0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
النِّسَآء
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا ﴿1﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای مردم، با عمل به اوامر و اجتناب از نواهی الله متعال، از الله بترسید و پروا کنید آن الله که شما را از یکن نفس خلق کرد و از خودش زوجه اش را خلق کرد و آن الله که در بین خودتان در درخواستهای خود، به وی تعالی متوسل میشوید و همینطور حق صله ی رحم را ادا کنید. همان ارحامی که در بین خودتان برای خواهش خود، واسطه میگیرید. قطعا الله متعال بر اعمال شما و بر خود شما نظاره گر است.

مستندات
يَا أَيُّهَا النَّاسُ
ای پسران آدم. (نسفی)
هرجا که کفار مورد خطاب قرار میگیرند، در پی آن دلائل توحید را ذکر میکند و هرجا که مخاطب مومنان باشند، ان را ذکر نمیکند بلکه نعمتی از نعمتهای الهی را ذکر میکند. (تاویلات اهل سنت)
مخاطب، تمامی مکلفین زمان رسول الله ص و کسانی است که بعدا خواهند امد تا روز قیامت است. (ابوسعود)
ابن عباس: کلمه ی یا ایها الناس یعنی ای مردم، عام برای تمامی مردم است. (بحر العلوم)
گاهی عام و گاهی خاص اهل مکه میباشد، و در اینجا، برای عموم مردم است. (بحر العلوم)
اتَّقُوا رَبَّكُمُ
بترسید از پروردگارتان. (بحر العلوم)
از عذابش بترسید. از نافرمانی با وی بترسید. از حق الله در امر و نهیش بترسید. (بحر العلوم)
گفته میشود: از پرودگارتان اطاعت امر کنید و از گناهان اجتناب کنید تا از عذاب پروردگارتان، نجات یابید. (بحر العلوم)
پروردگارتان را یگانه بدانید و به وی تعالی شرک نورزید. (بحر العلوم)
الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ
شما را از یک نفس یعنی آدم خلق کرد. (بحر العلوم)
همه ی شما از یک اصل هستید. (نسفی)
وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا
و از وی خلق کرد، زوجش؛ حواء؛ را .(بحر العلوم)
وقتی حضرت آدم در بهشت به خواب رفت، بین خواب و بیداری بود که از دنده ی چپش، حواء را خلق کرد. (بحر العلوم)
وقتی آدم بیدار، شد از وی سوال شد این کیست؟ آدم جواب داد: امرأة یعنی از مرء؛ شخص؛ خلق شده است. سوال شد، اسمش چیست؟ گفت: حواء، چراکه از زنده، خلق شده است.(بحر العلوم)
گفته میشود: حواء نامیده شدن برای این است که لب حواء، گندمگون بوده است. (بحر العلوم)
دیگر اینکه: رنگ وی گندمگون بوده است، برای همین حواء نامیده شده است. (بحر العلوم)
وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً
از این دو، مردان و زنان بسیاری خلق کرد. (بحر العلوم)
مقاتل: از این دو هزار نفر خلق شده است. (بحر العلوم)
پخش کرد و نشر داد. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
از پرودگار اطاعت کنید. (بحر العلوم)
الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ
آن الله که با واسطه گرفتن وی تعالی، بعض مردم از دیگران، نیاز خود را درخواست میکنند مثلا میگوید: بخاطر الله، به من فلان چیز بده. (بحر العلوم)
وَالْأَرْحَامَ
همینطور، گفته میشود: بخاطر خویشاوندی که داریم، فلان چیز بده. (بحر العلوم)
در مورد رفتار با ذوی الارحام، از الله بترسید و صله ی رحم را برقرار دارید و آن را قطع نکنید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا
حافظ بر اعمال شماست و در مورد آنچه امر کرده است از شما خواهد پرسید. (بحر العلوم)
عالم به شماست. (نسفی)
بر شما نگهبان مطلع است. (بیضاوی)
الله مراقب شماست. (ابوسعود)
رسول الله ص: عملی زود ثوابتر از برقراری صله ی رحم نیست و عملی زود عذابتر از بغی (راهزنی و خروج بر علیه حاکم مسلمان) نیست و قسم دروغ باعث میشود که سرزمین به بیابان تبدیل شود. (بحر العلوم)
گفته میشود: صله ی رحم از رحم است و کسیکه صله ی رحم را قطع کند، سهمی از رحمت خدا نخواهد برد. (بحر العلوم)
وَآتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ ۖ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ ۖ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَىٰ أَمْوَالِكُمْ ۚ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا ﴿2﴾
النِّسَآء
تفسیر

اموال یتیمان را وقتی به بلوغ رسیدند، به خودشان بدهید. حرام را بجای حلال نگیرید یعنی خوردن اموال یتیم حرام است با خوردن آن، مال خود را حلال است وانگذارید. و همینطور خوب یتیم را گرفته با بد اموال خود، تبدیل نکنید. قطعا اینکار شما گناهی بزرگ است. نکته: رزق و روزی هر شخص مقدر و مکتوب است و به آن خواهد رسید، در رسیدن به این رزق موعود، دو راه پیش روی انسان قرار دارد یکی حرام و دیگری راه حلال، پس آن روزی حلال وعده داده شده به شما که حتما بدان خواهید رسید را با عجله کردن و ترس از اینکه آن نرسد، حرام خواری نکنید. اگر روزی شما نباشد، با حرام نیز به ان نخواهید رسید.

مستندات
وَآتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ
مقاتل و کعبی: دو مرد از طایفه غطفان، اموال بسیاری از برای برادرزاده ی یتیم خود داشتند وقتی به بلوغ رسید، اموال خود را طلب کرد و عمویش ابا ورزید و به شکایت پیش رسول الله ص آمدند. وَآتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ نازل شد، پس عمو گفت که از الله و رسولش اطاعت کردیم و از حوب کبیر، بر الله پناه بردیم و اموال یتیم را به وی دادند. رسول الله ص : هرکس که حرص نفس خود را حفظ کند و از پروردگارش اطاعت کند، اینگونه دار آخرتش را میگشاید یعنی بهشت خود را. وقتی جوان اموال را گرفت در راه الله خرج کرد و رسول الله ص فرمودند: اجر ثابت شد یعنی برای جوان و وزر و گناه ماند یعنی بر پدرش. (مظهری)
خطاب به سرپرستان و وصی میت است. (ابوسعود)
یتیم کسیکه پدرش مرده باشد. (ابوسعود)
اینکه رسول الله ص میفرمایند: بعد بلوغ یتیم بودن نیست از جهت تعلیم احکام شریعت است یعنی بعد بلوغ، حکم یتیمان بر وی جاری نمیشود. (ابوسعود)
یعنی اموال یتیمان را تا وقتی از یتیم بودن خارج شوند، نگهدارید و وقتی یتیم بودن تمام شد، اموالشان را به آنها بدهید.(تاویلات اهل سنت)
منظور آیه قطع طمع، اولیاء و اوصیای یتیمان است و از اینکه از دست درازی بر آن بر حذر باشند و بر آن تعرض نکنند تا اینکه به دست یتیم برسد. (ابوسعود)
از اموال یتیمان به خودشان خرج کنید و تنگ نگیرید که باعث بشود، به اموال دیگران چشم بدوزند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ
خبیث؛ حرام؛ را نگیرید و آنچه به شما بخاطر حفظ اموال یتیم، در آخرت وعده داده شده است، ترک نکنید. (تاویلات اهل سنت)
اموال نیک یتیمان را گرفته و بد را جایگزین نکنید. (تاویلات اهل سنت)
از ترس اینکه اموالتان تمام شود، حرام را یعنی مال یتیمان را خورده و مال حلال خود را ترک نکنید. (تاویلات اهل سنت)
یعنی بجای حلال، حرام را نخورید، منظور خورد مال یتیم است که حرام است. (تاویلات اهل سنت)
مال یتیم را نگیر که حرام است بعد وی مال تو را که حلال است را بگیرد. (تاویلات اهل سنت)
مال یتیم را نخورید که حرام است و در آخرت آتشی خواهد شد که میخورید.(تاویلات اهل سنت)
مجاهد: بخاطر عجله کردن، بجای روزی موعود حلال خودت، رزق حرام را نگیر. (مظهری)
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَىٰ أَمْوَالِكُمْ
برای خوردن مال یتیم، اموال آنان را با اموال خود قاطی نکنید. (تاویلات اهل سنت)
اموال انان را همراه اموال خود نخورید. (تاویلات اهل سنت)
اموال یتیمان و اموال خودتان را یکی ندانید چراکه اولی حرام است و دومی حلال است. (ابوسعود)
إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا
این خوردن شما. (ابوسعود)
جور و ظلم است. (تاویلات اهل سنت)
گناه است. (تاویلات اهل سنت)
اشتباه و خطا است. (تاویلات اهل سنت)
گناه کبیره و بزرگی است. (تاویلات اهل سنت)
از رسول الله ص: از هفت امر هلاک کننده دوری کنید یکی از انها خوردن مال یتیم است. (مظهری)
وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۚ ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلَّا تَعُولُوا ﴿3﴾
النِّسَآء
تفسیر

اگر از این میترسید که در حق اموال یتیمان و در نکاح یتیمان، عدالت را رعایت نکنید پس از غیر آنها نکاح کنید. و یا اگر شما رغبت ندارید که در نکاح یتیمان، عدالت را در مهر و در حق و حقوقش، رعایت، کنید پس از دیگران نکاح کنید تا مجبور به رعایت شوید. و این نکاح کردن میتواند دو زن همزمان داشتن باشد و یا سه زن همزمان در عقد داشتن باشد و یا که چهار زن را با هم در عقد داشتن باشد. اگر خوف این دارید که اگر زنهای بیشتر بگیرید، عدالت را رعایت نکنید پس بهتر است که به یکی بسنده کنید و یا از کنیزان بگیرید. و این نوع عمل، به عدم جور نزدیکتر است. اگر کسی راغب باشد که بیش از چهار بگیرد پس بر وی کنیز اختیار کردن است ولی به نکاح، محدود به چهار زن میباشد.

