پس شما را چه شده است که در مورد کسانیکه نفاقشان آشکار شده است، دو دسته میشوید در حالیکه الله متعال آنان را به کفرشان بازگشت داده و کافر شده اند آیا شما اراد دارید که کسانی را هدایت کنید که الله متعال به سبب کردارشان گمراهشان کرده است و میداند که اینان کفر را اختیار کرده اند و هرکس که الله متعال وی را گمراه کند دیگر برای وی راه خروجی به هدایت و راه یافتن نیست. نکته: این آیه نشان میدهد که خالق افعال بندگان الله متعال است از خیر و شر و تقدیر خیر و شر نیز از الله متعال است و افعال ما سبب آن هستند و این هم نشانگر این مطلب است که الله متعال تمامی اشیاء چه گذشته و چه آینده دانا است و علمش تغییر نمیکند.
آنان دوست دارند و تمنا دارند که شما نیز مثل آنان کافر شوید تا با آنان در کفر برابر باشید پس از انان ولی و دوست و یاوری نگیرید تا اینکه در راه الله متعال هجرت کنند پس اگر از این هجرت رویگردان شدند پس هرجا یافتید بگیریدشان و بکشیدشان و از آنان کسی را دوست و سرپرست و یاور نگیرید. نکته: در اول آیه آمده است آنان را یاور نگیرید و موالات نکنید در آخر آیه از آنان دوست و یاوری نگیرید آمده است که این مساله تکرار قبلی نیست چراکه اولی بالکل از دوستی با آنان نهی میکند و در اخری میگوید که هیچ یک از آنان را نگیرید چراکه ممکن است بعضی از آنان اظهار دوستی کنند و اظهار کمک کنند و سعی داشته باشند که با شما باشند واحتمال خیانت آنان است پس هیچ کس را حق ندارید ولو اینکه خواهان کمک و دوستی با شما باشند.
مگر کسانیکه خود را میرسانند به کسانیکه بین شما و آن قوم، پیمان صلح است و اینکه پیش شما برای صلح میآیند در حالیکه از اینکه با شما جنگ کنند ویا با قوم خود جنگ کنند سینه اشان تنگ میآید و از جنگ دست میکشند. و اگر الله متعال میخواست این قوم را بر شما مسلط میکرد به اینکه ترس و تنگی سینه را از آنان بر میداشت و با شما وارد جنگ میشدند. پس اگر این افراد از شما کناره گیری کردند و با شما جنگ نکردند و به شما پیشنهاد صلح دادند، پس شما را حجت و دلیلی و راهی شرعی نیست که بر علیه آنان کاری انجام دهید.
زود باشد که قومی را خواهید یافت که هدفشان این است که در بین شما و از شما در امان بمانند و همینطور در بین قوم خود نیز درامان بمانند، که این امر مستلزم این است که وقتی در بین مسلمانان هستند اظهار اسلام کنند و یا اظهار عهد و پیمان کنند و وقتی به قوم خود که با مسلمانان سرجنگ دارند از مسلمانان اظهار بیزاری کنند. و هر بار که به فتنه که همان شرک و جنگ با مسلمانان است، دعوت شوند، به بدترین وجه داخل میشوند در نتیجه اگر چنین قومی را دیدید حکم این است: اگر در جنگ شما مسلمانان با دیگران، به کنار نشدند و طلب صلح نکردندو از جنگ با شما دست نگه نداشتند پس هرجا دیدشان و بر انان تمکن یافتید، بگیریدشان و بکشیدشان و آن افراد با این صفات، کسانی هستند که برای شما علیه آنان دلیل آشکار قایم شده است که با آنان جنگ کنید. نکته: سخن بسیار دقیق و نکته سنجی پرمحتوایی است که در تفاسیر مطرح شده در اینکه در مورد دست نگهداشتن از جنگ با آنان منسوخ است و اختلاف سر این است که آیا جنگ نکردن جواز دارد یا خیر. نکته: در اینکه بر طبق تفاسیر اگر منظور عده ای هستند که دنبال مسخره کردن باشند، پس حکم با آنان جنگ خواهد بود و همینطور اگر به ریا باشد و اگر فرصت پیدا کنند، با شما خواهند جنگید نیز حکمش جنگ خواهد بود. اگر منظور افراد یا قوم یا کشوری باشد که با کسی سرجنگ ندارند و میخواهند در امان بمانند و علیه مسلمانان حرکتی انجام نمیدهند، حکم عدم جنگ باشد.
