0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ۚ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا ﴿58﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا الله متعال به شما امر میکند تا هر نوع امانتی را به اهلش ادا کنید و وقتی که بین مردم حکم کردید به عدالت حکم کنید و هر حقی را به صاحب حق بدهید. قطعا الله متعال آنچه وی تعالی حکم میکند بهترین اشیاء است یعنی همین امر به امانت و امر به عدالت. قطعا الله متعال به همه چیز شنوا و به همه چیز بیناست.

مستندات
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا
کلید کعبه در دست بنی شیبه بود و سقایت حجاج برای بنی هاشم بود وقتی رسول الله ص مکه را فتح کردند به عثمان بن طلحه امر کردند تا کلید را به ایشان بدهد و عثمان بن طلحه ترسید که هدف رسول الله ص دادن کلید به عموی خود؛عباس؛ باشد و کلید را آورد و گفت: بگیر به امانت خدا و رسول الله ص داخل بیت الله شدند و دیدند که عکس حضرت ابراهیم نقاشی شده است در حالیکه قدح قمار در دستانش است و صورت اسماعیل و گوسفند نیز بود و رسول الله ص فرمودند: الله متعال کفار را بکشد ابراهیم را چه به قدح پس امر کردند و آن صورتها محو کرده شدند و رسول الله ص در بیت الله کارشان را انجام دادند و از ان خارج شدند و عباس خواست که کلید را به وی بدهد پس این آیه نازل شد وبعد این آیه عام گشت در مورد ادای امانت به اهل آن در حق تمامی مردم. (بحر العلوم)
گفته میشود: این آیه در حق یهود نازل شده است که نعت رسول الله ص را کتمان کردند در حالیکه امانتی نزد آنان بود. (بحر العلوم)
این آیه امر به تمام مسلمین است که جمیع فرائض و فرمانها را ادا کنند چراکه نزد اینان امانت است مثل فرموده ی الله متعال {عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} [الأحزاب: 72] . (بحر العلوم)
ماموران ادای امانت ولی امر مردم هستند. (جصاص)
ابْنُ عَبَّاسٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هر امانتداری بر هر چیزی باشد، مامور این آیه هستند. (جصاص)
در مورد امانت اگر بدون تعدی هلاک شود، بر امانتدار ضمان نیست. (جصاص)
رویات است که رسول الله ص کلید کعبه را از عثمان بن طلحه گرفته بود وقتی آیه نازل شد به حضرت علی امر کرد تا کلید را به وی پس بدهد و رسول الله ص گفته است که الله متعال در حق تو آیه نازل کرده است و این آیه را قرائت کرد و عثمان مسلمان شد و جبرییل فرود آمد و خبر داد که سدانت کعبه تا ابد برای اولاد عثمان است. (نسفی)
وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ۚ
به حق حکم کنید. (بحر العلوم)
ضحاک: وقتی بین قوم حکم کردید با شاهد بر مدعی و قسم بر مدعی علیه حکم کنید. (بحر العلوم)
رسول الله ص: این امت دائما بر خیر خواهند بود مادامیکه در گفتار راست بگویند و در حکم عدالت کنند و وقتی کسی مهربانی خواست مهربانی کنند. (جصاص)
به برابری و انصاف حکم کنید. (نسفی)
امر است بر اینکه هر حقی که گردن کسی باشد را به صاحبانش برسانید. (ابوسعود)
امر به ولات امر است تا آنچه از حقوق بر گردنشان هست از مناصب غیر آن را به مستحقش برسانند. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ ۗ
چه نیک است آنچه الله متعال به شما موعظه میکند یعنی همان امر به ادای امانت و حکم به عدالت. (نسفی)
یعنی شما را به عدل و نصیحت و استقامت و ادای امانت حکم میکند. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا
سمیع و شنوای به قول عباس است. (بحر العلوم)
بینا به رد کلید به اهلش است. (بحر العلوم)
شنوای اقوال شما و بینای به اعمالتان است. (نسفی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا ﴿59﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، از الله بر طبق آنچه امر و نهی کرده است، اطاعت کنید و از رسولش نیز تا وقتی زنده است از وی اطاعت کنید و وقتی مرد از سنتش اطاعت کنید و از صاحبان امر تا وقتی که بر طاعت الله و رسولش باشد، اطاعت کنید، اگر در امور دینی و مساله ای نزاع کردید پس ارجاع دهید به الله و رسولش، اینگونه عمل کردن شما، در دنیا به خیرتان است و عاقبت و نتیجه اش نیز بهتر است. نکته: در مورد امام و اولی الامر انچه هست اینکه بر طبق حکم الله و رسولش باید حکم کنند و اگر اختلافی پیش امد، دیگر چیزی نمیماند به جز الله و رسولش پس منبع دیگری در امامت و حکم و صاحب امر بودن، مطرح نیست.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ
بعد اینکه والیان را امر به امانت و عدالت کرد، دیگر مردم را امر به اطاعت از آنان کرد لیکن نه مطلقا بلکه در ضمن اطاعت از الله و رسولش امر کرد. (ابوسعود)
از الله در فرائض و از رسولش در سنتش اطاعت کنید. (تاویلات اهل سنت)
از الله در آنچه در کتابش امر و نهی کرده اطاعت کنید از رسولش در آنچه در سنتش امر و نهی کرده اطاعت کنید. (تاویلات اهل سنت)
وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ ۖ
منظور امرای به حق است مثل خلفای راشدین و هرکس به اینان اقتدا میکند و ما امرای سوء و بد کردار از عطف به الله و رسولش به کناری هستند که واجب الاطاعه باشند. (ابوسعود)
گفته اند: اولی الامر علمای شرع هستند. (ابوسعود)
اولی الامر اهل خیر هستند. (تاویلات اهل سنت)
منظور علما هستند چراکه اینان بر امراء حکم میکنند. (نسفی)
این آیه و آیه قبل بر این دلالت دارند که منظور علما هستند چراکه این علما هستند که اختلاف میکنند که در وقت اختلاف به الله و رسولش ارجاع دهید. (تاویلات اهل سنت)
خلفا و امراء واجب الاطاعه هستند مادامیکه به معصیت امر نکنند. (بحر العلوم)
از حضرت علی: بر گردن امام حق این استکه به عدل حکم کند و امانت را به اهلش ادا کنید وقتی اینکار را کرد بر مسلمانان واجب است که از وی اطاعت کنند. (بحر العلوم)
معنی آیه میتواند چنین باشد که بر عامه واجب است که از اولی الامر اطاعت کنند و اولی الامر از علما اطاعت کنند. (تاویلات اهل سنت)
فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ
وقتی بیان داشت که اطاعت از اولی الامر مشروط به موافق الله و رسولش بودن است حال اگر اختلاف پیش بیاید چه باید کرد پس بیان داشت که در اینصورت یعنی اگر شما و اولی الامر در امور دین اختلاف پیدا کردید پس به کتاب الله و سنت رسولش مراجعه کنید. (ابوسعود)
این آیه بر حجیت قیاس دلالت دارد چراکه وقتی مختلف فیه را به کتاب و رسولش بخواهی ارجاع دهی این امر با تمثیل و بنا بر تمثیل حاصل خواهد شد و این همان معنی قیاس است. دیگر اینکه این امر تایید میگردید به اینکه امر به رد به الله و رسولش بعد امر به اطاعت از الله و رسولش است پس دلیل است بر اینکه احکام سه قسم هستند ثابت به کتاب الله و به سنت رسول الله ص و به رد به این دو با قیاس. (ابوسعود)
گفته میشود: وقتی امری بر شما مشکل امد، بگویید: الله و رسولش اعلم هستند. (بحر العلوم)
إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ
اگر به الله و آخرت ایمان دارید پس به کتاب الله و رسولش ارجاع دهید چراکه ایمان به الله و آخرت ایجاب میکند که به این دو ارجاع دهید. (ابوسعود)
ایمان ایجاب اطاعت اولی الامر را دارد منتها اگر موافق حق باشند اگر با حق مخالفت کنند، اطاعتی نیست. (نسفی)
رسول الله ص: اطاعتی از مخلوق در برابر عصیان به خالق نیست. (نسفی)
ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
رد به الله و رسولش از ماندن از اختلاف بهتر است و عاقبتش نیز نیک است. (بحر العلوم)
این رد مورد امر، برای شما خیر است و صلاحتان در ان است. (ابوسعود)
تاویلا یعنی عاقبت آن. (ابوسعود)
خیر در عاجل و احسن در عاقبت است. (نسفی)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا ﴿60﴾
النِّسَآء
تفسیر

آیا ندیده ای کسانی را که گمان این دارند که به آنچه بر تو نازل شده از قرآن ایمان آورده اند و بر آنچه که قبل قرآن نازل شده نیز ایمان دارند و باز قصد دارند که طاغوت یعنی شیطان و هرکه را که بر راه شیطان قدم بر میدارد را حکم و قاضی بین خودشان بگیرند در حالیکه در همه ی کتب آسمانی نازل شده از نزد الله متعال، آنان مامور هستند که بر این طاغوت کفر بورزند و قصد شیطان نیز این است که اینان را گمراه کند گمراهی که برگشتی در آن نیست و از راه حق دور باشند.

مستندات
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا
منافقی بشر نام بوده است که با یهودی در مورد مساله ای اختلاف داشتند و یهوی گفت بیا بریم پیش محمد تا بین ما حکم کند و آن دعوی طوری بوده است که به حکم اسلام بر علیه منافق بوده است و منافق میگوید بلکه پیش کعب بن اشرف برویم تا بین ما حکم کند پس بر این امر بودند که حضرت عمر آمد و سخن انان را شنید پس گفت چه شده است؟ و آنان قصه را بیان کردند و حضرت عمر گفت من بین شما حکم میکنم و داخل خانه رفته و شمشیرش را آورده و منافق را کشت پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در روایت تفسیر نسفی آمده است که این دو پیش رسول الله ص رفتند و رسول الله ص به نفع یهودی حکم کرد و منافق راضی نشد و گفت که پیش عمر برویم تا وی حکم کند و باقی قصه و در آخر حضرت عمر گفت: من بر کسی که به حکم الله و رسولش راضی نباشد اینگونه حکم میکنم پس این آیه نازل شد و جبرییل گفت که عمر بین حق و باطل، جدا میکند و رسول الله ص به حضرت عمر فرمود که تو فاروق هستی. (نسفی)
ضحاک: در شان منافقین نازل شده است که زبانا ایمان آورده بودند و به قلب ایمان نیاوردند و به طرف یهود میل کردند و بر خلاف رسول الله ص میل کردند. (بحر العلوم)
در شان یهود نازل شده است که ابی برده ی اسلمی کاهن را حَکَم گرفتند. (العز بن عبدالسلام)
در شان یهودی و منافقی از انصار نازل شده است و یهودی گفت که پیش اهل اسلام برای حکمیت برویم چراکه میدانست اهل اسلام رشوه نمیگیرند و منافق گفت که پیش یهود برویم چراکه میدانست آنان رشوه خوار هستند پس به این نتیجه رسیدند که پیش کاهنی از جهینه بروند. (العز بن عبد السلام )
از سدی: این حادثه در مورد کشته شده ای بین قریظه و نضیر رخ داده است و مسلمانان هر دو گروه را به حکمیت رسول الله ص فرخواندند و منافقین از این دو گروه ابا کردند مگر رفتن به پیش ابی برده کاهن اسلمی پس وی را حکم گرفتند. (ابوسعود)
بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ
یعنی به قرآن. (بحر العلوم)
یعنی منافق گمان ایمان به این را دارد. (العز بن عبدالسلام)
وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ
یعنی سائر کتب آسمانی. (بحر العلوم)
یهودی گمان ایمان به این را دارد. (العز بن عبدالسلام)
يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ
قصد دارند که طاغوت را یعنی کعب بن اشرف را حکم بگیرند. (بحر العلوم)
الله متعال، کعب بن اشرف را از این جهت طاغوت نامید چراکه در طغیان گری از حد گذشته بود و یا بخاطر تشبیه وی به شیطان است و یا بخاطر اینکه اختیار حکم را به غیر رسولش یعنی تحاکم به شیطان است. (نسفی)
در حالیکه در هر دو کتاب مامور به کفر به کاهنان بوده اند. (ابوسعود)
وَقَدْ أُمِرُوا أَن يَكْفُرُوا بِهِ
در حالیکه مامور به تکذیب آن بودند. (بحر العلوم)
کفر بورزند به کاهنان و جادگران یهود. (بحر العلوم)
وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُضِلَّهُمْ
میخواهد که آنان را از هدایت و حق گمراه کند. (بحر العلوم)
شیطان آن را تزیین میکند تا گمراه شوند یعنی تا هرگز به هدایت برنگردند و این خبر از این است که آنان بر کفر خواهند مرد. (تاویلات اهل سنت)
ضَلَالًا بَعِيدًا
این گمراهی تا مرگ استمرار داشته باشد. (نسفی)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا ﴿61﴾
النِّسَآء
تفسیر

و وقتی به کسانی که به غیر الله و رسولش تحاکم میکنند میگویی که بیایید به آنچه الله نازل کرده است و به رسول الله ص رجوع کنید، میبینی که منافقین از تو روی برمیگردانند، روی گردانی قطعی.