مستندات
وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ
از حضرت عائشه رض: در شان زنان یتیم نازل شده است که تحت سرپرستی مردانی میماندند و اگر این یتیم زشتروی میبود که مالدار بود، به عقد در نمیاورد بخاطر زشتیش و به دیگران نیز اجازه ی نکاح نمیداد تا اموالش برای خودش باشد و اگر هم به نکاح در میاورد، حق و حقوق وی را رعایت نمیکرد در حالیکه این یتیم را سرپرستی دیگر نبود تا حقش را برایش بگیرد. (تاویلات اهل سنت)
اگر ترسیدید، عدالت رعایت نکنید. (نسفی)
یتامی به خانم های یتیم و نیز به مردان یتیم، اطلاق میشود. (نسفی)
انان از عدم رعایت عدالت در اموال یتیمان ابا داشتند ولی از عدم رعایت ان در بین زنان ابایی نداشتند. (العز بن عبدالسلام)
عادت بر این بود که اگر یتیمی دارای مال و جمالی بود بدون اینکه به وی علاقه ای داشته باشد نکاح میکردند و حقوق را رعایت نمیکردند و به امید اینکه بمیرد و مال وی به ارث برسد منتظر میماندند با این آیه از ان نهی شدند. (ابوسعود)
در مورد یتیمی است که در سرپرستی وی است و میخواست وی را نکاح کند و مهر همانندش را نپردازد. (ابوسعود)
اگر از این بترسید که اگر یتیمان را نکاح کنید نتوانید، عدالت را در حق آنان رعایت کنید، پس آنچه خوشتان میآید از دیگر زنان را نکاح کنید. چراکه عادت انها بر این بود که اگر یتیمی را میدیدند که دارای مال و جمال باشد، بخاطر اینکه دیگران نگیریند، به نکاح خود در میآوردند و تعداد آنان زیاد میشد و نمیتوانستند حقوق انان را رعایت کنند. (بیضاوی)
اگر میترسید که حقوق یتیمان را رعایت نکنید از این هم بترسید که در حقوق زنهای خود نز عدالت نداشته باشید پس آن مقداری را عقد کنید که بتوانید به حقوق انان وفا کنید. چراکه کسی که از گناهی در ترس باشد باید که از تمامی گناهان چنین باشد. (بیضاوی)
روایت شده است: وقتی در رعایت حق یتیمان ایه نازل شد، در نگهداری و سرپرستی یتیم احساس گناه کردند که عدالت رعایت نکنند ولی از زن زیاد گرفتن و از رعایت نکردن عدالت در حق آنان ابایی نداشتند پس این آیه نازل شد. (بیضاوی)
فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ
آنچه بر شما حلال است از زنان چراکه بعضی زنان نکاحشان حرام است همانطور که در آیه تحریم بیان شده است. (نسفی)
نکاحی خوب داشته باشید. (العز بن عبدالسلام)
یعنی نیکان و طیبان از زنان در نکاح کنید. (نسفی
گفته میشود: آنان از زنا پروا نمیکردند ولی از سرپرستی یتیمان پروا میکردند پس آیه آمد تا بگوید اگر از جور در حق یتیمان میترسید باید که از زنا بترسید پس نکاح کنید آنچه از زنان که بر شما حلال شده است و دور و بر حرام نروید. (نسفی)
گفته میشود: انان از اینکه سرپرستی یتیمان را بگیرند، احساس گناه میکردند ولی از زن زیاد داشتن ابایی نداشتند، در حالیکه جور بر زنان وقتی زیاد باشند، زیاد رخ میدهد. (نسفی)
گفته شده: اگر فکر میکنید که در نکاح یتیمان به آنان ظلم کنید، پس بالغان آنها را نکاح کنید. (نسفی)
مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ
یعنی نکاح کنید طیبات را که دارای عددی مشخص هستند. (نسفی)
هر کدام را جدا جدا ذکر کرد تا هر کس که قصد جمع جند زن را داشته باشد، عدد مورد نظر خودش را داشته باشد. (نسفی)
در زمان رسول الله ص کسانی بودند که ده زن یا کمتر یا بیشتر داشتند و این آیه برای بیان عدد مجاز زن داشتن را بیان کرده است. (تاویلات اهل سنت)
مردی مسلمان شد در حالیکه هشت زن داشت، رسول الله ص به وی فرمودند: چهار زن از اینها را اختیار کن و از باقی آنها جدا شو. (تاویلات اهل سنت)
فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا
اگر ترسیدید که بین زنهای خود، به عدالت رفتار نکنید. (نسفی)
اگر بترسید که عدالت رعایت نکنید در قسمت و امیزش و نفقه دادن. (تاویلات اهل سنت)
فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ
پس یکی را لازم گیرید و یا از کنیزان، بگیرید. (نسفی)
بر سبیل حکم و وجوب نیست بلکه بر سبیل ادب است. (تاویلات اهل سنت)
ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلَّا تَعُولُوا
آن اختیار یکی یا کنیز اختیار کردن، بر جور نکردن نزدیکتر است. (نسفی)
به گمراه نشدن نزدیکتر است. (العز بن عبدالسلام)
وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ۚ فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا ﴿4﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای اولیای زنان و ای شوهران، مهر را به زنان بدهید و این دادن مهر را بمانند هدیه بدهید که انتظار عوض برای آن ندارید و بدانید که این حکم شرع است. اگر که این زنان از مهر چیزی به شوهرشان و یا به ولی خود ، با خوشی دل و رضایت، ببخشند در اینصورت است که آن را بخورید در حالیکه برای شما گوارا باشد و برای شما تبعاتی نداشته باشد. نکته: مهر بر گردن شوهر فرض است و این حکم شرع استف حال که باید این مهر داده شود وقتی میدهید با خوشی دل به آنها بدهید و یادتان باشد که بعنوان هدیه است پس فکر نکنید با مهریه دادن، انگار زن را خریده اید. همین طرز تفکرها است که نوع برخورد ما انسانها را مشخص میکند و باعث آرامش یا ناراحتی میشود پس مردان یادشان باشد که این مهر بمانند هدیه است که برای آن عوضی انتظار ندارید.

مستندات
وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً
با خوشی دل و بدن چشمداشت عوض، مهرشان بدهید. (بیضاوی)
درحالیکه مهر دادن دین از طرف الله متعال است که بر شما بعنوان شرع امر کرده است. (بیضاوی)
در جاهلیت چنین بود که وقتی ولی دختر وی به عقد کسی از قوم خود، در میآورد، چیزی از مهر به دختر نمیداد و اگر هم به غریبه میداد، دختر را سوار شتر میکرده و چیز دیگری از مهر به دختر نمیداد و این آیه نازل شد. پس اولیای زنها، مهر آنها را به خودشان بدهند.(بحر العلوم)
از مقاتل: گاهی پیش میآمد که مرد بدون مهر زنی را عقد میکرد و میگفت اگر من مردم تو از من ارث ببر و اگر تو مردی من از تو ارث میبرم پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
مهر زنان را که فرض است، ادا کنید. (بحر العلوم)
از روی دینداری مهر آنها را ادا کنید. (بحر العلوم)
نحله یعنی صدقه و هبه چراکه مهر هدیه ای از طرف الله متعال برای زنان است چراکه بر گردن زنان فرض نکرد بلکه به نفع انان حکم کرد. (بحر العلوم)
فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَيْءٍ مِّنْهُ نَفْسًا
روایت شده است که بعضی از مردان از اینکه زنشان از مهر به وی چیزی ببخشد احساس گناه میکردند پس این آیه نازل شد. (بیضاوی)
ای شوهران، اگر زنها با خوشی دل، مهر را هبه کنند، (بحر العلوم)
اگر زن مهر را به اولیای خود ببخشد، حلال است. (بحر العلوم)
فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَّرِيئًا
رسول الله ص چنین تفسیر کرده اند: بدون مطالبه در دنیا و بدون تبعات در آخرت. (نسفی)
یعنی به حلالی بدون گناه بخورید. (بحر العلوم)
هنیئ: آنچه بدون تیره شدن عیش، خورده شود. (سمعانی)
مریئ:آنچه عاقبتش نیک باشد یعنی باعث سنگینی بعد خوردن نشود و دچار بیماری نکند. (سمعانی)
با لذت حین خوردن و گوارای وجود در آخر. (ابوسعود)
از حضرت علی: وقتی مردی بیمار شود پس از زن خود بخواهد که یک یا دو درهم از آن با خوشی دل به وی هبه کند و با آن عسل بخرد و با آب باران خلط کند که هنیئ و مریئ از مهر جمع آمد و شفا از عسل امد و مبارک از آب باران، امید میرود که شفا یابد. (بحر العلوم)
وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا ﴿5﴾
النِّسَآء
تفسیر

اموال خودتان را به نادانان ندهید، آن اموالی الله متعال ان را جهت برپاداشت زندگی و دینتان قرار داده است و از اموالتان به سفیهان و زنان خود و فرزندان خردسال خود، خورد و خوراک و لباس بدهید و به آنان به نرمی و نیکی سخن بگویید.

مستندات
وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ
سفیه کسیکه عملش عمل نادانان باشد، حال حقیقتا جاهل باشد یا نباشد گاهی اوقات عالم را بخاطر اینکه حدود را رعایت نمیکند و افعال مذموم انجام میدهد، سفیه گویندمثل سفاهت علمیا اهل کتاب.(تاویلات اهل سنت)
بازگشت به بیان احکام مربوط به اموال یتیمان است. (ابوسعود)
بیان چگونگی دادن اموال یتیمان به خودشان و بیان زمان آن است. (ابوسعود)
اموالتان را به زنان و فرزندان خردسال خود ندهید که بعدا در وقت نیاز ، محتاج آنان بمانی. (بحر العلوم)
به کسانیکه جاهل به احکام اموال هستند، اموالتان را ندهید. (بحر العلوم)
کسانیکه اموال را به آنچه شایسته است خرج نمیکنند و قدرت اصلاح اموال و به سوددهی رساندن آن قادر نیستند. (نسفی)
خطاب به اولیای یتیمان است که از دادن مال به یتیمی که ولخرج است، نهی شده اند و این نهی از جهت خوف، ضایع شدن اموال یتیمان است. (ابوسعود)
طوری رفتار کنند که انگار اموال یتیمان در نگهداری عین اموال خود اولیا است. (ابوسعود)
الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا
آن اموالی که الله متعال شما را بر ان گماشته بود و از آن غذا میدادید که اگر آن اموال را ضایع گردد باعث ضیاع شما نیز خواهد شد. (ابوسعود)
از ابن عباس: آن اموالی که برپاداشت امرتان و زندگانی شماست چراکه الله متعال این اموال را برای تغذیه خلق، ارزانی داشته است و با آن امر دین و دنیای انان، برپا میباشد. (تاویلات اهل سنت)
وقتی اموال به خودشان نسبت داد نتیجه میگیریم که خرجی و لباس فرزند بر پدر است. (تاویلات اهل سنت)
وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ
بلکه اموال انان را مایه ی خورد و خوراک و لباس قرار دهید به اینکه با آن تجارت کرده و سود کرده و از سود آن خرجی آنان را بدهید تا اصل مال بماند. (ابوسعود)
به انان اموالشان را ندهید بلکه خودتان به آنان خورد و خوراک و لباس بدهید. (تاویلات اهل سنت)
یعنی از اموالشان، به آنان رزق و لباس بدهید. (تاویلات اهل سنت)
وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا
و به آنانی سخنی بگویید که باعث خوشی دل میشود. (ابوسعود)
سعيد بن جبير ومجاهد وابن جريج: به آنان وعده بدهید که اگر اصلاح شوند و به رشد برسند، اموالشان را به آنها خواهید داد. (ابوسعود)
معروف: هرآنچیزی که دل به آن آرام گیرد بخاطر نیک بودنش از نظر شرع یا عقل چه قول باشد چه فعل باشد و هرآنچه که آن را دل بد بداند بخاطر پلیدی ان در شرع و یا عقل، آن منکر است. (ابوسعود)
آنان را امر به معروف و نهی از منکر کنید. (تاویلات اهل سنت)
به آنان ادب و دین بیاموزید. (تاویلات اهل سنت)
به آنان سخنی نیک و نرم و با لطف بگویید. (تاویلات اهل سنت)
وَابْتَلُوا الْيَتَامَىٰ حَتَّىٰ إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ ۖ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا ۚ وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ ۖ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ ۚ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ حَسِيبًا ﴿6﴾
النِّسَآء
تفسیر

یتیمان را امتحان کنید و ادب بیاموزید و امور دین و زندگی و تجارت بیاموزید قبل اینکه به بلوغ برسند، چراکه اگر بعد بلوغ باشد، که وقت تکلیف است، یتیمان گناهکار و بیکار خواهند ماند، تا اینکه به بلوغ از نظر جنسی رسیدند، اگر از آنها، رشدی دیدید و صلاحی دیدید، پس بدهید اموالشان را و از وقت بلوغشان تاخیر نکنید و اموالشان را به آنها تحویل دهید و اموال یتیمان را بغیر حق نخورید و با این تفکر که اگر بزرگ شوند، دیگر از دستمان خارج میشود، نیز نخورید و کسی که از ولی و وصی یتیمان، غنی باشد، پس با استفاده اموال خود، از مال یتیم، پاک بماند و از مال یتیم دوری کند، و اگر که فقیر بود و محتاج و مجبور بود، به اندازه ی معروف بخورد، پس وقتی که اموال یتیمان را به آنان تحویل دادید و آنها گرفتند، بر این امر شاهد بگیرید. و الله متعال در محاسبه ی مقداری که میخورید و همچنین بر رفتار شما، گواه است پس مواظب باشید که حق یتیم را نخورید و از حد مباح عبور نکنید.

