکند تا این را بگوید:....
در اینجا انزل به علی و در بقره به الی متعدی شده است برای بیان این معنی است که انزال و نزول که از بالا بر رسول الله ص نازل میشود دو جهت دارد یکی از بالا امدن که در اینجا این معنی لحاظ شده است و در بقره الی که معنی به رسول الله ص بودن و منتهی شدن وحی به رسول الله ص است. (نسفی)
ایمان به الله را اول ذکر کرد چراکه اصل ایمان به انبیاء است و بعد ایمان به آنچه بر رسول الله ص نازل شده است را ذکر کرده چراکه دیگر تحریف کرده اند و راهی برای شناخت انها نیست مگر از طریق قرآن بعد انبیائی را که اهل کتاب بر وجود آنها اعتراف دارند ولی در نبوت آنها اختلاف دارند. (کبیر رازی) واجب بودن ایمان به تمام انبیاء 1 نشان دهنده ی این است که رسول الله ص تصدیق کننده ی همه ی انبیاء است و این شرط در عهد از انبیاء بوده است. 2 آگاه کردن بر این مطلب که اهل کتاب متناقض گویی میکنند چراکه آنان به کسی که معجزه دارد را تصدیق میکنند پس این میطلبد که به همه ی انبیاء ایمان بیاورند در نتیجه تصدیق بعض و تکذیب بعض متناقض میشود. (کبیر رازی)
وَمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا یعنی به قرآن و انزال ان بر مومنان به واسطه ی تبلیغ آن به مومنان است. (ابوسعود) یا وقتی به یکی از یک جماعت نازل شود به مانند این است که بر همه ی آنها نازل شده است. (ابوسعود) وَمَا أُنزِلَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ از صحفی که بر اینها نازل شده است. (ابوسعود) وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ
آنچه به موسی و عیسی داده شده است از تورات و انجیل و معجزات دیگر که به دست آنان آشکار شده است. (ابوسعود)
وَالنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ
و آنچه بر دیگر انبیاء داده شده است از انبیای مذکور و غیر مذکور. (ابوسعود)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ مثل یهود و مسیحیان که در ایمان آوردن بین انبیاء فرق قائل میشوند، ما مثل آنان نیستیم و فرقی در ایمان به آنها قائل نمیشویم. (نسفی) به تصدیق و تکذیب بین انبیاء فرقی قائل نمیشویم. (بیضاوی) وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ موحد و مخلص هستیم و در عبادت خود برای الله متعال شریکی قائل نمیشویم. (نسفی)
کسیکه غیر از دین اسلام که دین توحید و عدم شرک است و فرمانبرداری از الله متعال است، را بعنوان دین طلب کند، مورد قبول نیست و در آخرت نیز از زیان کشان است. نکته: از حضرت ادم تا قیامت یک دین است و آن دین اسلام است که در هر زمانی برای خودش پیامبری داشته است و آخرین آنها محمد رسول الله ص است که غیر آن مردود است. نکته: اینکه میفرماید از زیان کشان است بیان این مطلب است که ممکن است بگوید که خوب دینی که من میگیرم را الله قبول نکند، چه میشود؟ و دین خودم را خواهم داشت پس الله متعال بیان میکند که این عمل چیزی جز زیان در آخرت ندارد و این نیست که اختیاری باشد و فوقش بگوید بهشتش را نخواستم. چراکه اگر بهشت را قبول نکنی، منزلت جهنم است.
