شهدا شادمان هستند از اینکه الله متعال با آنان نعمت باندازه ی اعمالشان عطا کرده است و از اینکه اضافه بر آن نیز عطا فرموده است و اینکه الله متعال اجر مومنان را ضایع نمیکند.
کسانیکه فراخوان رسول الله ص برای جنگ را اجابت کردند با وجود جراحاتی که داشته اند. برای کسانی از آنان که نیکویی کردند، پاداش بیشمار مهیا شده است.
آن کسانیکه مردم به آنها گفتند که مشرکان بر علیه شما اجماع کرده اند پس از آنها بترسید. این سخن دشمن، باعث شد که یقین مومنان زیاد شود و مومنان گفتند: الله ما را کافی است و شر انان را کم خواهد کرد و چه نیکو وکیلی است که ما برای خود گرفته ایم.
پس رسول الله ص و یارانش به خانه های خود بازگشتند در حالیکه نعمتی عظیم از الله متعال دریافت کردند و زیادت بر ان نیز گرفتند و هیچ گزندی به آنان نرسید و خود نیز در آمدن به وعده گاه جنگ و در برگشت همه در پی رضایت الله متعال بودند. و الله متعال دارای زیادت بزرگ است.
غیر این نیست که آنکس که شما را با اتحاد مشرکین علیه شما، میترساند، خود شیطان است و هدفش ترساندن از یاران خود است و از آنها غیر از دوستان شیطان نترسند. پس شما مسلمانان از آنها نترسید چراکه فقط القای ترس است و آنچه باید بترسید، من (الله) هستم. اگر ایمان آورنده هستید، پس بر مقتضای ایمان عمل کنید و به یاری الله امیدوار باشید و یقین بدانید.
و تو را غمگین نکند، فعل کسانیکه در کفر ورزیدن شتاب میکنند، چراکه این افراده به الله و به اولیای الهی نمیتوانند ذره ای ضرر برسانند، هدف و اراده ی الله از شتاب این افراد این است که برای آنان از پاداش آخرت چیزی نصیبشان نشود، و این در حالی است که برای آنان عذابی بس بزرگ، مهیا کرده است. نکته: در این آیه وقتی بیان میدارد که برای آنان سهمی نیست شاید از کفار کسانی باشند که بگویند ما سهمی از آخرت نمیخواهیم و برای ما همین دنیا کافی است و راضی هستیم، پس الله متعال به دنبال بیان بی نصیب بودن آنان، بیان میدارد که وقتی سهمی نیست، برای انان، عذابی بس بزرگ آماده شده است. مثل قانونی که برای اجرای آنان دولتها جایزه تعیین میکنند و برای عدم اجرای آن، مجازات سخت در نظر میگیرند.
قطعا کسانیکه ایمان را داده و کفر را برگزیده اند، ضرری به الله متعال و اولیای وی نمیتوانند، برسانند و برای آنان عذابی دردناک مهیا است.
و تو اي محمد گمان مبر و کسانیکه کفر میورزند نیز گمان مبرند که مهلت دادن ما به کفار، برای آنان خیر است. غیر این نیست که ما به آنان مهلت میدهیم تا گناهانش زیاد شود و در حالیکه برای آنان در آخرت، عذابی اهانت کننده مهیاست.
نيست الله بر اين روش كه مومنان را به این حالتی که هستید رها کند بلکه الله متعال منافق را از مومن جدا خواهد ساخت و نیست که الله تعالی وقتی این وعده را میدهد، شما را بر غیب خودش آگاه سازد بلکه الله متعال از رسولانش کسانی که خواهد انتخاب میکند تا از دل منافقان خبر دار گردد پس وظیفه ی انسان این است که به الله و رسولانش ایمان بیاورد و باور داشته باشد. اگر ایمان آوردید و از امور مخالف ایمان پروا کردید، برای شما اجری بینهایت بزرگ مهیا شده است.