مستندات
وَابْتَلُوا الْيَتَامَىٰ حَتَّىٰ إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ
یتیمان را امتحان کنید و عقل آنان را بسنجید. (بحر العلوم)
وقتی که به بلوغ رسیدند یعنی به حد مردانگی رسیدند. (بحر العلوم)
قبل بلوغ آنان را با دادن مالی، امتحان کنید و در این امر دلیل بر جواز معامله ی اجازه دادن به صبی عاقل در تجارت است. (نسفی)
یعنی به سن احتلام برسند چراکه سنی است که صلاحیت نکاح را پیدا میکند و میتواند، آنچه را که مقصود از نکاح است را بجای بیاورد. (نسفی)
فَإِنْ آنَسْتُم مِّنْهُمْ رُشْدًا
اگر از آنان رشید شدن را دیدید یعنی صلاح دینشان را و حفظ اموال را دیدید. (بحر العلوم)
آنستم در قرائتی احستم نیز آمده است یعنی احساس کردید. (بیضاوی)
فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ
آن اموالشان را که نزد شماست را به آنها بدهید. (بحر العلوم)
یعنی وقتی به سن بلوغ رسیدند، از تحویل اموالشان تاخیر نکنید. (نسفی)
کلمه ی رشد را نکره آورده است که نشان میدهد که رشد مخصوصی است و آن رشد در تصرف در اموال و تجارت است و یا اینکه مقداری از رشد است یعنی گوشه ای از رشد حاصل شود و لازم نیست که رشد کامل شود. این دلیل امام ابوحنیفه است بر اینکه وقتی به سن بیست و پنج رسید، در هر صورت به وی تحویل داده شود. (نسفی)
وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا
و بدون اینکه حق داشته باشید، نخورید. (بحر العلوم)
از حد مباح عبور نکنید. (العز بن عبدالسلام)
اسراف: هرآنچه که مورد نهی باشد. (تاویلات اهل سنت)
اسراف: خوردن بغیر حق است. (تاویلات اهل سنت)
وَبِدَارًا أَن يَكْبَرُوا
و از روی عجله که آنها بزرگ خواهند شد و اموالشان را خواند گرفت، نیز نخورید. (بحر العلوم)
وَمَن كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ
از سرپرستان یتیم کسیکه غنی باشد، پس از خوردن از مال یتیم، خودداری کند. (بحر العلوم)
وَمَن كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ
از مال خود به معروف بخورد تا محتاج مال یتیم نگردد. (تاویلات اهل سنت)
تاویل و منظور این آیه مورد اختلاف است:
الف: فقیری که چاره ای جز خوردن از مال یتیم، ندارد، میتواند، به اندازه ای که در اموال یتیم کار میکند و تیمار میکند، بخورد.
دلیل: استدلال حضرت عمر بر بیت المال بود که گفت: من بیت المال را به منزله ی مال یتیم در نظر میگیرم اگر غنی باشم نمیخورم و اگر فقیر باشم میخورم.
کسی از ابن عباس پرسید، وقتی که دام یتیمان میآید، آیا میتوانم از آنها بخورم؟ ابن عباس جواب داد: اگر که به دام یتیمان رسیدگی میکنی، به معروف میتوانی بخوری.
مجاهد گوید: آن عده از اصحاب رسول الله ص را دیده ام میگفتند: وصی یتیم از مال یتیم به معروف بخورد چراکه گوسفند یتیم را میدوشد و اموال وی را اصلاح و حفظ میکند.
ب: این فقیر نمیتواند بخورد مگر به طریق قرض یعنی آنچه از مال یتیم خورده است را وقتی یتیم به بلوغ رسید، به وی برگرداند.
دلیل: از محمد بن سیرین از عبیده السلمانی در مورد این آیه پرسیدم، جواب داد: آن قرض است و وقتی یتیم بزرگ شد به وی برگرداند. مگر نمیبینی که در ادامه میگوید: وقتی اموالشان را به آنها دادید، شاهد بگیرید.
ابوالعالیه نیز گفته است: آنچه میخورد دینی بر گردن خورنده است.
شعبی نیز چنین گفته است.
ج: گفته اند در هیچ حالتی و به هیچ حالتی، خوردن مال یتیم جواز ندارد.
دلیل: دلیل: آیه ی 10 این سوره که میفرماید: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا [٤:١٠] کسانیکه مال یتیم را میخورند، آنها آتش میخورند و زود باشد که بر جهنم وارد شوند. این آیه محکم است یعنی در تعیین معنی آن اختلافی نیست ولی در آیه 6 فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ متشابه است یعنی احتمال تاویل دارد، پس معنی آن را از معنی آیه ی 10 متوجه میشویم. دیگر اینکه گفته شده است که این آیه (6) با آن آیه منسوخ است.
رسول الله ص: از مال یتیمت، به اندازه ای بخور که اسراف نکنی و از مال یتیم دنبال ثروت اندوزی نباش. (العز بن عبدالسلام)
وقتی به رسول الله ص مردی عرض کرد که تحت سرپرستی من، یتیمی هست، آیا از اموال وی میتوانم بخورم؟ ایشان جواب دادند: به معروف بخور بدون اینکه مال اندوزی کنی و بدون اینکه با استفاده از مال یتیم از اموال خودت مواظبت کنی. (بیضاوی)
از ابن عباس: وصی وقتی محتاج گردد، دستش را همراه دستان یتیم ببرد یعنی همراه آنان غذا بخورد و حتی عمامه نیز از آن نپوشد. (تاویلات اهل سنت)
فقیه ابوللیث گوید: اگر ولی یتیم فقیر باشد و به مقداری که بر روی اموال یتیم کار میکند، بخورد امیدوارم که اشکالی نداشته باشد ولی احتراز از آن بهتر است. (بحر العلوم)
فقیر آن مقداری را بخورد که احتیاط است. از ابراهیم نخعی: آن مقدار بخورد که جلوی گرسنگی را بگیرد و عورت را بپوشاند. (نسفی)
از میوه اش و از شیر دامش بخورد و به اموال دیگر وی تعرض نکند. (العز بن عبدالسلام)
به اندازه ی خدمتش به یتیم بگیرد. (العز بن عبدالسلام)
فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ
یعنی وقتی یتیمان بزرگ شدند و اموالشان را به آنان تحویل دادید، بر این تحویل دادن، گواه بگیرید. (بحر العلوم)
این گواه گرفتن بر سبیل استحباب است و برای دوری از تهمت است. (بحر العلوم)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ حَسِيبًا
الله در شاهد بر آنچه از مال یتیم گرفته شده و خرج شده، کافی است. (تاویلات اهل سنت)
پس روراست باشید و دروغ نگویید چراکه الله متعال محاسبه گر است. (نسفی)
یعنی وقتی اجازه داد به معروف بخورید، مواظب باشید و اسراف نکن که الله محاسبه میکند و بر اساس آن جزا میدهد. (نسفی)
پس از امرش مخالفت نکنید و اندازه ای که به شما اجازه داده شده، تجاوز نکنید. (بیضاوی)
یعنی الله در آخرت، بعنوان گواه، کافی است ولی در دنیا شایسته است که گواه از عادلان بگیرد تا قیل و قال از خود دفع شود و الله در دنیا گواهی نمیدهد. (بحر العلوم)
لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَفْرُوضًا ﴿7﴾
النِّسَآء
تفسیر

برای مردان، سهمی است از آنچه که پدر و مادرشان به ترکه گذاشته است و همچنین از ماترک خویشاوندان، و برای زنان نیز سهمی است از آنچه که پدر و مادرشان به ترکه گذاشته است و همچنین از ماترک خویشاوندان، و این سهم مشخص شده و فرض و باید است.

مستندات
لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ
آیه: { إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } [البقرة: 180] را آیه لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ منسوخ کرده است. (ابن المنذر)
در شان أم كلثوم، وبنت أم كحلة، وثعلبة بْن أوس، وسويد، نازل شده است که یکی از آنها شوهرش بود و دیگری عموی فرزند ام کلثوم، پس ام کلثوم گفت: یا رسول الله ص، شوهر من مرد و من را و دخترش را ترک گفت و ما را ارثی از وی داده نشد. عموی دخترش گفت: زن سوار اسب نمیشود و دشمنی را نمیکشد ؛ضرری به دشمن نمیرساند و نمیتواند دفع بکند؛ شوهرش برایش کسب میکند ولی این برای شوهرش درآمدی نداشته است. پس این آیه نازل گشت. (ابن المنذر)
دیگران گفته اند: در شان ام حجه نازل شده است که شوهرش فوت شد و وی و دختران بیچاره ماندند و ام حجه پیش رسول الله ص آمده و گفت: شوهرم فوت شد و من ماندم و این دخترانم و به ما ارث داده نشد. (ابن المنذر)
از قتاده: به زنان ارث داده نمیشد و این ایه نازل شد. (ابن المنذر)
گفته میشود: رفاعه مرد و از وی دختر و پسری ماند و پسر تمام میراث را گرفت و به دختر چیزی نداد و همسر رفاعه پیش رسول الله ص آمد و داستان را تعریف کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در جاهلیت چنین بود که به زن و دختر و پسر نابالغ، ارث نمیدادند و فقط به کسانیکه میتوانستند کار کنند و جنگ کنند، ارث میدادند. (خازن)
نصیب یعنی حظی است از میراث. (بحر العلوم)
یعنی الله متعال بیان داشت که ارث مختص مردان نیست بلکه زنان و مردان وارث در آن شراکت دارند. (خازن)
پس فرمود برای اولاد ذکور میت و عصبه اش، سهمی از میراث ثابت است. (خازن)
شروع در بیان احکام میراث است بعد اینکه احکام اموال یتیمان را که به طریق ارث به انان منتقل میشد. (ابوسعود)
منظور از خویشاوندان، خویشاندان، ارث بر میباشد. (ابوسعود)
وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ
برای زنان نیز سهمی است. (بحر العلوم)
برای زنان از اولاد میت نیز سهمی است. (خازن)
سهم بری زنان را جدا ذکر میکند و مستقلا ذکر میکند تا اعلام کند که سهم مردان و زنان متفاوت است و ارث بری زنان به اصالت است و برای مبالغه در رد امر جاهلیت است.(ابوسعود)
مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ
فرقی ندارد که ماترک، کم باشد یا زیاد. (بحر العلوم)
برای دفع این توهم که ممکن است بعضی از اموال مختص بعضی افراد باشند مثلا اسب و آلات جنگی برای مردان باشد. (ابوسعود)
نَصِيبًا مَّفْرُوضًا
واگذاشتی معلوم است. (ابن المنذر)
سهمی مشخص برای هر کدام از وارثان از میراث است. (بحر العلوم)
در این آیه سهم هر یک را مشخص نکرد. (بحر العلوم)
سهمی قطعی و فرض شده است. (ابوسعود)
در این حکم، دلیل است بر اینکه اگر وارثی از سهمش اعراض کند، سهمش ساقط نمیشود. (ابوسعود)
وقتی این آیه نازل شد و سهمها مشخص نبود، رسول الله ص در پی سوید و عرفجه که کل مال را گرفته بودند و به زوجه و دختران میت چیزی نداده بودند، و فرمودند: مال میراث را دست نزنید چراکه الله متعال برای دختران میت نیز سهمی تخصیص داده است ولی مقدار مشخص نکرده است و منتظر نزول آیه برای بیان سهم ها باشید که آیه 11 سوره نساء نازل شد و رسول الله ص به سوید و عرفجه دستور فرستادند که یک هشتم را به ام کحله(زوجه ی متوفی) بدهید و دو سوم ترکه را به دختران میت بدهید و الباقی برای شما خواهد بود. (خازن)
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا ﴿8﴾
النِّسَآء
تفسیر

زمانیکه خویشاوندان غیر از وراث و یتیمان و فقرا بر مجلس تقسیم ارث حاضر شوند، شما به آنها از ماترک روزی دهید و سخنی نیک به آنان بگویید و دل جویی کنید. نکته: آنچه که مشهور و معروف و مورد قبول همگان است، رزق را به خوردنی و آشامیدنی اطلاق میشود هرچند که در لسان العرب میگوید رزق دو نوع است یکی بدنی که همان مربوط به تغذیه است و دیگری رزق قلوب که همان علوم و معارف است و قطعا در این آیه نوع اول از رزق منظور است.

مستندات
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ
منظور از قسمت، در وقت تقسیم میراث بین وراث است. (تاویلات اهل سنت)
در اینصورت مخاطب، وارثان هستند که بالغ و مکلف باشند و به این مذکوران، چیزی از ارث بدهند. (تاویلات اهل سنت)
اگر وراث صغیر باشند، وصی آنها بگوید و وعده ی نیک بدهد مثلا به وقتش به اینها چیزی از ارث داده خواهد شد و یا اگر اموال فروخته شود، به آنها چیزی داده خواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
منظور تقسیم وصیت کننده است یعنی در وقت وصیت وصیت کند و نیکی کند و به آن افرادی که ذکر شده است، از مسکین و یتیم و خویشاوندان، چیزی در وصیت، به آنان در نظر بگیرد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی این آیه را با آیه ی 11 نساء، منسوخ میدانند. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز محکم میدانند و این قول ابن عباس و مجاهد و حسن و غیرهماست. آنان گویند: این آیه امر به نیکی و احسان میکند و این قابل نسخ نیست. (تاویلات اهل سنت)
أبي موسى الأشعري وإبراهيم النخعي والشعبي والزهري ومجاهد والحسن وسعيد بن جبير، این آیه را محکم میدانند منتها از جمله احکامی است که مردم در آن کوتاهی کرده و عمل نمیکنند . (نیسابوری)
حسن گوید: ما مردم (صحابه) را در این مورد چنین یافتیم که از درهم و دینار به خویشاوندان و یتیمان و مساکین میدادند و وقتی کار به تقسیم خانه و زمین و بندگان میرسید، به آنان سخن نیک میگفتند و چنین میگفتند: برگردید الله به شما برکت دهد. (نیسابوری)
قول فقهای امصار بر این است که این امر مستحبی است یعنی اگر وراث بزرگ بودند از ارث چیزی به آنان داده میشد و اگر وراث صغیر بودند فقط قول نیک میگفتند اینکه من چیزی را مالک نیستم و این برای صغیران ضعیف است و این صغیران نمیدانند که چه بر گردن آنان از حق هست و وقتی بزرگ شدند خواهند دانست. (نیسابوری)
منظور از فقهای امصار: مجتهدین هر دوره از شهرهای بلاد اسلامی است از صحابه و تابعین و تبع تابعین که از جمله ی آنها، ائمه مجتهدین مذاهب چهارگانه اهل سنت هستند. (اسامی در کتاب؛ تسمية فقهاء الأمصار من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن بعدهم؛ تالیف: أبو عبد الرحمن أحمد بن شعيب بن علي الخراساني، النسائي (المتوفى: 303هـ) موجود است)
أُولُو الْقُرْبَىٰ
یعنی خویشاوندانی که ارث بری ندارند. (ابوسعود)
وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينُ
یتیمان و فقرا از اجنبیان یعنی غیر خویش. (ابوسعود)
فَارْزُقُوهُم مِّنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا
از مجاهد امر وجوبی است که وراث آنچه با خوشی دل میتوانند بدهند. (طبری)
امر مستحبی است که به جهت خوشی دل این افراد انجام بگیرد و صدقه ای برای آنها باشد. (ابوسعود)
بعضی نیز امر وجوبی گفته اند و در اینکه منسوخ است یا خیر اختلاف کرده اند. (ابوسعود)
اگر مال میراث زیاد باشد، به آنان، عطایی اندک داده شود و اگر مال میراث کم باشد، عذر خواهی شود که نمیشود به آنان چیزی عطا کرد. این قول ابن عباس است. (تاویلات اهل سنت)
دستور به وارث است که از آنچه به ارث برده به افرادی که ارث نمیبرند، چیزی اندک بدهد. این قول حسن است. (تاویلات اهل سنت)
قول معروف یعنی سخنی نیک گفته شود و مثلا وعده داده بشود که در وقت حاصل شدن درآمد از ان مثل دروی زراعت، به آنان چیزی داده خواهد شد و اگر که وراث صغیر باشند، وصی بگوید که وراث صغیر هستند و نمیشود چیزی به آنها داد. (تاویلات اهل سنت)
برای افراد مذکور دعا کرده و آنچه به آنان داده شده را بگویید که کم است وعذرخواهی کنید و بر آنان منت نکنید. (ابوسعود)
از محمد بن سیرین از عبیدة السمعانی: اموال یتیمان را تقسیم کرد و از مال ترکه، امر کرد و گوسفندی، ذبح کردند و غذایی درست کرده ؛و به مذکوران دادند؛ و گفت: اگر این آیه نبود من از خودم این گوسفند را میدادم. (خازن)
گفته شده است که از از ترکه آنچه از تابوت و لباس و متاعی که از تقسیم آن حیا میکردند، به این مذکوران داده میشد. (خازن)
وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا ﴿9﴾
النِّسَآء
تفسیر