مستندات
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ
وقتی به منافقین گفته میشود که در حکمیت به آنچه الله نازل کرده است رجوع کنید. (نسفی)
وقتی به انان گفته میشود که به آنچه که در کتابش نازل کرده و به امر رسولش و سنتش مراجعه کنید،... (تاویلات اهل سنت)
عطف رسول الله ص بر ما انزل نشانگر این مطلب است که رسول الله ص گاهی به علمی غیر از قرآن نیز حکم میکرده اند و آن وحی غیر متلو بوده و اجتهاد نیز داشته اند. (مظهری)
رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنكَ صُدُودًا
از تو روی بر میگردانند و به دیگری رجوع میکنند تا با رشوه وی را تحریک کنند و به نفع آنان حکم کنند. (نسفی)
صد به چیزهای غیر محسوس مربوطبوده و سد به امور محسوس مربوط است. (بیضاوی)
در مصحف حفصه: اگر کفار و منافقین را به آنچه الله نازل کرده است فرابخوانی منافقین را میبینی که از تو روی برمیگردانند. (تاویلات اهل سنت)
سبب اعراض منافقین از رسول الله ص این بود که میدانستند که رسول الله ص بر حق حکم میکند و رشوه نیز قبول نمیکنند. (خازن)
فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا ﴿62﴾
النِّسَآء
تفسیر

پس چگونه خواهد بود حال این منافقین وقتی که به اینان مصیبتی رسید، پس پیش تو میآیند و از کردار خود عذرخواهی میکنند در حالیکه قسم به الله میخورند که هدفشان از رفتن به پیش طاغوت و روی گردانی از تو چیزی نیست جز اینکه به جهت نیکی بوده و به جهت توفیق بین طرفین دعوی بوده است.

مستندات
فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ
یعنی حال اینان چگونه خواهد بود: در وقت مصیبت رسیدن به اینکه مفتضح شدند با آشکار شدن نفاقشان. (ابوسعود)
بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ
به سبب جنایاتی که مرتکب شده اند از قبیل تحاکم به طاغوت و رویگردانی از حکم تو. (ابوسعود)
چگونه خواهد بود وقتی الله متعال اینان را بخاطر این گناهان عذاب دهد. (ثعالبی)
ثُمَّ جَاءُوكَ
بعد عذر خواهان از آنچه انجام داده اند از زشتی ها، نزد تو بیایند. (ابوسعود)
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا
در حالیکه به الله قسم میخورند که هدف ما از تحاکم به غیر تو برای چیزی نیست جز اینکه بین طرفین دعوی به بهترین وجه توفیق و فصل نماییم و هدف ما مخالفت با تو نبوده و راضی نبودن به حکمت نبوده است پس بر آنچه انجام داده ایم، ما را مواخذه نکن.(ابوسعود)
این وعید بر آنان است که به زودی از کرده ی خود پشیمان خواهند شد و آن زمان پشیمانی سودی نخواهد داشت و عذر خواهی نیز چیزی را از آن دفع نخواهد کرد. (ابوسعود)
گفته شده: اولیای منافق آمدند و خون منافق را از حضرت عمر طلبیدند و گفتند که این مقتول ما قصدش در تحاکم به عمر چیزی جز احسان به عمر و حل و چیزی جز فصل بین طرفین دعوا نبوده است. (ابوسعود)
هدف ما چیز جز اینکه بر تو آسانگیری کنیم و تو را به زحمت نیاندازیم چیز دیگری نبوده است. (تاویلات اهل سنت)
شاید که داب منافقین این بوده است که هرگاه به انان مصیبتی میرسید پیش رسول الله ص میآمدند و عذرخواهی میکردند. (تاویلات اهل سنت)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا ﴿63﴾
النِّسَآء
تفسیر

آن موصوفان منافق کسانی هستند الله متعال میداند که در دل آنان چه میگذرد پس از عذاب انان در گذر و نصیحتشان کن و سخنی بگو که به عمق قلبشان برسد و متوجه بشوند تو خبر داری و محکم صحبت کن.

مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ
آنان کسانی هستند که الله متعال نفاقی را که در دل دارند را میداند و این قسم غموسشان سودی ندارد مگر فرورفتن در آتش را به همراه دارد. (مظهری)
از انواع شروری که در دل دارند که با ادعای دروغینشان منافات دارد. (ابوسعود)
فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ
پس از قبول عذر آنان روی بگردان. (مظهری)
یا از اجابت مطالبه ی خونشان روی بگردان چراکه خونش هدر است. (مظهری)
از عذابشان روی بگردان و علمت به نفاقشان را به آنان اعلام نکن تا در ترس و حذر بمانند. (ابوسعود)
وَعِظْهُمْ
نصیحت کن که از نفاق خود برگردند و با اخلاص ایمان بیاورند. (مظهری)
از نفاق و حیله، نهیشان کن و برگردان. (ابوسعود)
وَقُل لَّهُمْ فِي أَنفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا
و در حق خودشان، قولی بگو که به عمق قلبشان برسد و تاثیر بگذارد. (مظهری)
حسن گوید: اینکه به آنان بگویی که شما بخاطر نفاقتان کشته میشوید و این به آنجا که باید برسد خواهد رسید. (مظهری)
بگو که اگر تکرار شود مورد عذاب قرار خواهند گرفت. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: از الله ترساندن آنان است. (مظهری)
شاید که معنا چنین باشد: از عذاب انان روی بگردان و با زبان نصیحتشان کن و در خلوت با آنان صحبت کن چراکه نصیحت در خلوت، نافعتر است. (مظهری)
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ ۚ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا ﴿64﴾
النِّسَآء
تفسیر

و ما نفرستادیم رسولی را مگر اینکه از وی اطاعت کرده شود و این مشیت الهی است و به امر الهی است، و اگر که آنان به خود ظلم کنند یعنی گناهی انجام دهند بعد بلافاصله توبه کرده و پیش تو بیایند و طلب امرزش کنند و تو نیز برای انان طلب آمرزش کنی، در اینصورت الله متعال را توبه پذیر مهربان خواهی یافت. نکته: رسول الله ص آخرین پیامبر است و دیگر رسولی نخواهد امد و حکمش و فضلش تا قیامت حکمفرماست و دیگر اینکه رسول الله ص رحما عالمین است پس غیر ممکن است که این استغفار و شفاعت فقط برای کسانی باشد در زمان زنده بودن ایشان به ایشان مراجعه کرده اند چراکه رسول الله ص در وقت زنده بودن نیز مخلوق الله متعال بودند و وقتی مردند نیز چنین است و درق قیامت نیز چنین خواهد بود و در بهشت نیز چنین خواهد بود و این اجازه را جایی نیامده است که به حیات ایشان محدود شده باشد. الله متعال شفاعت رسول الله ص را در دنیا و آخرت شامل حال ما بگرداند و ظلم نفس ما را بیامرزد. آمین یا رب العالمین.

مستندات
وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ ۚ
و ما نفرستادیم رسولی را مگر اینکه به فرمان الله متعال از وی اطاعت کرده شود. (بحر العلوم)
باذن الله یعنی در مشیئت الله. یعنی فرمانبرداری و عصیان از رسولش همه به مشئیت الهی است. (تاویلات اهل سنت)
باذن الله یعنی بامر الله . (تاویلات اهل سنت)
باذن الله یعنی به علم الله. یعنی اینکه الله متعال هرکه را که از رسولش اطاعت میکند و هرکه را عصیان میورزد را میداند و از آن غافل نیست. (تاویلات اهل سنت)
چراکه اطاعت از رسول همان اطاعت از الله متعال است و نافرمانی از رسول همان نافرمانی از الله متعال است. (ابوسعود)
لیکن باید به یاد داشت که این امر از طرف الله است که برایش اطاعت کسی نفعی نمیرساند و عصیان کسی برایش ضرری ندارد و هرچه هست برای خودشان است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ
با کردار خود به خود ظلم کنند. (بحر العلوم)
وقتی دانستند که حاصل ظلمشان بر علیه خودشان است. (ابوسعود)
نفس خود را در معرض عذاب قرار دادند بعد نفاقی دارند. (ابوسعود)
جَاءُوكَ
به توبه پیش تو آیند. (بحر العلوم)
بی درنگ پیش تو آیند در حالیکه توسل کننده به تو هستند در تبرا از گناه قدیم و جدیدشان و بر گناهان خود نیافزایند بدون اینکه هدف پوشاندن آن با عذر باطل و قسم دروغ باشد. (ابوسعود)
مسلمان شدگان و توبه کنان امدند از تحاکم به غیر و راضی شوندگان به حکم تو و پشیمان شده بر کرده ی خود. (تاویلات اهل سنت)
فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ
پس طلب آمرزش گناهان را کنند. (بحر العلوم)
با توبه و اخلاص و در زار و تضرع خود مبالغه کنند تا تو بعنوان شفیع برای آنان نزد الله متعال باشند. (ابوسعود)
وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ
و تو نیز برای آنان طلب آمرزش کنی. (ابوسعود)
اینکه رسول الله ص رسول خطاب کرد و ضمیر مخاطب نیاورد از این جهت است که شان رسول الله ص را بالاببرد و اعلام کند که استغفار رسول الله ص در حق آنان، امر بزرگی است و آگاهی به این مطلب است که شفاعت ایشان در حیز قبول است. (ابوسعود)
رسول الله ص نیز برای آنان شفاعت کند. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت علی: اعرابی پیش ما امد بعد اینکه رسول الله ص را دفن کرده بودیم و سه روز گذشته بود، و خود را بر قبر رسول الله ص انداخت و بر سر خود خاک ریخت و گفت: یا رسول الله ص گفتی و ما هم شنیدیم و از الله سخن را حفظ کردی و ما نیز از تو حفظ کردیم و از جمله ی آنچه بر تو نازل شده است این آیه است: وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ تا آخر آیه و من به خود ظلم کرده ام و پیش تو آمده ام تا برای من طلب آمرزش کنی. پس از قبر ندایی آمد که قطعا آمرزیده شده ای. (قرطبی)
لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا
الله متعال را در گذرنده مییافتند. (بحر العلوم)
اگر آمدنشان در وقت ظلم به خود، با استغفار و استغفار رسول همراه شود، الله را توبه پذیر خواهند یافت. (نسفی)
خواهند دانست که الله متعال در قبول توبه ی انان مبالغه کننده است. (ابوسعود)
فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا ﴿65﴾
النِّسَآء
تفسیر

آنطور که این افراد که غیر رسول الله ص را حکم میگیرند، گمان میکنند نیست که غیر رسول را حکم بگیرند و باز مومن باشند قسم به پرودگارت که ایمان نمیآورند تا اینکه در مسائلی که بینشان اختلاف پیش میآید و برایشان پوشیدگی پیش بیاید، تو را حکم بگیرند و وقتی حکم کردی به آن راضی شوند و در نفس خود بر این حکم تنگی و شکی نداشته باشند و تسلیم امر تو باشند و قبول کنند.