مستندات
وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا کلبی : در شأن مرثد بن أبي مرثد، وطُعْمَة بن أَبَيْرق، ومقيس بن صبابة، والحارث بن سُوَيد نازل شده است که ده نفر بوده اند. (بحر العلوم) مقاتل: دوازده نفر بوده اند. (بحر العلوم)
کسانی بودند که مرتد شده از مدینه رفته و به کفار پیوسته بودند. (بغوی)
ضحاک: یعنی از جمیع خلائق از اهل ادیان، دینی غیر از اسلام قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
دین مورد قبول نزد الله متعال، دین اسلام است غیر آن مردود هستند چراکه دین صحیح آن است که الله به آن امر کند و بدان راضی شود و بر آن پاداش دهد. (خازن) این آیه نشان میدهد که ایمان و اسلام یکی است چراکه اسلام مقبول است و نمیشود که گفت که ایمان مقبول نیست و در سوره حجرات که بین ایمان و اسلام فرق گذاشته است، وجه توفیق بین این دو ایه اینگونه است که در این آیه منظور اسلام مصطلح شرعی است که با ایمان یکی است و در حجرات منظور اسلام لغوی یعنی تسلیم شدن است. (رازی)
فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ
کسی غیر از دین اسلام را بعنوان دین بگیرد، از وی قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
و در آخرت نیز جزو مغبونان یعنی زیان کشان خواهد بود چراکه جایگاه خود در بهشت را ترک کرده و منزل خود را در آتش اختیار کرده است. (بحر العلوم)
اینان در آخرت از کسانی هستند که در خسارت افتاده اند و آن خسارت از ثواب محروم شدن و عذاب را حاصل کردن است. (خازن)
عکرمه: وقتی این آیه نازل شد، یهود گفتند: ما نیز مسلم هستیم پس الله متعال به رسولش وحی کرد تا به آنان بگوید که برای الله بر مردم، حج بیت الله است، و یهود حج بجای نیاوردند. (خازن)
چگونه الله متعال قومی را توفیق هدایت دهد و به راه بهشت راهنمایی کند، در حالیکه آنان خود شهادت میدادند که رسول الله بر حق است و رسول الله ص نشانه های نبوت خودش را به آنان نشان داد و بعد این برهان، آنان کفر ورزیدند و این درحالی است که الله متعال ستمگران را هدایت نمیکند و توفیق نمیدهد. نکته: توفیق هدایت وقتی برای انسان حاصل میشود که خود خواهان آن باشد ولی کسیکه خودش دنبال هدایت شدن نباشد و بلکه به دنبال به کرسی نشاندن باطل خود باشد، الله نیز کمکی در توفیق یافتن وی نخواهد کرد چراکه خودش این را نخواسته است.
چگونه الله اینان را به حق هدایت کند. (ابوسعود) بعضی گفته اند: این اشخاص همان ده نفر هستند که بعد اسلام مرتد شدند و به اهل مکه پیوستند. (ابوسعود) بعضی نیز گفته اند: منظور یهود قریظه و بنی نضیر و کسانی که در دین اینان بوده اند که قبل بعثت رسول الله ص به ایشان ایمان آوردند و بعد بعثت کافر شدند. (ابوسعود) چگونه به آنان رحم کرده و آنان را از عذاب نجات دهد در حالیکه ... (بحر العلوم) چگونه آنان را بیامرزد در حالیکه .... (بحر العلوم)
وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ در حالیکه خودشان شهادت داده بودند که رسول حق است وبعد اینکه معجزات و قرآن را دیده بودند. (نسفی)
دور دانستن آنان از هدایت است چراکه کسیکه بعد وضوح حق از آن کنار بکشد در گمراهی فرورفته و از هدایت دور خواهد بود. (ابوسعود) و بعضی گفته اند: نفی و انکار هدایت از کسانیکه از دین برگشته اند است که مقتضای آن این است که از مرتد توبه اش قبول نشود. (ابوسعود)
معنی این آیه احتمال دارد اینگونه باشد:
الف: الله متعال کسانی را عناد میورزند و تکبر میورزند را هدایت نمیکند بلکه متواضعان را هدایت میکند.
ب: در علم الله متعال کسانی هستند که هدایت نمییابند پس الله متعال آنان را هدایت نخواهد کرد ولی کسانی را که در علم الله هدایت قبول میکنند را الله متعال هدایت خواهد کرد.