و نیست یعنی حق ندارد و شایسته نیست که مومنی، مومن دیگر را بناحق بکشد در هیچ حالی از احوال چنین حقی ندارد لیکن اگر از روی خطا صورت گیرد حکمش این است اگر کسی مومنی از را از روی خطا بکشد، پس قاتل خطا، بنده ای مومن را آزاد کند و به وارثان مقتول، دیه بدهد مگر اینکه اولیای مقتول دیه را ببخشند که این صدقه حساب میشود و در اینصورت دیه دادن لازم نیست. پس اگر که مقتول از قوم دشمن شما باشد یعنی دشمن مومنان یعنی اهل حرب باشند و خود مقتول مومن باشد، پس بر وی آزاد کردن بنده ی مومن است و دیه ندارد. اگر که این مقتول از قومی باشد که بین شما و آن قوم عهد و پیمانی از صلح باشد، پس دیه به اهل وی تسلیم شود و آزاد کردن بنده ی مسلمان است. اگر بنده ی آزاد نیافت و عاجز بود از آزاد کردن بنده ی مسلمان پس بر وی فرض است که دو ماه روزه ی پی دی پی بدون اینکه یک روز در طول این دو ماه قمری، روزه بشکند، است. این دو ماه روزه و آزاد کردن، برای نشان دادن توبه از طرف الله متعال است. و الله متعال میداند که چه کسی خطا کرده و چه کسی توبه کرده است و در آنچه در این موارد حکم میکند، حکیم است یعنی حکمت را در نظر گرفته است و این احکام محض حکمت هستند. نکته: در دیه، از لفظ دیة مسلمة استفاده کرده است شاید که هدف این باشد که یادآوری کند که دیه بر قاتل تنها نیست بلکه عاقله ی وی این دیه را پرداخت میکنند.
و کسیکه به عمد مومنی را بخاطر مومن بودنش بکشد و یا آن کار را حلال بداند، پس جزای وی جهنم است که جاودان در ان خواهد ماند. ویا اگر کسیکه مومنی را عمدی بکشد جزایی که مستحقش است این استکه جاودان در آن بماند، البته وقوع آن حتمی نیست و همینطور غضب و خشم الله متعال بر وی است و لعنت و دوری از رحمت بر وی است و برای وی عذابی بس بزرگ و بی اندازه مهیا شده است.
ای کسانیکه ایمان آورده اید، وقتی بر روی زمین به جهاد رفتید، پس بر شما لازم است که با تانی و آرامش و تفکر عمل کنید و بر شماست که به کسی که به شما سلام میدهد و یا صلح میخواهد و یا اظهار اسلام میکند، نگویید که مسلمان نیستی. هدف شما از این قول به دست آوردن مال دنیا است و بدانید که نزد الله متعال غنیمتهای بسیار است. شما همینگونه بودید که وقتی در بین قوم خود بودید ایمان خود را از قوم مشرکتان مخفی میکردید و بعد الله متعال منت نهاد و توانستید اظهار کنید. و یا شما نیز مثل همین مرد بودید که اول اظهار اسلام کردید و بر آن اساس امان یافتید و بعد الله متعال بر شما منت نهاد و به دین مشهور شدید. پس قبل اقدام تفکر و بررسی داشته باشید. قطعا الله متعال به آنچه که عمل میکنید، آگاه است و از دل شما خبر دارد و بر اساس آنچه عمل میکنید، جزایتان خواهد داد.