مستندات
فَلَا وَرَبِّكَ
نه قسم به پروردگارت، ... (بحر العلوم)
از ام سلمه: بین زبیر بن عوام و مردی دیگر خصومتی پیش آمد و رسول الله ص را حکم به زبیر کرد و آن مرد دیگر گفت: چون زبیر پسر عمه اش بود برای وی حکم کرد. پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در شان منافق و یهودی که دعوی داشتند و طاغوت را حکم گرفته بودند، نازل شده است. (تاویلات اهل سنت)
از رسول الله ص: کسی ایمان نیاورده است تا اینکه من برایش از جان خودش و مال و اهل و فرزندش و تمام مردم، محبوبتر باشم. (تاویلات اهل سنت)
لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ
مساله آنطور میگویند نیست و قسم که ایمان نمیآورند تا.... (نسفی)
مساله آنطور که اینان گمان میکنند نیست که بگویند ایمان آوردیم در حالیکه مخالف حکمت هستند. (تفسیر ملا علی قاری)
ایمان نمیآورند تا اینکه اقرار کنند و به حکم تو ای محمد راضی شوند در مورد چیزی که بین خودشان اختلاف دارند. (بحر العلوم)
در مورد چیزی که برای آنان پوشیده بود و خلط شده بود. (بحر العلوم)
یعنی مومن نیستند تا اینکه به قضای تو راضی شوند. (نسفی)
ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ
بعد در قلبهای خود شکی نیابند در حق بودن آنچه که حکم کردی. (بحر العلوم)
وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا
و در امر قضای تو، فروتنی کنند. (بحر العلوم)
تسلیم حکم تو باشند و شکی در آن نداشته باشند. (بحر العلوم)
وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ ۖ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا ﴿66﴾
النِّسَآء
تفسیر

و اگر که بر این گروه حکم میکردیم و واجب میگرداندیم تا که خود را بکشند و یا از سرزمین خود خارج شوند، آن را انجام نمیدادند مگر عده ای اندک از آنان. و اگر اینان انجام میدادند آنچه را که به آن مامور شدند فرقی ندارد این امر طاعت از رسول و حکم گرفتن ایشان باشد و چه کشته شدن باشد و چه خروج از سرزمین، این فرمانبرداری برایشان بهتر بود برای دنیا و آخرتشان، و محکمتر بود در تثبیت ایمانشان.

مستندات
وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِن دِيَارِكُم
اگر بر اینها واجب بگردانیم مثل آنچه بر بنی اسرائیل واجب کردیم از اینکه خودشان را بکشند و اینکه از دیارشان خارج شوند، در قوت توبه از عبادت گوساله. (ابوسعود)
اگر بر یهود و عرب چنین حکم میکردیم همانطور که بر یاران موسی حکم کردیم. (تاویلات اهل سنت)
منظور از قتل نفس یعنی اینکه یکدیگر را بکشند و یا هرکس خودش را بکشد که این یکی بعید است. (تاویلات اهل سنت)
مَّا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِّنْهُمْ ۖ
آن واجب خود را انجام ندهند مگر مردمانی اندک و آن همان مخلصان از مومنان هستند. (ابوسعود)
از حضرت عمر: اگر به آن امر میشدیم انجام میدادیم الحمدلله که به ما چنین امری نکرد. (ابوسعود)
ابوبکر صدیق: اگر این آیه برای ما نازل میشد من اول از خودم و خانواده ام شروع میکردم. رسول الله ص فرمودند: این بخاطر فضل یقینی است که تو بر دیگر مردم داری. (تاویلات اهل سنت)
از حسن: وقتی این آیه نازل شد مردی از انصار گفت: والله اگر بر ما بود خودمان را میکشتیم. رسول الله ص فرمودند: قسم به کسی که جانم در دستان اوست ایمان در قلب مردان از انصار از کوههای بلند، راسختر است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: منظور از قتل نفس خود، با جهاد کردن در معرض قتل قرار دادن است. (ابوسعود)
به نصب قلیلا به استثناء، به معنی فعلی قلیل یعنی مگر امری کوچک انجام دهند. (ابوسعود)
وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ
اگر انجام میداند آنچه که نصیحت شد اینکه از رسول تبعیت کنید و بر آنچه صلاح میبیند گردن نهند،... (ابوسعود)
اگر آنچه به ان امر شده اند از اسلام و اطاعت امر... (تاویلات اهل سنت)
اگر بر فرض وجوب قتل نفس، آن را انجام میداند، در آخرت برایشان خیر میبود. (تاویلات اهل سنت)
لَكَانَ خَيْرًا لَّهُمْ
این کار، برایشان عاجلا و آجلا ، برایشان خیر میبود. (ابوسعود)
در دینشان خیر است. (تاویلات اهل سنت)
وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا
محکمتر بود در تثبیت ایمان و از اضطراب دورتر بود. (ابوسعود)
و در تثبیت ثوابشان نیز استوارتر بود. (ابوسعود)
استوارتر در تصدیق امرالله بود. (تاویلات اهل سنت)
وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا ﴿67﴾
النِّسَآء
تفسیر

و در آن صورت، [ما هم‌] از نزد خويش، يقيناً پاداشى بزرگ به آنان مى‌داديم؛

مستندات
وَإِذًا لَّآتَيْنَاهُم
و در این صورت به آنان عطا میکردیم، (بحر العلوم)
جواب سوال مقدر است یعنی اگر بر ایمان تثبیت شدند، چه میشود؟ پس جواب داده شد: اگر تثبیت شوند برای آنان ثواب بسیار بی پایان میدهیم. (ابوسعود)
مِّن لَّدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا
از نزد خودمان، اجری بزرگ در آخرت یعنی بهشت عطا میکردیم. (بحر العلوم)
پاداشی وافر و بیشمار عطا میکردیم. (خازن)
این اجر عظیم را بعضی در دنیا گفته اند و بعضی دیگر در آخرت دانسته اند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا ﴿68﴾
النِّسَآء
تفسیر

و اگر که آنچه گفتیم را عمل کند ما نیز از نزد خودمان، برای وی اجری بس بزرگ و بی پایان عطا میکنیم و آنان را به راهی راست هدایت کنیم که مستقیم به بهشت ببرد.

مستندات
وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا
به دینی استوار که الله متعال از برای آنان راضی میشد. (بحر العلوم)
و بر دین حق استوارشان میکنیم. (ابوسعود)
به راه راستی هدایت میکنیم که به واسطه ی آن به حضرت حق میرسند و برای آنان درهای غیب گشوده میشود. (بیضاوی)
از رسول الله ص: هرکس به آنچه میداند عمل کند، الله متعال علم انچه نمیداند را به وی عطا خواهد کرد. (بیضاوی)
ابن عباس: و راهنماییشان میکردیم به دینی مستقیم و راست که همان دین اسلام است. (خازن)
یعنی به اعمال صالحی راهنماییشان میکردیم که به راه راست منجر میشد و آن همان راهی است که مومنان با طی به بهشت میرسند. (خازن)
وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ ۚ وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا ﴿69﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه از الله و رسولش اطاعت کند، این موصوفان به این صفات، همراه هستند با کسانیکه الله متعال به آنان نعمت هدایت داده است از صدیقین و شهدا و صالحین و این افراد چه نیک رفیقانی هستند.

مستندات
وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ
در روایت آمده است که مردی نزد رسول الله ص آمد و گریه کرد و گفت که شما را از خود و از فرزند و اهل خود نیز دوستتر دارم و من به فکرت که میافتم میآیم تو را میبینم که اگر نبینم خواهم مرد و من فکر کردم وقتی من مردم و شما نیز مردی قطعا شما در مکانی در بهشت خواهی بود که درجه ی من به آن نمیرسد و من از این جدایی از شما گریه میکنم و رسول الله ص چیزی گفتند و این آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: فلانی بشارت تو را که تو در بهشت همراه من خواهی بود ان شاءالله. (تاویلات اهل سنت)
روایت شده است: روزی رسول الله ص بر اصحابش خروج کردند پس بر چهره های یارانش افسردگی و گرسنگی دیدند. رسول الله ص فرمود: شما را چه شده است؟ چه چیزی باعث تغییر چهره و رنگتان شده است؟ اصحابش گفتند: ما را نه بیماری است و نه دردی منتها وقتی ما شما را نبینیم مشتاقتان میشویم و از نبود شما وحشت شدیدی وجود ما را میگیرد تا اینکه شما را میبینیم پس آنچه میبینی سببش همین است و یاد آخرت میافتیم و میترسیم که شما را نبینیم پس الله متعال این آیه را فروفرستاد. (تاویلات اهل سنت)
اگر این قضایا هم نباشد بعید نیست که وجه آیه این باشد: اینکه یهود و کفار و کسانی که رسول الله ص را آزار دادند و در گردنکشی و تمرد از اوامر ایشان افراط کردند، گمان کنند که اگر مسلمان هم بشوند و از رسول الله ص نیز اطاعت کنند توبه ی انها قبول نشود و در درجه ی کسانیکه آزار نرسانده اند نباشند پس الله متعال خبر میدهد که اگر از الله و رسولش اطاعت کنید،... (تاویلات اهل سنت)
فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ ۚ
همراه این افراد خواهند بود گویا که اطاعت رسول الله ص را هیچگاه ترک نکرده اند. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دیگر آیه این است که وقتی شنیدند که همانطور که در دنیا انسانها درجات و مقامات و جایگاههای متفاوتی دارند در اخرت نیز چنین خواهد بود پس فکر کردند که ملاقاتی نخواهد بود چراکه از یکدیگر بسیار دور هستند پس الله متعال خبر داد که در آنجا نیز اجتماع هست چراکه این اجتماع و با هم بودن در دنیا نیز از بزرگترین نعمتها است. (تاویلات اهل سنت)
در یک دار خواهند بود. (تاویلات اهل سنت)
در تعیین اینکه صدیقین چه کسانی هستند چند قول است:
الف:پیروان انبیاء و خلفای آنها در هر امری از تعلیم و در فراخواندن مردم به خیر و طاعت، هستند.
ب: کسیکه در اولین دعوتی که پیامبری کسی را به دینش میخواند، و در اولین دیدار که با وی دارد، ایمان میآورد. (تاویلات اهل سنت)
صدیق کسیکه با فعلش، آنچه به قول و سخن گفته بود را محقق میکند. (قرطبی)
در مورد شهید نیز کسیکه در راه الله کشته شده باشد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند شهید کسیکه دین الله را برپا میدارد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز صدیقین و شهدا و صالحین همه را یکی دانسته اند. (تاویلات اهل سنت)
صالحین کسانیکه عمر خود را صرف طاعت الله کرده اند و اموالشان را در راه رضایت الله خرج کرده اند. (ابوسعود)
منظور از معیت و همراه بودن، مساوات در درجه نیست بلکه منظور این است که همدیگر را ملاقات میکنند. (ابوسعود)
وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا
چه نیک رفیقانی هستند. (قرطبی)
یعنی هر یک از اینها رفیقی نیک هستند. (قرطبی)
ذَٰلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ عَلِيمًا ﴿70﴾
النِّسَآء
تفسیر

آن اجر و همراهی با بزرگان در بهشت، نه به استحقاق است بلکه محض فضل الهی است و الله متعال در دانایی کافی است که میداند که به چه کسی فضل عنایت کند و با چه کسانی رفیق شوند.

مستندات
ذَٰلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ ۚ
آنچه از اجر و مزید هدایت و رفیق شدن با کسانیکه نعمت داده شده اند، برای مطیعان، فضلی از الله متعال است. (بیضاوی)
آن فضل عظیم از الله متعال است. (ابوسعود)
این فضل از الله متعال است نه اینکه اعمال مکلفین آن را واجب کرده باشد. (ابوسعود)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ عَلِيمًا
کافی در عالم بودن به جزای کسیکه از وی اطاعت کند. (بیضاوی)
در عالم بودن به مقدار فضل و استحقاق اهل آن، کافی است. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا ﴿71﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، آمادگی خود را بر گیرید و لوازم جنگ مهیا کنید و گروه گروه به جنگ دشمن بروید و یا که همه با هم بروید. نکته: گروه گروه رفتن و یا همگی رفتن بستگی به امام مسلمین دارد که چه تشخیص میدهد گاهی گروهی را برای جنگ فرستاده خواهد شد و گاهی فراخوان عمومی صادر خواهد شد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ
ساز و برگ از سلاح را با خود بگیرید. (بحر العلوم)
اسلحه به دست بگیرید. ( احکام القرآن جصاص)
از دشمنتان بر حذر باشید یعنی مواظب باشید. (العز بن عبدالسلام)
آمادگی گرفتن به اسلحه گرفتن است و سنگر گرفتن است و سخت گرفتن در وقت لقاء دشمن و ثابت قدم بودن در جنگ است. (تاویلات اهل سنت)
فَانفِرُوا ثُبَاتٍ
گروه گروه و لشکر لشکر حرکت کنید. (بحر العلوم)
ثبات یعنی جماعتها واحد آن ثُبَتة است و گفته شده ثبته همان عصبه است. (احکام القرآن جصاص)
ثبة: جماعتی از مردان که از ده نفر بیشتر باشند. (ابوسعود)
به جهاد بروید. (بیضاوی)
سریه بعد سریه به جنگ دشمن بروید. (ابوسعود) سریه به لشکری که رسول الله ص در آن حضور ندارد گفته میشود.
أَوِ انفِرُوا جَمِيعًا
و یا همگی همراه رسول الله ص حرکت کنید. (بحر العلوم)
همگی با هم حرکت کنید و از یاری همدیگر فروگذار نکنید که به هلاک خواهید افتاد. (ابوسعود)
از ابن عباس: این آیات با آیه ی {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } [التوبة: 122] منسوخ شده است. (جصاص)
یعنی به جنگ دشمن بروید. (جصاص)
آیه هرچند در مورد جنگ است ولی مطلق بودن لفظ از ذکر جنگ، واجب میگرداند که به تمامی خیرات قبل اینکه فوت شود، مبادرت ورزیده شود. (بیضاوی)
اگر فراخوان به جنگ عمومی نبود، گروه گروه به جنگ بروید و اگر که فراخوان عمومی بود همگی بروید. (نسفی)
وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا ﴿72﴾
النِّسَآء
تفسیر

از میان شما کسانی هستند که قطعا بنا دارند که تخلف کنند و مردم را به درنگ از جهاد تشویق کنند پس اگر به شما لشکر محمد اگر مصیبتی و ناگواری برسد، همان افراد میگویند: الله مرا نعمت داده است و سالم نگهداشته است چراکه با لشکر مسلمین نبوده ام چه اگر با آنها میبودم از آن مصیبت به من نیز میرسید.