کسانی بترسند که اگر اولاد ضعیف خودشان پس مرگشان میماند، بر یتیمان خود میترسیدند که وضعشان چه خواهد شد، پس در مورد یتیم دیگران نیز چنین حسی داشته باشند و از الله پروا کنند و سخنی استوار و راست و به عدالت بگویند. نکته: در اینکه ولیخش و فلیتقوا الله را اورده است و در اولی به آنان گوش زد میکند که فرزندان خودشان را تصور کنند که اگر عاجز بمانند چه خواهد شد پس برای همین هم شده با یتیم دیگران به درستی رفتار کنند و در دومی فلیتقوا الله برای کسانی است که ممکن است فرزندی نداشته باشند و بخواهند درست رفتار نکنند و یا فرزند داشته باشند ولی به فکر فرزندان خود نباشند، پس به آنان نیز میگوید بخاطر خودت هم که شده، با یتیمان درست رفتار کن.

مستندات
وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ
یعنی اگر اولاد کوچک بعد آنان بماند، بر آنان از فقر بترسند. (خازن)
گویند این آیه در مورد کسانی نازل شده است که پیش مریض مینشستند و به وی میگفتند به فکر خودت باش که از فرزندانت باری تو سودی نیست پس صدقه بده و بنده آزاد کن تا از پیش ثواب جمع کرده باشی و به این کار ادامه میدادند تا اینکه آن بیمار اکثر اموالش را در این راه ها خرج میکرد و الله متعال آنان را از این کار نهی فرمود و به آنان امر کرد که به فرزندان خود نظر داشته باشند و وصیت را بیشتر از یک سوم نداشته باشند و در حق فرزندان اجحاف نکنند. (خازن)
یعنی همانطور که خودتان از این میترسید که بعد مرگتان اولاد شما در ضعف و گرسنگی بمانند پس از الله بترسید و به مریض تحمیل نکنید. (خازن)
گفته اند: در مورد کسی است که مرگش نزدیک شده است قصد وصیت دارد و نزدیکان وی به وی توصیه میکنند که اموالش را برای فرزندانش نگهدارد و وی را از وصیت به نیازمندان خویش، منع میکنند. (خازن)
اگر آیه قبل نزول آیه ی وصیت به یک سوم باشد، معنی آیه این است که وصیتت تمام اموالت را شامل نشود و اگر بعد آیه وصیت به یک سوم باشد معنی آن این است که یک سوم یا کمتر را وصیت کن اگر وارثان کم بضاعت باشند و بر آنها بترسد و بسیاری از صحابه روایت شده است که وصیت را کم کردند و میگفتند که وصیت به یک پنجم بهتر از یک چهارم است و یک چهارم از یک سوم بهتر است. (خازن)
معنای دیگر آیه این است که وقتی یتیمی تحت سرپرستی وی باشد، از اینکه اولاد خودش نیز یتیم باشند بترسد و در اموال یتیم به نیکی رفتار کند و کاری کند که دوست دارد بر اولاد خودش انجام داده شود. (خازن)
فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ
در اجرای امری که بیان شد از الله بترسند. (خازن)
وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا
عدالت و درست و واقعیت را بگویید. (خازن)
حاضران پیش بیمار کلمه ی شهادت تلقین کنند و امر به کلمه ی توحید نکنند بلکه پیش وی آن را تکرار کنند. (بحر العلوم)
سدید یعنی محکم و درست و راست.
قول سدید در مورد حاضران پیش بیمار این است که وصیت را به یک سوم یا کمتر توصیه کنند و قول سدید در مورد کسانیکه یتیمی دارند با آن یتیمان طوری رفتار کنند که دوست دارند با اولاد خودشان رفتار بشود و یتیمان را با قول و فعل آزار ندهند. (خازن)
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا ﴿10﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا کسانیکه اموال یتیم را به ناحق میخورند، چیزی جز این نیست که در حال خوردن آتش هستند و در آخرت نیز زود باشد که به آتش افروخته شده وارد شوند. نکته: در حال خوردن آتش هستند و بعد میفرماید که وارد آتش خواهند شد، نشان میدهد که این آتش که میخورند غیر از آتش جهنم است پس روایت بیدار شدن از قبور در حالیکه در دهانشان آتش افروخته شده است، درستتر به نظر میرسد و دیگر اینکه چه بسا همین خوردن مال یتیم آتشی در معده ی انها بشود و تبدیل به چیزی میشود که درون را میسوزاند.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا
کسانیکه اموال یتیم را حلال دانسته و بخورند چراکه استحلال حرام، کفر است و این وعید برای آنان است. (تاویلات اهل سنت)
ظما یعنی از روی غصب بخورند. (تاویلات اهل سنت)
منظور از خوردن گرفتن است. (تاویلات اهل سنت)
کسیکه بر غصب حمل کرده است پس منظور کسی است که توبه نکرده باشد و الله متعال مختار است که هرکس را مرتکب جرمی شده را عذاب دهد. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ
چیزی میخورند که انان را به آتش میبرد. (مظهری)
از رسول الله ص: در شبی که مرا به معراج بردندف کسانی را دیدم که لبهایشان مثل لب شتر کلفت شده بود و یکی به سوراخ بینی و دیگری به شکمش دوخته شده بود و نگهبانان جهنم به وی از اخگر و صخره ی جهنم میخوراندند و از جبرئیل پرسیدم اینان چه کسانی هستند؟ جواب داد: کسانیکه اموال یتیمان را از روی ظلم میخوردند. (خازن)
رسول الله ص: کسانی در روز قیامت از قبور خود بر میخزند در حالیکه دهانشان از آتش برافروخته است وقتی گفتند که چه کسانی هستند؟ فرمودند مگر نمیبینید که الله متعال میفرماید: ان یأکلون اموال ... (خازن)
بعضی گفته اند که این تمثیل است یعنی کسیکه مال یتیم را میخورد انگار که آتش میخورد بخاطر زشتی و سخت عذاب بودن این عمل. (تاویلات اهل سنت)
از قتاده: برای ما چنین گفته اند که رسول الله ص فرموده اند: در حق دو ضعیف بترسید. گفتند: آن دو چه کسانی هستند؟ فرمودند: یتیم و زن. چراکه الله متعال وی را یتیم کرده و به حفظ حقوقش وصیت کرده است و مورد آزمایش قرار داده و به وسیله ی وی مورد آزمایش قرار داده است. (تاویلات اهل سنت)
وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا
زود باشد که به آتش وارد شوند. (خازن)
به ضم یا نیز قرائت شده است که معنی آن میشود: زود باشد که آنان را داخل کنند بر آتش. (خازن)
سعیر یعنی آتش افروخته . (خازن)
گفته اند وقتی این آیه نازل شد، بر مردم نگهداری از یتیم سنگین امد و بالکل از مخالطه با یتیمان دوری کردند و این بر یتیمان سخت آمد و آیه 220 بقره سمحوَإِن تُخَالِطُوهُمۡ فَإِخۡوَٰنُكُمۡۚ سجى نازل شد. (ابوسعود)
به تشدید قرائت شده است و صلّی النار یعنی سختی آتش را به وی چشانده است. صلیتُ یعنی کبابش کردم. اصلیت و صلّیت به معنی انداختم است.(بیضاوی)
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ۚ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ۖ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ ۚ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ ۚ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا ۚ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿11﴾
النِّسَآء
تفسیر

الله متعال به شما وصیت میکند و دستور میدهد در شان میراث فرزندانتان، برای فرزند مذکر، دو سهم دختر است. پس اگر که فرزندانتان زنانی باشند که بیشتر از دو باشند، پس برای آنان دو سوم آنچه میت ترک کرده است از اموال، اختصاص مییابد و اگر فرزند فقط یک دختر باشد، پس برای وی نصف اموال میت است. و برای هر یک از پدر و مادر میت، یک ششم ترکه است اگر میت فرزندی داشته باشد.پس اگر میت را فرزندی نبود، و میراث خور وی، والدینش بودند، برای مادرش یک سوم است. پس اگر برای میت برادرانی و یاخواهرانی دو یا بیشتر باشد، پس برای مادر میت، یک ششم است. این عمل تقسیم ارث بعد اجرای وصیت و پرداخت بدهی میت است. پدرانتان و پسرانتان، شما نمیدانید که کدام کار و کدام عمل برای شما نفعش نزدیکتر است. این مشخص کردن سهم در ارث، فرض و اندازه ای از طرف الله است. قطعا الله متعال تقسیم را و اینکه کدام حکمت است را و اینکه شما چگونه عمل میکنید را دانا است و در کارهایش من جمله تعیین سهم ارث، با حکمت است.