مومنانی که از جهاد نشسته اند و عذری هم ندارند با کسانی که در راه الله متعال با مال و جان خود جهاد میکنند، برابر نیستند. کسانی را که در راه الله متعال با مال و جان خود جهاد میکنند را بر کسانیکه از جهاد نشسته اند الله متعال درجه ای بس بزرگ برتری داده است و هر یک از این گروههای مومن را نیز وعده ی نیکترین یعنی بهشت داده است. و برتری داد جهادگران را بر نشستگان، اجری بس بزرگ. نکته: اینکه در این آیه از یک درجه و درجات سخن میگوید پس به ذهن کسی خطور نکند که فقط یک درجه چراکه یک درجه در بهشت فاصله اش با درجه ی دیگر مانند فاصله ی بین آسمان و زمین است: رسول الله ص: بهشت صد درجه است و هر درجه ی آن ما بین آسمان و زمین است و بالاترین آن فردوس است و میانه ی آن و یا بهترین آن فردوس است و عرش بر بالای فردوس است و از آن نهرهای بهشت جاری میشوند پس وقتی از الله بهشت خواستید از وی تعالی فردوس را بخواهید. سنن ابن ماجه.
این اجر عظیم شامل درجه هایی در بهشت است و آمرزیده شدن است و مورد رحمت واقع شدن است و اینکه الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: در آخر ایه غفور و رحیم بودن الله متعال را یادآوری میکند تا جهادگران بدانند که آن درجات و احترامها فقط بخاطر عملشان نیست بلکه بخاطر این استکه اگر کسی برای الله قدمی بردارد الله متعال قدمهای بیشمار به طرفش بر میدارد همانطور که در حدیث قدسی امده است: الله متعال میفرماید: من در نزد گمان بنده ام به من هستم و من در نزد یادکرد بنده ام هستم اگر بنده ام مرا در دل خود یاد کند من نیز در خود یادش کنم و اگر مرا در بین جماعتی یاد کند من وی را در بین جماعتی بهتر از آن وی را یاد کنم و اگر بنده ام به من یک وجب نزدیک شود من به بنده ام یک ذراع نزدیک شوم و اگر یک ذراع به من نزدیک شود من به وی به اندازه دودست که باز میشود نزدیکتر خواهم شد و اگر بنده ام به من نزدیک شود در حالیکه راه میرود من به طرف وی به تندی راه میروم و نزدیکش میشوم. (حدیث: الجامع الصغير وزيادته)
قطعا کسانیکه فرشتگان جان آنان را گرفته اند، که به با کفر و ترک هجرت فرض، به خود ظلم کرده اند حال آنان اینگونه است که فرشتگان به آنها گفتند: بر چه دینی بودید و بر چه وضعیتی بودید که هجرت را ترک کردید؟ آنان گفتند: ما در زمین مستضعف و عاجز بودیم. فرشتگان گفتند: مگر زمین خدا، فراخ نبود و مکانهای فراوان وجود نداشتند تا شما هجرت کنید. پس کسانیکه چنین اوصافی دارند، برگشتگاه آنان، جهنم است و چه بد برگشتگاهی است این جهنم.
از این حکم کسانیکه واقعا مستضعف و ناتوان بودند از مردان و زنان و غلامان و کودکانی که از تهیه ی اسباب هجرت عاجز بودند و راه بلد نبودند، مستثنی است.
پس این افراد با این اوصاف، امید است که مورد بخشش الله متعال قرار گیرند و مطلب این است که الله متعال بخشنده و درگذرنده و امرزنده است. نکته: وقتی در مورد کسانیکه واقعا عاجز هستند بخشیده شدن را مورد امید قرار میدهد بیان این مطلب است که با گفتن من عاجز کار تمام نمیشود بلکه باید نهایت تلاشت را بجا بیاوری و هجرت شدیدا مورد تاکید، حال اگر واقعا عاجز باشی الله متعال خواهد بخشید.