مستندات
وَإِنَّ مِنكُمْ
کسانیکه در ظاهر با شما هستند. (تاویلات اهل سنت)
در حکم شما هستند. (تاویلات اهل سنت)
ادعای با شما بودن را دارند و در ظاهر با شما هستند و در حقیقت از شما نیستند. (تاویلات اهل سنت)
خطاب به لشکر رسول الله ص است که متشکل از مومنین و منافقین بودند. (ابوسعود)
لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ
سنگینی میکنند و از جهاد تخلف میکنند. (ابوسعود)
گفته شده: منافقان مردم را به درنگ و تاخیر از جهاد، امر میکردند و خودشان از جهاد تخلف میکردند و این را مخفی میداشتند و الله متعال خبر داد تا بدانند که الله از حال آنان به رسولش خبر میدهد که در آن دلیل بر رسالت رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت)
تقدیم وتاخیری با آیه ی بعدش دارد و معنی آن چنین است: اینان به رسیدن مصیبت به مومنان خوشحال میشوند گویا که بین آنان و مومنان دوستی نیست و ناراحت نمیشوند. (تاویلات اهل سنت)
از شما کسانی هستند که قسم خورده اند که تاخیر کنند و تخلف کنند. (بیضاوی)
فَإِنْ أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ
مصیبتی از قتل و شکست به شما برسد. (ابوسعود)
قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ
آن تخلف کننده گوید: (نسفی)
بخاطر اینکه از جهاد نشسته ام. (ابوسعود)
إِذْ لَمْ أَكُن مَّعَهُمْ شَهِيدًا
آن زمان که در معرکه حاضر نبودم که اگر بودم از ان مصیبت به من هم میرسید (ابوسعود)
وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا ﴿73﴾
النِّسَآء
تفسیر

و اگر از فضل الهی مثل فتح و غنیمت به شما مومنان برسد آن تخلف کنندگان از روی حسرت و پشیمانی خواهند گفت: گویا که بین شما و وی مودتی نبوده است ای کاش که من نیز همراه آنان بودم تا به این پیروزی بزرگ دست مییافتم. بعبارتی دیگر به کسانیکه باعث تخلفشان شده بودند گویند: انگار که بین شما و رسول الله ص مودتی نبوده است که همراه وی نرفته اید و اگر میرفتید به سهم بزرگی از پیروزی میگرفتید.

مستندات
وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِّنَ اللَّهِ
فضلی از الله متعال برسد از پیروزی و غنیمت. (بیضاوی)
لَيَقُولَنَّ كَأَن لَّمْ تَكُن بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ
با پشیمانی از اینکه تخلف کرده است و نرفته است. (ابوسعود)
با افسوس بر فوت غنیمت نه به طلب ثواب گوید. (نسفی)
از فرط حسرت قطعا خواهند گفت: (بیضاوی)
این سخن کسی است که با شما هیچ ارتباطی ندارد و قصدش از بودن با شما فقط مال است. (بیضاوی)
گویا بین ما و مومنین مودتی نبوده است چراکه منافقین در ظاهر اظهار با مومنان اظهار مودت میکردند. (نسفی)
یا آن تاخیر کننده و تشویق کننده به تخلف به منافقین و ضعیفان مسلمان، میگویند که گویا بین شما و رسول الله ص مودتی نیست چراکه از شما کمک نگرفت تا شما نیز به آنچه رسیده اند دست یازید. (بیضاوی)
يَا لَيْتَنِي كُنتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا
ای کاش که با آنان بودم تا پیروز میشدم پیروزی عظیم کسب میکردم. (بیضاوی)
تا که از غنمت سهم وافری میگرفتم. (نسفی)
فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ ۚ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ﴿74﴾
النِّسَآء
تفسیر

پس باید که قتال کنند کسانیکه حیات دنیا را فروختند و مقابلش آخرت را گرفته اند و هرکس که فی سبیل الله جهاد کند، پس کشته بشود ویا که پیروز بشود، زود باشد که به وی ما اجری بس بزرگ بدهیم. نکته: نفاق امری درونی است و ممکن است که در ظاهر نیز نشانه هایی باشد پس الله متعال اول کسانی را که تخلف میکنند را مذمت کرد و بیان داشت که اینان ایمان ندارند و در این آیه نیز بیان داشت که مومنان که هدفشان آخرت است به جهاد بروند. مشخص است که منافق کسی است که نمیتوان کفر خودش را آشکار کند و مخفی میدارد پس برای اینکه خودش را مومن نشان دهد قطعا مثل مومنان رفتار خواهد کرد و با آنان خروج خواهد کرد تا تهمت نفاق را از خودش دور کند و این سیاستی بس دقیق و زیرکانه است تا کسی نتواند علیه جهاد سخنی بگوید و یا دیگران را تشویق به تخلف کنند و از وادی آن مومنان که ضعیف الایمان بوده اند، راه درست را انتخاب کرده و به سمت مومنان خالص بیایند.

مستندات
فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
برای اهتمام به فی سبیل الله بودن، کلمه ی فی سبیل الله را بر فاعل تقدیم کرده است. (ابوسعود)
الله متعال منافقان را از خروج برای قتال نهی کرد و مومنان را امر کرد که برای جهاد بیرون روند. (تاویلات اهل سنت)
فی سبیل الله یعنی از برای اظهار و غالب گرداندن دین وی تعالی. (تاویلات اهل سنت)
فی سبیل الله یعنی برای اطاعت از الله و یاری یاران الله متعال. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه همراه تو هستند با کسانی که دنیا را بجای آخرت میگیرند، جهاد کنند. (بحر العلوم) الذین را مفعول گرفته و منظور از آنها را همان منافقین و درنگ کنندگان گرفته شده است.
الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ ۚ
کسانیکه زندگی دنیا را به آخرت میفروشند و آنان مومنان هستند. (ابوسعود)
یعنی اگر آن تخلف کنندگان، تاخیر میکنند پس باید که مخلصان که جان خود را در طلب آخرت میدهند به جهاد مبادرت ورزند. (ابوسعود)
و یا اینکه کسانیکه دنیا را بجای آخرت خریدند و تاخیر کردند و تخلف کردند آن تاخیر و درنگ را بگذارند کنار و در راه الله قتال کنند. (ابوسعود)
وَمَن يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ
این آیه نشان میدهد که وقتی کسی جان و مال خود را در راه الله صرف کند، مستحق اجر میشوند هرچند که هلاک نشود و یا چیزی دیگر نشود. (تاویلات اهل سنت)
بعد امر به قتال دو امر ذکر کرد یکی کشته شدند و دیگری پیروز شدن پس مجاهد باید خودش را برای یکی از دو امر نیک آماده کند و قسم سومی به ذهنش نیاید. (ابوسعود)
رسول الله ص: الله متعال برای مجاهدی که خروج برای جهاد وی چیزی جز جهاد فی سبیل الله نبوده و هدفش تصدیق کلمه الله باشد، کفالت کرده است که وی را وارد بهشت کند و یا به مسکن خود برگردد در حالیکه اجر و غنیمت کسب کرده است. (ابوسعود)
فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا
برای وی آماده کرده ایم اجری بزرگ که مقدارش به اندازه نیاید. (ابوسعود)
الله متعال با بندگانش مثل اهل فضل احسان رفتار کرد چراکه در حقیقت همه ی ما و دارایی های ما برای وی تعالی است با این وجود الله متعال با امر به جهاد اجر نیز در نظر گرفت انگار که صاحب ما و متعلقات ما نیست. (تاویلات اهل سنت)
وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا ﴿75﴾
النِّسَآء
تفسیر

و شما را چه شده است که جهاد نکنید؟ چه مانعی و عذری در ترک جهاد است در حالیکه ضعیفان از مردان و زنان و کودکان کسانیکه میگویند و دعا میکنند یا پروردگارا ما را از این آبادی خارج کن آبادی که اهلش ظالم هستند و پیش خودت برای ما ولی و حاکمی بگردان و از پیش خودت یاوری بفرست. یعنی شما را هیچ عذر و بهانه ای قبول نیست که جهاد نکنید.

مستندات
وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
چه شده است شما مومنان را که در راه الله و در راه مستضعفین جهاد نمیکنید؟ (بحر العلوم)
چه شده است شما را که در راه الله متعال و در راه نجات مستضعفین، جهاد نمیکنید؟ (بحر العلوم)
ضحاک گوید: قریش هفت نفر از مسلمانان را اسیر کرده بودند و عذابشان میدادند پس الله متعال امر به قتال با کفار کرد تا مستضعفین را نجات دهند. (بحر العلوم)
یعنی هیچ عذری برای ترک جهاد ندارید. (ابوسعود)
وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ
عده ای در مکه بودند که آنان را ضعیف گردانده بودند و حبسشان کرده بودند و عذابشان میدادند. (وجیز واحدی)
یعنی مستضعفین مکه. (بحر العلوم)
چون نمیتوانستند هجرت کنند مورد خواری و مذلت قرار گرفته بودند. (ابوسعود)
ذکر کودکان در کنار انان به جهت جلب عاطفه و مورد مرحمت قرار دادن است و بیان نزدیک بودن خلاص انان است تا آنان نیز در تضرع شرکت داشته باشند. (ابوسعود)
بعضی نیز منظور از ولدان را غلامان و کنیزان دانسته اند چراکه به بنده و کنیز، ولید و ولیده گفته میشود. (ابوسعود)
ذکر کودکان (ولدان) برای بیان این مطلب است که ظلمشان به نهایت رسیده است و حتی به غیر مکلفان نیز رسیده است و اینکار برای آزار رساندن به والدین آنها بوده است. (نسفی)
الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا
دعا میکنند و میگویند: پروردگارا ما را از این قریه که اهلش بخاطر شرک ظالم هستند، خارج کن. (بحر العلوم)
ما را خارج کن و به دار الهجره ببر. (وجیز واحدی)
وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا
از پیش خودت ما را حافظی بفرست تا ما را نگهبان باشند. (بحر العلوم)
از ابن عباس: برای والی از مسلمانان بگردان تا ما را حاکم باشد و مصالح ما را برپا دارد و دین ما را حفظ کند و بر دشمنانمان ما را نصرت کند. (ابوسعود)
وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا
و مانعی برگردان که آنها را از ما منع کنند. (بحر العلوم)
کلبی: وقتی رسول الله ص مکه را گشود، الله متعال رسول الله ص را برای آنان ولی قرار داد و عتاب بن اسید را نصیر قرار داد و عتاب اینگونه بود که حق ضعیف را از شدید میگرفت پس الله متعال آنان را نصرت داد و کمک کرد و قبل فتح مکه بزرگان آن کفار و ظالمان بودند و وقتی مکه فتح شد این مسلمانان ضعیفف عزیز گشتند. (بحر العلوم)
الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۖ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ ۖ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا ﴿76﴾
النِّسَآء
تفسیر

کسانیکه ایمان آورده اند در راه الله میجنگند و کسانیکه کفر ورزیده اند در راه شیطان میجنگند پس ای مومنان لشکر شیطان یعنی کفار را کشتار کنید. قطعا وقتی مومن و کافر بخاطر مومن بودن و کافر بودن مقابل هم باشند، کید و حیله ی شیطان ضعیف و واهی است. نکته: از آنجا که در تمام اقوام و ادیان ؛بغیر از عدهای ناچیز از شیطان پرستان؛شیطان نماد شر است در این آیه الله متعال نشان میدهد که مومنان در راه الله میجنگند و این کفار هستند که در راه شیطان میجنگند. نکته: ضعف کید شیطان برای وقتی است که مومنان برای الله جهاد کنند و هدفشان اعتلای دین الله باشد و خالصا لله باشد پس آنچه الان ادعا میشود پس نصرت الله کجاست و یا شیطان قوی شده است آن از ضعف ایمان و ضعف اخلاص ماست. نکته: در این امر یعنی مومن و در راه الله بودن و غیر آن بودن، ادعا کاربردی ندارد و این الله متعال دانای به اسرار است که این حکم را بیان میکند.