ج: وقتی بر کفرشان بمیرند آنان را به راه بهشت هدایت نمیکند.
د: وقتی گمراهی را انتخاب میکند آنان را هدایت نمیکند. ه: از آن جهت که آنان گمراهی را اختیار کرده اند آنان را برای هدایت معونت و یاری نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
یعنی کسانی را که به خویشتن ظلم کرده اند با اخلال در فکر خودشان و وضع کفر بجای ایمان، را هدایت نمیکند، حال چگونه هدایت کند کسانی را که حق برایش آمده باشد و آن را شناخته باشد بعد روی گردان شود. (ابوسعود)
آن کسانیکه بعد ایمان کفر ورزیدند با ان صفاتی که داشتند، بر آنان عذاب و لعنت الله و لعنت فرشتگان و لعنتهای مردم، ثابت است.
مستندات
یعنی کسانیکه بعد ایمان کفر ورزیدند، (خازن) بر آنان سخط الله یعنی نارضایتی و ناخوشنودی وی تعالی است. (بحر العلوم)
بر آنان طرد شدگی و دور افتادن از رحمت الهی است وبر آنان خذلان است. (بحر العلوم) گفته شده است: الله متعال آنان را به قول لعنت کند. (بحر العلوم) وقتی کسی دیگری را لعنت کند و آن مورد لعن واقع شده، مستحق آن نباشد آن لعنت به کفار برمیگردد. (بحر العلوم) گفته شده است: لعن مردم این استکه اگر از دین خودشان نباشد در دنیا لعنت میفرستند و اگر دین خودشان باشد، در آخرت آنان را لعنت خواهند کرد. (بحر العلوم)
لعنت الله یعنی عذاب الله. (تاویلات اهل سنت) لعنت الله یعنی ناامیدی آنان از رحمت الله و بخشش وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
لعنت فرشتگان این است که وقتی اهل عذاب از انان تخفیف در عذاب را میخواهند، فرشتگان جواب میدهند که شما در آتش ماندگار هستید. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند که بر آنان دعای لعن میکنند. (تاویلات اهل سنت)
لعنت مومنان نیز همان جوابی است که در وقت درخواست اهل جهنم از اهل بهشت که به آنان از این نعمتها بدهند، مومنان جواب میدهند که این بر کفار حرام است. (تاویلات اهل سنت) وجه لعن جمیع انسان ها این است که هرکس کسی را که بر باطل باشد و بر کفر باشد را لعنت میکند در حالیکه کفار خودشان نمیدانند که این بر باطل و این کافر خودشان هستند. (کبیر رازی)
این اشخاص در لعنت یعنی اثر لعنت که همان آتش و عذاب باشد، جاودان خواهند بود و برای انان تخفیف و کم کردن عذابی نیست و دیگر اینکه در اثنای این عذاب مهلتی و تاخیری نیز در کار نیست.
مستندات
خَالِدِينَ فِيهَا جاودانه در لعنت هستند. (ابوسعود) جاودانه در عذاب هستند. (ابوسعود) در آتش هستند. (ابوسعود) لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ و به آنان مهلت داده نمیشود. (ابوسعود)
عذاب انان نه تخفیف داده میشود و نه تاخیری در عذاب انان است به اینکه یک وقت عذاب باشد و دیگر بار نباشد. (کبیر رازی)
مگر کسانی که توبه کنند یعنی از کفر و کار بد خود برگردند و خود و آنچه باعث فساد آن شده اند را اصلاح کنند پس قطعا الله امرزنده و مهربان است. توضیح: آنچه از عذاب و عدم بخشش برای کفار و مرتدان بوده و تخفیفی در حق انان در کار نبوده است، برای کسی است که بر کفر مرده باشد ولی کسانی که از کردار بد خود برگردند و عمل صالح انجام داده و واقعا وارد اسلام شود، الله متعال نیز صفت آمرزندگی و بخشندگی و مهربانی خود را به آنان عیان خواهد کرد.
مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ بعد توبه را از آیه ی قبلی استثناء کرده و میفرماید: (بحر العلوم) یعنی بعد مرتد شدن آنان و کفر شان. (خازن)
قضیه این است که وقتی حارث بن سوید به پیش کفار رفت از کرده ی خود پشیمان شد و به قومش پیام فرستاد که از رسول الله ص سوال کنند که آیا راهی برای توبه هست؟ و قوم وی چنین کردند و این آیه نازل شد و این پیغام را همراه برادرش و یک مرد دیگر فرستاد و به مدینه برگشت و توبه کرد و رسول الله ص توبه اش را قبول کرد و اسلامش نیک گشت. (خازن)
بعد آن کفر عظیم و ارتداد. (نسفی) این آیه دال بر این مطلب است که توبه ی مرتد قبول کرده میشود. (تاویلات اهل سنت) وَأَصْلَحُوا
یعنی به توبه ی خود عمل صالح افزودند. پس نشان میدهد که توبه ی تنها کافی نیست و بلکه عمل صالح نیز لازم است. (خازن)
اصلاح شوند بعد کفر. (بحر العلوم)
گفته میشود: کسانی را که به فساد کشیده اند را اصلاح کنند. (بحر العلوم) گفته اند: باطن خود را با مراقبه به حق اصلاح کردند و ظاهر خود را با خلق اصلاح کردند با انجام طاعات. (خازن)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ
آمرزنده است آنچه را که از آنان سر زده است از کفر. (بحر العلوم) آمرزنده ی زشتیهای آنان در دنیا با پوشاندن آن است. (خازن)
غفور است با برداشتن عذاب از انان. (خازن) رَّحِيمٌ در آخرت با بخشیدن، مهربان است (خازن) رحیم است به عطای ثواب به آنان. (خازن) و بعد توبه کردن آنان، الله متعال مهربان است. (بحر العلوم)
کلبی و مقاتل: بعد نزول آیه که رخصت به توبه داده است، برادر حارث بن سوید به حارث نوشت: الله متعال بر شما توبه عرضه کرده است و حارث نیز توبه کرد و برگشت. (بحر العلوم)
قطعا کسانی که کفر ورزیدند و بعد آن بجای توبه بر کفر خود افزودند و بر کفر ماندند، از آنان توبه های در کفر آنان و توبه در وقت ناامیدی و توبه از گناه در وقت کفر انان و ایمان قبل بعثت محمد، از آنان قبول کرده نشود و کسانیکه کردار آنان چنین باشد، ثابتان بر گمراهی خود هستند.
وقتی خبر قبول توبه ی حارث ، به مرتدانیکه به مکه رفته بودند رسید، گفتند: پس ما در مکه میمانیم هرچند وقت که خواستیم و بعد اگر نظرمان عوض شد، بر خواهیم گشت پس در حق ما نیز همانند آنچه در حق حارث نازل شد، نازل خواهد شد. پس این آیه نازل شد و بیان داشت مادامیکه بر کفر باشند، توبه ی آنان قبول کرده نشود.(بحر العلوم)
منظور از زیادت کفر، بر کفر مردن آنان است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: کسانیکه به عیسی کفر ورزیدند و بعد با کفر به محمد، بر کفر خود افزودند. (تاویلات اهل سنت) ازدیاد کفر منظور کسانی هستند که مرتد شده و به مکه رفتند و گفتند منتظر میمانیم تا بر محمد، حوادث روزگار فرا برسد و هلاک شود. (کبیر رازی) منظور کسانی هستند که مرتد شدند وبعد گفتند بر میگردیم و اظهار ایمان میکنیم و راه نفاق را در پیش گرفتند. (کبیر رازی)