و کسیکه در راه الله متعال هجرت کند و ترک وطن گوید بر روی زمین، جای فرار و قرار و جای امن و گشایش روزی، برای خودش زیاد خواهد یافت. و کسیکه از خانه اش خارج شود در حالیکه برای الله و رسولش هجرت را انتخاب کرده است و در این حین به وی مرگ برسد قطعا اجرش بر الله متعال است و انجام خواهد شد و این الله آمرزنده و مهربان است.
و وقتی که بر روی زمین سفر کردید پس بر شما گناهی و سخت گیری نیست که نماز را قصر کنید یا از نماز قصر کنید، اگر ترسیدید که کفار شما را دچار تعرض کنند، پس قصر کنید. قطعا کفار برای شما دشمنی آشکار بوده و هستند. نکته: با بررسی احکامی استثنایی از قبیل قصر نماز و یا سعی صفا و مروه که در آن بحث عدم گناه در انجام آن در آیه مطرح شده و بعد در بین مسلمانان به طریق سنت وجوب آن ثابت شده است و همینطور در این موارد حکم را مشروط به شرطی کرده است که بعدها با وجود برداشته شدن آن شرط باز همان حکم جاری مانده است، به این نتیجه میرسیم که هدف از بیان علت، یادآوری به آیندگان است که در وقت آمدن حکم چه وضعیتی داشته اند و وضعیت الان خود را در نظر بگیرند و زحمات گذشتگان در دین را فراموش نکنند و حکم را باقی میگذارند تا یادگاری از آن زمان باشد.
و وقتی که تو بعنوان رهبر و امام مسلمانان در جنگ حاضر بودی و وقت نماز شد، پس گروهی از مومنان با تو به نماز بایستند و اسلحه به دست باشند پس وقتی رکعتی خواندند پس به روی دیگر شوند و آن طائفه که با تو نخوانده بودند بیایند و با تو نماز بخوانند یعنی رسول الله ص برای هر دو گروه امام است و مشخص میشود که نماز رسول الله ص تقسیم شده است بین دو گروه نه اینکه یکی با رسول الله ص بخواند و دیگری بدون ایشان و باید که اسلحه و حذر و هوشیاری خود را حفظ کنند. کفار دوست دارند که شما از اسلحه ی خود و ادوات جنگ خود غافل شوید تا آنها به شما به یکباره حمله سختی کنند. برای شما گناهی در این نیست که اگر شما را سختی و اذیتی در حمل سلاح پیش بیاید بخاطر باران یا بیماری، بر اینکه اسلحه ی خود را بگذارید ولی باز غافل نشوید و هوشیار باشید. قطعا الله متعال برای کفار، عذابی اهانت کننده مهیا کرده است. نکته: از وقتی که حکم نماز خوف را اموختم از سیاست بکار رفته در دفع مکر دشمنان به وجد میآمدم و همیشه در خاطرم هست. اگر تامل کنیم خواهیم دید که چه سیاستی آگاهانه و تیز و ریز بینانه انجام گرفته است تصور کنید دشمن نماز خواندن مسلمانان را برای خود فرصتی شمرده تا حمله کند بعد در وقت نماز مسلمان دو گروه میشوند و دشمن نظاره گر است حال عده ای روبری دشمن میاستند و بقیه یک رکعت میخوانند و جای خود را با گروه دیگر عوض میکنند، و جابجا میشوند پس تا دشمن از حیرت بیاید بیرون و خودش را جمع کند و بداند که چه شده است مسلمانان نماز خود را تمام کرده اند و آنچه بر دشمن باقی مانده است مات و مبهوت شدن است و این در دل دشمن چنان ترسی خواهد انداخت که با رفتار عادی مثلا با تقسیم شدن به دو گروه و یکی نماز تمام کند بعد دیگر بیاید و تمام کند، چنین قدرتی را ندارد و نمیتواند چنین قوت و تاکتیکی را نشان بدهد.
وقتی که از نماز فارغ شدید، پس الله متعال را یاد کنید در حالت ایستاده و نشسته و به پهلو خوابیده و یا بعد اینکه از این نماز خوف فارغ شدید، و توانستید مثل قبل نماز بخوانید اگر توانایی ایستاده خواندن دارید ایستاده بخوانید اگر نشد نشسته اگر نشد به پهلو بخوانید. پس وقتی که مطمئن شدید و در امنیت بودید پس نماز را بپادارید به ارکان و شرایطش کامل ادا کنید. قطعا نماز فرضی به اندازه و به اوقات مشخص است.
و در تعقیب و پیگیری جنگ با دشمنان خود، سستی و ضعف به خود راه ندهید چراکه اگر در جنگ به شما درد میرسد و درد میکشید، آنها نیز چنین هستند و مثل شما درد میکشند همانطور که شما درد میکشید و این درحالی است که شما از الله متعال امیدی دارید که آنان ندارند و آن وعده ی اظهار دین است و خود دین است و کفار فقط برای دنیا و راحتی دنیوی میجنگند پس سستی لایق کفار است نه مومنان و باضافه اینکه الله متعال دانا به امور و همه چیز است و در احکامش من جمله جهاد نیز بر اساس حکمت حکم میکند پس در حکم بحث نکنید بلکه در اجرای آن بکوشید. نکته: انسان هرچند از دیگر جانوران شناخته شده، هوشمند است و دارای تفکر است ولی نمیتواند به تمامی جوانب یک امر احاطه پیدا کند و این الله متعال است که خالق تمام هستی بوده و دانا به ان است پس احکامش نیز بر اساس محض حکمت است پس آنچه انسان باید فکر کند این است که حکم از طرف الله باشد وقتی ثابت شد از طرف الله متعال است پس دیگر وقت عمل است و این را ما اگر به خود و زندگی خود و حوادث و پدیده های رخ داده تامل کنیم دقیقا بر اساس حکمت بودن احکام الهی را متوجه میشویم و هر یک از احکام الهی که تغییر کرد، بشر در آن به مشکل خورده است.
قطعا ما به تو کتاب برای بیان حق به نازل کردیم تا بین مردم بر طبق آنچه الله متعال به تو راه مینماید حکم کنی و تو از سمت خیانتکاران، دعواگر نباش و طرف انها را نگیر. نکته: در همین آیه دلیل محکمی بر این است که رسول الله ص معصوم است چراکه در شان آیه آمده است که رسول الله ص داشت قول خیانتکاران را قبول کند آن هم علیه یهودیان پس این آیه نازل شد و قصد رسول الله ص را اصلاح کرد پس معلوم است که رسول الله ص تحت نظارت علام الغیوب است. نکته: دیگر اینکه همین آیه نشانگر عدالت اسلام است چراکه طرف یهودی بود و وقتی حق با یهودی بود، و کسی که قصد داشت که باور کند رسول الله ص است پس آیه نازل میشود که این خیانت است. نکته: به آنچه امام ابومنصور ماتریدی در مورد عصمت بیان کرده است باید توجه شود و فهمیده شود. سخن وی این است که وقتی رسول الله ص از چیزی نهی میشود نه به معنی اینکه ممکن است مرتکب نهی شود یا شده باشد بلکه برای نشان دادن این مطلب است که با وجود عصمت رسول الله ص مامور و منهی واقع میشود و این برای نشان دادن این مطلب است که اختیار رسول الله ص از ایشان سلب نشده است بلکه انسان بودنشان جای خودش است و این الله متعال است که وی را معصوم میدارد و امر و نهیی نباشد، گفتن اینکه ایشان معصوم هستند چه معنایی دارد.
و از الله متعال درخواست آمرزش کن قطعا الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: هرکس هرچه نزد الله مقام و منزلت داشته باشد، در مورد وی سختگیری میشود طوری که در مورد رسول الله ص همینکه به دلش چیزی خطور میکند را نیز مورد مواخذه قرار میدهد و از وی میخواهد که طلب آمرزش کند.
ای محمد از طرف کسانی که با ارتکاب گناه، به خود خیانت میکنند، مجادله نکن و طرفداری نکن. قطعا الله متعال دشمن میدارد و دوست نمیدارد کسی را خیانت پیشه کرده است و بر گناه اصرار میورزد و در آن فرو رفته است.
از مردم پنهان میدارند تا به زعم خود از بی ابرویی دوری کنند و از الله متعال که چیز بر وی پوشیده نیست، مخفی نمیدارند و نمیتوانند مخفی بدارند و یا وقتی که برای توجیه دزدی طعمه جمع شدند که چه تدبیری کنند، تا پیش مردم بی آبرو نشوند، یادشان هم نبود که از الله چگونه میتوانند مخفی بدارند، در حالیکه الله متعال به علم خود با آنها بوده است یعنی در زمانیکه داشتند برای خود سخن دروغ و توجیه، درست میکردند که کسی به آن رضایت نمیداد و این است که الله متعال بر همه ی کارهای خلقش احاطه دارد و از علم وی هیچ چیز مخفی نمیماند و از علمش چیزی در نمیرود.
ای شما، شما کسانی هستید که از خیانتکاران در دنیا دفاع میکنید و مخاصمه و دعوی میکنید، فرض بگیریم که در دنیا وی را از مجازات رهانیدید، حال در روز قیامت چه کسی است که از وی دفاع کند و مجازات رهایش کند؟ و یا آیا وکیلی هست که کار وی را راه بیاندازد و رهایش کند.
و هرکس از گناهی مرتکب شود و شرک بورزد و یا گناهی مرتکب شود که به دیگران ضرر برساند و یا گناهی باشد که به خودش و الله متعال مربوط میشود، بعد از الله متعال طلب آمرزش کند قطعا و موکدا الله متعال را آمرزنده و مهربان خواهد یافت. نکته: در مورد آمرزش حق الناس این نیست فقط از الله متعال استغفار شود بلکه حق الناس را ادا کند و یا به هر طریقی رضایت صاحب حق را به دست بیاورد و آن وقت از الله متعال طلب آمرزش کند، الله متعال را بخشنده و آمرزنده خواهد یافت.
و کسیکه گناهی مرتکب شود، ضررش و وبالش به خودش بر میگردد و طوری است که برای جلب ضرر بر خودش کار کرده است و الله متعال به همه چیز داناست و همه ی کارهایش بر اساس حکمت است در نتیجه اجازه نمیدهد که کسی گناهی انجام دهد و از مکافات آن مصون بماند.
و کسیکه مرتکب گناهی که ممکن است عمدی یا غیر عمدی باشد بشود یا گناهی عمدی بشود و یا گناهی صغیره و یا کبیره انجام دهد در هرصورت اگر مرتکب گناهی شد و بعد آن را به کسی بریئ از این گناه نسبت دهد پس وی مرتکب گناه و بهتان ی بزرگ و تهمت زدن شده است.
و اگر که رحمت و بخشایش الله و فضل و برتری دادن الله نبود، همانا گروهی از انها و یا گروهی از مردم همت کردند و تلاش کردند تا تو را از حکم به حق و راه حق بگردانند و گمراه کنند و الله تو را به عصمت و رحمتش محفوظ داشت و آنچه آنان قصد کرده بودند را برایت آشکار کرد و آنان که بر علیه تو چنین تلاشی کردند، کسی را گمراه نکردند مگر خودشان را. و تو را ضرری نمیرسانند چراکه تو تحت رعایت ما هستی، و الله متعال بر تو کتاب یعنی قرآن و آنچه حکمت است از احکام را بر تو نازل کرد و آموخت آنچه را که نمیدانستی و این استکه فضل و برتری دادن الله تو را بسیار بزرگ است.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.