مستندات
الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۖ
مومنان را بخاطر اینکه در راه الله جهاد میکنند مدح کرده و این آیه را گفته است. (بحر العلوم)
در راه اطاعت از الله و در راه عزیز گرداندن و گرامی گردان دین الله جهاد میکنند. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ
بیان میدارد که جنگ کفار و منافقین در راه شیطان است. (بحر العلوم)
در طاعت شیطان میجنگند. (بحر العلوم)
فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ ۖ
در تحریض مومنان بر جهاد میگوید: بر علیه لشکر شیطان جهاد کنید و آن لشکر شیطان همان مشرکان هستند. (بحر العلوم)
إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا
مکر شیطان واهی است. (بحر العلوم)
گفته میشود منظور آنچه در جنگ بدر رخ داده است میباشد که شیطان به کفار گفت که کسی امروز کسی را بر شما چیرگی نیست و من همراهتان هستم و وقتی جنگ شروع شد کفار را فرو گذاشت و رفت. (بحر العلوم)
گفته میشود مکر شیطان ضعیف است و دوام ندارد. (بحر العلوم)
کید یعنی تلاش برای فساد حال با حیله گری است. (نسفی)
چراکه کید شیطان غروری است که محصولی ندارد. (نسفی)
کید شیطان در مقابل نصرت الله، ضعیف است. (نسفی)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً ۚ وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَىٰ أَجَلٍ قَرِيبٍ ۗ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَىٰ وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا ﴿77﴾
النِّسَآء
تفسیر

مگر ندیدی کسانی را که به آنان گفته شده بود که از جهاد دست نگهدارید و نماز را کامل برپادارید و اگر زکات فرض شد بر کسی آن را ادا کنید پس وقتی که جهاد فرض شد به ناگاه گروهی از همان کسانیکه قبلا به دستور الله از جهاد باز ایستاده بودند، از مردم و کفار میترسند مثل ترس از الله متعال و یا بیشتر از ان و گفتند: پروردگارا چرا جهاد را بر ما فرض کردی؟ اگر که تاخیر میکردی قتال را تا مهلتی اندک. بگو ای محمد: متاع و لذت و منفعت دنیا کم است و آخرت برای کسانیکه از گناه دوری میکنند و از کفر پروا دارند، بهتر است و بدانید که هیچ ظلمی به شما نخواهد شد نه به کم کردن عمر مقدرتان و نه کم شدن اجرتان. نکته: در تفاسیر در مورد اینکه این گویندگان چه کسانی هستند چند گروه را ذکر کردند یکی بنی اسرائیل که با سیاق آیات قبل و بعد همخوانی ندارد و منتفی است میماند اینکه مومنان این را گفته اند یا منافقین اگر منافقین گفته باشند معنی ان چنین میشود که اینان از مردم مثل ترس از الله میترسند و یا بیشتر و دوست داشتند که در بستر خواب میمردند تا که جنگ کنند. اگر منظور مومنان باشد، آن اجل قریب را به نظر بنده باید به مدت کم بگیریم نه اجل مرگ چراکه همانطور که در تاریخ ثابت است در وقت فرض شدن جهاد عِده و عُده ی مومنان کم بوده است و شاید که فکر میکردند اگر کمی وقت داشتند و میتوانستند که عده و عده اشان بیشتر میشد بهتر بود و همینطور ترس طبعی و طبیعی نیز هست و آن تفسیر که میگوید که بعد این توبیخی نیامد پس نشان میدهد که در مورد مومنان است به نظر بهتر میآید و درستتر باشد و البته با توجه به آیه ی بعدی جنبه در حق منافقین و ضعیف الایمانها بودن نیز تقویت میشود. والله اعلم.

مستندات
أَلَمْ تَرَ
مگر به تو خبر داده نشده است؟
مگر آنان را نمیبینی؟
اصحاب رسول الله ص وقتی در مکه بودند، از رسول الله ص اجاز خواستند که کفار را به طور سری بکشند بخاطر آزار و اذیتی که از آنان میدیدند. رسول الله ص میفرمودند که دست نگهدارد و مشغول نماز باشد که به من اجازه جنگ داده نشده است وقتی به مدینه هجرت کردند و الله متعال امر به قتال کرد، عده ای از ان نپسندیدند. پس این ایه نازل شد. (بحر العلوم)
در مورد بنی اسرائیل نازل شده است که همانطور که در سوره ی بقره از آنها ذکر رفته است. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند در مورد منافقین نازل شده است که همراه رسول الله ص جهاد میکردند و از مردم میترسیدند همانطور مومنان از الله میترسند. (تاویلات اهل سنت)
سدی: قومی بودند که قبل فرض شدن جهاد مسلمان شدند و وقتی جهاد فرض شد، از آن کراهت داشتند. (قرطبی)
إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ
آنان که به آنان گفته شده بود که از جهاد دست نگهدارید. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: تمنای روبرویی با دشمن را نکنید و از الله متعال عافیت بطلبید و وقتی روبرو شدید، بر جهید و حمله ور شوید. (تاویلات اهل سنت)
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ
نماز را تمام و کمال ادا کنید و به زکات اقرار کرده و ان را وقتی بر شما فرض شد، ادا کنید. (بحر العلوم)
فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ
وقتی که در مدینه جهاد بر انها فرض شد.
إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ
از عذاب کفار میترسند. (بحر العلوم)
از اینکه کفار با آنان بجنگند ترس داشتند همانطور که از نزول عذاب الهی ترس داشتند نه اینکه در دین شک داشته باشند و نه اینکه از آن بیزار باشند بلکه از اینکه جانها در معرض خطر قرار گیرد و از ترس مرگ چنین میکردند و ابومنصور گوید که این ترس طبعی و طبیعی است نه اینکه امر الهی را کراهت بدارند. (نسفی)
كَخَشْيَةِ اللَّهِ
همانطور که از عذاب الهی میترسند. (بحر العلوم)
ترس آنان مثل ترس اهل خشیه الله است. (بحر العلوم)
اگر بگویی که ترس اینان از مردم مثل ترس از الله است معنی درست است و اگر بگویی که ترس اینان از ترس از الله بیشتر است نیز معنی درست است و کلمه او برای تخییر است. (نسفی)
أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً ۚ
بلکه ترسشان از آن نیز بیشتر است. (بحر العلوم)
وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ
و گویند: پروردگارا چرا بر ما جهاد را فرض گرداندی؟ (بحر العلوم)
ما را مهلت میدادی تا در بستر بمیریم و سوال از حکمت قتال بود نه اینکه اعتراضی باشد چراکه در مورد این سوال توبیخ نشدند بلکه با جمله ی بعدی جواب داده شدند. (نسفی)
لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَىٰ أَجَلٍ قَرِيبٍ ۗ
تا به مدت کم یعنی تا مرگ اجازه میدادی (بحر العلوم)
ممکن است که این را به زبان نیاورده باشند بلکه در دلشان گفته باشند. (بیضاوی)
قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ
الله متعال برای آنان بیان داشت که دنیا فانی است و فرمود: منفعت دنیا کم است چراکه دوام ندارد. (بحر العلوم)
رسول الله ص: مثال من و مثال دنیا همانند سواری است که در سایه ی درختی قیلوله کرده و بعد رفته و ترکش کرده است. (بحر العلوم) قیلوله خواب میان روز.
وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِّمَنِ اتَّقَىٰ
ثواب آخرت برای کسانیکه از شرک و گناهان میترسند و پروا میکنند، افضل است. (بحر العلوم)
وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا
از اجر تحمل مشقت قتال شما کمترین چیزی کم کرده نشود پس از ان رویگردان نباشید. (نسفی)
اجل مقدر شما چیزی کم کرده نشود. (بیضاوی)
أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ۗ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۖ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَٰذِهِ مِنْ عِنْدِكَ ۚ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۖ فَمَالِ هَٰؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا ﴿78﴾
النِّسَآء
تفسیر

هرکجا که باشید مرگ شما را فرامیگیرد هرچند که در قصرها و قلعه های بلند مرتبه و محافظت شده حتی در آسمان هم باشد، و عده ای اگر به انها خیری برسد، گویند: این از نزد الله متعال است و اگر مصیبتی برسد گویند این بخاطر توست. به آنها بگو که همه ی خیر و شر همگی در حقیقت از الله تعالی است. وقتی مشخص شد که همه از الله است این جماعت را چه میشود که هیچ سخنی را متوجه نمیشوند و فهم نمیکنند.

مستندات
أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِككُّمُ الْمَوْتُ
در هر کجای دنیا باشید، مرگ شما را در مییابد. (بحر العلوم)
گفته شده: وقتی در روز احد شهیدان شهید شدند منافقین گفتند که اینها با ما میبودند کشته نمیشدند پس در جواب آنان این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
وَلَوْ كُنتُمْ فِي بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ ۗ
هرچند در قصرهای بلند و بلندبرآورده شده باشید که کسی از مردم نتواند به آن برسد. (بحر العلوم)
قتاده: حتی اگر در برجهای آسمان هم بودید. (ابوسعود)
قتبی: بروج یعنی قلعه ها و مشیده یعنی بلند. (بحر العلوم)
مشیده با گچ اندود شده . (ابوسعود)
یعنی وقتی جهاد را سنگین یافتند الله متعال به آنان یادآوری میکند که تا وقتی اجلشان نرسد نخواهند مرد و وقتی اجلشان برسد، از نجاتی نیست هرچند که در قلعه محافظت شده باشند. (بحر العلوم)
وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَٰذِهِ مِنْ عِندِ اللَّهِ ۖ
بعد از رفتار منافقین خبر میدهد که اگر به آنان فتح و غنیمت و فراخی برسد میگویند این از نزد الله متعال بوده است. (بحر العلوم)
وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَٰذِهِ مِنْ عِندِكَ ۚ
اگر نکبت و شکستی پیش آید میگویند: این از شومی تو بوده است. (بحر العلوم)
یعنی به سبب تو این اتفاق افتاده است و تو باعث آن بوده ای. (بحر العلوم)
همانطور که به طاعت و معصیت حسنه و سیئه گفته میشود به نعمت و بلا نیز اطلاق میشود و در اینجا همین منظور است. (بیضاوی)
یهود میگفتند: از وقتی محمد آمده است، میوه های ما کم شده است و قیمتها گران شده است. (بیضاوی)
قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ اللَّهِ ۖ
فراخی و تنگی از الله متعال است. (بحر العلوم)
خیر و شر از الله متعال است. (بحر العلوم)
بر اساس اراده ی خودش فراخی و سختی میآورد. (بیضاوی)
فَمَالِ هَٰؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا
آن قوم منافق را چه میشود که سخنی را متوجه نمیشوند اینکه سختی و فراخی از الله متعال است. (بحر العلوم)
یعنی آنچه پروردگارشان در قرآن میگوید را نه میشنوند و نه میفهمند. (بحر العلوم)
سخنی را که به وعظ و نصیحت به آنان گفته میشود که همان قرآن باشد. (بیضاوی)
یا اینکه مثل حیوانات هیچ سخنی را متوجه نمیشوند. (بیضاوی)
مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ ۚ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا ﴿79﴾
النِّسَآء
تفسیر

به تو هیچ حسنه و خوبی و نعمتی نرسد مگر اینکه تماما از الله متعال است و آنچه که از بدی و ناگواری به تو میرسد نیست مگر اینکه مسبب آن خودت هستی، و ما تو را از بابت رسالت فرستادیم نه چیز دیگر و الله متعال بر این امر گواه است و گواهی الله کافی است.

مستندات
مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ
ای انسان آنچه به تو از خوبی و خیر میرسد از الله متعال است. (نسفی)
زجاج: مخاطب رسول الله ص است و منظور غیر ایشان است. (نسفی)
از نعمت و احسان که میرسد. (نسفی)
به فضل الهی است و به طریق امتنان است. (نسفی)
چراکه تمام آنچه که انسان از طاعت انجام میدهد، وجود را نمیتواند مکافات کند پس چگونه مستحق نعمتی دیگر شود. (بیضاوی)
رسول الله ص: کسی وارد بهشت نشود مگر بخاطر رحمت الهی داخل شود. گفتند: حتی شما؟ فرمودند: حتی من. (بیضاوی)
وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ ۚ
آنچه از بلایا و مصیبت میرسد، پس از نزد خودت است یعنی در آنچه خود کسب کرده ای است و آنچه میرسد از کسب خودتان است. (نسفی)
چراکه سبب جلب بلا گناهان هستند با آیه ی قبل منافاتی ندارد چراکه خلق و ایجاد خیر وشر از الله متعال است و نعمت دادنش فضل است و بلایا مجازات عمل. (بیضاوی)
از حضرت عائشه: مسلم را دردی و مرضی و ماندگی نمیرسد حتی خار رفتن به پا و پاره شدن بند کفش نیز بخاطر گناهی است و آنچه الله عفو میکند، بیشتر است. (بیضاوی)
وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا ۚ
ما تو را بعنوان پیامبر فرستادیم نه تقدیر کننده هستی تا سختی را به تو نسبت دهند. (نسفی)
ما تو را رسول فرستادیم و وظیفه ات رساندن رسالت است و نیکی و بدی به تو مربوط نیست. (نسفی)
گفته شده این به آیه ی قبل مربوط است یعنی سخنی را متوجه نمیشوند و میگویند که حسنه از الله است و مصیبت از توست. (نسفی)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا
در گواهی اینکه تو رسول الله ص هستی، خود الله کافی است. (نسفی)
مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ۖ وَمَنْ تَوَلَّىٰ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا ﴿80﴾
النِّسَآء
تفسیر

هرکس که از رسول الله اطاعت کند، همانا از الله متعال اطاعت کرده است و هرکس که از اطاعت الله و رسولش روی گردانی کند، پس ما تو را حافظ و نگهبان اعمال آنها قرار نداده ایم.

مستندات
مَّن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ۖ
بعد بیان رسول بودن رسول الله ص، در صدد بیان چگونگی رفتار با رسول الله است. (ابوسعود)
از آنجا که آمر و ناهی، الله متعال است و رسول الله ص فقط رساننده ی آن به مردم است، پس مرجع طاعت و عدم آن، همان الله متعال است. (ابوسعود)
چراکه رسول الله ص به چیزی امر و یا نهی نمیکند مگر اینکه الله متعال دستور آن را داده باشد. (نسفی)
روایت شده است: رسول الله ص فرمودند: هرکس مرا دوست بدارد الله را دوست داشته است و هرکس از من اطاعت کند، از الله اطاعت کرده است. منافقین گفتند: به این مرد نگاه کنید که از شرک نهی میکرد و میگفت غیر از الله کسی را عبادت نکنید حال میخواهد کرد ما وی را پرودگار بگیریم همانطور که مسیحیان عیسی را رب دانستند پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
اینکه به جای نام محمد، رسول الله ص ذکر میکند برای این مطلب است که این طاعت همان طاعت الله بودن بخاطر رسالتش است نه ذات ایشان. (ابوسعود)
رسول الله ص: هرکس از الله اطاعت کند، همانا الله را ذکر کرده و یادش بوده هرچند نماز و روزه اش و تلاوت قرآنش کم باشد و هرکس که از الله متعال نافرمانی کرده و گناه انجام دهد، همانا الله را فراموش کرده است هرچند نماز و روزه و تلاوتش زیاد باشد. پس اطاعت از الله متعال به تبعیت از امر و نهی وی تعالی است و همینطور دوست داشتن الله متعال نیز به تبعیت از امر و نیه وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
حکمت اطاعت و طاعت رسول الله ص این است که اطاعت عبادت معنی نمیدهد هرچند در حق الله متعال عبادت است و عبادت رسول جایز نیست برای همین اطاعت از رسول الله را عبادت الله گرداند پس بدانکه طاعت گاهی مستحق اسم عبادت نمیشود چراکه اطاعت گفته میشود نه از جهت عبادت و برای همین در حق مخلوق میتوان گفت که مطاع (مورد اطاعت) است و جایز نیست که معبود گفته شود. (تاویلات اهل سنت)
وَمَن تَوَلَّىٰ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا
و هرکس از اطاعت رسول روی گردانی کند، ما تو را فقط برای رساندن رسالت فرستادیم و تو محافظ و نگهبان اعمال آنها نیستی تا که کردار آنان را محاسبه کنی و بر حسب عملشان مواخذه کنی. (ابوسعود)
و این قبل امر به جهاد بوده است. (بحر العلوم)
وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ ۖ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ ۖ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا ﴿81﴾
النِّسَآء
تفسیر

و منافقین گویند: که امر بفرما که امرت شنیده میشود و مورد اطاعت است و کارمان اطاعت از توست وقتی از نزد تو میروند، عده ای از آنان غیر آنچه تو گفته ای و غیر آنچه نزد تو از ادعای اطاعت گفته اند را برای خود درست میکنند و انجام میدهند، و الله متعال آنچه اینان تغییر میدهند و تدبیر میکنند را مینویسد پس تو از آنان واهمه ای نداشته باش و از آنان روی بگردان و اینکه انان چه میکنند را بگذار کنار و بر الله متعل توکل کن که همین وکالت الله تو را کافی است.

مستندات
وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ
از وضعیت منافقین خبر میدهد. (بحر العلوم)
در حضور تو میگویند: قولت فرمان است و فرمانت معروف است پس به هرآنچه خواهی امر کن که ما از آن تبعیت کنیم. (بحر العلوم)
یعنی منافقین گویند: امر ما و شان، اطاعت کردن است. (نفسی)
گفتن اینکه اطاعت میکنیم سودی ندارد چراکه اطاعت اعتقاد همراه با اطاعت است. (قرطبی)
فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِندِكَ
اگر از نزد تو بروند. (بحر العلوم)
بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ ۖ
خلاف آنچه به تو از اطاعت گفته اند را میآرایند و میسازند. (ابوسعود)
آن گفته ی نزد تو را لغو میکنند.(بحر العلوم)
یعنی میگویند تغییر کرده است. (بحر العلوم)
عرب وقتی امری را محکم کند از کلمه ی تبییت استفاده میکنند چراکه شب وقت فراغت است برای انجام آن کار است. (قرطبی)
زجاج: به هر امری که شب تصیم گیری شود، تبییت گویند. (بحر العلوم)
خلاف آنچیزی را که تو امر کردی را انجام میدهند. (نسفی)
یا که خلاف آنچه گفته اند را انجام میدهند چراکه رد امرت را در دلشان دارند نه قبول آن را و همچنین بنای عصیان دارند نه اطاعت . (نسفی)
تبییت میتوان که از بیت شعر باشد چراکه بیت را نیز درست کرده میشود و میتواند که از بیت المبنی یعنی بیت بنا باشد چراکه آن را نیز ساخته و تدبیر کرده میشود. (بیضاوی)
وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ ۖ
الله متعال هرآنچه اینان تغییر داده اند را ثبت میکند. (بحر العلوم)
زجاج: دو احتمال دارد یکی اینکه آنچه انجام میدهد را بر تو در کتاب نازل خواهد کرد و دیگری اینکه فعلشان را ثبت میکند. (بحر العلوم)
در صحیفه ی آعمالشان مینویسد و بر آن اساس جزایشان میدهد. (نسفی)
یعنی مینویسد و به تو وحی میکند و تو را بر رازهای آنها مطلع میسازد پس گمان نکنند که بر شما مخفی میماند و بتوانند که به شما ضرر برسانند. (ابوسعود)
فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ
آنان را ترک گوی. (بحر العلوم)
دنبال انتقام از آنان نباش. (نسفی)
اسامی آنان را فاش نکن. (قرطبی)
مجازاتشان نکن. (قرطبی)
در اشکار کردن اسرار آن خودت را بتکلف نیانداز چراکه امرشان برای من است. (تاویلات اهل سنت)
وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ
بر الله متعال اعماد کن. (بحر العلوم)
گفته میشود: توکل بر الله، اطمینانی برای توست. (بحر العلوم)
در شان آنان بر الله توکل کن که الله متعال ضرر آنان را از تو بر میدارد و وقتی اسلام قوی شد برایت از آنان انتقام میگیرد. (نسفی)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا
گفته میشود: الله بعنوان گواه کافی است. (بحر العلوم)
بعد این آیه با آیه ی يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التوبة: 73، والتحريم: 9] منسوخ شده است. (بحر العلوم)
الله برای کسیکه بر وی توکل، کافی است. (نسفی)
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا ﴿82﴾
النِّسَآء
تفسیر

آیا این منافقین و یا هرکس دیگر در قرآن تدبر و تامل و تفکر نمیکنند که اگر از نزد کسی غیر از الله میبود، در آن قطعا اختلاف بسیار مییافتند. نکته: برای فهم قرآن نیاز به تفکر و تامل است پس برداشت سطحی ممنوع است و اعتباری ندارد در حالیکه ملحدین سعی دارند با سطحی نگری و بدون تامل و دور داشتن مردم از تامل در ان، شبهه افکنی کنند پس قرآن طرفدار تعقل و فهم است و مخالفین طرفدار جهل و نادانی هستند. برای همین است که افراد با ایمان و با تقوی را میبینیم که وقتی آیه ای برایشان قرائت میشود از معنی آن پرسیده میشود اجازه تامل و مطالعه کتب مربوط به آن را طلب میکنند ولی ملحدین در صفحات مجازی چشم ها را بسته و به زعم خود، هزاران شبهه دارند که حل نشدنی است و وقتی آنان را به تفکر و تامل فرامیخوانی، فرار میکنند و بهانه میآورند. نکته: قرآن دارای جملاتی است که مشتمل بر معانی حقیقی و مجازی و صریح و کنایه و انواع فنون بلاغی است. نکته: ان عده از مسلمانان که سعی دارند که تاویل را کلا کنار بگذارند چه تاویل با دلیل و چه تاویل بی دلیل، اینان یاوران و کمک رسانان به ملحدین هستند و اینان همان اگر خودشان منافق نباشند دچار فعل منافقین شده اند پس نه ظاهر محض است و نه تاویل بی دلیل بلکه بر معانی استوار و بر اساس ثوابت دین باید تفسیر شود. نکته: از بین معانی متصور برای قرآن اگر معنایی یافتیم که با هدف قرآن و با ثوابت دین و با آیه یا آیاتی دیگر، منافات داشت پس مشخص میشود این معنی اشتباه است و معنایی درست که با آیات دیگر همخوانی داشته باشد. نکته: فهم قران نیاز به علوم مختلفی دارد که بدون آن، انسان گمراه خواهد شد.

مستندات
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ
وقتی از منافقین آنچه رخ میدهد را حکایت کرد و این رفتارشان ناشی از این است که اینان اعتقاد دارند که رسول الله ص در ادعای رسالت به حق نیست پس انان به تدبر در قران امر کرد و تدبر یعنی به عاقبت و سرانجام کار اندشیدن است. (نیسابوری)
قرآن از سه وجه به صحت رسالت محمد ص دلالت دارد یکی به فصاحت و بلاغتش و دیگری مشتمل بر امور غیبی بودنش و سومی که مقصود در اینجا است همان عدم وجود اختلاف در قرآن است. (نیسابوری)
آیا در لفظ و معنی و حکم و معنی ظاهری و باطنی اقتضاء و نص و اشاره و تلمیح و رمزش تامل نمیکنند؟ تا با هوشیاری متوجه شوند که قرآن از جنس کلام بشر نیست. (فواتح الالهیه)
وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا
اختلاف از حیث توحید و شرک و اختلاف رد حلال دانستن و حرام دانستن، در آن یافت میشد. (نسفی)
اگر حکم به ظاهر قرآن بود در این صورت آیات قرآن متناقض هم بودند و در آن اختلاف وجود میداشت: چرا که الله متعال در جایی میفرماید: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} [البقرة: 230] و در جایی دیگر میفرماید: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا} [البقرة: 230] در یکی از این آیات ممنوعیت است و در دیگری اباحت است. در اینصورت ملحدان میتوانستند برای طعن راهی بسیار آسان بیابند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر از نزد غیر از الله بود، با آنچه رسول الله ص خبر میداد موافق نمیامد چراکه کاهنان را وقتی از چیزی خبر میگیری هر یک خلاف چیزی را میگوید که کاهن دیگر گفته است. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دوم اینکه مخالفین گویند که این من دراوردی است و از پیش خودش میگوید حال اگر چنین بود با آنچه که نزد اهل کتاب است، موافق نمیآمد بلکه مختلف و متناقض میبود پس وقتی اینکه درست و موافق کتب دیگر آمد، دال بر این است که از نزد الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
دیگر اینکه قرآن در طول چند سال و دوره های مختلف نازل شده است بر اساس حادثه های مختلفی نازل شده است اگر از نزد غیر الله بود، سخنان متناقضی را شاهد میبودیم چراکه حکیمی از بشر اگر در اوقات دور و دراز سخن بگوید کلامش متناقض و مختلف میآمد مگر اینکه از کلام رب العالمین استعانت گرفته باشد. (تاویلات اهل سنت)
اگر اختلافی مییافتند آن را اظهار میکردند. (تاویلات اهل سنت)
ابوبکر اصم: منافقین در نهان خود انواع حیله ها را بکار میگرفتند و رسول الله ص به آنها از آن خبر میداد که اگر این از نزد الله نمیبود، همیشه درست در نمیامد و اختلاف و تفاوت به وجود میآمد. (نیسابوری)
دیگر اینکه قرآن با اینکه مشتمل بر انواع علوم و فنون است، ج معانی آن و مقاصدش یکی است و با هم مناسبت دارند. (نیسابوری)
ابومسلم: منظور صحت نظمش و اینکه کلش بلکه هر جزئی از اجزایش به حد اعجاز است اگر از نزد غیر میبود بعضی بلیغ میبود و بعضی سخیف چراکه وقتی انسان بلیغ کتاب طویلی را مینوشت از تفاوت بلاغت و سخافت خالی نمیبود. (نیسابوری)
وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ ۖ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ ۗ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا ﴿83﴾
النِّسَآء
تفسیر