لَّن تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ از آنان توبه ای که قبلا کرده بودند و بعد ترک توبه کرده بودند را، آن توبه را قبول کرده نشود. (تاویلات اهل سنت) آن توبه ی زبانی آنان که با قلب نبوده است، توبه حساب نمیشود تا قبول کرده شود. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: منظور کسانی هستند که در علم الله توبه نمیکنند پس الله متعال اینجا خبر میدهد که توبه ی انان دیگر مقبول نیست. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: توبه ی در وقت مرگ از آنان قبول کرده نشود. (تاویلات اهل سنت) مساله ای که در این آیه وجود دارد عدم قبول توبه است در حالیکه وقتی توبه بر اساس شرایط آن رخ دهد توبه پذیرفته میشود و برای همین مفسران در معنی این آیه اختلاف کرده اند. (کبیر رازی) و مناسب این است که اگر بعد توبه کفر بورزند، آن توبه ی قبلی از آنان پذیرفته نیست. (کبیر رازی)
یعنی ایمان آنان به محمد که قبل بعثت ایشان، بوده است، از آنان قبول کرده نشود. (التیسیر ابی حفص)
ابوالعالیه: توبه ی از گناه آنان پذیرفته نشود ما دامیکه بر کفر باشند. (التیسیر ابی حفص)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ
ابن عباس: آنان قلبا بر گمراهی خود ثابتان هستند. (التیسیر ابی حفص)
قطعا کسانیکه در زندگی خود کفر ورزیدند و بر کفر مردند، در آخرت از آنان فدیه ای قبول کرده نشود هرچند این فدیه باندازه ی کل زمین باشد، و بر این موصوفان، عذابی دردناک است و آنان را یاوری نیست تا که عذاب را از آنان بردارد ویا کم کند. نکته: با توجه اقوال مطرح شده در از تفاسیر دو نکته در مورد کفار است الف: هرچند دنیا کار خیر انجام دهند، در آخرت برای آنان سودی ندارد. ب: بر فرض محال در آخرت اموالی به اندازه ی کل دنیا طلا داشته باشند که محال است داشته باشند، از آنان پذیرفته نشود.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ از ابن عباس: وقتی رسول الله ص، مکه را فتح کردند، یاران حارث بن سوید، وارد اسلام شدند و این آیه در حق کسانیکه از بین آنان بر کفر مرده بودند، نازل شد. (خازن)
این ایه در حق تمامی کسانیکه بر کفر مرده اند چه یهود و چه مسیحی و چه بت پرست، است. (خازن)
فَلَن يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِم مِّلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَىٰ بِهِ کلبی: یعنی به وزن زمین هم طلا بدهند. (بحر العلوم)
یعنی به اندازه ای باشد که مشرق و مغرب زمین را پر کند. (خازن) یعنی اگر به الله با فدیه دادن اندازه ی زمین از طلا به الله تقرب بجوید نیز از وی قبول کرده نشود. (خازن) گفته اند: اگر کافر در دنیا تا این اندازه نیز انفاق کند، برای وی در آخرت سودی ندارد. (خازن) اگر بخواهد با فدیه ی این اندازه خود را از عذاب نجات دهد، باز قبول کرده نشود. (خازن) مقاتل: وقتی کافر در آخرت عذاب را میبیند ارزو میکند که ای کاش به اندازه ی زمین، طلا داشت تا آن را فدیه داده خود را از عذاب خلاص کند پس اگر آن را فدیه دهد نیز از وی قبول کرده نشود. (بحر العلوم) رسول الله ص: در آخرت به کافر گفته میشود: الله متعال به کمترین اهل جهنم از روی عذاب میفرماید: آیا حاضری که به اندازه ی زمین از طلا فدیه دهی تا از عذاب خلاص شوی؟ اهل جهنم جواب دهد: بله، فدیه خواهم داد. الله متعال میفرماید: من از تو در دنیا چیزی آسانتر از این از تو خواستم در حالیکه تو در پشت حضرت آدم بودی، و آن شرک نیاوردن بود ولی تو از هر چیزی به جز شرک، ابا ورزیدی. (خازن)
أُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ برای آن موصوفان به صفات شنیعه، عذابی دردناک است. (نسفی) وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ و برای آنان مانعانی از عذاب نیست. (خازن) و آنان را یاوری برای دفع عذاب یا تخفیف عذاب نیست. (نسفی)
به حقیقت نیکی و به جزای نیکی نخواهید رسید مگر اینکه از آنچه که دوست دارید، در راه الله متعال و برای کسب رضای الله، صدقه و انفاق کنید، و هرآنچه که انفاق میکنید را الله متعال به آن داناست. نکته: یاداوری دانایی الله متعال به انفاق ما نکته ای بس مهم را تذکر میدهد و آن اینکه خیلی از ما وقتی میخواهیم کار خیری انجام دهیم، عکس العملی که طرف نشان خواهد داد یادمان میآید و چه بسا بخاطر قدرنشناس دانستن طرف، از کمک به وی خودداری کنیم، درحالیکه اگر یادمان بیاید که الله میداند که ما برای کسب رضایت وی تعالی انجام میدهیم دیگر به عکس العمل طرف، نظر نخواهیم کرد و همین امر باعث میشود که اخلاق انفاق و کمک در جامعه فراگیر شود و چه دشمنی هاییکه به دوستی تبدیل خواهد شد.
مستندات
لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا وقتی الله متعال در آیه ی قبل بیان داشت که انفاق کافر سودی برایشان ندارد، در این آیه طریقه ی انفاق را برای مومنان نشان میدهد تا بر آن اساس انفاق داشته باشند. (کبیر رازی)
و بیان داشت که وقتی از آنچه خودش دوست دارد انفاق کند از جمله ی ابرار خواهد بود و در آیه ای دیگر بیان میدارد که ابرار در بهشت هستند. (کبیر رازی)
به بر رسیدن دو معنی دارد: الف: اینکه جزو ابرار شوند و ب: اینکه به ثواب و بهشت برسند. (کبیر رازی)
بعضی بر را به تقوی و بعضی دیگر به طاعت بعضی دیگر به خیر تفسیر کرده اند. (بغوی)
ابن عباس: منظور از انفاق کردن، زکات است. (کبیر رازی)
حسن: هرآنچه مومن برای کسب رضای الله انفاق کند، جزو همین فرموده ی الله متعال است. (کبیر رازی) واحدی از مجاهد و کلبی روایت کرده است که این آیه با آیه ی زکات منسوخ شده است و این قول به نهایت دور از صواب است چراکه انفاق از آنچه دوست داریم، هیچ منافاتی با زکات ندارد. (کبیر رازی) به حقیقت بر (نیکی) نخواهید رسید مگر اینکه... (نسفی)
مِمَّا تُحِبُّونَ منظور از مال انفاق کردن است. (کبیر رازی)
منظور هبه ندهد مگر هبه ای خوب و عالی باشد. (کبیر رازی) منظور از آنچه بدان نیاز داری خیرات کنی. (کبیر رازی) عطاء: به شرف دین و تقوی نخواهید رسید مگر اینکه صدقه دهید در حالیکه خودتان سالم و حریص بر مال هستید. (بغوی)
یعنی هرچه انفاق کنید کم یا زیاد الله پاداش خواهد داد چراکه به انفاق شما داناست. (کبیر رازی) یعنی الله متعال میداند که شما به چه جهت انفاق میکنید و باعث انفاق چه چیزی است را نیز میداند. (کبیر رازی) الله میداند که چه چیزی را با وجود دوست داشتن آن انفاق میکنید و چه چیزی را با وجود کراهت از آن چیز انفاق میکنید را میداند وبر آن اساس جزایتان خواهد داد. (کبیر رازی)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.