و کسانیکه با ندادن زکات اموال خود بخل میورزند، گمان نکنند انچه که الله به آنان از اموال داده است و این بخل انها، برای آنها خیر است بلکه در صورتی که الله مال بدهد و اینان زکاتش را ادا نکنند، قطعا برای آنان شر دنیا و آخرت است. زود باشد که این اموال بر گردن آنان همانند طوقی خواهد بود در روز قیامت. همینطور آن افرادی که کتمان علم میکنند و آن را بیان نمیکنند، برای انان شر است. برای الله متعال است میراث آسمانها و زمین یعنی باقی اوست و مخلوقات همه فانی شوند و این الله است که حکم میکند بعد انان این اموال به چه کسی برسد. و الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه است و بر حسب اعمالتان جزا خواهد داد.
قطعا الله متعال قول کسانیکه گفته اند که الله فقیر است و ما غنی هستیم را شنیده است. زود باشد که گفته ی انان را بنویسیم و مستند کنیم و ثبت کنیم و همینطور ثبت میکنیم کشتن آنان را که انبیای الهی را بدون اینکه انبیاء مستحق کشته شدن باشند را کشته اند. و در قیامت آنچه در انتظار آنان است اینکه میگوییم عذاب سوزان را بچشید که این سزای اعمال شماست.
آنچه که ما در قیامت خواهیم گفت که آتش سوزان را بچشید سبب آن، کسب خودتان است از گناهان و معاصی و توهینها، و اینکه قطعا الله متعال در حق بندگانش ظلم کننده نیست. توضیح: ظلام، اکثرا بر پر ستم و بسیار ستم اطلاق میشود و اگر بگوییم پر ستم نیست ویا بسیار ظلم کننده نیست، این معنی خطور میکند که آیا از الله ظلم کم واقع میشود؟ پس در جواب باید گفت که در اینجا برای نفی کثرت است در مقابل بندگان بسیار یعنی ظلمی در حق کسی روا نمیدارد. چراکه در بین عرب بوده است که چنین گفته میشد مثل ظالم لعبده و ظلام لعبیده، اولی چون بنده اش یکی بود، کلمه ی ظالم بکار برد و دومی چون بندگانش زیاد بود و به همه ی آنها ظلم میکرد، ظلام بکار برده شد.
کسانیکه گفتند: الله به ما امر کرده است که پیامبری ایمان نیاوریم تا وقتی که وی قربانی بیاورد که آن قربانی را آتشی از آسمان بیاید و بخورد. بگو که انبیای قبل من معجزه های آشکار آوردند و آنچه شما میگویید را نیز آوردند. اگر واقعا بر این امر پایبند هستید، چرا انبیای گذشته را کشتید؟ اگر در انچه میگویید صادق هستید بجای کشتن باید ایمان میآوردید. نکته: وقتی کسی هدفش بر ایمان نیاوردن و باور نکردن باشد، برای توجیه کار خود، به انواع بهانه ها، روی میاورد و یهود نیز وقتی بنا را بر ایمان نیاوردن گذاشته بودند، به بهانه متوسل میشدند و الله متعال که خالق آنان است به کار انها واقف است و آنها را رسوا میکند.
پس اگر ای محمد، انها تو را تکذیب کنند و انکار کنند ناراحت نباش که انبیای گذشته که معجزات و دلایل واضح آوردند و کتابها نازل گشت و کتاب روشن کننده نیز داده شد ولی آنها این انبیا را نیز انکار و تکذیب کردند. پس از قدیم نوع برخورد با انبیاء برای بسیاری انکار انها بوده است ولی آنان با این وجود دست از تبلیغ برنداشتند پس تو ای محمد بر ابلاغ رسالت محکم باش.
هر جانداری را سرنوشتش این است که مرگ را بچشد، پس کسی که بتواند با اعمال صالحه از آتش دور کرده بشود و به بهشت وارد کرده بشود، پس وی قطعا موفقیت حاصل کرده است. و این دنیا چیزی نیست جز کالایی فریبنده. نکته: زحزح و ادخل هردو مجهول آورده شده است نجات یابد و داخل بهشت شود، نیست بلکه دور کرده میشود و به بهشت واردش میکنند بدین معنی که فقط عمل کافی نیست بلکه فضل الهی نیز لازم است.
قسم که شما قطعا در معرض بلا قرار خواهید گرفت و این امتحان است و این امتحان در مال شما و جان شما خواهد بود و از دشمنانتان که بعضی اهل کتاب هستند و بعضی مشرک، آزار و اذیت خواهید دید. برخورد شما اگر با شکیبایی باشد و از گناهان الله پرهیز کنید و حتی اگر بتوانید از مقابله به مثل خودداری کنید، این کار شما جزو کارهای مورد رضایت الله و از امور نیک خواهد بود. نکته: عزم مقابل رخصت است و در این آیه بیان میدارد که اگر شکیبایی پیشه کنید و مقابله به مثل بر آزار آنان نکنید و همچنین بر بلا صبر کنید، جزو کارهای عزمی است. اگر مقابله به مثل کردید هم اون از رخصت خواهد بود.
و به یادآور آن زمانی را که الله متعال از کسانیکه به آنان کتاب الهی داده شده بود، از آنان عهد گرفت تا آنچه در کتب هست را به روشنی برای مردم بیان کنند من جمله چگونگی صفات پیامبر آخر زمان را بیان کنند، و کتمان نکنند و مخفی ندارند، پس کاری که آنان انجام دادند، این بود که آن کتاب و آنچه در آن از حق بود را به پشت سر خود انداختند و اعتنایی نکردند که در آن چه بوده است و بر طبق کتاب عمل نکردند، و خریدند بجای آن وظیفه، منفعت و استفاده ای کم را یعنی برای حفظ نفع دنیوی خود، آخرت را دادند و خود را از آخرت محروم کردند. پس چه بد چیزی است این معامله ی آنها که همان خرید دنیا با دادن آخرت است.
بنابر قرائت به خطاب :پس گمان مبر ای محمد و بنابر قرائت غائب: کسانیکه به کرده ی خلاف دین الله، خوشحالی میکنند و به تحریف دین کردن خود خوشحال هستند، گمان نکنند که این کرده ی انها و با مورد مدح مردم قرار گرفتن، گمان نکنند که اینان با این کار خودشان از عذاب الله متعال در دنیا و آخرت نجات یابند، بلکه برای آنان عذابی دردناک مهیا شده است. نکته: در مورد روایات مختلف در مورد اینکه در شان چه کسانی نازل شده است، وجه مشترک همه ی روایات این است که این خوشحال شدن مذموم و باعث عذاب شونده، برای کسانی است که حق را تحریف میکنند و کسانی است که بر خلاف حق به مردم القا کرده و از کرده ی خود خوشحال میشوند، است و همینطور یادآوری این مطلب است که شرع و دین دست آنان و برطبق خواست آنان نیست که هرچه خواستند به مردم بگویند و دین الله را تغییر دهند، و انتظار داشته باشند که با این عمل از عذاب الهی نجات پیدا کنند، و مورد مدح نیز قرار گیرند.
و خاص برای الله متعال است، پادشاهی و چیرگی و سلطان آسمانها و زمین و الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: یعنی الله متعال است که قانون و شریعت را تعیین میکند و الله است که تعیین میکند چه کسی به بهشت برود و چه کسی به جهنم برود.
قطعا در خلق و به وجود آوردن آسمانها و زمین، همینطور اختلاف روز وشب در دارزی و کوتاهی و همینطور آمد و شد شب روز، همانا نشانه ها است برای کسانی که عقل خود را خالص و صاف داشته اند. یعنی اگر کسی بدون جبهه گیری قبلی و بدون اینکه برای خودش مطلوبی تعیین کند، به در حلقت آسمان ها و زمین، تفکر کند، قطعا خواهد دانست که اینه همه را یک قادر توانای بی حد در توان و علم، به وجود آورده است. یک دلیل آن اینکه الان همانطور که دانشمندان تجربی اعتراف دارند اگر یکی از اجرام آسمانی در این مکان فعلی خودش نبود، حیاتی در زمین شکل نمیگرفت و این نظمی که بین حرکت اجرام آسمانی و زمین وجود دارد نشان میدهد که یک قدرت توانا و با تدبیر ان را اداره میکند. دیگر اینکه با عکسهایی که از کیهان منتشر میشود و شباهتهاییکه بین اعضای انسان و اعضای کیهان مشاهده میشود، نشانه ی آشکاری است برای کسانیکه حقیقتا دنبال حقیقت بوده و واقعا اعتقاد دارند بر اینکه باید از دانش پیروی شود فرقی ندارد نتیجه ی آن چه باشد، و به آن عمل کنند. کسیکه در مورد خلقت هستی، پیش فرض دارد و بر آن اساس دنبال دلیل برای مطلوب خود بگردد، عقل وی خالص نیست و به نتیجه ی درست نخواهد رسید. همانطور که ملحدین انجام میدهند.
کسانیکه در خلقت و چگونگی ساختار و هستی، آسمانها و زمین تفکر میکنند و الله را در تمامی احوال خود، یاد میکنند و از تفکر خود به این نتیجه میرسند و میگویند: پروردگارا، اینها را به باطل و بیهوده خلق نکرده ای بلکه این خلقت هدفی دارد، پس تو منزهی از کاستی و عبث و بیهودگی، پس ما را از عذاب آتش محفوظ بدار. نکته: وقتی در نظم دقیق حاکم بر جهان هستی که ما شناخت داریم تفکر داشته باشیم، و در این بنگریم که ما یک شیی دقیق را بدون اینکه هدفی داشته باشد، نمیسازیم به این نتیجه خواهیم رسید که این خلقت بیهوده نیست و هدف دارد و قطعا یکی از اهداف شناخت خالق آن است. این مدعیان خلقت بی هدف و بر اثر اتفاق و بدون تنظیم، وقتی از انها بپرسی که این گوشی که دستت هست، به طور اتفاقی ساخته شده و هیچ تفکر پشت آن نیست، تو را متهم به نادانی میکنند و راست میگویند هرکس فکر کند که اشیاء دقیق بدون اینکه هدفی داشته باشند و متفکری داشته باشند، ساخته نمیشوند. نکته: یاد خدا و ذکر خدا به زبان نیز هست منتها، منظور از اینکه در تمامی احوال به یاد خدا بودن این است که در هر شرایطی از زندگی، برای عمل و عکس العمل به اتفاق، حکم الله را به یادآوری و بر آن اساس عمل کنی.
پروردگارا، قطعا کسی را که تو در آتش انداخته ای،کسی است که هلاکش کرده ای و خوارش گردانده ای پس اینکه ما از تو میخواهیم که ما را از اتش محفوظ بداری برای همین است. و برای مشرکان و کفار در قیامت، هیچ یاریگری نیست تا آنها را از عذاب اتش نجات دهد.
پرودگارا، ما قطعا شنیدیم و فهمیدیم ندا و فراخوان، فراخوان دهنده ای را که ندا میداد که به پرودگار یگانه ایمان بیاورید و باورش کنید، و ما نیز قبول کرده و ایمان آوردیم، پروردگارا، پس بیامرز گناهان ما را و گناهان ما را مورد کفارت قرارده و ما را طوری بمیران که با ابرار و نیکان و بندگان صالحت، محشور شویم و از آنان شمرده شویم.
پروردگارا، به ما عطا کن و توفیق ده تا از زمره ی کسانی قرار بگیریم که به آنان از زبان رسولانت وعده ی بهشت و پیروزی داده ای و ما را در قیامت، جزو خوار و ذلیل شدگان قرار مده و میدانیم که تو قطعا، به خلف وعده نمیکنی پس ما را از زمره ی کسانیکه مشمول وعده نیکت هستند، قرار ده. نکته: وقتی مومنان ایمان میآورند و باز با تما وجود و با تضرع و خشوع به دعا بر میخزند، چند دلیل دارد: 1 مشخص نیست که خاتمه ی امر ما بر چه خواهد بود، پس دعا میکنیم عاقبت بخیر شویم. 2 آنچه الله متعال وعده میدهد، محض فضل و بخشش است، پس با زار و تضرع میخواهیم که مورد فضلش قرار دهد چراکه کسی با عمل خودش نمیتواند، مستحق بهشت و وعده های الهی گردد. 3 در اینکه الله متعال مردگان را زنده خواهد کرد شکی نیست و وعده هایش نیز عملی است شکی نیست پس میخواهیم که ما را از زمره ی کسانی قرار دهد که مورد رحمتش قرا میگیرند.
وقتی مومنان چنین دعا کردند الله متعال فرمود و اعلام داشت که دعای انان را قبول کرده است به اینکه قطعا من (الله) عمل عاملان از شما را ضایع نمیگردانم و تفاوتی ندارد که این عمل کننده مرد باشد و یا زن و در این مورد شما مردان و زنان از همدیگر هستید و تفاوتی بین شما در این مورد نیست. تفصیل عمل شما اینکه اگر از شما برای الله هجرت کند چه هجرت وطن باشد و چه هجرت ترک گناه باشد و یا اینکه اخراج شوید، و در راه الله مورد آزار و اذیت قرار گیرید، و در راه الله جنگ کرده اند و کشتند و کشته شدند، قسم اینکه من گناهان آنان را محو میکنم و والله که آنان را به بهشتی وارد خواهم کرد که از زیر آن نهرها جاری هستند و این پاداشی است از طرف الله متعال به عمل کنندگان، و نزد الله بهترین پاداشها است نه نزد کسی دیگر.
ای محمد و یا ای مخاطب از مومنان، توانگری و فراخ روزی کفار و اینکه میبینید آنان در شهرها به آمد و شد و تجارت مشغول هستند، شما را دچار فریب نکند،
چراکه آنچه کفار بدان دست مییابند، کالایی بس اندک است در قبال آنچه برای مومنان در آخرت مهیا شده است. دیگر اینکه وقتی مردند دیگر جای آنان در جهنم است و این جهم چه بد جایی برای مستقر شدن است. نکته: حقیقتا گاهی مومنان به حال و روز ظاهری کفار مینگرند و شیطان چنین القا میکند که آنان در چه راحتی و آسایشی هستند پس باید مواظب بود و فریب ظاهر را نخورد. اینکه میگوییم ظاهر واقعا همین است چراکه آرامش با توانگری حاصل نمیشود بلکه شاید یکی از فاکتورهای آن باشد، چراکه خیلی افراد هستند که با وجود تنگدستی در آرامش و راحتی زندگی میکنند چراکه معنی زندگی را فهمیده اند و بر فرض اینکه به آرامش هم برسند، باز درآخرت، محل سکونتشان، جهنم است و همیشگی در ان خواهند ماند.
و لیکن برای کسانیکه تقوی را پیشه کرده اند و از شرک دوری کردند و پروردگار خود را یگانه دانستند، برای آنان است باغهایی که از زیر آن نهرها جاری است و آنان در آن جاودان خواهند بود و این چیزی است که از نزد پرودگارشان برای انان تدارک دیده شده است و آنچه نزد الله برای نیکان مهیا شده است، مطلقا از هرچیزی بهتر است.
و قطعا در بین اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان، کسانی هستند که موکدا به الله ایمان دارند و به آنچه بر شما ای مومنان نازل شده است از قرآن، ایمان دارند و بر انچه بر خودشان از تورات و انجیل نازل شده است ایمان دارند، در حالیکه از الله متعال میترسند و پروا دارند، و عهدی را که الله متعال با آنان در کتبشان بسته است، به ثمنی ناچیز یعنی مال دنیا نمیفروشند. بر آن کسانیکه چنین صفاتی دارند، اجر و مزدی مخصوص نزد پرودگارشان، مهیا است. قطعا الله متعال در محاسبه سریع است و زود باشد که پاداش آنان را به آنان بدهد.
ای کسانیکه ایمان آورده اید، بر انجام عبادت و دوری از گناه و بر ناگواریها شکیبایی کنید و ناشکری نکنید و در جهاد نیز صبر را پیشه کنید و بر جنگ و جهاد آماده باشید و از الله بترسید در انجام اوامر و اجتناب از نواهی وی تا باشید که رستگار شوید و نجات یافته پیروز شوید. نکته: از آنحا که مصابره به شراکت با دیگری است و در اینکه معانی که در تفاسیر ذکر شده درست است، به نظر میرسد که کمک به شکیبایی دیگران نیز بی راه نخواهد بود یعنی وقتی مصیبتی بر کسی وارد میشود، کمک کنیم که این مرحله را بگذراند و گمراه نشود.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.