و وقتی که خبری از امنیت و یا خبری که موجب ترس است، به آنها میرسید، آن را افشا میکردند و پخش میکردند. و اگر این افراد، بجای افشای سرخود، امر آن و تدبیر ان را و تصمیم آن را به رسول الله ص ارجاع میدادندو یا به صاحبان امر ارجاع میدادند این افراد افشا کردن یا نکردن آن را میتوانستند بدانند و استخراج کنند. و اگر فضل و رحمت الهی نبود و راهنمایی وی تعالی نبود، شما از شیطان تبعیت میکردید مگر عده ای اندک از شما تبعیت نمیکردید. نکته: در اینکه این افشا کنندگان چه کسانی هستند به نظر میرسد بر طبق سیاق آیه این است که این عوام مسلمانان باشند که سیاست جنگی را بلد نبوده اند و نیمدانستند که در جنگ هر خبری را نباید پخش کرد و بلکه این را باید به رسول الله ص و فرماندهان و صاحب بصیرتان ارجاع داد واز انان دستور گرفت که این خبر پخش شود یا که خیر و قطعد در بین افراد منافقین نیز کار خودشان انجام میداده اند.

مستندات
وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ ۖ
منافقین وقتی خبری از پیروزی و سریه میشنیدند بر شنیدن اکتفا میکردند و اگر خبری از سریه میآمد از شکست و بلا و شدتی بر مومنین پیش میآمد، آن را افشا میکردند. (بحر العلوم)
کسانی از ضعیفان مسلمانان بودند که آنها را مهارتی در مورد احوال نبود. (نسفی)
حسن: در مورد مومنین نازل شده است که رفتارشان بر این بود که اگر خبر خوبی از لشکر اسلام و سریه ها میشنیدند آن را از روی خوشحالی پخش میکردند و اگر خبر بدی میشنیدند از روی ناراحتی آن را پخش میکردند بعد از این گروه عده ای اندک بودند که ان را افشا نمیکردند. اگر سکوت میکردند و خبر را به رسول الله ص ارجاع میدادند تا رسول الله ص تصمیم بگیرد و یا به اولوا الامر ارجاع میدادند تا این اولوا الامر باشند که خبر میدادند. (تاویلات اهل سنت)
در مورد معنی امن چهار قول گفته شده است:
الف: منظور پیروزی سریه به غلبه و غنیمت است. قول اکثر بر این است.
ب: خبری که به رسول الله ص میرسید که ایشان بر قومی غالب هستند پس رسول الله ص از آنان احساس امنیت میکردند. قول زجاج است.
ج: آنچه رسول الله ص بر قومی اراده ی آتش بس و امان با قومی داشتند. ماوردی این را ذکر کرده است.
د: امن از مکان امن میاید یعنی منظور مدینه است. ابوسلیمان دمشقی از حدیث عمر تخریج کرده است.
و در مورد خوف سه قول است:
الف: نکبتی و رنجی که میرسید. جماعتی از مفسرین چنین ذکر کرده اند.
ب: خبری که به رسول الله ص میرساندند که قومی بر علیه مسلمین جمع شده اند و باعث خوف بین مسلمانان میشدند. از زجاج.
ج: آنچه رسول الله ص عزم بر جنگ و قتال میداشتند. از ماوردی. (بیضاوی)
زجاج: اذاعوا یعنی اظهار و اشکار سازی میکردند. (بحر العلوم)
آن را افشا میکردند و افشا کردند مفسده ای در حق مسلمانان بود یعنی افشای خبر و ناگواری و امنیت. (نسفی)
وقتی رسول الله ص از زنان خود کناره گیری کردند حضرت عمر وارد مسجد شد و دید که مردم در مورد اینکه رسول الله ص زنان خود را طلاق داده است صحبت میکنند و حضرت عمر پیش رسول الله ص رفت و پرسید که آیا زنان خود را طلاق داده است؟ وقتی شنید که طلاق نداده اند، به مردم خبر دادند که رسول الله ص زنان خود را طلاق نداده اند.پس این آیه نازل شد پس این حضرت عمر بود که خبر را استنباط کرد. (بیضاوی)
دیگر اینکه رسول الله ص وقتی گروهی (سریه) را به جهاد میفرستادند و پس پیروز میشدندو یا مغلوب میشدند در مورد آن صحبت میکردند و افشا میکردند و صبر نمیکردند تا اینکه به رسول الله ص برسد تا این رسول الله باشد که در مورد آن سخن میگوید پس این آیه نازل شد. (بیضاوی)
وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ
اگر بر رسول الله ص عرض میکردند و هدفشان از این عرض کشف معنای خبر باشد و کشف آنچه شایسته است در مورد آن تصمیم گیری شود. (ابوسعود)
اگر از افشای آن سکوت میکردند تا وقتی که خود رسول الله ص و کسانیکه که صاحب امر هستند از قبیل ابوبکر و عمر و عثمان و علی آن را افشا میکردند،... (بحر العلوم)
اولوا الامر یعنی بزرگان و صاحب بصیرتان از صحابه و یا کسانیکه بعنوان امیر و فرمانده تعیین شده بودند. (نسفی)
در مورد اولی الامر چهار قول است:
الف: از ابن عباس: امثال ابوبکر و عمر و عثمان و علی هستند.
ب: عکرمه: ابوبکر و عمر هستند.
ج: حسن و قتاده و ابن جریج: علما هستند.
د: فرماندهان سریه هستند. (بیضاوی)
لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ ۗ
در اینصورت یعنی صورت عرض بر رسول الله ص و اولوا الامر، معنی و تدبیر آن را میدانستند. (ابوسعود)
یعنی آن ارجاع دهندگان به رسول الله ص و اولوا الامر که آن خبر را گرفته بودند و تدبیرش را استخراج میکردند، میدانستند یعنی از جهت رسول الله و اولوا الامر میدانستند. (ابوسعود)
در مورد الذین یستنبطونه دو قول است:
الف: مجاهد: کسانیکه خبر را از کسانیکه آن را پخش میکنند، پیگیری میکنند.
ب: ابن زید: اولوا الامر هستند. (بیضاوی)
علم تدبیر با این خبر را میدانستند و تدبیر آن را بخاطر تجربه ای و شناختی که در جنگ دارند و با زیرکی و شناختی که دارند، استخراج میکردند. (نسفی)
و آنان پیگیر میشدند پس آنان میبودند که میشنیدند و افشا میکردند و میدانستند و مگر عده ای کم میدانستند. (بحر العلوم)
یستنبطونه یعنی استخراج میکردند اصل استنباط از نبط الماء است یعنی اولین آبی که در وقت حفر چاه خارج میشد. (بحر العلوم)
عکرمه: میدانستند کسانیکه در خوض میکنند و از آن پرسیده میشوند. (بحر العلوم)
ابوالعالیه: میدانستند از بین آنان کسانیکه آن را نیک میدانستند. (بحر العلوم)
ضحاک: اگر امر حلال و حرام را به رسول الله ص ارجاع میدادند در تصدیق به آن و قبول آن و همینطور به کسانیکه اولوا الامر هستند یعنی حامل فقه و حکمت هستند میدانستند کسانیکه در در علم پیکاوی و جستجو میکردند. (بحر العلوم)
اینگونه بوده است که بر امن و ترس از دشمن و یا از اطمینان بر چیرگی بر دشمن این عده، از خود رسول الله ص و صاحبان امر، با خبر میشدند و این خبر را پخش میکردند و این خبر فراگیر میشد و به دست دشمن میرسید پس این پخش انها مفسده ای بر علیه مسلمانان میشد و اگر این خبر را به رسول الله ص و اولوالامر واگذار میکردند و طوری رفتار میکردند که انگار نشنیده اند در اینصورت کسانیکه تدبیر را میدانستند، چگونگی تدبیر آن را میدانستند و آنچه باید گفته شود وآنچه نباید گفته شود را اعلام میکردند. (نسفی)
ابن جریر گوید: معنی آیه این است که وقتی خبری از سریه ی مسلمانان میرسید به خیر یا شر آن را افشا میکردند اگر اینان سکوت میکردند و تا اینکه این رسول الله ص و اولوا الامر باشند پیگیر خبر میشدند تا اگر صحیح بود صحیح بودن آن مشخص میکردند اگر باطل بود باطل بودن آن را مشخص میکردند و اینگونه حقیقت آنرا کسانیکه جویای آن بودند از اولی الامر میدانستند. (بیضاوی)
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ
منظور از فصل الهی چهار است:
الف: رسول الله ص.
ب: اسلام.
ج: قرآن.
د: اولوالامر. (بیضاوی)
در مورد رحمت نیز چهار قول است:
الف: وحی.
ب: لطف.
ج: نعمت.
د: توفیق. (بیضاوی)
اگر منت و فضل و نعمت الله نبود، (بحر العلوم)
اگر فضل الله بر شما با ارسال رسول نبود و رحمتش با انزال قرآن نبود. (نسفی)
لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا
در معنی استثنای این آیه سه قول است:
الف:قول ابن عباس و ابن زید و اختیار قراء و ابن جریر بر این است: راجع به اذاعه است پس چنین معنی میدهد: افشا میکردند مگر عده ای کم.
ب: قول حسن و قتاده و اختیار ابن قتیبه: راجع به مستنبطین است. معنی ان چنین میشود: حتما میدانستند استنباط کنندگان از آنها مگر عده ای کم.
بر اساس این دو قول، در آیه تقدیم و تاخیر وجود دارد.
ج:قول ضحاک و اختیار زجاج: راجع به تبعیت از شیطان است یعنی از شیطان پیروی میکردید مگر عده ای کم. (بیضاوی)
بر کفر باقی میماندید مگر عده ای کم که از شیطان تبعیت نمیکردندو با عقل خود ایمان میآوردند مثل زید بن عمرو بن نفیل و قس بن ساعده و غیر این دو. (نسفی)
مقاتل: آن را پخش میکردند و افشا میکردند مگر عده ای اندک خبر را افشا نمیکردند. (بحر العلوم)
فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ ۚ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ ۖ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا ﴿84﴾
النِّسَآء
تفسیر

با این اوصاف که از وعده ی ثواب جهادگران و از کردار منافقین و از تخلف ضعیفان، اگاه شدی، پس خودت جهاد کن خودت در راه الله متعال و تو را تکلیف کرده نشده است مگر نفس خودت را یعنی کردار خودت برای خودت ملاک است نه دیگران. و دیگر اینکه مومنان را به جهاد تشویق کن. باشد که الله متعال جلوی جنگ آوری و نیروی کفار را بگیرد. از آنجا که الله متعال کریم است پس وقتی کسی را در مورد چیزی امیدوار میکند، از ان تخلف نخواهد کرد. و اگر که دشمن نیرویش سخت و قوی باشد، الله متعال از آنها نیرومندتر و قویتر است و همینطور در عذاب دادن طوری که عبرت دیگران شود نیز سختتر و شدیدتر است.

مستندات
فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
یعنی وقتی الله متعال فرمود که کسی در راه الله جهاد میکند برای وی چه شکست بخورد و چه کشته بشود و چه پیروز شود، اجر عظیم است پس در اینجا میفرماید از همین جهت در راه الله جهاد کن. (قرطبی)
بعضی نیز این آیه را متعلق به آیه و مالکم لاتقاتلون فی سبیل الله است، یعنی جهاد با دشمن را و یاری مستصعف را فرونگذار هرچند که خودت تنها بمانی. (قرطبی)
ابن عطیه گوید: این ظاهر لفظ است یعنی امر به رسول الله ص بودن ولی در هیچ جایی نیامده است که جهاد فقط بر رسول الله ص واجب شده باشد و بر امتش واجب نشده باشد پس منظور این است تو ای محمد و هر یک از افراد امتت به جهاد بروید. (قرطبی)
لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ ۚ
دو احتمال دارد:
الف: حساب و جزای تخلف کنندگان از جهاد بر تو نیست بلکه بر علیه خودشان است.
ب: خودت را مکلف به جهاد کن هرچند که آن افراد از همراهی تو در این راه تخلف کنند. این احتمال را روایت ابن عباس تایید میکند وقتی رسول الله ص اعلام اعزام به جنگ با وفد ابوسفیان در بدر صغری کردند، مردم ایشان را تنها گذاشتند و این آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: به بدر میروم هرچند کسی با من نیاید و عده ای کم از صحابه ایشان را همراهی کردند و گفتند حسبنا الله و نعم الوکیل. (تاویلات اهل سنت)
در این دلیل بر وعده ی نصر داده شدن و فتح است چراکه امر به رسول الله ص امر فرمود که تنهایی هم باشد برود. (تاویلات اهل سنت)
وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ ۖ
با ثواب داشتن برای مومنان آنان را برانگیز. (تاویلات اهل سنت)
برانگیز که در جهاد فی سبیل الله اظهار دین الله است و در ترک آن نصرت دشمنان است. (تاویلات اهل سنت)
بر جهاد و قتال با کفار انان را با وعده ی فتح و غنیمت، برانگیز. (تاویلات اهل سنت)
آنچه بر تو واجب است تحریض مومنان است نه چیز دیگر. (بحر العلوم)
عَسَى اللَّهُ أَن يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ
کلمه ی عسی که به معنی باشد که یا شاید است، از الله متعال باشد به معنی باید و واجب است. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال به رسول الله ص وعده داده است که کفار را از آنها دفع خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
منظور از کفار در اینجا قریش هستند و همینطور نیز شد و کفار ترسیدند و بدون جنگ برگشتند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنكِيلًا
از آنجا که الله متعال بأس و سختی جنگ الله سختتر است چراکه الله متعال شدت و سختی جنگ کفار را دفع میکند ولی کفار نمیتوانند بأس الله را دفع کنند. (تاویلات اهل سنت)
تنکیل را گفته اند عذاب دادن کسی است که برای دیگران در آن زجر و منع باشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اگر تنها خودت به جهاد با کفار بروی الله متعال کفار را از تو دفع میکند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: بأُس یعنی عذاب دنیوی و تنکیل و نکال یعنی عذاب آخرت. (تاویلات اهل سنت)
گویا که الله متعال تخلف کنندگان را از بأس خود میرساند که اگر شما از بأس کفار میترسید پس بأس الله شدیدتر است. (تاویلات اهل سنت)
مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا ۖ وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا ﴿85﴾
النِّسَآء
تفسیر

کسی در کار خیری پادرمیانی کند و شفاعت کند برای حل مشکل بر حق برادر مسلمانش برای این شفیع، نیز نزد الله متعال سهمی از اجر و ثواب، شفاعت است و اگر کسیکه در کار غیر شرعی و در باطل شفاعت کند، برای وی از گناه آن کار برای وی نیز ثابت است. و الله متعال بر هر چیزی شاهد و به یاد سپارنده است.

مستندات
مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً
کسیکه میانجیگری کند در راه خیر که آن در دفع شر یا جلب منفعتی باشد که شرع جایز است. (نسفی)
شفاعت حسنه اینکه در حق کسی به مغفرت و رحمت دعا کنی در حالیکه شخص مورد دعا مستحق آن باشد و سیئه اینکه بر علیه کسی به لعن و نفرین دعا کنی در حالیکه حقش نیست، پس برای وی از آن دعا نصیبی هست. (تاویلات اهل سنت)
با شفاعتش حق مسلمی را مراعات کند و یا از وی شری را دفع کند و یا منفعتی برای وی بیاورد و هدفش رضای الله باشد. (بیضاوی)
رسول الله ص: هر کس در حق برادر مسلمانش غایبانه دعا کند، دعایش قبول است و فرشته گوید برای خودت نیز مثل ان باد. (بیضاوی)
در بیان این مطلب است که برای رسول الله ص در تحریض مومنان اجری وافر است. (ابوسعود)
ضحاک: کسیکه در اسلام سنت حسنه ای برپا دارد و بین مردم باب کند، برای وی ثواب آن عمل و ثواب عمل کسیکه به آن عمل کند برای وی است بدون اینکه از ثواب انجام دهنده ی ان کم کرده شود. (بحر العلوم)
شفاعت از برای بخشش گناهان، از بزرگترین نیازهای انسان است در قرآن و در سنت رسول الله ص آمده است و شفاعت در بین مردم وقتی لازم میشود که کاری صورت بگیرد که موجب عقوبت و دشمنی پیش بیاید و با شفاعت و پادرمیانی افراد اهل خیر و کسانیکه طرف از آنها رضایت دارد، صورت میگیرد و کسانیکه اهل کبیره را جاودان در آتش میدانند، عذاب دادن بخاطر گناهان صغیره را جایز نمیدانند پس میماند که صاحب کبیره مورد شفاعت قرار بگیرد اگر این را انکار کنند دیگر بخش عظیمی از آیات و سنت که در امتنان وارد شده است، باطل میگردد و آنچه که اهل علم بر امید به الله و و رحمتش داشته اند، نیز باطل میشود و چشم امیدی که مسلمانان به شفاعت انبیا دارند، باطل میشود. (تاویلات اهل سنت)
يَكُن لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا ۖ
برای وی سهمی از ثواب شفاعت خواهد بود. (نسفی)
وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً
شفاعت سیئه آنچه که خلاف شفاعت حسنه است. (نسفی)
در راه حرامی شفاعت کند. (بیضاوی)
ابن عباس گفت: تفسیر این آیه نزد کسی جز من نیست و منظور این است: حسنه یعنی اگر امر به توحید کرد و با اهل کفر جهاد کرد حسنه است و ضد آن سیئه است. (نسفی)
حسن: حسنه تلاش برای صلح است و ضد آن سخن چینی است. (نسفی)
هرکس در اسلام راه و روشی زشت و نوپیدا، بین مردم باب کند برای وی گناه آن است گناه کسانی که به آن عمل میکنند است بدون اینکه از گناه عمل کنندگان به آن کم کرده بشود. (بحر العلوم)
يَكُن لَّهُ كِفْلٌ مِّنْهَا ۗ
از آن سهمی است. (نسفی)
سهمی از گناه آن برایش باشد که همانند خود همان گناه است. (بیضاوی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ مُّقِيتًا
بر هر چیزی مقتدر و تواناست. (نسفی)
یا به معنی اینکه حافظ است. (نسفی)
شاهد و حافظ است. (بیضاوی)
وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا ﴿86﴾
النِّسَآء
تفسیر

و وقتی که سلام داده شدید، پس جواب سلام را بدهید به نحو احسن و بهتر از آن و یا اینکه همانند آن را بگویید نه کمتر. قطعا الله متعال محاسبه کننده و حسابگر است و بر آن جزا میدهد.

مستندات
وَإِذَا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٍ
ترغیب در یکی از انواع شفاعت حسنه است. (ابوسعود)
اگر به شما سلام داده شد. (نسفی)
چراکه تحیت ما مسلمانان در دنیا و آخرت به سلام است. (نسفی)
عادت عرب قبل اسلام بر این بود که وقتی همدیگر را میدیدند میگفتند: حیاک الله، یعنی عمرت طولانی باشد و بعد اسلام به سلام بدل کرده شد. (نسفی)
گفته شده است: منظور از تحیت هبه است یعنی وقتی کسی به تو هبه میدهد بهتر آن را بده و یا مثل آن را بده. (بیضاوی)
مجاهد: این تحیت را خاص در سفر جهاد است یعنی وقتی در سفر جهاد، تحیت اسلام داده شدید این امور را انجام دهید و به کسی که به شما سلام میدهد نگویید که مومن نیستی چراکه احکام اسلام بر انها جاری میشود . (البحر المحیط )
فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا
یعنی بگویید وقتی بگوید: السلام علیکم. شما بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله، و وقتی السلام علیکم و رحمةالله گفت، شما بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله و برکاته، و وقتی بگوید: السلام علیکم و رحمةالله و برکاته شما در جواب بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله و برکاته. (نسفی)
گفته میشود برای هر چیزی انتهایی است و انتهای سلام وبرکاته است. (نسفی)
أَوْ رُدُّوهَا ۗ
و یا همانند گفته اش جواب سلامش را بدهید. (نسفی)
سلام سنت است و رد سلام فریضه و به احسن رد کردن، فضل است. (نسفی)
گفته اند: به اهل اسلام به طریق احسن جواب دهید و برای اهل ذمه به مثل رد کنید. (نسفی)
از رسول الله ص: وقتی اهل کتاب سلام دادند بگویید» وعلیکم. (نسفی)
حقیقتا این آیه دلالت بر این دارد که اگر به کسی غیر ذی رحم باشد، هبه ای بدهد حق رجوع و پس گرفتن آن را دارد مگر اینکه در مقابل آن چیزی بگیرد. (احکام القرآن جصاص)
از رسول الله ص: هبه دهنده به هبه اش اولی است مادامیکه در مقابلش چیزی نگرفته باشد. (احکام الجصاص)
روایات مربوط به هبه و برگشت به آن به دو مساله دلالت دارد یکی حق رد و دیگری کراهت در رجوع از هبه. (احکام الجصاص)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا
الله متعال همه چیز شما را مورد محاسبه قرار میدهد من جمله چگونگی سلام شما و غیر آن را. (نسفی)
یعنی جزا دهنده است. (بحر العلوم)
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۚ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ ۗ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا ﴿87﴾
النِّسَآء
تفسیر

الله متعال است که الهی غیر الله نیست و قسم که شما را تا روز قیامت جمع خواهد کرد و در روز قیامت جمیع شما را زنده خواهد کرد و در این شکی نیست و چه کسی از الله متعال صادقتر و راستگوتر است. نکته: الله متعال در اول آیه بیان داشت که الهی غیر وی تعالی نیست و معلوم است این الله خالق تمام عالم هستی است و عالم به تمام اشیاء است حال که چنین است این الله متعال اعلام کرد که شما در قیامت جمع میشوید و در یکجا قرار میگیرید و برای جمع شدن، باید زنده شد پس زنده شدن پس از مرگ، را الله متعال خبر داده است پس در آخر آیه میفرماید که از الله مگر راستگوتر داریم که جوابش این است که از الله متعال صادقتر نداریم پس شکی در زنده شدن پس از مرگ نمیماند. نکته: در اینجا نیز لا ریب فیه را بدون تاکید بیان میکند و معنی آن این است که این مساله قابل شک نیست تا آن را با تاکید بیان کنم بلکه برای هر متفکر آشکار و واضح است. نکته: اینکه در این زمان دیگر هیچ کس شکی در زنده شدن و امکان آن ندارد و کسی که جاهل و نادان است و یا متکبر دروغگو است، آن را انکار میکند چراکه جوامع علمی تجربی از امکان آن و اینکه در راه چگونگی زنده کردن مردگان صحبت میکنند مثل سعی در زنده کردن ماموت منقرض شده.

مستندات
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۚ
در شان کسانی که زنده شدن بعد مرگ، شک داشتند نازل شده است و الله متعال به خودش قسم یاد میکند که شما را جمع خواهد کرد. (بحر العلوم)
یعنی همراه الله متعال کسی را شراکت در امور وی تعالی نیست. (ابن ابی حاتم)
لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ ۗ
یعنی در روز قیامت شما را جمع خواهد کرد. (بحر العلوم)
گفته میشود: به مرگ و در قبور همه ی شما را تا روز قیامت جمع خواهد کرد. (بحر العلوم)
بعد شکی نیست که در آن روز شما را زنده خواهد کرد. (بحر العلوم)
شکی در آن نزد مومنان نیست. (بحر العلوم)
ویا اینکه مساله ای قابل شک نیست. (بحر العلوم)
قیامت گفته میشود بخاطر اینکه در آن روز مردم از قبور خود بلند میشوند ویا برای حساب بلند میشوند. (بیضاوی)
وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا
چه کسی از الله متعال وفا کننده تر به قولش و عهدش است؟. (بحر العلوم)
ابن مسعود: بهترین قصه ها، همین قرآن است. (ابن ابی حاتم)
یعنی الله متعال خلف وعده نمیکند. (وجیز واحدی)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود