از یهود سوال میکند که آیا مردم را به خیر امر کردن و خود آن را انجام ندادن و خود را از خیر محروم داشتن، نشانه ی عقل است؟ جواب قطعا خیر است و آنان قبل از نزول قرآن به مردم امر میکردند که به قرآن ایمان بیاورند و بعد آنان خود را از آن خیر محروم کردند و کفر ورزیدند و دیگر اینکه مردد بودند و به مردم میگفتند که امر محمد حق است چون کتاب میخواندند و از ترس اینکه ریاست آنان تمام شود خود ایمان نمیآوردند.
برای گذر از سختیهای مادی و معنوی باید که صبور باشید و روزه بدارید و نماز را با تمامی حقوقش برپادارید و این نماز امری سنگین و سخت است مگر برای کسانیکه ایمان راستین دارند و از دل اسلام را تصدیق میکنند و در برابر الله خاضع هستند که بر این اشخاص، سنگین نیست. پس نماز زیاد نشانه ی خاشع بودن است.
صفت خاشعان این است یقین میدانند و انتظار میکشند که پروردگار خود را ملاقات کنند و همانا قطعا رجوع و بازگشت به سوی اوست، پس برای آنان نماز و عبادات، سبک مینماید.
الله تعالی تکرار میکند که ای بنی اسرائیل نعمتهای بخشیده شده برای شما را یادآوری کنید، تا نعمتی از نعمتهای آنان را برای آنان ذکر نماید و در این آیه اظهار میدارد که آنان را با صفاتی از قبیل برگزیدن انبیاء بسیار از آنان بر دیگر اقوام، برتری داده است و در آیات بعدی نیز نعمتهای دیگر را برخواهد شمرد.
بترسید از روزی که در آن کسی نمیتواند در آن روز از دیگری از چیزی بی نیاز گرداندو خود را با ایمان آوردن حفظ کنید از روزی که در آن کسی از نفس کافر نمیتواند دفع عذاب کند و روزی که در آن وساطت کننده ای نخواهد بود تا از آنان گذشت کرده شود و مالی بجای آن سزا، قبول کرده نشود و آنان را راه دیگری برای دفع شر نیست. در این آیه در مورد بودن یا نبودن شفاعت در حق گناهکاران موحد، مفسرین اقوالی مطرح کرده اند که بعضی گفته اند نیست و بعضی گفته اند هست و از سیاق آیه باید دانست که در مورد بنی اسرائیلی است که در آیات قبلی مامور به ایمان شده اند و در این آیه ضمن یادآوری نعمتهای بیشمار گوش زد میکند که راهی جز ایمان برای نجات از عذاب آخرت نیست و اگر خیال کنند که کسی میتوانددر روز قیامت کفر انان را دفع کند و یا گمان کنند که کسی آنان را شفاعت خواهد کرد ویا گمان کنند که میتوانند، مالی و درهمی بدهند تا خلاص شوند و یا گمان کنند که راهی برای نجات آنان یافت خواهدشد، پس بدانند که هیچ یک از این خیالات نخواهد، بود. پس آیه در مورد بنی اسرائیل در صورت عدم ایمان است پس مفسرینی که نفس ذکر شده در آیه را به نفس کافر گرفته اند بیراه نیست ولی کل مطلب نیز نیست چراکه مومن گنهکار اگر خود را از عذاب در امان بیند وی نیز کافر است و باید یادش باشد که کنار ایمان، عمل نیز باید باشد و اگر اعتقاد کند که گناه برای وی ضرری نخواهد داشت وی از نظر اعتقادی باز دچار کفر شده است و با بنی اسرائیل شریک خواهد بود که برای آنان راهی برای خلاصی در قیامت نبوده است. ولی اگر کسی گناهی انجام دهد و اعتقاد به استحقاق عذاب در مقابل این گناه داشته باشد، شفاعت برای آنان ممنوع نیست حالا این شفاعت اینگونه است که قبل عذاب و در آتش افتادن باشد ویا بعد انداخته شدن در آتش بیرون آورده شود. پس باید ایمان آورد تا از شفاعت امیدوار بود و باید عمل کرد چون معلوم نیست که این شفاعت قبل ورود به آتش است و یا بعد آن و باید یادمان باشد که در آنجا زمان زیاد معنا ندارد پس وقتی گفته میشود در آتش انداخته شود و بعد خارج شود، معلوم نیست بعد چه مدتی خواهد بود. پس تا میتوانیم از گناه دوری کنیم و تا میتوانیم عمل صالح انجام دهیم باشد که در کنار شفاعت مورد فضل و بخشش الله قرار گیریم.
ای بنی اسرائیل بیاد آورید که شما را از دست فرعون نجات دادیم آل فرعون که شما را دائما به انواع عذاب من جمله کشتن پسران و زنده نگهداشتن دختران شما مبادرت میکردند و این نجات دادن شما از دست فرعون نعمتی بزرگ و فراموش نشدنی است. همچنانکه این نکته جهت یادآوری نعمت برای بنی اسرائیل میباشد، بر دیگران نیز حجت است که این قرآن به حق نازل شده است چراکه یک شخص بی سواد و دور از تمدن میآید و نعمتهای بنی اسرائیل را یادآوری میکند و به شالوده ی داستان آنان به بهترین وجه، اشاره میکند و دیگر اینکه بنی اسرائیل را جز تصدیق این قصه چاره ای دیگر نیست پس باید که ایمان بیاورند مگر اینکه دنبال حقیقت نبوده و راه را گم کنند.
یکی دیگر از نعمتهایی که بنی اسرائیل باید بیاد بیاورند نجات انها از دست فرعون آن هم به صورت نامتعارف که معجزه ی حضرت موسی بود، است. یعنی دریا شکافته شد و بنی اسرائیل از آن عبور کردند و فرعون از پی آنان آمد و به دریا زد و دریا بسته شد و فرعون و لشکرش هلاک شدند. این نعمتی بس بزرگ است که نباید فراموش کنند و دیگر اینکه طرز بیان قرآن نیز خود معجزه ی رسول الله ص است که با جزئیات اصلی بیان داشته است.
وقتی از دست فرعون نجات یافتند، الله تعالی وعده ی اعطای کتاب داد و مدت آن چهل روز بود و این کتاب بنا به درخواست آنان بوده است و بعد رفتن موسی، سامری گوساله ای از زیورالات قوم قبط (قوم فرعون) ساخت و بنی اسرائیل آن را بعنوان اله خود گرفتند و در این عمل ظالم بودند.
نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل یاد آوری میشود و آن بخشش و محو گناه است که بعد از اینکه با اله گرفتن گوساله، شرک ورزیدند، و این مستلزم و واجب گرداننده ی این مطلب است که آنان شکر گذار باشند و سپاس گذاری به این طریق است که به اوامر الله تعالی عمل کنند و همانا در این زمان (نزول قرآن) همان ایمان به قرآن و اسلام آوردن است.
ای بنی اسرائیل بیاد بیاورید که به موسی کتاب تورات را دادیم و انواع فرقان را عطا نمودیم که توسط آن بین حق و باطل جدایی افتاد و از دشمن نجات یافتید و بر دشمن پیروز شدید و کتاب احکام و علم را داده شد، باشد که به سبب آن هدایت یابید و راه را پیدا کنید.
در آیه ی قبل از قبولی توبه ی آنان بیان شد و حال در این آیه به بیان چگونگی توبه ی آنان پرداخته است و آن اینکه حضرت موسی به قوم خود شرایط را اعلام میدارد و آنان قبول میکنند واز لذت دنیوی درمیگذرند و طبق امر اقدام به خودکشی و قتل یکدیگر میکنند و سایه ای سیاه آنان را در برمیگیرد تا بر یکدیگر رحم نکنند و طبق روایت هفتاد هزار کشته دادند و با دعای حضرات موسی و هارون توبه قبول میشود و هم مقتول و هم قاتل از گناه پاک میشوند. نکته ی این آیه این است که وقتی الله تعالی میگوید که توبه ی شما را پذریفتم بدین معنی نیست که عذابی نخواهد داد بلکه همچنانکه دانسته شد میتواند همره عقوبت باشد وبعد درگذرد و ممکن است که بدون عذاب ببخشد پس اگر گناهی انجام دادیم بیخیال نشویم و باید از عذاب الله در ترس و از بخشش امیدوار باشیم.
وقتی موسی از قوم خود عده ای را برگزید و به کوه طور رفت و آنان درخواست کردند که الله را همانند دیدن اشیاء دنیوی و مادی ببینند و نمیدانستند که در دنیا برای کسانی غیر از انبیاء مقدور نیست و تهدید کردند که تصدیق نخواهند کرد ، صاعقه ای از آتش یا صدا و یا امر مهیبی دیگر آنان در بر گرفت و هلاک ساخت و با دعای حضرت موسی زنده شدند و این اتفاقات درحالی بود که انان یک به یک میدیدند و مشاهده میکردند و در این نعمت نیز اسبابی برای شکر گذاری شما هست یعنی باشد که شکرگذار باشید.
وقتی موسی از قوم خود عده ای را برگزید و به کوه طور رفت و آنان درخواست کردند که الله را همانند دیدن اشیاء دنیوی و مادی ببینند و نمیدانستند که در دنیا برای کسانی غیر از انبیاء مقدور نیست و تهدید کردند که تصدیق نخواهند کرد ، صاعقه ای از آتش یا صدا و یا امر مهیبی دیگر آنان در بر گرفت و هلاک ساخت و با دعای حضرت موسی زنده شدند و این اتفاقات درحالی بود که انان یک به یک میدیدند و مشاهده میکردند و در این نعمت نیز اسبابی برای شکر گذاری شما هست یعنی باشد که شکرگذار باشید.
وقتی بنی اسرائیل از مصر به شام حرکت کردند در تیه گرفتار آمدند و در این واقعه به موسی شکایت کردند که چه بخوریم و چه بنوشیم، و الله تعالی نعمتی بزرگ به آنان ارزانی داشت و ان این بود که گوشت پرنده ای هر روز برای آنان مهیا بود و همچنین نوشیدنی ویا خوردنی دیگری نیز مهیا بود و امر شد که هر روز برای شما خواهد آمد و ذخیره نکنید و این مطلبد که به صاب امر اعتماد کامل داشته باشیم ولی آنان اعتماد نکردند و این خود کفران نعمت است و ذخیره کردند و با این کار فقط به خود ضرر زدند و آن ضرر اینکه این روزی از آنان برداشته شد و دیگری اینکه این کفران نعمت در آخرت موجب عذاب است.
یادآوری نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل و آن اینکه بعد مدت چهل سالی که در تیه سرگردان بودند به آنان اجازه داده شد که به شهر وارد شوند و این اجازه بمعنی راه یافتن آنان به شهر بود و وعده است و در آن شهر آباد میتوانند به انواع نعمت بهره مند شوند و به فراخی استفاده کنند و نعمتی دیگر اینکه وقتی میخواهید وارد آن شهر شوید به درب که رسیدید سجده کنان وارد شوید و حالا این سجده طوری است که به راه رفتن مزاحم نشود و همان میشود که مفسرین گفته اند در حالت انحناء وار شوید و در حین این عمل بگویید حطة یعنی جای قرار به ما بده و گناهان ما را ببخشای و اگر چنین کنید، گناهان شما را میبخشیم و برای نیکان شما زیادتی مهیا است.
پس کسانیکه از آنان که حدود الهی را رعایت نمیکردند بجای اینکه از اوامر الله اطاعت کنند، به قول و به فعل عصیان ورزیدند و کلمه ای را که سبب بخشش آنان میبود را نیز تغییر دادند وبجای طلب بخشش به تمسخر پرداختند و دنیا را ترجیح دادند پس به سبب این فعل خود و به سبب نافرمانی های گذشته ی خود، بر آنان عذابی که موجب هلاک آنان بود نازل شد و این فسق و خروج از طاعت آنان بود که موجب هلاک آنان شد.
ای بنی اسرائیل بیاد بیاورید که نعمتی دیگر را و آن اینکه موسی برای شما طلب آب کرد و الله تعالی به حضرت موسی در قالب معجزه به شما آب داد و آن این بود که موسی بنابر امر الله تعالی ضربه ای به سنگی میزد و دوازده چشمه جوشیدن میگرفت و هریک از طوائف بنی اسرائیل که از فرزندان یعقوب هستند، چشمه ای جداگانه، مهیا میشد و شما ای بنی اسرائیل از روزی که الله به شما بدون مشقت و زحمت شما، برای شما آماده کرده است باید که بخورید و بیاشامید و فساد نکنید که شما در فساد مانده اید.
به بنی اسرائیل نعمتی دیگر را یاداوری میکند که به ان نیز کفران ورزیده بودند و آن این بود که بنی اسرائیل به حضرت موسی درخواست دادند که از غذای یکنواخت خسته هستند و از وی خواستند که از پروردگار خود بخواهد تا برای انان همانند اینکه منّ و سلوی میفرستد، از سبزیجات و حبوبات که در مصر میخوردند نیز بیاورد. و این درخواست در کمال حماقت و تکبر بوده است و حضرت موسی گوشزد میکند که آنچه شما از آن تناول میکنید بهتر است و چگونه شما بجای آن اشیاء پست را طلب میکنید و میگوید اگر بر خواسته ی خود اصرار دارید پس به شهری از شهرها بروید که در آنجا خواسته ی شما فراهم است. از بس بنی اسرائیل کفران نعمت کردند، پس بر انان ذلت و خواری و فقر مقدر گشت و دچار غضب عظیم الهی گشتند و سبب این تقدیر آن است که آنان کفر ورزیدند و مرتکب جنایت قتل علیه انبیاء شدند مثل قتل زکریا و یحیی و شعیاء و باعث این ارتکاب ارتکاب گناهان دیگر و تجاوز از حدود الهی انان بوده است چراکه به گناه خو گرفته بودند که سرانجام ان به کفر و قتل انبیاء انجامیده است. وقتی الله تعالی از عذاب کفار فرمود پس در ادامه به ثواب مومنان نیز اشاره نمود(رازی) و فرمود:
آنانکه قبلا ایمان آورده اند و یا ادعای ایمان کرده اند و کسانیکه بر دین حقیقی حضرت موسی و حضرت عیسی بوده اند و کفار اهل کتاب و غیر آنها، اگر به الله ایمان بیاورند و این ایمان مستلزم قبول اوامر وی تعالی است از قبیل ایمان به پیامبر زمان خودشان و به آخرت ایمان بیاورند که از جمله ی نشانه های قیامت، بعثت رسول الله ص میباشد و به بهشت و جهنم و میزان و مکافات عمل ایمان بیاورند و عمل نیک انجام دهند و در ادعای ایمان راستین باشند، برای آنان نزد الله پاداششان محفوظ است و برای آنان ترس و غمی در آخرت نیست و در این دنیا نیز از آنجا که الله تعالی پاداششان خواهد داد، غم و ترسی ندارند که اعمال آن موصوفان، تلف شود و یا فراموش شود.
بیاد آورید نعمتی دیگر و عنادی دیگر و عهدی که شما ای بنی اسرائیل قبول کردید و وقتی از قبول آن تورات که به درخواست خود شما بود، سرباز زدید و کوهی بر بالای سر شما آورده شد و بدین وسیله قبول کردید و گفتیم که آن عهد را محکم و به جد بگیرید و بدان عمل کنید و تعلیم دهید و فراموش نکنید تا به وسیله ی آن از هلاک رهایی یابید و تقوی پیشه کنید و از گناهان دوری کنید.
بعد اینکه تورات و احکام آن را قبول کردید، اعراض نمودید و اگر فضل خدا نبود در دنیا هلاک و در آخرت دچار عذاب میشدید.
بنی اسرائیل آنان را که در روز شنبه که برای آنان صید حرام بود و باز صید میکردند شناختند و حکم آنان را نیز دانستند و حکم این شد که وقتی از اینکار دست برنداشتند، دستور تکوینی آمد که به بوزینه تبدیل شوند و جزو طرد شدگان قرار گرفتند.
این اتفاق یعنی تنبیه تعدی کسانیکه ماهیگیری را روز شنبه حلال شمردند، و به میمون تبدیل شدند، عبرتی قرار دادیم برای هم عصران آنها و همچنین برای آیندگان و موعظه ای است برای امت محمد که اگر حرامی را حلال شمارند، عقوبتی چنین برای آنها خواهد بود پس تا قیامت یادشان باشد.
بیان قصه ای است که برای بنی اسرائیل در زمان حضرت موسی رخداده است و شرح آن اینکه از بنی اسرائیل مردی ثروتمند بود و فرزندی نداشت و وارث وی برادرزاده ی وی بود و به طمع ارث عموی خود را کشت و بر در مردی دیگر گذاشت و مردم جبهه گیری کردند و آماده ی جنگ شدند و عاقلان و ریش سفیدان گفتند که جنگ برای چه بلکه رسول خدا بین ماست از وی درخواست حل و فصل این قضیه کنیم پس چنین کردند و حضرت موسی طبق همین آیه فرمود که گاوی را ذبح کنند و مردم گفتند آیا ما را مسخره میکنی و حضرت موسی جواب داد که پناه بر خدا که قصد مسخره کردن داشته باشم. (ابن کثیر)
وقتی بنی اسرائیل از جدی بودن خواست حضرت موسی مطمئن شدند گفتند که چگونه گاوی باید باشد و حضرت موسی بیان داشت که گاوی میان سال باشد نه پیر باشد و نه خرد بلکه بین این دو باشد.
بعد اینکه سن گاو مشخص شد باز سوال کردند که این نوع گاو بسیار است پس برای ما بگو که چه رنگی باشد. و حضرت موسی بیان داشت که زرد یکدست و خالص باشد و رنگش باعث خوشی بینندگان آن باشد.
برای بار سوم پرسیدند و خواستند تا الله برایشان مشخص کند که این چه گاوی است که بر ما مشتبه شده است و نمیدانیم کدام گاو را ذبح کنیم و ان شاء الله این بار بیان کند، ما گاو را خواهیم شناخت و هدایت خواهیم شد.
پس حضرت موسی بیان داشت که الله گوید که آن باید گاوی باشد که برای شخم زدن نباشد و نه برای آبیاری بلکه گاو سالم از عیوب باشد که در آن لکه ی سفیدی نباشد.(ابن کثیر)
بیاد آورید وقتی که شخصی را کشتید و در مورد قاتل وی اختلاف کردید و به یکدیگر نسبت دادید و الله آنچه شما در ضمیر خود پنهان دارید را آشکار کننده است.
پس امر شد که آن میت را با بعضی از اعضای گاو بزنند تا زنده شود و قاتل خود را معرفی کند و در مورد اینکه چه عضوی از گاو بوده است چند قول ذکر کرده اند:
بعد از آن قلبهای شما از نرمی و تواضع و خشیت و مهربانی، تهی گشت. پس همانند سنگ شد و یا خشکتر از آن شد. (بحر العلوم) بلکه سنگ نیز از قلب سخت و خشک شده بهتر است. (خازن) و بعضی سنگها هستند که شکافته میشوند و از آن آب خارج میشود. (بحر العلوم) بعضی از سنگها هستند که از ترس الله فرو میریزند.
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.