مستندات
خداوند به شما در باره فرزندانتان سفارش مى‌كند: سهم پسر، چون سهم دو دختر است. و اگر [همه ورثه،] دختر [و] از دو تن بيشتر باشند، سهم آنان دو سوم ماترك است؛ و اگر [دخترى كه ارث مى‌برد ]يكى باشد، نيمى از ميراث از آنِ اوست، و براى هر يك از پدر و مادر وى [=متوفى‌] يك ششم از ماترك [مقرر شده‌] است، اين در صورتى است كه [متوفى‌] فرزندى داشته باشد. ولى اگر فرزندى نداشته باشد و [تنها] پدر و مادرش از او ارث برند، براى مادرش يك سوم است [و بقيه را پدر مى‌برد]؛ و اگر او برادرانى داشته باشد، مادرش يك ششم مى‌برد، [البته همه اينها] پس از انجام وصيتى است كه او بدان سفارش كرده يا دَينى [كه بايد استثنا شود]. شما نمى دانيد پدران و فرزندانتان كدام يك براى شما سودمندترند. [اين ]فرضى است از جانب خدا، زيرا خداوند داناى حكيم است.
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ
از شما تعهد میگیرد و به شما امر میکند در شان میراث اولادتان. (نسفی)
از سهام فرزندان شروع کرد چراکه آنان نزدیکتر افراد به میت هستند و اکثرا فرزندان بعد مرگ باقی میمانند. (ابوسعود)
لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ
برای مذکر از اولادتان سهمش، مثل سهم دو مونث از اولادتان است. (نسفی)
کلمه ی ذکور و اناث را بکار برد تا بدانند که فرقی بین کوچک و بزرگ را دخلی در مقدار ارث بری و خود ارث بری نیست. (ابوسعود)
از آنجا که در جاهلیت به زنان ارث نمیدادند در اینجا اعلام میدارد که سهم شما مردان را دو چندان زنان از اولادتان قرار دادیم پس در سهم دختران دست درازی نکنید و آنان را از ارث محروم نکنید در حالیکه نسبت شما به میت برابر است. (نسفی)
منظور در وقت اجتماع پسر و دو دختر میت است که برای پسر دو سهم است همانطور که برای دو دختر دو سهم است و اما در حالتی که میت فقط پسر داشته باشد، کل مال را میگیرد و دو دختر همان دو سوم را میگیرند. دلیل آن اینکه بعدش حالت انفرادی دختران را بیان کرده است. (نسفی)
فَإِن كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ
یعنی اگر فرزندان میت کلا دختر باشند و پسری همراهشان نباشد در حالیکه بیشتر از سه دختر باشند، پس برای انان، دو سوم ترکه است. از انجا که آیه در مورد میراث است، مشخص است که تارک مال، همان میت است. (نسفی)
وَإِن كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ
و اگر اولاد میت، یک دختر باشد، برای وی نصف است. (نسفی)
در مورد اینکه اگر دو دختر باشند بدون پسر، در سهم الارث آنان اختلاف کرده اند: ابن عباس گوید: برای دو دختر نیز همان نصف است و بقیه ی صحابه گفته اند که برای آن دو دو سوم است دلیل بقیه ی صحابه: چراکه اگر میت یک پسر و یک دختر داشته باشد، برای دختر یک سوم است و برای پسر دو سوم، حال اگر دو بشوند برای دو دختر دو سوم خواهد بود. دیگر اینکه در اخر سوره ی نساء در مورد دو خواهر دو سوم است و دختران از خواهران به میت نزدیکتر هستند پس برای انان همان را واجب گرداندند که الله برای خواهران اختصاص داده است. دیگر اینکه وقتی دختر همراه برادرش یک سوم میگیرد، شایسته این است که همراه خواهرش نیز حداقل این را بگیرد. (نسفی)
در آیه دلالة ثابت است که برای پسر تنها باشد کل مال خواهد بود چراکه پسر دو چندان دختر را میگیرد و دختر وقتی تنها باشد، نصف میگیرد و دو چندان نصف، کل مال میشود. (نسفی)
ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ
و برای پدر و مادر میت، به هر یک از انان یک ششم است از آنچه که میت ترک کرده است، اگر میت را فرزندی باشد چه فرزند ذکور و چه فرزند اناث باشد و چه یک یا بیشتر باشد. (نسفی)
فرقی بین وجود دختر و پسر در حق مقدار ارث بری پدر هست و آن اینکه در صورت وجود فقط دختر، پدر میت بعد اینکه یکششم را گرفت، بعنوان عصبه باقی مانده ی ارث بعد سهام وراث را نیز میگیرد. (ابوسعود)
فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ
یعنی اگر وراث فقط پدر و مادرش باشند، به مادرش یک سوم است. (نسفی)
اگر ولد و ولد پسر نیز نباشد. (ابوسعود)
سه پدر را بیان نکرد چراکه نیازی به بیان آن نیست چراکه وقتی ارث بری والدین است وقتی سهم مادر مشخص شد، سهم پدر نیز مشخص شده است. (ابوسعود)
اگر همراه والدین میت، زوج یا زوجه باشند، به مادر یک سوم بعد کم کردن سهم زوج یا زوجه میرسد تا بدینوسیله سهم مادر از سهم پدر کمتر باشد. (نسفی)
فَإِن كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ
اگر برای میت دو برادر یا خواهر و یا بیشتر باشد، برای مادر، یک ششم است. (نسفی)
یک بردار یا خواهر، مادر را حجب نمیکند. (نسفی)
برادران و خواهران تنی یا ناتنی در این حکم برابر هستند. (نسفی)
آن یک ششم که از سهم مادر حجب کردند، اگر پدر میت باشد، به وی میرسد والا به برادران و خواهرانش خواهد رسید و این قول جمهور صحابه است و بنا بر قول ابن عباس، در هر صورت به اخوه میرسد، منتها با سه برادر و خواهر حجب صورت میگیرد و همینطو با برادران تنی، میباشد. (ابوسعود)
مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ
این سهام ارثی که بیان شد بعد وصیتی است که میت دارد و بعد پرداخت بدهی میت است. (نسفی)
در شرع پرداخت بدهی بر اجرای وصیت مقدم است و در تلاوت موخر آمده است و اشکالی وارد نمیشود چراکه کلمه ی اَو عاطفه نشانگر ترتیب نیست پس از این آیه ترتیب مشخص نمیشود بلکه با حدیث است که رسول الله ص فرموده اند: آگاه باشید که پرداخت بدهی قبل وصیت است. (نسفی)
از آنجا که وصیت مثل میراث است که بدون اینکه عوضی گرفته شود به شخص تعلق میگیرد و در ان گمان کوتاهی در اجرای وصیت است پس آن را در آیه مقدم داشت تا بر اجرای آن همراه بدهی اقدام کنند. (نسفی)
ۗ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا
یعنی الله متعال که سهمها را فرض گرداند، بر اساس حکمت انجام داده است و اگر به شما سپرده میشد شما نمیتوانستید بر اساس حکمت عمل کنید و نمیداستید کدام برای شما سودمندتر است و تفاوت سهام بر اساس تفاوت منافع است و شما ای مردم آن را نمیدانید و برای همین الله از روی فضلش متولی مشخص کردن سهام شد و ان را به نظر شما واگذار نکرد چراکه شما عاجز از دانستن اندازه ها هستید. (نسفی)
یعنی اصول و فروع شما، نمیدانید که کدام کارشان به نفع شماست اینکه وصیت کند و شما با عمل بدان، ثواب آخرت را کسب کنید ویا که بدون وصیت اموال دنیوی شما را زیاد کند. (ابوسعود)
وقتی نمیدانید که کدام یک از وراث از اصول و فروع شما در اخرت و دنیا، نافع تر است، پس آنچه الله وصیت کرده است را بگیرید و بعضی از تفضیل داده و بعضی را محروم نکنید. (ابوسعود)
روایت است: هر یک از فرزندان و پدران که درجه اش در آخرت بالاتر باشد، دیگری را به شفاعت وی به همان درجه رسانده میشود. (ابوسعود)
فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ
این فرض، فرضی از طرف الله متعال است. (نسفی)
چراکه استحقاق ارث کسبی نیست و الله تعالی مقدر کرده است پس همانند دیگر فرائض الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
این آیه ناسخ، آیه ی وصیت است و دلیل منسوخ شدن این است که رسول الله ص فرمودند: الله متعال حق هر صاحب حقی را در ارث اختصاص داد پس برای وارث، وصیتی نیست. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
قطعا الله متعال با اشیاء قبل خلق آنان داناست. (نسفی)
به مصالح و رتبه ها داناست و در هرآنچه مقدر کرده و حکم میکند، دارای حکمت است. (ابوسعود)
دارای حکمت است در هر آنچه فرض گردانده است همانطور در تقسیم میراث و غیر آن. (نسفی)
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۚ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ ۚ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ ۚ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ ۚ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ ﴿12﴾
النِّسَآء
تفسیر

و برای شما مردان، نصف ترکه ی زوجه ی شماست، اگر که این زوجه ی شما فرزندی و فرزند پسری نداشته باشد. پس اگر زوجه را فرزندی باشد، پس برای شما یک چهارم ترکه ی زوجه وفات یافته ی شماست. این ارث بری بعد اجرای وصیتی است که زوجه وصیت کرده است و بعد پرداخت بدهی وی است. و برای زوجه یا زوجه ها از ترکه ی زوجش که مرده است، یک چهارم است اگر شما را فرزندی نباشد و فرزند پسری نیز نباشد، پس اگر شما را فرزندی بود، پس برای زوجه یا زوجه ها یک هشتم است از ترکه ی شما بعد اینکه وصیتی را که وصیت کرده اید اجرا شود و بدهیتان پرداخت شود. و اگر مرد ارث گذار، مردی کلاله باشد یعنی پدر و فرزندی نداشته باشد، و همینطور اگر زنی چنین باشد و برای وی برادر مادری یا خواهر مادری باشد، پس برای هر یک از اینها، یک ششم است. پس اگر این نوع برادر و خواهر بیشتر از دو باشند، آنها در یک سوم ترکه شریک هستند. بعد اجرای وصیتی که وصیت شده است و بعد پرداخت بدهی میت است. در اجرای وصیت و در خود وصیت و یا امری دیگر، بدون ضرر بر وارث باید باشد. این مشخص کردن سهم هر یک از وراث وصیتی از طرف الله متعال است. و الله متعال دانا به همه چیز است من جمله اینکه چه کسی قصد ضرر دارد و چه کسی ندارد و اینکه تقسیم چگونه صورت گرفته است و بردبار است و حواستان باشد که با گفتن اگر این کارم درست نبود کارم نمیگرفتف مغرور نشوید چراکه الله متعال در وقتی که میخواهد، به آن رسیدگی کرده و جزا خواهد داد.

مستندات
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ
و برای شما نصف ماترک زنهایتان است، اگر برای زنهایتان فرزندی نباشد چه از خودتان چه از شوهری دیگر. (جلالین)
چه این فرزند یکی باشد یا بیشتر و چه مذکر چه مونث و همینطور فرزند پسری نیز نداشته باشند. (ابوسعود)
الباقی نیز به ورثه ی دیگر خواهد رسید اگر باشند و اگر هیچ وارثی نباشد به بیت المال میرسد. (ابوسعود)
فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ
پس اگر برای آنها یعنی زنهایتان، فرزندی باشد، پس برای شما یک چهارم ترکه ی زوجه است. همچنین اگر فرزند پسری نیز داشته باشد، به اجماع امت حکم همین است. (جلالین)
مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ
در هردو صورت بعد اجرای وصیت و پرداخت بدهی است. (ابوسعود)
وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ
و برای زن یا زنهایتان هرچند که باشند، مشترکا یک هشتم ترکه ی شما است اگر شما را فرزندی باشد و به اجماع در صورت وجود ولد پسر نیز در همین حکم است. (جلالین)
فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم
پس اگر شما را فرزندی باشد چه از همین زنهایتان یا غیر اینها، پس برای آنان یک هشتم ترکه است. در صورت وجود فرزند پسری نیز حکم به اجماع چنین است. (جلالین)
مِّن بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ
وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ
و اگر مردی که از وی ارث میرسد، کلاله باشد یعنی پدر ندارد و فرزندی هم ندارد و یا زنی کلاله باشد، در حالیکه برای این کلاله، برادری یا خواهری مادری باشد. در قرائت ابن مسعود، من ام در ادامه ی اخ او اخت، آمده است. پس برای هر یک از آنها یک ششم مال ترکه است. (جلالین)
اینکه در اینجا به برادر و خواهر مادری را تفسیر میشود از این جهت است که سهم تنیان و پدری در آخر همین سوره مذکور است. (ابوسعود)
در این سهم بین برادر و خواهر فرقی نیست و سهمشان برابر است. (ابوسعود)
ۚ فَإِن كَانُوا أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ
پس اگر برادران و خواهران مادری، از یک بیشتر باشند، پس آنان در یک سوم، شریک هستند. (جلالین)
ۚ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَا أَوْ دَيْنٍ
غَيْرَ مُضَارٍّ
آن وصیتی که ضرر زننده به ورثه نباشد یعنی بیشتر از یک سوم را وصیت کند. (جلالین)
ضرر زدن یعنی اینکه به حقوق وارث خللی وارد کرده بشود چه از طریق وصیت و چه از طریق اقرار به دین دروغین باشد. (ابوسعود)
وَصِيَّةً مِّنَ اللَّهِ ۗ
وصیتی از طرف الله است. (جلالین)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ
و الله دانا است بر آنچه بر خلقش تدبیر کرده است در فرائض و بردبار است که عذاب را تاخیر میکند از کسانیکه نافرمانی میکنند. (جلالین)
سنت ارث بری این مذکوران را مشروط به عدم وجود مانع ارث کرده است و موانع ارث قتل و اختلاف دین و بندگی شخص است. (جلالین)
الله متعال به عذاب دادن عجله نمیکند پس به اینکه عذابی بر سرش نیامده، مغرور نشود. (ابوسعود)
رسول الله ص: اگر کسی ارث کسی را قطع کند، الله متعال سهم وی از بهشت را قطع خواهد کرد. (بحر العلوم)
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿13﴾
النِّسَآء
تفسیر

و این احکام که در این کتاب تا به حال ذکر شد، حدود و مرزهای الله متعال هستند که کسی حق تجاوز از آن مرز را ندارد. و هرکس که از الله در اوامر و نواهی وی تعالی و از رسولش اطاعت کند، الله متعال وی را به باغهایی وارد خواهد کرد که از زیر آن نهرها جاری هستند و وقتی وارد آن بشوند در آن جاودانه خواهند بود. این پاداش همان پیروزی و ظفر بزرگ است. نکته: در اینکه اطاعت از الله متعال همان اطاعت از رسولش است وبالعکس شکی نیست و اینکه میبینیم الله متعال در جای جای قرآن به اطاعت از هر دو امر میکند و آنان را گوش زد میکند برای رساندن این مطلب است که بعضی از احکام از طریق الله متعال به ما میرسد یعنی از قرآن و بعضی دیگر از طریق سنت رسول الله ص به ما میرسد پس کسی فکر نکند که فقط از الله اطاعت کند و بگوید به سنت کار ندارم، مسلمان باشد و امید بهشت رفتن داشته باشد در این امر فرقی نیست بین کسیکه مستقیم انکار میکند و کسیکه سعی دارد کل سنت نبوی را با بهانه های مختلف از میان بردارد و قرآن را بر اساس هوای خودش تفسیر و احکام عجیب و غریبی به دست بیاورد.

مستندات
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ
این فرائض که الله متعال به شما امر کرده است در تقسیم میراث حدود الهی هستند. (بحر العلوم)
اینها احکام الله هستند. (بحر العلوم)
یعنی اینها احکام الله هستند تا شما بشناسید و بدانید. (بحر العلوم)
اینها قوانین معین شده ی شرع هستند که عبور از آنها جایز نیست. (ابوسعود)
وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
کسیکه از الله و رسولش در تقسیم میراث اطاعت کند و به آن اقرار کند، بر طبق آن عمل کند. (بحر العلوم)
در تمامی موارد من جمله این احکام. (ابوسعود)
در ادای فرائض الله و در اجرای سنت رسول الله ص. (تاویلات اهل سنت)
يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
خَالِدِينَ فِيهَا
وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
این پاداش همان نجات بزرگ است. (بحر العلوم)
این داخل شدن در بهشت و جاودانه بودن در آن ، همان دست یافتن به خیر بزرگ است. (ابوسعود)
وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴿14﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه الله و رسولش را نافرمانی کند و این اختصاص سهم در میراث را قبول نکند و از حدود معین الهی تجاوز کند، الله متعال وی را وارد آتش میکند و در ان جاودان خواهد ماند و در آن آتش برای وی عذابی اهانت دار برای وی مهیا است.

مستندات
وَمَن يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
در تقسیم ارث الله و رسولش را عاصی شود پس تقسیم نکند و بر طبق آن عمل نکند. (بحر العلوم)
ضحاک: و کسی که با شرک به الله متعال عاصی شود. (نسفی)
کلبی: کسیکه با انکار تقسیم ارث، به الله و رسولش عاصی شود. (نسفی)
ابن عباس: کسیکه به تقسیم ارث از طرف الله متعال راضی نشود و از آنچه الله فرموده است، تعدی کند. (ابوسعود)
کسیکه امر خدا را امر نداند و نهیش را نهی نداند. (تاویلات اهل سنت)
وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ
و از حدود الهی به استحلال، تجاوز کند. (نسفی)
و حدود الهی را حق نداند. (تاویلات اهل سنت)
يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا
به آتشی داخل کرده میشود که مقدارش از بزرگی به اندازه نیاید. (ابوسعود)
چراکه وقتی این احکام را انکار کند، کافر میشود. (بحر العلوم)
وَلَهُ عَذَابٌ مُّهِينٌ
و برای وی همراه عذاب سوزان بدنی، عذابی دیگر هست که مبهم است و کنهه آن را دانسته نشود و آن عذاب روحانی است. (ابوسعود)
در عذاب جهنم، مورد اهانت قرار میگیرد. (بحر العلوم)
وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّىٰ يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا ﴿15﴾
النِّسَآء
تفسیر

و زنانی از زنان شما که فعل زنا را انجام دهند، پس برای اثبات آن چهار شاهد مرد از خودتان یعنی مسلمان آزاد عدل، طلب کنید پس اگر که آنان گواهی دهند که این زن زنا کرده است، آن زن را در خانه ها حبس کنید تا اینکه در حبس بمیرند و یا الله متعال برای انان حدی تعیین کند و از در حبس بودن خارج شوند.

مستندات
وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِن نِّسَائِكُمْ
یعنی زنا کنند یعنی زن ثیب زنا کند. (بحر العلوم)
ثیب: زن شوهر دیده.
یعنی فاحشه را انجام دهند. (بیضاوی)
به زنا فاحشه یعنی بسیار گفته میشود بخاطر زشتی زیاد آن و شنیع بودن ان است. (بیضاوی)
یعنی اگر زنهای شما این فاحشه را مرتکب شوند. (ابوسعود)
فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِّنكُمْ
پس برای اینکارش چهار نفر از مردان آزاد مسلمان عدل، شاهد بطلبید. (بحر العلوم)
فَإِن شَهِدُوا
اگر بر علیه آن زن به زنا کردن شهادت دهند. (بحر العلوم)
فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّىٰ يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ
یعنی در زندان محبوسش کنید تا اینکه در زندان بمیرند. (بحر العلوم)
حبس انان در خانه با آیه ی سوره نور منسوخ است. (العز بن عبدالسلام)
در خانه محبوسشان کنید تا خانه برای انها زندان گردد. (بیضاوی)
احتمال دارد که منظور حبس بعد اجرای شلاق باشد تا انچه بر وی قبلا رخ داده و بر مردان خود را عرضه کرده واقع نشود. (بیضاوی)
أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا
و یا اینکه برای آنها الله متعال راهی برای خروج از زندان برای وی بگشاید. (بحر العلوم)
این آیه بعدا منسوخ گشت و حد زنا برای انان، رجم یعنی سنگسار شدن، تعیین گردید. (بحر العلوم)
با تعیین حدی که راه خروج از حبس باشد ویا نکاحی که باعث شود از زنا دوری کند. (بیضاوی)
از عباده بن صامت: رسول الله ص فرمودند: از من بگیرید از من بگیرید؛ یعنی حکم زنا را؛ همانا الله متعال برای آنان راهی تعیین فرمود: اگر بکر با بکر زنا کند، صد ضربه تازیانه و یک سال تبعید است و ثیب با ثیب باشد صد ضربه شلاق و رجم با سنگ است. (بحر العلوم)
صد ضربه شلاق ثیب نزد جمهور منسوخ است و نزد قتاده و داود، منسوخ نیست. (العز بن عبدالسلام)
آیا حبس در خانه حدی بوده است که بعدا منسوخ شده است یا اینکه منظور حبس آنان تا وقت تعیین حد است، در این اختلاف کرده اند و آنچه به نظر من میرسد این است که این آیه منسوخ نیست بلکه الله متعال فرموده است تا وقت آمدن حد و مشخص شدن وی را حبس کرده شود و در کتاب هدایه آمده است که زانی را حبس کرده شود تا از عدالت شهود پرس و جو کند. (مظهری)
وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا ۖ فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا ﴿16﴾
النِّسَآء
تفسیر

و آن دو کس؛ مرد و زن؛ که این عمل را انجام میدهند، که از شما هستند، پس انان را مورد آزار قرار دهید پس اگر توبه کردند و از عمل درست را پیش گرفتند، پس از انان از آزار رویگردانی کنید. قطعا الله متعال زیاد توبه پذیر است و مهربان است. نکته: این احکام در اوائل اسلام بوده اند و بعد حکم زنا تثبیت شده و با دلائل فراوان اثبات شده است که حکم زناکار محصن، رجم است و حکم بکر صد تازیانه. در مورد حکم لواط بین مجتهدین اختلاف است: بعضی گویند که همان زنا است و حکم زنا بر آنها جاری کرده میشود و امام ابوحنیفه گوید: تعزیر است. تفاوت تعزیر و حد این است که در حد همان شرایط اثبات و همان حکم ثابت باید اجرا شود ولی در مورد تعزیر آن شرایط از قبیل چهار شاهد در ان مطرح نمیشود و اندازه تنبیه به حکم قاضی بستگی دارد.

مستندات
وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنكُمْ
در حد بکر چنین میفرماید: آن دو که محصن نیستند، یعنی آزاد و مسلمان این عمل را انجام دهند. (بحر العلوم)
منظور مرد و زن زناکار است. (نسفی)
گفته اند: آیه قبل در مورد زنان بود و این آیه در مورد مردانی است که این فاحشه را انجام میدهند. (خازن)
فَآذُوهُمَا
آن دو را با زبان آزار دهید، با ننگ دادن و سرزنش کردن آنچه انجام داده اند تا از اینکار خود پشیمان شوند. (بحر العلوم)
حسن گوید: اولین حکمی که در مورد زنا آمد: آزار زبانی بود بعد حبس آمد بعد تازیانه بعد رجم و ترتیب نزول بخلاف ترتیب تلاوت بوده است. (نسفی)
ممکن است که این آیه خطاب به شهود عمل آنها باشد یعنی وقتی میبینند که این دو مشغول زنا هستند، آنها را توبیخ کنند و تهدید کنند که به دادگاه خواهند کشاند و منظور از روی گردانی در صورت توبه، عدم اطلاع به حاکم است. (ابوسعود)
فَإِن تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا ۗ
اگر بعد زنا توبه کردند و عمل خود را اصلاح کردند، پس از آنها روی بگردانید و بعد توبه به آنها آزار نشنوانید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَّحِيمًا
قطعا الله متعال، در گذرنده از آنها است و برای آن دو مهربان است. (بحر العلوم)
بعد حکم حبس و اذی با رجم و تازیانه، منسوخ شدند. (بحر العلوم)
متذکر عار بودن آن فاحشه در ان زمان بود ولی الان دیگر این متذکر شدن، نفعی ندارد. (بحر العلوم)
حکم رجم با سنت ثابت شده است و حکم تازیانه، با آیه سوره نور. (خازن)
ابن بحر گوید: آیه قبل در مورد زنانی است که بین خود عمل جنسی انجام میداده اند و این آیه در مورد لواط کاران است و آنچه در سوره نور آمده در مورد زنا است. این خود دلیل آشکار برای امام ابوحنیفه است که میگوید: حکم لواط تعزیر است نه حد. (نسفی)
مجاهد: آیه اذی در مورد لواط است. (نسفی)
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَٰئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿17﴾
النِّسَآء
تفسیر

این است و غیر این نیست که بر الله از روی فضلش و رحمتش، قبول توبه است، بر کسانیکه از روی جهالت گناهی مرتکب میشوند و زود توبه میکنند پس انان کسانی هستند که الله متعال توبه ی انان را میپذیرد و الله متعال دانا به همه چیز است و تمامی احکامش بر اساس حکمت است.

مستندات
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ
توبه ی الله یعنی اینکه از اراده ی عذاب رجوع به مغفرت میکند. (مظهری)
گفته اند: اینکه الله متعال توبه را میپذیرد برای عموم کسانی استکه گناهی مرتکب میشوند. (قرطبی)
بعضی نیز گفته اند: آین پذیرش توبه در مورد مرتکب از روی جهل است و مقبولیت توبه هر مرتکب در جایی دیگر ثابت است. (قرطبی)
امت اسلامی بر این متفق القول هستند که توبه از گناه بر مومنان فرض است. (قرطبی)
وقتی بنده توبه میکند، دست الله است اگر خواست توبه اش را قبول میکند و اگر نخواهد قبول نمیکند و از نظر عقلی نیز پذیرش توبه بر الله واجب نیست. چراکه تحمیل وجوب بر کسی مستلزم این است که تحمیل کننده (در اینجا عقل است) از تحمیل شونده (در اینجا الله متعال است) در رتبه ی بالاتری باشد در حالیکه الله متعال خالق و مالک ماست پس گفتن بر وی تعالی چیزی واجب است، صحیح نیست ولی الله متعال خودش خبر داده است که توبه ی بنده را قبول میکند. (قرطبی)
منظور از علی الله، حذف وجود دارد و بر ظاهرش نیست یعنی علی فضل الله است یعنی به فضلش توبه را قبول میکند. (قرطبی)
یعنی توفیق توبه دادن بر الله است کسی را که رغبت به توبه داشته باشد و میلش به این است که الله وی را توفیق توبه عنایت فرماید. (تاویلات اهل سنت)
میتواند این معنی را بدهد که بر الله است که توبه ی توبه کننده را بپذیرد وقتی که توبه کرد و از آنچه مرتکب میشود برگشته باشد. (تاویلات اهل سنت)
و احتمال این معنی را نیز دارد: توبه ی کسی را میپذیرد که توبه را به وقت منع شدن خودش، نمیگذارد و به وقت ناامیدی از آنچه مرتکب میشود، نمیگذارد، پس در اینصورت الله متعال توبه وی را میپذیرد. (تاویلات اهل سنت)
یا اگر به حدی رسیده که چیزی باعث شده که مجبور به گناه شود، یا زود توبه میکرد یعنی گناه را سبک نمیشمرد طوریکه برگشت را ترک کند، بخاطر بی مبالاتی به گناه باشد، در صورت بی مبالاتی و سبک شمردن، توبه اش را قبول نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
توفیق توبه برای کسی است که گناه وی را مضطرب میکند و باعث رجوع وی به الله متعال میشود ولی کسیکه بی مبالات به گناه باشد، توفیق توبه نمییابد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: اولی { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} [النساء: 17]، در مورد مرتکب گناهان صغیره است و دومی {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} [النساء: 18]است در مورد اهل کبیره است و سومی یعنی{وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} [النساء: 18]که عدم قبول توبه است در مورد کفار میباشد. (تاویلات اهل سنت با توضیحات مولف)
ممکن است که این آیه در مورد کفار و توبه ی آنها باشد، به اینصورت که در بین آنها کسانی باشند که اظهار توبه میکنند در وقت ضرورت تا به وقتی برسند که بتوانند گناه را انجام دهند پس الله متعال توبه ی وی را قبول نمیکند چراکه این در حقیقت توبه اختیاری نیست بلکه توبه ی مضطر است. (تاویلات اهل سنت)
شروط صحت توبه را چهار گفته اند: از ته قلب از گناهش پشیمان شود. در حال گناه را ترک کند و عزمش را جزم کند که بر این گناه برنگردد و این ترک از روی حیای از الله باشد نه بخاطر چیزی دیگر. (قرطبی)
بعضی نیز به آن اعتراف به گناه و کثرت استغفار را به این شروط اضافه کردند. (قرطبی)
توبه حد را از مرتکب گناه ساقط نمیکند. را ندیده ام که علما در این مورد اختلافی داشته باشند. (قرطبی)
بعضی کلمه ی علی را به معنی من دانسته اند یعنی توبه از الله برای کسانی است که... (قرطبی)
لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ
عام در کفر و تمامی گناهان است و هرکس که مرتکب گناه میشود، جاهل است تا وقتی که از آن برگردد. (قرطبی)
قتاده: صحابه بر این اجماع دارند که هرکس مرتکب گناه میشود، جاهل است چه اینکه آن را عمدی انجام دهد و چه اینکه از روی جهل باشد. (قرطبی)
ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ و الضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ گفته اند: جهالت دراینجا به معنی عمدی بودن است. (قرطبی)
عکرمه گوید: کل کارهای دنیا جهل است و منظورش کارهای خارج از طاعت الله متعال است و این قول وی مثل همان فرموده ی الله متعال است که میفرماید: {إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} [محمد: 36]. (قرطبی)
زجاج: یعنی ترجیح لذت دنیای فانی بر لذت باقی، جهالت است. (قرطبی)
منظور به فعل جهل دارند و ندانسته در گناه میافتند. (تاویلات اهل سنت)
قصد انجام فعل دارند ولی در محل فعل دچار جهل میشوند. (تاویلات اهل سنت)
عمل از روی جهالت به چند وجه انجام میپذیرد:
الف: شهوت بر وی غلبه میکند و آن گناه را مرتکب میشود به این نیت که زود توبه خواهد کرد مثل عمل برادران یوسف.
ب: به این امید که الله متعال وی را خواهد بخشید، عمل گناه را مرتکب میشود.
ج: از روی جهل به عاقبت و عذاب آن عمل، آن را انجام میدهد. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: آیه إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ در شان مومنان نازل شده است و آیه وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ در شان کفار نازل شده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: اولی و دومی در مورد مومنین بوده و سومی در مورد کفار است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند : اولی در مورد مومنین و دومی در مورد منافقین و سومی در مورد کفار بوده است. (تاویلات اهل سنت)
رسول الله ص: کسیکه قبل اینکه جانش به غرغره برسد و قبل اینکه فرشتگان الله را ببنید توبه کند، توبه اش پذیرفته است. (تاویلات اهل سنت)
اصل در توبه کفار این است که اگر توبه اختیاری باشد، مقبول است و اما اگر توبه اش اضطراری باشد، ابدا مقبول نیست. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ
ابن عباس و سُدّی: یعنی قبل مرض الموت، توبه کنند، توبه به زودی است. (قرطبی)
از ضحاک: هرآنچه که قبل مرگ باشد، نزدیک است. (قرطبی)
فَأُولَٰئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
مبالغه کننده در علم و حکمت است پس احکامش را بر مبنای حکمت قرار میدهد. (ابوسعود)
بر عزم آنان بر توبه داناست و حکم کرده است که پشیمانی توبه باشد. (نسفی)
مقاتل گوید: در مورد مردی از قریش نازل شد که مست کرد و بعد شعری گفت که در آن ذکر لات و عزی بود، وقتی صبح شد، به وی خبر دادند که چه کرده است و وی پشیمان شد و توبه کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّىٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ ۚ أُولَٰئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ﴿18﴾
النِّسَآء
تفسیر

و توبه نیست برای کسانیکه تا وقتی مختار هستند، بر گناه اصرار دارند و وقتی که مرگ فرامیرسد، میگویند حال توبه کردم، و نیست توبه بر کسانیکه میمیرند در حالیکه کافر هستند. برای این موصوفان، آماده کرده ایم، عذابی بس دردناک. نکته: زمان توبه تا قبل شروع عملیات مرگ است یعنی تا وقتی که وقت و اختیار باقی است، زمان برای توبه است و وقتی که مرگ شروع شد و روج انسان به حلقومش رسید و موارد مربوط به آخرت را مشاهده کرد، دیگر تمام است. چراکه در قیامت و در مرگ و بعد آن همه آرزو دارند و میخواهند که مسلمان باشند.

مستندات
وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ
در مورد توبه ی منافقین است. (بحر العلوم)
قبول توبه از کسانیکه بر فعل خود اصرار دارند نیست. (بحر العلوم)
حَتَّىٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ
تا اینکه در شرف مرگ قرار گرفت و ملک الموت وی را زیر نظر گرفت. (بحر العلوم)
یعنی توبه نیست برای کسانیکه تا وقتی که تکلیف بر آنان است، بر گناه اصرار میکنند و توبه را عقب میاندازند و آن در وقت مشاهده اسباب مرگ و دیدن فرشته ی مرگ است چراکه آن وقت اضطرار است و توبه ثواب است و وعده ی ثواب برای وقت اختیار است. (نسفی)
قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ
این توبه نیست. (بحر العلوم)
وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ
این هم ذکر توبه ی کفار است. (بحر العلوم)
و توبه نیست بر کسانیکه بمیرند در حالیکه کافر هستند. (نسفی)
أُولَٰئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
برای آنان عذابی دردانگیز و دردناک دائمی است. (بحر العلوم)
یعنی آماده کرده ایم برای انان. (نسفی)
تاکید عدم قبول توبه ی آنان است. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا ۖ وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ۚ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا ﴿19﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، بر شما حلال نیست که زنان را به ارث ببرید در حالیکه آنان از اینکار اکراه دارند، و بر انها عرصه تنگ نکنید با این هدف که بعضی از آنچه به آنها پرداخته اید از مهر را ببرید مگر اینکه ناسازگاری و بدی آشکار از طرف زن یافت شود که در اینصورت به خلع مهر خود را پس گرفتن، از عدم حلالیت، اسثتنا است. و با زنان خود به نیکی و مروت رفتار کنید پس اگر طبیعت شما از وی خوشش نیاید، بدون دلیلی دیگر، آنها را طلاق ندهید و از آنها جدا نشوید چه بسا که نفس و طبیعت چیزی را بد بداند و نفرت پیدا کند در حالیکه الله متعال در آن خیر بسیاری بگرداند از ثواب و از فرزند صالح. نکته: کلمه ی کرها یعنی اینکه زنان از اینکه به ارث برده بشوند و مانند کالا دست به دست شوند، اکراه دارند نه اینکه اگر کسی از زنان راضی باشد میتوان وی را به ارث برد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا
قبلا اینگونه بود که وارث، زن مورث (ارث گذار) را به ارث میبرد به اینکه لباسی روی زن میانداخت و بدون مهر وی را عقد میکرد پس این آیه نازل شد. (نسفی)
اهل مدینه چنین بوده اند وقتی کسی میمرد، و پسری میماند یا خویشی پس وی به این زن بر دیگران اولویت داشت: اگر دلش میخواست به همان مهر قبلی عقد میکرد ویا به عقد دیگری در میآورد و مهر وی را میخورد ویا اجازه ی ازدواج نمیداد و صبر میکرد تا بمیرد و ارثش را بگیرد و یا اینکه مهرش را بعنوان فدیه به وی بدهد. مردم بر همین منوال بودند که ابوالقیس بن الاسلت مرد و زنش کبشه ماند و پسر ابوالقیس خواست که وی را به عقد خود در بیاورد پس کبشه پیش رسول الله ص آمد و گفت: من نه از شوهرم ارث بردم و نه اینکه به حال خودم گذاشته شدم تا به نکاح کسی در بیایم. پس این آیه نازل شد. (العز بن عبدالسلام)
یعنی بر شما حلال نیست که زن را به ارث ببرید مانند ترکه ی میت در حالیکه زنان از این امر اکراه دارند و یا اینکه به زور انان را عقد کنید. منظور این نیست که اگر راضی باشند، میشود زن را به ارث برد. (نسفی)
وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ
قبلا اینگونه بود که وقتی مردی، زنی را نکاح میکرد و نیازش با وی برطرف نمیشد، زن را حبس میکرد یعنی نگه میداشت تا اینکه آن زن برای رهایی خود، فدیه دهد و با خلع جدا، شود این آیه نازل شد. (نسفی)
نهی وارثان زوج است از اینکه مانع ازدواج زوجه ی متوفی شوند. (العز بن عبدالسلام)
ویا نهی شوهران است که وقتی طلاق میدادند مانع ازدواج زوجه ی سابق خود میشدند همانطور که در قریش چنین بود. (العز بن عبدالسلام)
یعنی همچنین بر شما مردان حلال نیست که زن را حبس کنید و زندگی را بر وی تنگ کنید، تا زنها، از حق خود یعنی مهر بگذرند. (نسفی)
إِلَّا أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ
مگر اینکه آن زن خود، ناسازگار باشد، و شوهر آزار و بد دهن باشد. (نسفی)
یعنی مگر اینکه بدرفتاری از طرف زن باشد که در اینصورت در طلب خلع، شما معذور هستید. (نسفی)
مگر اینکه مرتکب زنا شوند. (العز بن عبدالسلام)
مگر اینکه قبحی آشکار از زنان سر بزند. (ابوسعود)
وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ
مردان با زنان بد رفتاری میکردند و به آنها گفته شد: با آنها به انصاف در نفقه و همخوابی و سخن خوب، رفتار کنید. (نسفی)
فَإِن كَرِهْتُمُوهُنَّ
اگر از زنان خود بخاطر زشت بودن و یا بد اخلاق بودن آنها نفرت داشتید. (نسفی)
فَعَسَىٰ أَن تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا
پس چه بسا که از چیزی نفرت داشته باشید و الله متعال در آن چیز یا در آن کراهت شما، ثواب بسیاری بگرداند و یا فرزند صالحی عطا کند. (نسفی)
یعنی اگر چیزی را نفس شما نپسندد، فقط بخاطر اینکه دلم نمیخواهد، از آن جدا نشوید چه بسا که نفس آنچه به نفع وی به صلاح وی در دین است را نفرت داشته باشد و یا آنچه را که باعث خیر است را بد بدارد و چیزی را دوست بدارد که بر ضد مصلحت و خیر باشد. (نسفی)
یعنی اگر چیزی بدتان بیاید بر آن شکبیا باشید چه بسا که در آن برای شما خیر بسیاری باشد که در آنچه دوست دارید نباشد. (نسفی)
وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا ۚ أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا ﴿20﴾
النِّسَآء
تفسیر

و اگر که ای مردان خواستید که زنی را طلاق دهید و دیگری را عقد کنید، در حالیکه به یکی از آنها، مال بسیاری بعنوان مهر داده باشید، و ناسازگاری از طرف زن نبوده باشد، پس از آن مال کثیر چیزی را نگیرید، آیا آن چیز را از آن زنان میگیرید ؟ در حالیکه این گرفتن شما، ظلم و گناه بزرگی است. نکته: وقتی مهر خانمی پرداخت شده باشد، و مرد وی را بخواهد طلاق بدهد، اگر سبب طلاق ناسازگاری زن باشد، پس مرد میتواند به اندازه ی مهری که پرداخته است، از زن طلب کند و خلع کند ولی بیشتر از مهر گرفتن کراهت دارد. اگر طلاق به سبب سو خلق و ناسازگاری شوهر باشد، پس در عوض طلاق، چیزی گرفتن، مکروه است.

مستندات
وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَّكَانَ زَوْجٍ
اینگونه بوده است که اگر مردی از زنی دیگر خوشش میآمد، به زنی که در عقد داشت تهمت میزد و نسبت زنا میزد و زن را مجبور میکرد تا از مهری را که به وی داده است را پس بدهد. پس این آیه نازل شد. (نسفی)
اگر مردی بدون اینکه از زنش ناسازگاری سربزند، بخواهد وی را طلاق داده و زنی دیگر عقد کند. (بحر العلوم)
وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَارًا
یعنی اگر صداقش، مال بسیاری هم باشد. (خازن)
روزی حضرت عمر بر منبر بود و خطبه میخواند و به مردم گفت ای مردم، در مهریه گرانی و فزونی نکنید. زنی پاشد و گفت: ای پسر خطاب، الله به ما اجازه میدهد، تو اجازه نمیدهی؟ و این آیه را قرائت کرد. حضرت عمر گفت: کل مردم از ابن خطاب فقیه تر هستند. و در روایتی نیز گفت: زنی حکم درست را یافت و امیری اشتباه کرد. این در حالی بود که مردم در مهریه زیاده روی میکردند. (خازن)
گفته شده است: بهترین مهریه ها، آسانترین و ارزانترین آنهاست. (خازن)
در حالیکه یک قنطار از طلا مهر آن زن باشد. (بحر العلوم)
مجاهد: قنطار هفتاد هزار دینار است. (بحر العلوم)
عطاء: هفت هزار دینار را گویند. (بحر العلوم)
حسن: هزار دینار یا ده دوازده هزار درهم است. (بحر العلوم)
قتاده: قنطار معادل صد رطل از طلا یا هشتاد هزار رطل از نقره است. (بحر العلوم)
کلبی: هر آنچه که سند روایت آن را نگفته ام از طریق ابی صالح از ابن عباس است: قنطار، هزار مثقال مال است چه از طلا و یا نقره باشد. (بحر العلوم)
فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا
پس گرفتن از آنچه که به زن داده اید، را حلال ندانید اگر از طرف زن ناسازگاری نباشد. (بحر العلوم)
أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِينًا
بهتان یعنی به کسی نسبت امر پلیدی بدهی، در حالیکه آن شخص از آن برئ و پاک است چراکه وقتی آدم پاک مورد تهمت قرار میگیرد، به حیرت میافتد. (نسفی)
آیا از روی ظلم هم باشد، آن را حلال میانگارید؟ و حتی گناه عظیم هم باشد، چنین میانگارید. (بحر العلوم)
یعنی آیا میخواهید آن را بگیرید در حالیکه در اینکارتان، ظالم و گناهکار هستید؟ پس اینکار را انجام ندهید که زشتی ان از نظر شرعی و عقلی آشکار است. (خازن)
وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَىٰ بَعْضُكُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا ﴿21﴾
النِّسَآء
تفسیر

و چگونه است که از مهری که داده اید میخواهید بگیرید در حالیکه با هم خلوت داشته اید و با هم بوده اید و زنان از شما در وقت عقد نکاح و در وقت با هم بودن از شما پیمان ها گرفته اند.

مستندات
وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَىٰ بَعْضُكُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ
استفهام انکاری است از پس گرفتن بعد اینکه مهر تقریر یافت و واجب گشت. (خازن)
در حالیکه با آنها خلوت کرده اید، یعنی به یک مکان خالی با هم وارد شده اید. (خازن)
چگونه از انها میخواهید بگیرید در حالیکه بین شما، احوالاتی رخ داده است که منافی این گرفتن است از خلوت و وجوب مهر و خدمت آنها به شما. (ابوسعود)
اجماع صحابه بر این بوده است که وقتی مردی با زنی در یک مکان خلوت کرد و در ان مکان مانع آمیزش نبود، مهر کامل واجب میشود. (خازن)
زراره بن اوفی: حکم خلفای راشدین مهدیون، این بود: وقتی که درها قفل شد و پرده ها انداخته شد، پس مهر و عدت واجب گشت. (خازن)
وقتی افضاء را به هر دوی زوجها نسبت داد نشانگر این استکه منظور اجتماع و جمع شدن است چراکه جماع فقط به مرد نسبت داده میشود. (تاویلات اهل سنت)
وَأَخَذْنَ مِنكُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا
یعنی ولی زن در وقت عقد گفته است: این زن را به عقد تو در آوردم بر این شرط که الله متعال از مردان برای زنان، عهد گرفته است تا که آنها را به نیکی و معروف نگهدارید و یا با احسان رهایش کنید. (خازن)
در حالیکه زنان از شما عهد محکم گرفته اند و آن همراهی و معاشرت است. (ابوسعود)
رسول الله ص: در حق زنان از الله پروا کنید چراکه شما به امانت از الله گرفته اید و به نام الله بر خود حلال گردانیده اید. (خازن)
منظور عقد نکاح است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ ۚ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا ﴿22﴾
النِّسَآء
تفسیر

و نکاح نکنید آنان را که پدرانتان نکاح کرده اند یعنی از زنان، مگر آنچه قبلا رخ داده است، مورد آمرزش است و الان دیگر حرام است. قطعا آن نکاح زنان پدر، در نهایت زشتی است و باعث دشمنی الله و مردم است و چه بد مسلکی است این مسلک. نکته: از انجا که اسلام احکام را برای افراد زمان رسول الله ص ، بیان کرده میشود و بین مردم این امر موجود بوده ویا قبلا عادت انان بوده است سوال پیش میآمد که آنچه قبلا انجام داده ایم چه میشود؟ آیا بخاطر ان نیز مواخذه خواهیم شد، برای بیان اینکه آنچه قبل نزول حکم امده است، حساب نمیشود و از این به بعد باید رعایت کنید و اگر دارید ترک کنید، اکثرا الا ما سلف را بیان میدارد.

مستندات
وَلَا تَنكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُم مِّنَ النِّسَاءِ
الله متعال بر پسران، نکاح پدران را حرام گردانید. (تاویلات اهل سنت)
در جاهلیت اینگونه بود که طبق آنچه در قصه ابوقیس آمده است وقتی وی مرد، پسرش زن ابوقیس را به عقد کرد و این آیه نازل شد و از اینکار نهی صورت گرفت. (تاویلات اهل سنت)
آمده است: مردی از اصحاب رسول الله ص، در حالیکه شمشیر کشیده بود از خانه بیرون آمد و به گفتند: چه شده است؟ گفت: مردی زن پدرش را گرفته است. حال اگر این عقد کردن با اعتقاد به حلال بودن باشد، وی کافر است. (تاویلات اهل سنت)
همچنین نکاح زن پدربزرگان نیز به این آیه به مجاز و همچنین به اجماع ثابت است. (ابوسعود)
اگر نکاح صحیح باشد به نفس نکاح، بر پسر حرام میگردد و اگر نکاح پدران، فاسد باشد، بعد آمیزش یا لمس و بوسیدن و مانند آن ثابت میشود و همچنین اگر به ملک یمین یعنی به کنیزی، با وی همخوابی کند نیز حرمت ثابت میشود و همچنین به وجه حرام نیز صورت بگیرد، این حرمت ثابت میشود. (ابوسعود)
إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ
اگر از اینکار دست بکشید الله متعال آنچه در گذشته رخ داده است را میآمرزد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی آنچه را که قبل تحریم انجام داده اید را. (تاویلات اهل سنت)
آنچه قبلا رخ داده است را از آن اجتناب کنید و ترک کنید. (قرطبی)
إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا
این عمل در اسلام، فاحشه محسوب میشود و بغض و کینه است. (تاویلات اهل سنت)
چه بد مسلکی است، مسلک نکاح زنان پدران. (تاویلات اهل سنت)
یعنی باعث مقت یعنی غضب شدید الله متعال میشود. (خازن)
احتمال دارد که منظور این باشد که وقتی مردی زنش را طلاق دهد و پسر وی آن را بگیرد، باعث دشمنی و کینه ی پدر شود. پس چه بد است نکاح زن پدر که باعث دشمنی پدر میشود و این چه بد دشمنی است.(تاویلات اهل سنت)
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿23﴾
النِّسَآء
تفسیر

و حرام گردانیده شد، در نکاح، مادرانتان، و دختران شما، و عمه های شما و خاله های شما، و دختران برادرانتان، و دختران خواهرانتان، و مادرانتان یعنی شما را شیر داده اند، خواهرانتان از سمت، شیرخوارگی، و مادران زنهایتان، و دختران زنهایتان از شوهری دیگر، که معمولا مثل دختران خودتان، در دامان و خانواده ی شما رشد میکنند، از آن زنهایتان که بر آنها وارد شده اید و خلوت گرفته اید، پس اگر بر زنهایتان وارد نشده باشید و فقط نکاح صورت گرفته باشد، و این زنها را طلاق دهید، و یا بمیرند، دختران این زن بر شما حرام نیستند و در عقد آنان بر شما گناهی نیست. و عروس پسرانتان که از پشت خودتان هستند، نیز بر شما حرام است و دیگر حرام است بر شما جمع بین دو خواهر در آن واحد. مگر آنچه قبل حکم گذشته باشد اگر تکرار نشود و ادامه داده نشود، آن گذشته مورد آمرزش است. قطعا الله متعال آمرزنده و مهربان است. نکته: در عرف و تخاطب بین مردم این است که به مادر و مادر بزرگ و مادر مادر و مادر مادر بزرگ ووو، مادران گفته میشود یعنی وقتی میگوییم مادرانتان از آنجا که فقط یک مادر داریم همگی متوجه میشویم که منظور در این مادران، مادر بزرگها همگی داخل هست. همچنین در مورد برادران و خواهران و همینطور در مورد دختران نیز این را متوجه میشویم.

مستندات
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ
یعنی حرام گردانیده شد بر شما، نکاح مادرانتان. (بحر العلوم)
وقتی در آیات گذشته از نکاح زنان بیان شد و بعضی از محرمها را بیان داشت، الان باقی محرمات توضیح میدهد که هفت محرم نسبی است و هفت محرم سببی. (نسفی)
ذکر مادران آمد و منظور مادران و مادربزرگان هستند. (بحر العلوم)
منظور حرام بودن ذات این افراد نیست بلکه حرام بودن نکاج آنان و استمتاع از انها است و بیان این مطلب که ملک نکاح بر اینان جاری نیست و محل نکاح نیستند. (ابوسعود)
وَبَنَاتُكُمْ
دختران و دختران فرزندانتان. (بحر العلوم)
وَأَخَوَاتُكُمْ
یعنی خواهران نسبی شما. (بحر العلوم)
چه تنی باشند و چه نا تنی باشند. چه خواهر از پدر باشند و یا از مادر و چه از هردو باشند. (نسفی)
وَعَمَّاتُكُمْ
همچنین عمه ها از هر طرف که باشند. (نسفی)
وَخَالَاتُكُمْ
همچنین خاله ها از هر طرف که باشند. (نسفی)
وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ
همچنین دختران برادر و خواهر از هر طرف که باشند. (نسفی)
وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ
وَأَخَوَاتُكُم مِّنَ الرَّضَاعَةِ
رسول الله ص: از رضاعت محرم میگردند هرانچه که در نسب محرم هستند. (نسفی)
از حضرت علی و عبدالله و ابن عباس: کم و زیاد رضاع برابر است. (تاویلات اهل سنت) یعنی در اثبات جکم رضاع.
از ابن عمر: یک بار شیر خوردن، برای ثبوت حرمت کافی است. (تاویلات اهل سنت)
وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ
و مادران زنهایتان فرقی ندارد که با دختر وی همخوابی داشته اید یا خیر. (بحر العلوم)
وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ
و حرام است بر شما دختران همسرانتان که همخوابی داشته اید و این دختران در دامان شما تربیت میشوند. (بحر العلوم)
این در دامان شما پرورش یافته اند از جهت عادت اینگونه بودن را بیان میکند والا همینکه با زنی نکاح کرده همخوابی یافت شود، دیگر نکاح دختر وی ، حرام است چه اینکه در خانه ی مرد باشد یا نباشد. (بحر العلوم)
فَإِن لَّمْ تَكُونُوا دَخَلْتُم بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ
اگر با مادر آن دختر همخوابی نداشته اید، نکاح ان دختر بر شما حلال است. (بحر العلوم)
اگر بعد نکاح مادرش از مادرش جدا شده باشید و یا مرده باشند. (نسفی)
وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ
و همینطور زنان پسران که از پشت خودتان هستند نیز بر شما حرام است. این قید برای این بود که در آن زمان عده ای را به فرزند خواندگی میگرفتند و این پسر خوانده را همانند پسر خود ارث میدادند و محرم میدانستند. (بحر العلوم)
وَأَن تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ
و حرام است بر شما در آن واحد دو خواهر را در عقد خود داشتن. (بحر العلوم)
إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ
و آنچه که گذشته است را ترک کن. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا
و الله متعال آمرزنده است آنچه را که در جاهلیت رخ داده است. (بحر العلوم)
مهربان است به آنچه بعد اسلام رخ میدهد، اگر که توبه کند. (بحر العلوم)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود