0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ ۚ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ﴿114﴾
النِّسَآء
تفسیر

خیری در بسیاری از مردم نیست و یا در نجوا و سری سخن گفتن بسیاری از آنها خیری نیست مگر اینکه مردمانی باشند که نجوای خود را بر امر به صدقه و خیرات کرده و به نیکی امر کرده باشند و بین مردم بر اساس شرع اصلاح کنند و کسیکه این امور را برای کسب رضایت الله متعال انجام دهد، زود باشد که به این شخص پاداشی بی نهایت بزرگ، خواهیم داد.

مستندات
لَّا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ
و آن چیزی است که بین خودشان در گوشی سخن میگویند. (بحر العلوم)
یعنی در بیشتر سخنان خود چنین هستند منظور فرستادگان ثقیف و یا قوم طعمه هستند. (بحر العلوم)
در نجوایی که مردم بین خود دارند. (نسفی)
منظور از نجوی، قوم هستند و به معنی سخن سری بین خودشان را نیز گفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ
مگر نجوایی که از برای امر به صدقه باشد و یا امر به قرض باشد . (بحر العلوم)
گفته میشود منظور از معروف امر به معروف و نهی از منکر است. (بحر العلوم)
منظور از صدقه زکات و معروف صدقه ی نفل است. (نسفی)
معروف هر کار نیک است. (نسفی)
اگر منظور از نجوی قوم باشند معنی آیه میشود در بسیاری از مردم خیری نیست مگر اینکه به صدقه و معروف و اصلاح بین مردم امر کنند. (تاویلات اهل سنت)
أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ ۚ
آشتی دادن بین مردم. (بحر العلوم)
اصلاح بین مردم وقتی بین آنها سختی و دشمنی پیش بیاید بدون اینکه در اینکار خروج از حدود شرع نباشد. (ابوسعود)
وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ
و کسی که این مذکورات را انجام دهد. (بحر العلوم)
ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ
برای طلب رضایت الله. (بحر العلوم)
فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا
یعنی در آخرت ثواب و پاداشی بزرگ خواهیم داد. (بحر العلوم)
وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَىٰ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّىٰ وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ ۖ وَسَاءَتْ مَصِيرًا ﴿115﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه با رسول الله ص مخالفت کند یعنی انکار کند و حکمش را قبول نکند بعد اینکه برای وی حق روشن گشت و هدایت آشکار گشت، و از راهی تبعیت کند که خلاف راه مومنان است، وی را به آنی میسپاریم که دوستش داشته است و در آخرت نیز به جهنم داخلش میکنیم و چه بعد جای برگشتی است این جهنم که وی انتخاب کرده است.

مستندات
وَمَن يُشَاقِقِ الرَّسُولَ
کسیکه با رسول الله ص مخالفت کند. (تاویلات اهل سنت)
بعد اینکه با دیدن معجزه و دلایل نبوت، حق برایش آشکار گشت. (ابوسعود)
گفته شده است: وقتی خیانت طعمه برای رسول الله ص آشکار شد خجالت کشید که در مدینه بماند و مرتد شده و به مکه رفت پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
در توحید با رسول الله ص مخالفت کند بعد اینکه توحید برایش آشکار گشت. (بحر العلوم)
ضحاک: عده ای از قریش آمدند و مسلمان شدند و بعد به مکه برگشتند و مرتد شدند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَىٰ
از ابن عباس: یعنی بعد اینکه کافر بود و اسلام برایش آشکار شد و مسلمان شد. (تاویلات اهل سنت)
وقتی امر طعمه مشخص شد و معلوم شد که وی دزدیده است، الله متعال آیه سرقت {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [المائدة: 38] را نازل کرد. به طعمه گفتند که رسول الله ص دستت را قطع خواهد کرد پس طعمه به مکه فرار کرد. (تاویلات اهل سنت)
در داستان طعمه و فرار وی به مکه امده است وقتی در مکه خواست دیواری را بشکافت و دزدی کند دیوار بر روی وی آوار شد و وی را در ان حالت یافتند و وی را از مکه اخراج کردند و به شام رفت و در آنجا از قافله ای دزدی کرد و وی را سنگ زدند و کشتند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ
دینی غیر از دین مومنان را تبعیت کند. (تاویلات اهل سنت)
غیر از آنچه مومنان بر ان هستند از عمل و عقیده که همان دین قیم و راست باشد. (ابوسعود)
در این آیه دلیل بر حجیت اجماع و حرام بودن مخالفت با آن است. (ابوسعود)
نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّىٰ
در روز قیامت آنان را به بتان میسپاریم و بتان نفع و ضرری را مالک نیستند و آنان را از عذاب الهی نجات ندهند. (بحر العلوم)
کلبی: آنی را که در دنیا تولی کرده در آخرت نیز برای ولی قرار میدهیم. (بحر العلوم)
وی را وامیگذاریم با آنچه که وی خودش دوست گرفته است یعنی با شیطان وی را وامیگذاریم. (تاویلات اهل سنت)
وی را با دینی که غیر از دین مومنان اختیار کرده وامیگذاریم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی وقتی خودش شیطان را دوست گرفت الله متعال نیز شیطان را ولیش گرداند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی ما خذلانش میکنیم در آنچه وی اختیار کرده است و ما خودمان جزایش را خواهیم داد. (تاویلات اهل سنت)
وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ ۖ
و در آخرت به جهنم داخلش میکنیم. (تاویلات اهل سنت)
وَسَاءَتْ مَصِيرًا
چه بد جای برگشتی است که وی به آن برگشته است. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا ﴿116﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا الله متعال کسی را که به وی تعالی شرک ورزیده است نمیبخشد و نمیآمرزد و مرتکبان گناهی غیر از شرک را اگر که بخواهد میبخشد. و کسیکه احدی را برای الله متعال شریک سازد، پس وی از راه درست خیلی دور افتاده است و گم شدنی خیلی دور رفته است.

مستندات
إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ
از ضحاک: شیخی از بادیه نشینان نزد رسول الله ص آمد و اظهار کرد: یا رسول الله ص من کهنسالی هستم فرو رفته در گناه و اشتباهات، لیکن به الله متعال از وقتی وی را شناخته ام و ایمان آورده ام، به وی تعالی شرک نورزیده ام و غیر وی ولی برای خود نگرفته ام و در گناه نیافتاده ام که در آن بر الله متعال جرات کرده باشم و بر وی کبر ورزیده باشم و من پشیمانم و آمرزش طلب، با این احوال حال من نزد الله متعال چگونه خواهد بود؟پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته میشود در حق وحشی قاتل حمزه رض نازل شده است. (بحر العلوم)
شرک در اعتقاد است و آن اینگونه است که غیر وی تعالی را در الوهیت و ربوبیت، شریک دانسته شود و همینطور شرک در عبادت است و شرک در عبادت و ربوبیت و الوهیت را یکی دانسته است. (تاویلات اهل سنت)
عفو نمیکند و نمیپوشاند کسی را که احدی از مصنوعات الله تعالی را با وی تعالی در استحقاق عبادت شریک بداند. (فواتح الالهیه)
وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَاءُ ۚ
در آیه دلیل بر این استکه با ارتکاب انواع گناهان، کسی مشرک نمیگردد چراکه با توبه شرک نیز بخشیده میشود. (تاویلات اهل سنت)
یعنی طعمه اگر مشرک نمیشد در انچه که از گناهان انجام داده بود در مشیئت الهی میبود و امرش برای الله میبود که ببخشد یا عذاب دهد و همینطور هرکسی که مرتکب گناهی میشود نیز چنین است مگر اینکه جرمش شرک باشد که وی از کسانی است که اگر بر شرک بمیرد، حتما به جهنم خواهد رفت. (طبری)
وَمَن يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا
کسیکه غیر از الله را عبادت کند، پس وی از هدایت گمراه شده است گمراهی دور از حق. (بحر العلوم)
چراکه شرک بزرگترین گمراهی هاست و دورترین از راه درست و راستی است. (بیضاوی)
إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا ﴿117﴾
النِّسَآء
تفسیر

و آن بت پرستان چیزی که غیر از الله متعال باشد را عبادت نمیکنند مگر بتانی را که در زعم خودشان دختر هستند و همینطور فرشتگان را که به گمان خود دختر الله میدانند عبادت میکنند و این عبادت بتان چیزی نیست جز عبادت شیطان و پیروی از شیطان. نکته: عرب از آنجا که پسر را بر دختر ترجیح میدادند و فکر میکردند که جنس نر بر مونث برتری دارد و از طرف دیگر با اهل اسلام مجادله میکردند پس الله متعال بیان کرد که شما که چنین تفکری دارید آنچه که غیر از الله متعال است را دختر و زن میدانید پس شما عبادت کننده ی زن هستید. نکته: شیطان در میان تمامی اقوام منفور و دشمن حساب میشود و این عرب نیز فکر میکردند که از شیطان دوری میکنند و الله متعال در اینجا بیان داشت که شما با عبادت بتان در اصل دارید شیطان را عبادت میکنید و آنچه را که نفرت دارید، مورد عبادت و اطاعت قرار میدهید.

مستندات
إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا
غیر از الله متعال عبادت نمیکنند مگر بتانی مرده را عبادت میکنند. این قول ابن عباس است. (بحر العلوم)
ایلی از عرب نبود مگر اینکه بتی داشت که آن را اناث بنی فلان میگفتند. (نسفی)
گفته شده: آنان بتان را دختران الله میگفتند. (نسفی)
از حسن: اِناث، شیی مرده ای که روحی در آن نیست. (بحر العلوم)
سدی: آنان را یعنی بتان را به اسم زنان نامیدند از لات و عُزّی و مناة. (بحر العلوم)
گفته اند که منظور فرشتگان هستند چراکه آنان فرشتگان را دختران الله متعال میدانستند. (بیضاوی)
گفته اند: از آنجا که بت پرستان بتان خود را با انواع زیور آلات مثل زنان میآراستند. (ابوسعود)
از آنجا که نامهای آن بتان نام زنان بود، اناث گفته شد. (ابوسعود)
گفته شده است که اناث از وثن یعنی بت است و در قرائت حضرت عائشه اوثانا آمده است یعنی آنان چیزی غیر از الله را عبادت نمیکنند مگر بتان را. (تاویلات اهل سنت)
از ابی بن کعب: همراه هر بتی جنی بوده است. (الدر المنثور)
وَإِن يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَّرِيدًا
و آنان عبادت نمیکنند مگر شیطانی متکبر و از حد گذرنده را. (بحر العلوم)
اینگونه بوده است که شیطان داخل بتان شده و با آنان صحبت میکرد. (بحر العلوم)
چراکه این شیطان بود که آنان را بر عبادت بتان تشویق میکرد و آنان اطاعت کردند و این اطاعت آنان از شیطان همان عبادت وی بود. (نسفی)
یعنی شیطان به آنان عبادت بتان را تزیین میکرد. (بحر العلوم)
مارد و مَرید: خودش فاسد است و فساد کننده نیز هست. (بحر العلوم)
مارد کسیکه علاقه ای به خیر ندارد. (بیضاوی)
لَعَنَهُ اللَّهُ ۘ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا ﴿118﴾
النِّسَآء
تفسیر

شیطان مورد لعنت الله متعال است و این شیطان گفت: قطعا من از بندگانت کسانی را که تبعیت از من خواهند کرد و سهمشان مشخص شده است، را خواهم گرفت.

مستندات
لَّعَنَهُ اللَّهُ ۘ
لعنت یعنی دور شدن از رحمت الهی برای همین ملعون نامیده شد چراکه از رحمت الهی دور شده است و طرد شده است. (تاویلات اهل سنت)
لعنت در عرف دورکردن همراه و بغض و دشمنی است. (قرطبی)
صفت شیطان است. (ابوسعود)
وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا
در اینجا عده ای را با خودش همراه کردن را به قطعیت گفت و در آیه ی {وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} [سبأ: 20] گمان است و در حقیقت نیز چنین گمان داشته است و بعدا محقق شده است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی از آنان سهم خودم را خواهم گرفت با اغوای آنها و گمراهشان خواهم کرد و آن کفار و گناهکاران هستند. (قرطبی)
نصیب مفروض یعنی سهمی معلوم. (تاویلات اهل سنت)
اینکه چه کسی از وی اطاعت خواهد کرد و چه کسی نخواهد کرد مشخص شده است. (تاویلات اهل سنت)
در خبر آمده است: از هر صد نفر یک نفر برای الله متعال و باقی آن برای شیطان است. (قرطبی)
در مورد نصیب گفته شده است که اطاعت مردم از شیطان در اموری است که از جمله ی آنها این است که برای کودک متولد شده میخی کوبیده میشود و در روز هفتم کودک را دور میدهند و میگفتند: اینکار برای این است که عُمّار ؛ساکنان در خانه ها از جن؛ وی را بشناسند. (قرطبی)
الله متعال دلیل اقامه کرد بر اینکه شرک غایتش و انتهایش گمراهی است چراکه آنچه عبادت میکنند منفعل است و کار اختیاری انجام نمیدهد و این با الوهیت منافات دارد چراکه اله باید فاعل باشد نه منفعل و بعد بیان داشت که این عمل عبادت شیطان است و این بدترین گمراهی هاست. به سه دلیل:
اولا از حد گذرنده و مارد است و در گمراهی فرورفته است و هیچ علاقه ای به خیر و هدایت ندارد پس اطاعت وی گمراهی دور از هدایت است.
ثانیا وی ملعون است پس کسی که از وی اطاعت کند برای اطاعت کننده اش چیزی غیر از گمراهی و لعنت نمیآورد.
ثالثا وی در غایت دشمنی با انسان است و سعی در هلاک آنان دارد پس دوستی با وی نهایت گمراهی است عبادتش دیگر غیر قابل توجیه. (بیضاوی)
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا ﴿119﴾
النِّسَآء
تفسیر

و قسم که آنان را به گمراهی میکشانم با وسوسه ی خود و تمام تلاش خودم را بکار میگیرم تا گمراه شوند و به آنان امید واهی میدهم و اطمینان میدهم که بهشت و جهنمی درکار نیست و هرچه هست همین دنیا است و اگر هم که بخواهد توبه کند گویم که وقت زیاد است و قسم که به آنان امر خواهم کرد تا برای خود دینی من درآوری درست کنند و حیوانات را برای نشان کردن به عبادتی من درآوردی، گوش آنان را بکنند و بکشافند و استفاده نکنند و قسم که به آنان فرمان میدهم تا خلقتی که الله متعال برای هر مخلوقی معین کرده است را تغییر دهند و کاری میکنم که دین و آنچه با فطرت همخوانی دارد را تغییر دهند و کسیکه شیطان را برای خود ولی بگیرد بجای اینکه الله را ولی خود بگیرد پس وی زیان دیده است زیانی آشکار که بر کسی پوشیده نیست. نکته: در مورد تغییر خلق الله انواع اقوال روایت شد و آنچه مسلم است در این زمان عده ای کاری انجام میدهند که بار هر تفسیری مشمول تغییر مورد نظر در این آیه میگردد مثل تغییر جنسیت که قطعا جزو تغییر خلق الله است و تغییر دین الله و تغییر شرع است چراکه همانطور که در روایات ذکر شد، وقتی الله موجودی را برای کاری خلق میکند و احکام بخصوص خود را دارد این عمل تغییر جنسیت انجام دهنده، آن را تغییر داده است و همینطور آن عده ای که خود را به حیوانات شبیه میکنند از قبیل تیز کردن گوش و تغییر ابرو که خود اعتراف دارند که این ابروی شیطانی است و یا امثال آنها که از صفت انسان بودن خود را خارج میکنند و یا این افرادی که خالکوبی را به حدی رسانده اند که انسان عاقل وقتی آنها را میبیند، حالت تهوع به خود میگیرد و منزجر میشود. الله متعال را از گمراهی های شیطان در امان بدارد.

مستندات
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ
الله متعال از شیطان و کارهایش خبر میدهد تا از آن بر حذر باشیم. (تاویلات اهل سنت)
از هدایت و حق گمراهشان خواهم کرد. (بحر العلوم)
با فراخواندن به گمراهی و با تزیین آن و با وسوسه کردن چراکه اگر اجرای گمراه کردن به شیطان بود همه را گمراه میکرد. (نسفی)
وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ
به آنان امید طول بقای در دنیا و رسیدن به نعمتها و لذتهای آن را میدهد تا به سوی ان میل کرده و حریص شوند و دنیا بر آخرت ترجیح دهند و گوش حیوانات را بشکافند و بر خود و بر مردم حرام گردانند و این همان بحیره است که عرب بر خود و دیگران خوردن ان را حرام میگرداندند. (احکام جصاص)
به باطل خبر میدهم که بهشت و جهنمی و زنده شدن بعد مرگ نیست. (بحر العلوم)
یعنی به زندگی طولانی داشتن و خیر و توبه و آمرزش همراه با اصرار بر گناه. (اعراب القرآن نحاس)
وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ
تبتیک یعنی تقطیع و در اینجا منظور شکافتن گوش حیوان است بعنوان نشانی برای بحیره و ای روایت از قتاده و عکرمه و سدی است. (احکام جصاص)
در جاهلیت اینگونه بودند که وقتی شتری پنج بار میزایید و آن نرینه بود استفاده از ان را بر خود حرام میکردند. (نسفی)
وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ ۚ
سه وجه در معنی این آیه گفته اند:
الف: از ابن عباس رواية إبراهيم ومجاهدو الحسن وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ: دین الله را با تحریم حلال و حلال دانستن حرام، تغییر میدهند.
ب: از أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ رِوَايَت شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ وَعِكْرِمَةَ وَأَبِي صَالِحٍ: منظور اخته کردن است.
ج: از عَبْدِ اللَّهِ وَالْحَسَنِ: منظور خالکوبی است. (احکام جصاص)
به مجاهد گفتند که عکرمه آن را اخته کردن میداند و مجاهد گفت وی را چه شده است که این را میگوید در حالیکه میداند اخته کردن نیست و این را به عکرمه خبر دادند و وی گفت: آن فطرت الله است. (بحر العلوم)
زجاج: الله متعال چهارپایان را خلق کرد تا سوارش شوند ولی انها آن را بر خود حرام کردند و خورشید و ماه و سنگ را خلق کرد و مسخر مردم ساخت ولی آنها آن را اله گرفته و عبادت کردند پس خلق الله را تغییر دادند. (بحر العلوم)
گفته شده: منظور از تغییر خلق الله، اکتفای مردان به مردان و زنان به زنان است. (درج الدرر) یعنی در اعمال جنسی.
با کور کردن حامی و از سوار شدن بر ان آزادش میکردند و یا اخته کردن است که این اخصاء برای حیوانات جایز است و برای انسان ممنوع است. (نسفی)
حامی شتری که از وی ده بچه گرفته باشند بعد این زایمان این عمل را با آن انجام میدادند. (دهخدا از ترجمان القرآن جرجانی)
و یا با نفی نسبها و الحاق کسی به خود و نسبت فرزندی دادن به خود و تغییر سفیدی موی با رنگ سیاه و یا با شبیه شدن مرد به زن و زن به مرد و یا تبدیل فطرت الله که همان دین اسلام است. (نسفی)
از راه و نهجی که الله قرار داده است تغییر میدهند تغییر صورت یا صفت باشد. (ابوسعود)
گفته شده است: آن اشیایی است که از ان نهی وارد شده است که در مورد بدن خود انجام دهیم یعنی خالکوبی و کندن موی صورت و بین دندانها را باز کردن یا نزدیک کردن و موی انسانی دیگر را به موی خود وصل کردن است. امکان ندارد که در ان روز به ذهن شیطان این امور خطور کرده باشد چراکه این را در روزی گفت که از الله متعال تا روز قیامت فرصت خواست و این بعید است والله اعلم. (تاویلات اهل سنت)
وَمَن يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا
و کسیکه شیطان را عبادت کند و از وی اطاعت کند. (بحر العلوم)
فراخوان شیطان را اجابت میکند. (نسفی)
دوستی دو نوع است یکی اینکه واقعا دوست خود میگیری و دیگری این است که قصد دوست گرفتن نداری ولی کاری انجام میدهی که نفعش به طرف میرسد و این بدون قصد دوست و ولی وی شده است. (راغب)
مِّن دُونِ اللَّهِ
یعنی امر الله را و اطاعت از وی را ترک کرده. (بحر العلوم)
فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُّبِينًا
وی از حق گمراه شده است گمراهی آشکار. (بحر العلوم)
زیانی آشکار در دنیا و آخرت کسب کرده است. (نسفی)
چراکه سرمایه اش را ضایع کرده است و بجای مکانش از بهشت، جهنم و آتش را گرفته است. (ابوسعود)
در دنیا به رفتن منافع اموال خود با نثار آن به بتان و در اخرت نیز به مورد عذاب واقع شدن. (تاویلات اهل سنت)
يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ ۖ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا ﴿120﴾
النِّسَآء
تفسیر

شیطان به پیروان خود وعده ی دروغین میدهد و از انجام کار خیر میترساند و آنان را به آرزوهای دور و دراز دچار میکند و شیطان به دوستان خود وعده ای نمیدهد مگر وعده ی غرور میدهد. نکته: کار شیطان فقط حرف زدن و توجیه و وسوسه است و وعده های پوچ و بی عاقبت است که نه با عقل جور درمیآید و نه اخلاق انسانی و نه با دین. نکته: نمیتوان با گفتن اینکه به عقل من این درست است و یا به ذهن من چنین خطور کرد و یا من چنین خواب دیدم و یا به من چنین الهام شد، راه درست را دانست چراکه این کار شیطان است که وسوسه میکند و خواطر فاسد به ذهن انسان میدهد پس میزانی برای شناخت درست از نادرست لازم است و آن شرع است نه چیز دیگر.

مستندات
يَعِدُهُمْ
یعنی شیطان به آنان وعده میدهد و از فقر میترساند تا آنان صله ی رحم بجای نیاورند و در راه خیر خرج نکنند. (بحر العلوم)
آنان را وسوسه میکند که بهشت و جهنمی نیست و حساب و کتاب و زنده شدنی نیست. (نسفی)
وعده ای میدهد که به آن عمل نمیکند. (بیضاوی)
وَيُمَنِّيهِمْ ۖ
به باطل به آنان خبر میدهد که در این کار خیر برای انان ثوابی نیست. (بحر العلوم)
به انان امیدی میدهد که به آن نخواهند رسید. (نسفی)
وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا
وعده ی شیطان برای آنان چیزی نیست جز باطل. (بحر العلوم)
غرور یعنی نشان دادن چیزی که خلاف چیزی است که در ظاهر نشان میدهد. (نسفی)
غرور یعنی اینکه آنچه به ضرر شخص است را به نفع وی نشان بدهی. (بیضاوی)
این وعده از طریق خواطر فاسد رخ میدهد و یا بوسیله ی دوستانش القا میشود. (بیضاوی)
أُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا ﴿121﴾
النِّسَآء
تفسیر

آن افرادی که صفات آنان در آیات قبلی بیان شد که دانسته یا نادانسته از شیطان پیروی میکنند و از وسوسه های وی دچار گمراهی میشوند، در آخرت جایشان جهنم است و هیچ راه فراری و مکانی برای فرار و پناهگاهی که آنان را از آتش جهنم نجات دهد، پیدا نمیکنند.

مستندات
أُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ
یعنی کسانی که از شیطان اطاعت میکنند مکان بازگشت آنان، جهنم است. (بحر العلوم)
وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا
جای پناهی و جای فراری از ان نمییابند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی آن افراد در دام شیطان گرفتار شده اند همانطور که در دنیا در موالات و دوستی با شیطان تفکر نکردند، در اینکه چگونه در اخرت از مصاحبت با وی فرار کنند نیز تفکر نکردند. (راغب)
و از آن جهنم جای فراری پیدا نمیکنند. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۖ وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا ۚ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا ﴿122﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسانیکه ایمان آورده اند بر طبق آنچه در اسلام تعیین شده است و اعمال نیک انجام داده اند ان اعمال نیک که در اسلام آمده است پس زود باشد که آنان را وارد باغهایی خواهیم کرد که در ان نهرها جاری هستند و این جاری بودن و این در نعمت بودن برای ابد است یعنی نهایتی ندارد و حال خوبشان دگرگون نشود. این وعده ای است که الله متعال داده است و این وعده ی الهی حق است و راست و آیا کسی پیدا میشود که از الله متعال در وعده و در قول صادقتر باشد؟ خیر هیچکس از الله متعال صادقتر نیست. نکته: همانطور که در آیه دیدیم شیطان نیز وعده میدهد و همگی قبول دارند که شیطان بد است و الله متعال نیز وعده میدهد و با تاکید بیان میکند که وعده اش صادق است و همانطور که در مورد عذاب بر کفار در زمان رسول الله ص وعده داده است و عملی شده است و همانطور که تا بحال رسول الله ص از آینده خبر داده اند و ان شده است و مسائل علوم تجربی همگی در تایید اسلام و مسائل مطرح شده در اسلام، هستند پس حداقل این است که وعده ی الله متعال مقابل وعده ی شیطان است، حال چه کسی به وعده ی شیطان عمل خواهد کرد و اگر تفکر کنند هیچ از وعده ی شیطان حمایت نخواهد کرد. نکته: در کنار خالدین که به معنی همیشگی است کلمه ی ابد را ذکر کرده است به نظر میرسد از این جهت است که انسان ها در دنیا از جاودانگی و همیشگی و بی نهایت سخن میگویند و همانطور که در فروش انواع کالاها میبینیم نام همیشگی و بی نهایت استفاده میکنند ولی همگی محدود هستند پس نکته ی ذکر ابد یادآوری این مطلب است که وقتی من؛الله؛ در قرآن میگویم که همیشگی است منظور ابدی است و بی نهایت حقیقی است تا تامل کنید و بدانید که از چه سخن میگویم.

مستندات
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
و با کفر ورزیدن از شیطان اطاعت امر نکرده اند. (نسفی)
کسانی که الله متعال را یگانه دانستند و اعمالی را که به آن تکلیف شده اند را انجام داده اند. (بحر مدید ابن عجیبه)
کسانیکه الله متعال را و رسولش را و قرآن را راست دانستند و باور داشتند و فرائض را ادا کردند و از نواهی دوری کردند. (بحر العلوم)
سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
به بستانهایی داخلشان خواهیم کرد که چهار نهر از آن جاری است یعنی نهرهایی از آب بی رنگ و بو و بی طعم یعنی صاف و گوارا و از شیر و از خمر و از عسل. (بحر العلوم)
خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۖ
در حالیکه مقدر شده است که آنان به ابد در باشند. (تفسیر ملاعلی قاری)
یعنی با آرامش که حالشان تغییر نمییابد. (بحر العلوم)
وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا ۚ
وعدالله تاکید جمله ی قبل است یعنی داخل شدن این افراد موصوف، وعده ای است که الله متعال قبول کرده است و مورد تاکید است و حقا نیز تاکید وعده الهی است که میگوید این وعده موکدا حق و درست است. (نسفی)
وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا
اسفتهام به معنی نفی است یعنی کسی راستگوتر از الله متعال نیست. (نسفی)
تمام وعده های خود را تاکید بیان داشت تا بدانند که مقابل وعده های دروغین شیطان، وعده های راستین الله متعال برای اولیای خود، قرار دارد. (نسفی)
لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ ۗ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا ﴿123﴾
النِّسَآء
تفسیر

به تمنا و آرزوی شما مسلمانان و یا هر شخص دیگر نیست و نه به تمنای اهل کتاب است. تا بیخیال شوید و مشغول گناه شوید از کفر گرفته تا هرگناه دیگر، هرکس عمل سوئی انجام دهد، اگر کفر باشد قطعا و اگر غیر آن باشد، حکم مقدر و حکم مقرر این است که جزای ان داده میشود. دیگر اینکه در مورد این حکم برای صاحب گناه کسی غیر از الله متعال برای وی بعنوان ولی نیست تا عذاب را دفع کند و همینطور یاری رسانی نیست که به وی نفعی رسانده و مانع عذاب وی شود پس ورود به بهشت و دوری از آتش به انجام فرامین الله متعال است. نکته: همانطور که با گفتن من مسلمان هستم بدون عمل به اوامر شرع، نمیشود از مجازات فرار کرد، همانطور است که با گفتن من فلان مذهب هستم و یا با گفتن من از مرید فلان پیر هستم و یا پیرو فلان علامه هستم نیز نمیشود از اوامر و نواهی الهی فرار کرد و اگر کسی عمل سوئی انجام دهد، مجازات خواهد شد. نکته: همانطور که در تفسیر از مفسران مشاهده میکنیم دو بحث وجود دارد یکی عذاب و مجازات و دیگری عدم اعتنا به آرزوی مسلمانان و نه اهل کتاب، از طرف دیگر جزو ثوابت اسلام و حداقل در مذهب اهل سنت و بر طبق آیات قبل این آیه و آیات دیگر، مورد عذاب قرار گرفتن مومن در مشیت الهی است که اگر خواست عذاب دهد و اگر خواست میبخشد حال در این آیه مفسران گمان کرده اند که با آیه ی قبل که عفو از غیر شرک آمده است، همخوانی نداشته باشد پس گفتند که منظور آیه باید مشخص گردد و به استناد آیات و احادیث محمل و محل تاویل درست را بیان کرده اند. آنچه بنده متوجه میشوم این است که وقتی در آیات قبلی مسلمان شدن را ملاک ورود به بهشت قرارداد و غیر از شرک را به مشیتش سپرد و متفق هستیم بر اینکه مومن فاسق بالاخره به بهشت خواهد رفت،و از طرف دیگر تا نزول این آیه از مسلمانان و فوائد و وعده هاییکه برای مسلمان شدن داده شده است، گفت و بیان کرد و تشویق کرد، حال این وعده ها برای مسلمانان یک نوع بیخیالی به وجود اورد که بله وقتی من واقعا مسلمان هستم پس این گناهان غیر از شرک را الله خواهد بخشید و ممکن است که اقدام به انجام گناه صورت بگیرد و الله متعال برای رد این خیال و برای اینکه مسلمانان حواسشان جمع شود این آیه و آیه ی قبل را که همراه ایمان عمل صالح را نیز اورده است نازل کرده است. و این نکته با شان نزول ذکر شده نیز همخوانی دارد. سخن اخر در این مورد اینکه الان مشاهده میکنیم عده ای با گفتن من سنی هستم و یا حنفی یا به مطرح کردن مذهبی دیگر یک نوع بیخیالی برایش درست شده است که لامبالات شده اند، این آیه در رد آنان است.

مستندات
لَّيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ ۗ
اهل کتاب گفتند که ما مسیحی هستیم ما یهودی هستیم و گفتند که فقط ما به بهشت میرویم و مسلمانان گفتند که ما مسلمان هستیم و گناه برای ضرری ندارد پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
نه بر طبق آرزوی شما مسلمانان است و نه بر طبق امیال اهل کتاب. (بحر العلوم)
آنچه الله متعال به شما وعده داده است به تمنای شما مسلمانان و نه به تمنای اهل کتاب حاصل نمیشود بلکه با ایمان و عمل صالح حاصل میشود. (ابوسعود)
از حسن: ایمان به تمنی نیست بلکه به رسوخ در قلب است و تایید آن با عمل است عده ای را امید آمرزش مشغول داشت و از دنیا رفتند در حالیکه هیچ حسنه ای انجام نداده اند و گفتند که به الله متعال حسن ظن داریم و آنان در این ادعا دروغ میگویند چراکه اگر حسن ظن داشتند عمل را نیز حسن میداشتند. (ابوسعود)
گفته شده است: مسلمانان و اهل کتاب بر یکدیگر فخر فروشی کردند و اهل کتاب گفتند: ما پیامبرمان قبل پیامبر شماست و کتابمان قبل کتاب شماست پس ما اولی هستیم و مسلمانان گفتند: پیامبر ما خاتم انبیا است و کتاب ما ناسخ کتب دیگر پس ما اولی به الله متعال هستیم. پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
مَن يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ
کسی گناهی هرچند غیر از شرک را انجام دهد، عذاب داده خواهد شد. (بحر العلوم)
زجاج: پاداش و ثواب الله متعال بر اساس امیال شما و یا اهل کتاب نیست. یعنی به بهشت کسی وارد میشود که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده باشد نه بر طبق گمان شما است. (بحر العلوم)
کسیکه بدی انجام دهد، آرزوی وی برای نفعی ندارد. (بحر العلوم)
در دنیا ویا در اخرت جزایش را خواهد دید. (ابوسعود)
وقتی این آیه نازل شد این امر بر مسلمانان سنگین آمد و حضرت ابوبکر گفت: پس نجات چگونه خواهد بود؟ رسول الله ص فرمودند: مگر بیمار نمیشوی؟ مگر به تو را سختی نمیرسد؟ اینها جزای بدی هستند. (بحر العلوم)
ابن عمر بر ابن زبیر گذر کرد در حالیکه به دار آویخته شده بود و گفت: خدا بیامرزدت سه بار گفت و بعد گفت که من تو را غیر این نمیشناسم که تو زیاد نماز میخواندی و زیاد روزه میگرفتی و صله ی رحم را بجای میاوردی و قسم که من امید دارم که الله متعال بخاطر بدی و مصیبتی که اینجا دیده ای ، در آخرت مورد عذاب قرار نخواهی گرفت چراکه از حضرت ابوبکر شنیده ام : رسول الله ص فرموده اند: کسیکه بدی انجام دهد در دنیا عذابش را خواهد دید. (بحر العلوم)
ضحاک: منظور از سوء، کفر است. (بحر العلوم)
مجاهد: قریش گفتند که مبعوث نمیشویم و عذاب داده نمیشویم پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
وَلَا يَجِدْ لَهُ مِن دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا
یعنی کفار برای خود غیر از الله متعال برای خود ولیی پیدا نمیکند تا عذاب را دفع کند و یاری رسانی هم نیست که سودی برساند و مانع عذاب وی شود. (بحر العلوم)
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَٰئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا ﴿124﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسیکه عملی از صالحات انجام دهد در حالیکه ایمان دارد و مومن است، آن موصوفان به این صفات داخل بهشت شوند در حالیکه ذره ای حتی به اندازه ی حفره ی پشت هسته ی خرما نیز به آنها ظلم کرده نشود.

مستندات
وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ
و کسیکه فرائض را انجام میدهد و از حرام ها اجتناب میکند، چه مرد باشد چه زن باشد، (بحر العلوم)
کسیکه از مقداری یا شیی از صالحات را انجام دهد، چراکه همه نمیتوانند کل صالحات را انجام دهند و به انجام کل آنها کسی مکلف نیست. (ابوسعود)
وَهُوَ مُؤْمِنٌ
در حالیکه به ثواب و عذاب اعتقاد و باور دارد، (بحر العلوم)
شرط است که عمل مقارن با ایمان باشد چراکه بدون ایمان عمل اعتباری ندارد. (ابوسعود)
فَأُولَٰئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ
آن موصوفان به ایمان و عمل صالح، (ابوسعود)
بی شک به بهشت داخل میشوند، (بحر العلوم)
به سبب اعمالشان وارد بهشت میشوند. (بحر العلوم)
این آیه دال بر این است که منظور در من یعمل سوء در آیه ی قبل، منظور شرک بوده است. (تاویلات اهل سنت)
دلیل است بر اینکه عمل صالح جزو ایمان نیست. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا
از ثواب آنها چیزی کم کرده نشود حتی به اندازه ی فرورفتگی و شکاف پشت هسته ی خرما و یا فرورفتگی کوچک پشت هسته ی خرما. (بحر العلوم)
وقتی از ثواب مطیع کوچکترین شیی کم کرده نمیشود به طریق اولی مشخص است که بر عذاب عاصی ذره ای اضافه نخواهد کرد چراکه پاداش دهنده ارحم الراحمین است. (ابوسعود)
وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۗ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا ﴿125﴾
النِّسَآء
تفسیر

چه کسی بهتر و نیکوتر است از نظر دینی از کسی خودش را و رخش را تسلیم الله متعال کرده است در حالیکه کارهایش را به نیکی انجام میدهد و شرایط و ارکان آن عمل را بجای میاورد و در حالیکه از دین ابراهیم و سنت ابراهیم پیروی کرده است و این دین ابراهیم از ادیان دیگر مایل به حق است و الله متعال است که ابراهیم را دوست خود گرفته است و مقامی والا به وی عطا کرده است.

مستندات
وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا
دین اسلام را بر سایر ادیان فضیلت داد. (قرطبی)
مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ
دینش را خالص برای الله قرار داده است و در برابر آن فروتنی کرده و با عبادت به سوی الله متعال گردیده است . (قرطبی)
ابن عباس: منظور حضرت ابوبکر است. (قرطبی)
از رسول الله ص: اگر ایمان ابوبکر را با ایمان سائر خلق وزن کرده شود، ایمان ابوبکر ترجیح مییافت و رسول الله ص باز فرمودند: در دینش قوی ودر بدنش ضعیف است. مشخص است که وقتی با اهل رده به تنهایی جنگ میکند بخاطر قوی بودن در دینش است نه اینکه ایمانش بیشتر باشد و ایمان دیگران کمتر باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَهُوَ مُحْسِنٌ
در حالیکه یگانه پرست است و موحد است و اهل کتاب در این داخل نیستند چراکه آنان ایمان به محمد ص را ترک کرده اند. (قرطبی)
یعنی جمیع آنچه انجام میدهد را خوب انجام میدهد چراکه در آن علم دارد. (تاویلات اهل سنت)
و یا به معنی اینکه از عملش از فرائضش بیشتر است. (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۗ
ملة یعنی دین. (قرطبی)
ملة به معنی دین و نیز به معنی سنت نیز امده است و در اینجا سنت مناسبتر است چراکه دین تمامی انبیاء یکی است و دین ابراهیم با دین انبیای دیگر تفاوتی ندارد و سنتها و شریعت ممکن است که تفاوت داشته باشند. (تاویلات اهل سنت)
تخصیص سنت ابراهیم از این جهت است که با سنت رسول الله ص موافق است. (تاویلات اهل سنت)
حنیف یعنی مخلص. (تاویلات اهل سنت)
حنیف: مایل از ادیان منحرف. (ابوسعود)
حنیف یعنی مایل به حق . (تاویلات اهل سنت)
وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا
در اخبار آمده است که الله متعال به ابراهیم وحی کرد که من بر روی زمین خلیلی دارم و ابراهیم پرسید: آن چه کسی است؟ حق تعالی پرسید: برای چه میپرسی؟ ابراهیم جواب داد: تا من نیز وی را دوست بدارم. الله متعال جواب داد: آن شخص تو هستی. (تأويلات أهل سنت)
اصل خلة: منزلت و رفعت و احترام است. (تأويلات أهل سنت)
یعنی برای ابراهیم جایگاهی و منزلتی نزدش در نظر گرفته است که برای کسی دیگر نیست چراکه الله متعال وی را به انواع بلایا امتحان کرد و در محنتهایی قرار داد که کسی دیگر را چنین امتحان نشده است و وی شکیبایی کرد و از جمله اینکه به آتش انداخته شد و صبر کرد و از کسی غیر از الله کمک نخواست و کسی مثل وی به ذبح فرزند امتحان نشده است و کسی مامور نشد که زن و فرزندش را در مکانی که نه آبی هست و نه غذایی رها کند و مثالهای دیگر که وی را شایسته ی خلت میکند. (تأويلات أهل سنت)
ممکن است این کرامتی که به حضرت ابراهیم داده شده است این باشد که همه ی ادیان اسمانی خود را منتسب به وی میدانند. (تأويلات أهل سنت)
گفته اند: خلیل گرفتن وی بخاطر این بود که عطا میکرد و نمیگرفت و مهمان را دوست داشت و تنها غذا نمیخورد هرچند مدت زمان طولانی باشد. (تاویلات اهل سنت)
آورده اند: زمانی حضرت ابراهیم غلامان خود را برای گرفتن طعام به نزد دوست (خلیل)ش فرستاد و وقتی پیش وی رفتند و قضیه را گفتند، دوستش گفت اگر ابراهیم طعام را برای خود میخواست به وی میدادیم ولی میدانم که وی برای مهمانانش میخواهد و ما نیز در تنگی هستیم مثل مردم دیگر و چیزی نداد و غلامان برگشتند و از خجالت مردم که منتظر بودند کیسه ها را از تنه ی خرما پرکردند و دم خانه ی ابراهیم گذاشتند و برگشتند و یکی از انها به ابراهیم قضیه را تعریف کرد و حضرت ابراهیم غمگین شد که مردم منتظر هستند و به آنها چه بگوید و به خواب رفت و بعد وقتی کیسه را گشودند دیدند که پر از آرد سفید است و ساره از آن نان پخت و وقتی ابراهیم بوی نان را استشمام کرد بیدار شد و گفت که این از کجا امده است و ساره گفت فرستاده ی دوست (خلیل)ت است و ابراهیم گفت خیر بلکه این از نزد خلیلم الله متعال آمده است. از این جهت الله متعال وی را خلیل نامید. (ابوسعود)
گفته میشود: وقتی فرشتگان نزد ابراهیم آمدند و غذا به آنها داد و آنها نخوردند. ابراهیم گفت: چرا نمیخورید؟ گفتند ما چیزی را تا ثمن آن را ندهیم نمیخوریم. ابراهیم گفت پس ثمنش را بدهید و بخورید. گفتند: ثمنش چیست؟ گفت اینکه اول آن بسم الله بگویید و اخرش الحمد الله بگویید. فرشتگان گفتند مستحق این است که خلیل الله باشد پس الله متعال وی را خلیل خود گرفت. (بحر العلوم)
و دیگر گفته میشود: ابراهیم بزرگان کفار را جمع کرد و مهمانی داد و به آنان هدایا داد و به آنان احسان کرد. پس آنان گفت: چه حاجتی داری؟ گفت: اینکه به الله متعال سجده کنید و آنان سجده کردند و ابراهیم گفت: یا الله من آنچه در توانم بود را انجام داده ام تو نیز آنچه را که اهلش هستی را انجام ده و الله متعال انان را توفیق اسلام داد و وی را خلیل خود گرفت. (بحر العلوم)
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا ﴿126﴾
النِّسَآء
تفسیر

و برای الله متعال است نه کسی دیگر، مالکیت و خلق تمام آنچه در آسمانها و زمین است و الله متعال همیشه با علم و قدرتش بر همه چیز احاطه و تسلط دارد.

مستندات
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ
کل آنچه در آسمانها و زمین است برای الله متعال بنده هستند و در مالکیتش هستند و در حکمش هستند. (بحر العلوم)
دلیل است بر اینکه این ابراهیم است که به دوستی با الله نیاز دارد نه از برای نیاز الله به وی چراکه الله متعال منزه از نیاز است. (نسفی)
هم در خلق و هم در ملک برای الله متعال هستند پس هرکه را و هرچه خواهد اختیار میکند. (بیضاوی)
گفته اند متصل به عمل کنندگان است یعنی وجوب عمل بر طاعت وی بر اهل آسمانها و زمین واجب است و قدرت کامل بر مجازات آنان دارد. (بیضاوی)
گفته شده : برای بیان این مطلب است که خلیل گرفتن حضرت ابراهیم باعث نمیشود که بندگی ابراهیم برداشته شود. (ابوسعود)
وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُّحِيطًا
علمش بر هم چیز احاطه دارد. (بحر العلوم)
یعنی عالم است. (نسفی)
احاطه ی علم و قدرت است پس عالم بر اعمالشان است و بر اساس خیر و شرشان جزا میدهد. (بیضاوی)
وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ ۖ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَىٰ بِالْقِسْطِ ۚ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا ﴿127﴾
النِّسَآء
تفسیر

و از تو در مورد احکام زنان بیان میطلبند بگو که الله متعال احکام را در مورد آنان بیان میکند. و آنچه در قرآن تلاوت میشود را نیز بیان میکند و یا آنچه در قرآن امده نیز بیان میکند و یا آنچه برای شما بیان میشود در لوح محفوظ نیز چنین است، و آن اینکه در شان یتیمان از زنانی است که حقشان را در میراث و یا در مهر ادا نمیکنید و اگر زیبا باشد رغبت دارید و نمیخواهید مهرشان را کامل کنید و اگر زیبا نباشد از نکاح آنان بی رغبتی نشان میدهید و در مورد فرودستان و بی نوایان، از کودکان نیز فتوی میدهد و دیگر اینکه حکم میدهد که در رسیدگی به امور یتیمان به عدالت و انصاف رفتار کنید و هرآنچه که از خیر انجام دهید الله متعال به آن داناست پس بر آن اساس جزا خواهد داد. یعنی خیالتان راحت باشد اگر کار خیری انجام دهید الله متعال میداند پس از این نترسید که بی پاداش بمانید.

مستندات
وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ ۖ
از تو در مورد زنان فتوی میخواهند و افتاء، بیان مبهم را گویند. (نسفی)
از تو در حق احکام زنان میپرسند چراکه از رسول الله ص در مورد خیلی از احوال میپرسند و هرچه که قبلا بیان شده باشد به آن حواله میشوند و باقی را در اینجا بیان میکند. (ابوسعود)
گفته شده: در مورد ام کجه که اول سوره بیان گذشت نازل شده است و اینکه در جاهلیت به زنان و کودکان ارث نمیدادند. (سمعانی)
ابوبکر: در مورد کسی نازل شد که یتیمی دستش بود و وی در مال و جمالش رغبت داشت ولی مهرش را کامل نمیکرد پس از نکاح نهی شده اند مگر اینکه مهرشان را به بالاترین حد عرفشان برسانند. (احکام جصاص)
قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ
حکمش را در مورد آنان بیان میکند. (بیضاوی)
وَمَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ
منظور از کتاب ممکن است که لوح محفوظ باشد و از جهت بیان شان بزرگی شان آنچه بر آنها خوانده میشود، است. (ابوسعود)
همانطور که در کتاب بر شما تلاوت میشود، به شما فتوی میدهد. (سمعانی)
یعنی کتاب الله به شما فتوی میدهد. (بحر العلوم)
فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ
حسن: در مورد زنانیکه حق انان از میراث را نمیدهید. (سمعانی)
ییامی به دو یاء نیز قرائت شده است یعنی در مورد زنان بیوه. در اصل ایامی بوده که همزه اش به یاء بدل شده است. (بیضاوی)
وَتَرْغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ
از نکاح آنان روی برمیگردانید بخاطر زشترو بودن آنها. (سمعانی)
حضرت عائشه: به آنان صداق و مهریه اشان را نمیدهید. (سمعانی)
به خاطر جمالشان در نکاحشان رغبت دارید. (نسفی)
وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ
از میراث مستضعفین از کودکان میپرسند . (بحر العلوم)
گفته شده: در مورد مستضعفین فتوی میدهد. (بحر العلوم)
وَأَن تَقُومُوا لِلْيَتَامَىٰ بِالْقِسْطِ ۚ
و اینکه با یتیمان به عدل رفتار کنید. (بحر العلوم)
امر به حاکمان است که به یتیمان نظر کنند و حقشان را ایفا کنند و یا خطاب به قیمان است که در حق یتیمان انصاف را رعایت کنند. (بیضاوی)
وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا
هرآنچه که از خیر انجام میدهید، را الله متعال داناست پس بر آن اساس شما را جزا میدهد. (نسفی)
یعنی به شما جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
در آیه دلیل است بر اینکه غیر از پدر و پدر بزرگ اگر یتیم را عقد کند، جایز است و همینطور اگر غیر ذی رحم محرم باشد میتواند برای خودش عقد کند. (بحر العلوم)
وعده ای است برای کسانیکه در این امور کار خیر انجام میدهند. (بیضاوی)
وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا ۚ وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ۗ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ ۚ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا ﴿128﴾
النِّسَآء
تفسیر

و اگر زنی؛ یعنی هر زنی در مورد زن خاصی نیست؛ از شوهرش احساس ناسازگاری کند و یا روی گردانی وی را مشاهده کند، پس بر هیچ یک از زن و شوهر گناهی نیست در اینکه صلحی کنند، و صلح امر خوبی است و ، بخل ورزیدن و گذشت نکردن از حق خود، برای نفس انسان حاضر شده است یعنی هیچگاه غایب نمیشود پس این را مد نظر داشته باشید که همه دوست ندارند از حق خودشان بگذرند و از طرف دیگر صلح نیز خوب است، اگر شما مردان احسان کنید و با وجود اینکه از بعضی چیزهای زنتان خوشتان نمیآید با وی باشید و حسن معاشرت داشته باشید، از الله پروا داشته باشید که یک وقت ظالم نباشید و از این پروا داشته باشید که از زن رویگردانی کنید و یا از ناسازگاری پروا کنید پس بدانید که قطعا و حتما الله متعال به آنچه انجام میدهید آگاه است و پاداش آن را خواهد داد. نکته: آنچه از آگاه بودن الله متعال و یا احاطه ی وی تعالی در آخر بیان احکام بین مردم، ذکر میشود برای این است که مسلمان در دعوا و یا هرچیز دیگر فقط رفتار طرف مقابل را مد نظر نگیرد و بر ان اساس تصمیم نگیرد بلکه یادش باشد که الله متعال کنار آنهاست و مواظب باشد و همینطور از گذشت نیز بخاطر رفتار بد طرف چشمپوشی نکند بلکه الله را مد نظر بگیرد چراکه اکثرا مشاهده میشود وقتی دعوایی صورت میگرد طرفین بر اساس رفتار طرف مقابل اقدام میکنند و این باعث بد شدن صلح و اصلاح بین آنها میگردد. پس آنچه قرآن از ما میخواهد این است که الله متعال را در زندگی خود جا بدهیم و بدانیم که هست و بر آن اساس رفتار خود را اصلاح کنید.

مستندات
وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا
با توجه به نشانه ها انتظار ناسازگاری وی را داشته باشد به اینکه خودش را از زنش منع کند و نفقه ندهد و یا به اسباب و عللی آزار برساند. (نسفی)
وقتی رسول الله ص خواست که سوده رض را طلاق دهد، وی قسمت خودش را به حضرت عائشه بخشید به این شرط که طلاقش ندهد. پس این آیه نازل شد. و یا اینکه عام در همه ی زنانی است که از ناسازگاری شوهرشان ترس دارند. (عز بن عبدالسلام)
در مورد رافع به خدیج نازل شده است که زنی جوانتر از همسرش خوله دختر محمد بن مسلمه، عقد کرد. (بحر العلوم)
کلبی: در شان دختر محمد بن مسلمه نازل شده است که وی را اسعد بن زید عقد کرد و ازدواج کرد در حالیکه جوان بود و وقتی پیر شد پیری بر وی چیره شد، زنی جوان دیگر را نکاح کرد و آن زن جوان را بر وی ترجیح میداد و دختر محمد بن مسلمه پیش رسول الله ص آمد و شکایت کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
نُشُوزًا
همخوابی با وی را ترک کند. (بحر العلوم)
أَوْ إِعْرَاضًا
یا رویگردانی از خودش مشاهده کند به اینکه همصحبتی با وی را کم کند و الفتش کم شود بخاطر بزرگی سنش و یا زشت بودنش و بخاطر بد خلق بودنش و اینکه چشمش دنبال دیگری باشد و یا چیزی دیگر. (نسفی)
فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا ۚ
بر زن و شوهر گناهی نیست در اینکه ... (بحر العلوم)
در اینکه با هم صلح کنند با بخشیدن بخشی از مهر و یا تمامش و یا با بخشیدن نفقه اش و در قسمت با دیگر هووها، از حق خودش بگذرد. (نسفی)
وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ۗ
و صلح از ناسازگاری و از جدا شدن و از دعوا در هرچیزی بهتر است. (نسفی)
صلح خیری از خیرها است همانطور که خصومت شری از شرها است. (نسفی)
وَأُحْضِرَتِ الْأَنفُسُ الشُّحَّ ۚ
و بخل ورزیدن برای نفس همیشه حاضر است و از وی غایب نمیشود. (نسفی)
اولی تشویق به صلح است و دومی بیان عذر در بخل ورزیدن است. (بیضاوی)
وَإِن تُحْسِنُوا
اگر شما مردان با بودن با زنان با وجود کراهت آنها، به آنها احسان کنید و حق مصاحبت را رعایت کنید و بر ان شکیبا باشید. (نسفی)
وَتَتَّقُوا
از نشوز و اعراض و آنچه باعث آزار و دعوی میشود، پروا کنید. (نسفی)
فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
پس الله متعال به آنچه از احسان و تقوی و پروا انجام میدهید، خبیر است پس شما را پاداش و ثواب خواهد داد. (نسفی)
عمر خارجی از زشتترین مردم بود و زنش از زیباترین آنها و زنش به شوهر نگاه کرد و گفت: الحمدلله که هر دو اهل بهشت هستیم. عمر خارجی گفت: چطور؟ زنش گفت: الله چون منی را به تو روزی داده و تو شکرش را بجای اوردی و به من چون تویی را داد و من بر ان شکیبایی کردم و بهشت موعود برای شاکران و صابران است. (نسفی)
وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ ۖ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ ۚ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿129﴾
النِّسَآء
تفسیر

شما نمیتوانید بین زنان خود عدالت حقیقی باطنی و ظاهری را رعایت کنید هرچند که منتهای تلاش خود را بکار بگیرید، و بر قراری عدالت حریص باشید. پس از بعضی از زنان خود میل نکنید و به طرفی دیگر کج نشوید، طوریکه بعضی از آنها را همانند زنی که نه بیوه است و نه از شوهر میتواند نفع ببرد، بماند. و اگر آنچه در گذشته از بی عدالتی نشان داده اید را اصلاح کنید و جبران کنید و در آینده نیز از ظلم و بی عدالتی پروا کنید، در اینصورت قطعا الله متعال آمرزنده و مهربان است. نکته: وقتی مردی چند همسر اختیار میکند باید برای برقراری عدالت کوشش کند و واجب است که در تقسیمات ظاهری مساوات را رعایت کند. نکته: محبت قلبی و اینکه قضای شهوت از یکی از آنها دست فرد نیست ولی باز باید تلاش کند که در هرچه هست عدالت برقرار کند وقتی عاجز شد ان وقت الله متعال آمرزنده و مهربان است.

مستندات
وَلَن تَسْتَطِيعُوا أَن تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ
شما نمیتوانید بین زنان خود عدالت و مساواتی برقرار کنید طوریکه هیچ میلی به یکی از آنها نباشد. (نسفی)
تمام عدل این است که در قسمت و نفقه و تعهد و نظر و رویکرد و در شوخی منشی و غیر آن مساوات را رعایت کنی. (نسفی)
گفته اند: در محبت نمیتوانید عدالت برقرار کنید. (نسفی)
از ابن عباس و قتاده و حسن و ابی عبیده: یعنی در محبت و میل طبع. (احکام جصاص)
رسول الله ص بین زنان خو در قسمت به عدالت رفتار میکرد و بعد میفرمود: یا الله این قسمت من در آنچه که توانایی من است پس در آنچه که ملک توست ودر دست من نیست مرا مواخذه نکن یعنی در محبت چراکه حضرت عائشه برای ایشان دوست داشته شده تر بود. (نسفی)
یعنی در محبت و در آمیزش و در سهم قلب، نمیتوانید عدالت اجرا کنید. یعنی الله متعال بشر را حال بشر را توصیف کرد و بیان کرد که میل قلبشان را برای بعضی از بعض دیگر نمیتوانند کنترل کنند. (قرطبی)
وَلَوْ حَرَصْتُمْ ۖ
هرچند تلاش مضاعف کنید تا آن را رعایت کنید. (نسفی)
هرچند خود را برای اینکار به زحمت بیاندازید. (بحر العلوم)
فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ
پس میل به ظلم نکنید از آنکه رغبتی به آن ندارید طوریکه قسمت وی را بدون رضایت وی دریغ ورزید. (نسفی)
یعنی با اظهار بالفعل آنچه از میل به یکی هست طوریکه از یکی منصرف شوی. (احکام جصاص)
یعنی اجتناب از میل تا حد میسر بودن انجام دهید و کمکاری نکنید هرچند که از رعایت کل عدالت تفریط داشته باشید. (نسفی)
طوری رفتار کنید که به آنکه دوستش داری قسمت و نفقه بدهی و دیگری را بدون قسم و نفقه وابگذاری. (تاویلات اهل سنت)
تماما میل نکنید به ترک آنچه میتوانید و جور بر آنکه به وی رغبت ندارید چراکه آنچه همه اش را نمیشود رسید، کلش را ترک گفته نشود. (بیضاوی)
مجاهد: به عمد به یکی از آنها اسائة و بدرفتاری نکنید بلکه در قسمت و نفقه مساوات را رعایت کنید چراکه این یکی از اموری است که در توان بشر است. (قرطبی)
یعنی به قدر وسع خود عدالت را رعایت کنید چراکه عجز شما از حقیقت عدل وقتی تصحیح میشود یعنی تایید میشود که از تکلیف معاف شود، که آنچه در وسع خود داری را انجام دهی نه اینکه آنچه میتوانی را نیز دریغ بورزی. (ابوسعود)
فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ ۚ
طوریکه نه نفقه میدهد و نه طلاقش میدهد تا با کسی دیگر ازدواج کند. (تاویلات اهل سنت)
معلقه زنی که شوهر ندارد و مطلقه نیز نیست. (نسفی)
از رسول الله ص: هرکس دو زن داشته باشد و به یکی از آنها میل کند در روز قیامت میآید در حالیکه به یک سمت مایل و کج شده است. (بیضاوی)
در قرائت ابی بن کعب: کالمسجونة یعنی مثل زندانی بماند. (قرطبی)
در قرائت ابن مسعود: کانها معلقة یعنی گویا که وی معلقه است. (قرطبی)
به مانند زنیکه نه بیوه و نه شوهردار است. (احکام جصاص)
وَإِن تُصْلِحُوا
اگر بین زنان اصلاح داشته باشید (نسفی)
و اگر آنچه را که از امر انها فاسد میکردید را اصلاح کنید. (بیضاوی)
اگر با رعایت مساوات بین آنها را اصلاح کنید. (بحر العلوم)
وَتَتَّقُوا
و از جور پروا کنید. (نسفی)
و از آنچه در آینده بخواهد رخ دهد پروا کنید. (بیضاوی)
از جور و میل، پروا کنید(بحر العلوم)
فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا
پس در اینصورت الله متعال میل قلبتان را میآمرزد و به شما رحم میکند و عذاب نمیدهد. (نسفی)
چراکه به شما صلح را رخصت داده است. (بحر العلوم)
وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا ﴿130﴾
النِّسَآء
تفسیر

اگر زوجین در رعایت عدالت و صلح به نتیجه نرسیدند و جدا شدند، هر دو بدانند که الله متعال هر دو را از یکدیگر بی نیاز خواهد ساخت و این را الله متعال با گشایش دستی که دارد انجام میدهد و الله متعال دست گشاده و فراخ کننده است و حکیم است که بر اساس حکمت در موقعیتی حکمی مناسب آن موقعیت دارد. نکته: درست است که جدا شدن و طلاق ابغض حلال و بدترین مباحات است ولی گاهی این جدایی باعث گشایش است. نکته: مرد اول باید تلاش کند که عدالت برقرار کند و مساوات را رعایت کند و وقتی دید که این چند همسر را داشتن باعث زیاد شدن گناه و نفرت میشود، حکم این است که جدا شود و بداند که الله متعال آن تعلق خاطری که پیدا کرده بود را نیز جبران خواهد کرد و زن را نیز از این شوهر بی نیاز خواهد کرد.

مستندات
وَإِن يَتَفَرَّقَا
و اگر هریک از زن و شوهر از هم جدا شوند و یعنی نتوانند بر چیزی از صلح و مانند آن اتفاق کنند. (ابوسعود)
اگر زوجین جدا شوند بخاطر اینکه شوهر نتوانست عدالت را برقرار کند. (تاویلات اهل سنت)
در این آیه دلیل است بر اینکه نفقه در عدت بر گردن زوج است چراکه گفته است که بعد تفرق است که الله بی نیاز میگرداند و این تفرق بعد انقضای عدت است و معلوم است که زن از غنای شوهر استفاده میکرده است. (تاویلات اهل سنت)
از جعفر بن محمد: فردی از فقر شکایت کرد و جعفر گفت: ازدواج کن و بعد اینکه ازدواج کرد باز گفت که فقر نرفت و جعفر محمد گفت: طلاقش بده و وقتی از وی پرسیدند چرا این را گفتی. گفت: اول فکر کردم که این شخص از زمره ی این آیه باشد: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [النور: 32] و وقتی دیدم از اینها نیست گفتم شاید از این آیه باشد: (وَإِن يَتَفَرَّقَا يُغْنِ الله كلاًّ من سعته). (بحر العلوم)
يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا
یعنی هریک از آنها را بی نیاز از دیگری میگرداند و مشکلاتش را حل میکند. (ابوسعود)
یادآوری این مطلب است که در وقت زوجیت نیز این الله متعال است که رزق و روزی میدهد و همان الله در وقت جدا شدن نیز آنها را بی نیاز خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
مِّن سَعَتِهِ ۚ
از غنا و قدرتش خواهد داد. (ابوسعود)
قتاده: یعنی با طلاق. (بحر العلوم)
وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا
مقتدر و استوارکننده است. (ابوسعود)
واسع است که بر هریک از انها گشایش میدهد و حکیم که که بر شوهر حکم کرده است که به نیکی نگهدارد و یا با خوشی طلاق دهد. (تاویلات اهل سنت)
حکیم است که حکم کرد که از هم جدا شوند. (تاویلات اهل سنت)
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ ۚ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا ﴿131﴾
النِّسَآء
تفسیر

و برای الله متعال است آنچه در آسمانها و زمین است، و همانا ما امر کردیم و دستور دادیم افرادی را که قبل شما بوده اند و به آنها کتاب داده شده بود از قبیل اهل تورات و انجیل و همینطور به شما نیز توصیه و دستور دادیم که از الله در اجرای اوامر وی و در دوری از نهی های ، پروا داشته باشید، و اگر شما و آنها کفر ورزند یادتان باشد که الله متعال همانی است که آنچه در آسمانها و زمین است، برای وی تعالی میباشد، و بدانید که الله متعال بی نیاز است و ذاتا مورد حمد و ستایش است چراکه مالک همه چیز است و همه چیز برای وی است و همه چیز به وی نیازمند است.

مستندات
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ
آنچه در آسمانها و زمین است برای الله متعال، مخلوق و مملوک هستند. (نسفی)
از موجودات هرچه که هست و روزی آنها و غیر این امور آنها، برای الله متعال است. (ابوسعود)
از جهت بیان قدرت و کمال وسعتش آورده است. (ابوسعود)
وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ
شامل تمامی کتب آسمانی میشود. (نسفی)
یعنی کسانیکه قبل شما بوده اند از اهل تورات و انجیل را امر کرده ایم. (بحر العلوم)
مِن قَبْلِكُمْ
از امتهای پیشین، متعلق به وصینا و یا اوتوا است. (نسفی)
وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ ۚ
یعنی این وصیت قدیمی است که الله متعال بندگانش را به آن امر میکند و فقط شما نیستید که به این امر مامور باشید، چراکه با تقوی است که آنها نیز خوشبخت میگردند. (نسفی)
و شما امت محمدی را نیز در کتابتان امر کرده ایم. (بحر العلوم)
از الله پروا کنید در آنچه به آن امر کرده است از توحید و بعد توحید به شریعت که امر کرده ایم. (بحر العلوم)
اینکه اوامر وی را اجرا و از نواهی وی اجتناب کنید. (تاویلات اهل سنت)
از عذاب الهی پروا کنید و غیر وی تعالی را عبادت نکنید. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَكْفُرُوا
و به آنها و شما گفتیم که اگر کفر ورزید. (نسفی)
اگر آنچه به شما وصیت شده است را انکار کنید و به یگانگی الله متعال، کفر ورزید. (بحر العلوم)
فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ
یعنی اگر کفر ورزیدید بدانید که آنچه در آسمانها و زمین است برای الله متعال است. (ابوسعود)
وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا
بی نیاز از خلقش و بی نیاز از عبادت انهاست و بندگانش را از وی بی نیازی نیست همگی به وی تعالی نیازمند هستند و یک لحظه از وی تعالی بی نیاز نمیشوند، پس حق وی تعالی این است که مورد اطاعت قرار گیرد و به وی را نافرمانی نشود و از عذابش باید پروا کرد. (ابوسعود)
هرچند کسی حمدش نگوید، وی تعالی بخاطر کثرت نعمتهایش مستحق حمد است. (نسفی)
از ایمان خلائق و از عبادت آنان بی نیاز است و مورد حمد در افعالش است. (بحر العلوم)
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا ﴿132﴾
النِّسَآء
تفسیر

باز بدانید که آنچه در آسمانها و زمین است برای الله متعال است یعنی در بندگی و در ملک و در حیطه ی قدرت وی هستند، و همین الله متعال برای وکالت امور، کافی است.

مستندات
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ
روزی دهنده و مدبر امور آنان است. (بحر العلوم)
برای بار سوم تکرار کرد تا اعلام کند که وی اهل این است که به وی تعالی توکل کرده شود. (مظهری)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا
پس الله متعال را وکیل بگیرید و بر وی تعالی توکل کنید به کسی غیر وی. (نسفی)
بعنوان حافظ و پرودگار برای آنان کافی است. (بحر العلوم)
در تدبیر تمامی امور کافی است پس به وی باید که توکل شود نه به کسی غیر وی. (ابوسعود)
ممکن است که متعلق به یغنی الله کلا من سعته باشد، یعنی الله متعال کفایت آنان را وکالت کرده است و همین وکیل کافی است. (مظهری)
إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ ۚ وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ ذَٰلِكَ قَدِيرًا ﴿133﴾
النِّسَآء
تفسیر

اگر الله بخواهد و مشیتش بر این برود که شما را هلاک کند، هلاکتان میکرد و بجای شما قوم و حتی مخلوقی دیگر میآورد، ولی چون الله متعال بی نیاز از عبادت و کار شماست، برای همین است که هلاکتان نمیکند. و الله متعال بر این امر قادر مطلق است.

مستندات
إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ
اگر الله بخواهد شما را نابود و نیست میکند، یعنی مجرد خواست الله برای نابودی شما، کافی است. (مظهری)
اگر عصیان ورزید و الله بخواهد شما را هلاک میکند. (بحر العلوم)
وَيَأْتِ بِآخَرِينَ ۚ
یعنی کسانی دیگر را بجای شما به وجود میآورد که فرمانبردارتر هستند. (مظهری)
و یا اینکه یعنی بجای شما انسانها مخلوقاتی دیگر میآورد. (مظهری)
اگر بخواهد به یک باره ریشه کنتان خواهد کرد. (ابوسعود)
یعنی اینکه شما با وجود نافرمانی ریشه کن نشده اید، بخاطر کمال بی نیازیش است و بر اساس عدم تعلق مشیتش است که بر اساس حکمت والا است. (ابوسعود)
گفته شده: خطاب به افرادی از عرب است که با رسول الله ص دشمنی میکنند یعنی شما بمیراند و مردمانی دیگر را بیاورد که از وی حمایت میکنند. (ابوسعود)
وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ ذَٰلِكَ قَدِيرًا
و الله متعال بر آن معدوم کردن و آن ایجاد، قادر است. (مظهری)
کامل القدرت است که هیچ چیز وی را عاجز نمیگرداند. (مظهری)
این آیه تقریر بی نیازی وی تعالی و تهدید کسانی است که کفر میورزند و با اوامرش مخالفت میکنند. (مظهری)
وقتی این آیه نازل شد، رسول الله ص بر پشت سلمان زد و فرمود: منظور قوم این است. (مظهری)
گفته میشود: در این آیه، ترساندن و بر حذر داشتن جمیع کسانی است که ولایتی بر مردم دارند و در حق رعیت خود عدالت را اجرا نمیکند، و یا عالمی است که به علم خود عمل نمیکند و مردم را نصیحت نمیکند، باید بترسد که وی را از بین ببرد و دیگری را بجای وی بیاورد. (بحر العلوم)
مَنْ كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا ﴿134﴾
النِّسَآء
تفسیر

کسیکه هدف از عملش، پاداش دنیوی باشد، بداند که خیر دنیا و آخرت نزد الله متعال است و الله متعال به اقوال شنوا و به افعال و درون بیناست. نکته: آیه میگوید که انسان از کار کردن هدفی دارد پس چرا هدفش دنیا و آخرت نباشد و طریقه هردو را هدف گرفتن این است که کار را برای رضای الله متعال انجام دهد و بر اساس شرع و در چارچوب شرع حرکت کند. واقعا نیز چنین است الان انسانها هدفی برای خود تعیین میکنند و چه بسا فقط امور دنیوی از قبیل سلامتی و تمول و مال اندوزی و مالک شدن انواع اشیا باشد، حال وقتی میدانیم که هردوی دنیا و آخرت نزد الله متعال است، چرا هدف را رضای الله تنظیم نمیکنیم در حالیکه خیر دنیا و آخرت نزد الله متعال است. نکته: هشدار به ریاکاران و کسانی است که در ظاهر عمل نیک انجام میدهد و هدف دنیوی دارند و آیه گوش زد میکند که الله متعال شنوا و بینا است پس نیات خود را نیز همانند عمل خود، درست کنید و رضای الله متعال را کسب کنید. نکته: هر انسانی هر هدفی داشته باشد، آنچه الله متعال برای وی در نظر گرفته است، به وی داده میشود و میبینیم که خیلی از افراد تلاش میکنند و به جایی نمیرسند و بسیاری نیز به بهترین آن میرسند.

مستندات
مَّن كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا
کسی که از عمل خودش دنیا طلبی دارد و نه برای رضای الله متعال پس برای آخرتش کار کند. (بحر العلوم)
کسیکه با عمل خود، دنیا را میطلبد مثل مجاهدی که برای غنیمت میجنگد. (نسفی)
فَعِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۚ
یعنی رزق در دنیا و ثواب در آخرت که بهشت باشد، نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
گفته اند: در آیه مضمری وجود دارد و معنی آیه چنین است: هرکس دنیا بطلبد به وی عطا میکنیم و هرکس آخرت بطلبد، از آن به وی میدهیم، و نزد الله متعال ثواب و دنیا و آخرت است. (بحر العلوم)
پس چرا یکی را میطلبد و هر دو را نمیخواهد و کسیکه دنیا را میطلبد، پستترین این دو را طلبیده است. (نسفی)
پس هردو را بطبد و یا اینکه اشرف این دو را بطلبد. (بیضاوی)
زجاج: مشرکین به خالقیت الله متعال اقرار داشته اند و اعتراف داشتند که خیر دنیا را الله متعال به آنها میدهد، پس الله متعال خبر میدهد که خیر دنیا و آخرت برای الله متعال است. (بحر العلوم)
از حضرت عیسی نبی روایت شده است که به حواریون خود گفت: شما نه برای دنیا کار میکنید و نه برای آخرت چراکه دنیا و آخرت هر دو برای الله متعال است پس الله را عبادت کنید بخاطر دنیا و یا بخاطر آخرت. (بحر العلوم)
در بعضی از اخبار آمده است: در جهنم دره ای است که بقیه ی جهنم از آن پناه میطلبند و این دره برای قاریان ریاکار مهیا شده است. (بحر العلوم)
مشرکان برای طلب ریاست و عزت و شرف، بتان را میپرستیدند. الله متعال خبر داد که عزت و شرف نزد آنها نیست بلکه عزت دنیا و آخرت نزد الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
مشرکان در مورد عبادت بتان میگفتند که ما آنان را عبادت میکنیم تا بدین وسیله به الله نزدیک شویم و ثواب کسب کنیم. الله متعال بیان داشت که در این عبادت شما هیچ تقرب و ثوابی نیست بلکه شما الله متعال را عبادت کنید که دنیا و آخرت نزد وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
مشرکان با عبادت بتان، امید داشتند که منافع دنیوی برای آنها سرشار شود و فراخ روزی کسب کنند. الله متعال میفرماید که این امور نزد الله متعال است نه نزد آن بتان. (تاویلات اهل سنت)
وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا
و الله متعال به نیت هریک داناست. (بحر العلوم)
رسول الله ص: نیت مومن از عملش خیر است و عمل منافق از نیتش خیر است. (بحر العلوم)
و الله متعال شنوای سخنان و بینای به افعال است. (نسفی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰ أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ ۚ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَىٰ بِهِمَا ۖ فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَىٰ أَنْ تَعْدِلُوا ۚ وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا ﴿135﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، برپادارندگان قسط و عدالت باشید، در حالیکه شهادت و گواهیتان برای الله متعال باشد و برای کسب رضای الله باشد و هیچ امر دیگری را در برپاداشت شهادت، در نظر نگیرید هرچند که این شهادت بر علیه خودتان باشد و یا که بر علیه پدر و مادرتان باشد، و بر علیه قوم خودتان باشد. در اقامه ی شهادت اگر که مشهود علیه غنی باشد و یا که فقیر، نگذارید که بر شهادت شما تاثیر بگذارند و بدانید که الله متعال از آنها اولی است و الله متعال اولی به نظر به آنها است که حکم میکند که بر علیه ظالم شهادت به حق بدهید، دیگر اینکه تبعیت از هوای نفس باعث ترک عدالت نشود و اگر که کج کنید و کجروی پیش بگیرید و حقیقت شهادت را تغییر دهید و یا که قاضی باشید و از حق رویگردانی کنید، پس بدانید که الله متعال به آنچه انجام میدهید آگاه است. نکته: اقامه ی شهادت اینکه آنچه که مشاهده کرده ای و دیده ای را شهادت دهی و به اینکه طرف چه کسی است وچه جایگاهی دارد اعتنا نکنید و هدفتان فقط اقامه ی شهادت به حق است. نکته: نه غنی بودن مشهود علیه مانع شهادت به حق شود و نه فقیر بودن وی مانع شهادت بر علیه وی نشود.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ
از ابن عباس: یعنی برپادارنده ی عدل در شهادت باشید هرچند بر علیه هرکس که باشد، چه نزدیک و چه دور و هرچند علیه خودش باشد که با اقرار آن بر پا میدارد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی حق گویان باشید، یعنی در هر عمل و گفتاری برای الله متعال عمل کند و شهادت را برای متعال برپا دارد وقتی اینکار را انجام داد دیگر برای وی نزدیک یا دور بودن افراد برایش تاثیر نخواهند داشت نه خودش و والدینش تاثیر گذار نخواهند بود. (تاویلات اهل سنت)
در اجرای عدل و برپاداشت قسط، در تمامی امور، کوشا باشید و مبالغه به خرج دهید. (ابوسعود)
رسول الله ص: هرکس که به امر قضاوت بین مسلمانان مبتلا شود، پس وی در نگاه و اشاره و نشستن بین هردوی خصم ها عدالت را رعایت کند و بر یکی از خصمها، صدایش را از مقداری که به دیگری بلند میکند، بالا نبرد. (احکام جصاص)
قیام به قسط این استکه حق و عدالت رعایت بشود و این بر هر شخصی از هر طبقه ای واجب میگرداند که بر مردم در آنچه برای آنها لازم میآید، منصف باشد و همینطور حق مظلوم را از ظالم بگیرد و ظالم را از ظلم منع کند، و همه ی اینها قیام به قسط است. (احکام جصاص)
از آنجا که رسیدن به قسط از طریق گواهی و شهادت است پس امر متضمن اقامه ی شهادت بر علیه ظالم که مانع حق است، به نفع مظلومی که صاحب حق است و همینطور در برگیرنده ی اعتراف و اقرار برای صاحب حق نیز میباشد. (احکام جصاص)
شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰ أَنفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ ۚ
هرچند که این شهادت بر علیه خودتان و یا بر علیه والدینتان و بر علیه، خویشاوندان خودتان باشد. (ابوسعود)
شهادت بر علیه خود یعنی اعتراف به حق برای صاحب حق و همینطور شهادت علیه والدین جزو عقوق حساب نمیشود چراکه این امر به نفع والدین است چراکه این شهادت، منع آنان از ظلم است و این کمک به آنان است همانطور که رسول الله ص فرموده اند: برادرت را یاری کن چه ظالم باشد و چه مظلوم باشد، بعد صحابه گفتند: کمک به مظلوم که مشخص است حال کمک به ظالم چگونه است؟رسول الله ص فرمودند: کمک به ظالم اینکه وی را از ظلمش برگردانی و این کمک به وی است. (احکام جصاص)
إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَىٰ بِهِمَا ۖ
پس غنی بودن کسی و فقیر بودن کسی مانع برپاداشت و مانع بودن برای الله نشود. (تاویلات اهل سنت)
هرچند این مشهود علیه، غنی باشد که رضایتش طلبیده میشود و از غضبش پروا کرده میشود و یا فقیری باشد که به وی ترحم میکنید. (ابوسعود)
اگر غنی باشید و یا فقیر باشید، الله از هردوی آنها اولی به اطاعت و رضایت است. (تاویلات اهل سنت)
در شهادت به فقیر یا غنی بودن مشهود علیه توجهی نکنید و حق را بیان کنید. (احکام جصاص)
فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَىٰ أَن تَعْدِلُوا ۚ
تبعیت از هوی باعث برای غیر الله عمل کردنتان نشود. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر بد داشتن عدالت، از هوی تبعیت نکنید. (تاویلات اهل سنت)
با تبعیت از هوی از حق میل نکنید و منصرف نشوید. (تاویلات اهل سنت)
در اجرای عدالت بین مردم از هوی تبعیت نکنید. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر تبعیت از هوی و طرفداری از خویشان، عدالت را ترک نکنید. (احکام جصاص)
وَإِن تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا
تلووا به یک واو خوانده شود، از ولایت، معنی ان چنین میشود: برای الله کار کنید و بخاطر الله بگویید و شهادت را ادا کنید، اگر شهادت دادن بر شما محول شود و از شهادت روگردانی نکنید و کتمان نکنید. (تاویلات اهل سنت)
تلووا به دو واو باشد از تحریف است یعنی از هوی تبعیت نکنید و شهادت را تحریف نکنید. (تاویلات اهل سنت)
اگر زبان خود را از ادای شهادت حق و یا از حکم به حق بچرخانید، یعنی به طریق درست ان ادا نکنید،. (ابوسعود)
در مورد قاضی است که وقتی خصم ها بر وی وارد میشوند، به یکی از آنها میل میکند و از دیگری اعراض میکند. (احکام جصاص)
در مورد شاهد است که نباید از شهادت امتناع کند و صاحب حق را دفع نکند و وی را معطل نگذارد وقتی که از وی شهادت بخواهد. (احکام جصاص)
فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
وعید و تهدید کسانی است که از شهادت امتناع میکنند و برای الله انجام نمیدهند و آنچه بر آنها لازم شده است را تحریف میکنند. (تاویلات اهل سنت)
رسول الله ص: کسیکه به الله متعال و روز آخر ایمان دارد، پس شهادت خودش را ادا کند، علیه هرکس باشد، و کسیکه به الله متعال و روز آخر ایمان دارد حقی گردنش باشد، آن را انکار نکند، و حقش را اضافه ادا کند و وی را مجبور به مراجعه به سلطان نکند، به دعوی نکشاند تا حق وی را قطع کند، هر کسی که دعوی پیش من بیاورد، و من علیه برادرش حکم کردم، در حالیکه حق وی نبوده است، پس آن را نگیرد چراکه من قطعه ای از جهنم برای وی میدهم. (تاویلات اهل سنت)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ ۚ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا ﴿136﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، طریقه ی ایمان این است: ایمان بیاورید به الله و به فرستاده ی وی که محمد است نیز ایمان بیاورید و همینطور به کتابی که به وی نازل کرده است نیز ایمان بیاورید و همینطور به تمامی کتب منزله از نزد الله متعال نیز ایمان داشته باشید. و هرکس که به الله متعال کفر ورزد و یا به فرشتگان کفر ورزد و یا به کتبش و یا به رسولان وی و یا روز رستاخیز کفر ورزد، پس وی تحقیقا گمراه شده است گمراهی بسیار دور از حق. نکته: کفر به هر یک از این امور کفر به تمامی آنها است چراکه کلمه ی واو به معنی جمع است که هر یک از اینها نقض شود، نقض کل انهاست. نکته: این تاکید بر ایمان به تمامی رسولان، دال بر این مطلب است که همگی یک رویه و یک هدف را دنبال میکنند و هرکس بخواهد بر فرض به آنچه موسی گفته است عمل کرده وارد بهشت شود باید که به محمد نیز ایمان داشته باشد و به فرمان وی نیز عمل کند.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
ای کسانیکه به انبیای قبل محمد، ایمان آورده اید، (احکام جصاص)
وقتی که عبدالله ابن سلام و یارانش مسلمان شدند پیش رسول الله ص آمدند و گفتند: یا رسول الله ص ما به تو و کتابت و موسی و کتابش و عزیر ایمان آورده ایم، و بغیر از اینها از رسولان و کتب، کفر ورزیده ایم. رسول الله ص فرمودند: بلکه به الله و محمد و کتابش قرآن و هرکتابی که قبل آن نازل شده است ایمان بیاورید پس آنها گفتند: خیر ما چنین نخواهیم کرد و این آیه نازل شد و آنها ایمان آوردند. (ابوسعود)
گفته اند: خطاب به مومنین اسلام است که به معنی بر ایمان خود مداومت ورزید و ثابت قدم باشید. (احکام جصاص)
گفته اند: خطاب به منافقین است یعنی با دل ایمان بیاورید. (ابوسعود)
ای کسانیکه در روز میثاق ایمان آورده اید، ایمان بیاورید به.... (بحر العلوم)
ای کسانیکه قبلا ایمان آورده اید در زمانهای حادث شونده نیز ایمان داشته باشید. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانی که به زبان ایمان آورده اید به قلب نیز ایمان بیاورید. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانیکه در وقت سختی و تنگنا، ایمان آورده اید، حقیقتا ایمان بیاورید. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانیکه به بعضی از رسولان ایمان آورده اید، به همه ی رسولان ایمان بیاورید همانطور که مومنان امت محمد چنین هستند. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانیکه قبل بعثت محمد، به وی ایمان آورده اید در وقت بعثت وی نیز ایمان بیاورید. تفسير (تأويلات أهل السنة)
آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ
به الله متعال و محمد ایمان بیاورید و همینطور به اموری که وی از طرف الله متعال آورده است نیز ایمان بیاورید. (احکام جصاص)
یعنی بعد ایمان اجمالی، ایمان تفصیلی بیاورید. (ابوسعود)
وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِ
یعنی فرقان. (نسفی)
وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنزَلَ مِن قَبْلُ ۚ
و به هر کتابی که قبل قرآن نازل شده است ایمان بیاورید. (نسفی)
یعنی به کتب آسمانی که الله متعال فروفرستاده است نیز ایمان بیاورید. (تاویلات اهل سنت)
ایمان به الله متعال مستلزم ایمان به جمیع رسولان و کتب آسمانی است چراکه تمامی انبیا به ایمان به همه ی آنها امر میکرده اند و همینطور به ایمان به همه ی کتب آسمانی دستور میداده اند. (تاویلات اهل سنت)
وَمَن يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا
به یکی از اینها کفر ورزد، از هدف دور شده است طوری که بازگشت به حق دور است. (ابوسعود)
اگر کسی یگانگی الله را انکار کند و بنده ی الله بودن فرشتگان را انکار کند و پیامبر بودن انبیا را انکار کند و زنده شدن بعد مرگ انکار کند، از هدایت گم شده است و از حق دور شده است. (ابوسعود)
در جانب کفر فرشتگان و یوم آخر را اضافه کرده است تا بیان کند که کفر به یکی از اینها، مانع تحقق ایمان میشود. (ابوسعود)
جمع اوردن کتاب و رسول برای این است که کفر به یکی از آنها، کفر به کل کتب و رسولان است. (ابوسعود)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا ﴿137﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا کسانیکه ایمان آورده اند بعد کفر ورزیده اند وبعد ایمان آورده اند و بعد کفر ورزیده و بر کفر خود افزوده اند، الله متعال قصد آمرزش آنان را ندارد و همینطور به راه درست نیز هدایتشان نخواهد کرد.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا
مقاتل: یعنی به موسی و تورات ایمان اوردند و بعد موسی کافر شدند و بعد به عیسی و انجیل ایمان آوردند و بعد وی کفر ورزیدند و بعد با کفر به محمد و قرآن، بر کفر خود افزودند. (بحر العلوم)
کسانیکه به موسی ایمان آوردند و بعد به عسی کفر ورزیدند و بعد محمد ص قبل بعثت ایشان ایمان آوردند و بعد بعثت ایشان کفر ورزیدند و بعد کفرشان را فزونی دادند یعنی بر کفر مداومت ورزیدند. (بحر العلوم)
کلبی: به موسی ایمان آوردند و بعد وی به وی کفر ورزیدند وبعد به عزیر ایمان آوردند وبعد بعد به عیسی کافر شدند و بعد به محمد کفر ورزیده بر کفر خود افزودند. (بحر العلوم)
ضحاک: در شان ابی عامر راهب نازل شده است که مسجد ضرار را بنا کرده بود که به رسول الله ص ایمان آورد بعد کافر شد بعد ایمان آورد بعد کافر شد و بر کفر خود مرد. (بحر العلوم)
زجاج: ممکن است که منظور محاربی باشد که ایمان آورده بعد کفر ورزیده باز ایمان آورده و بعد باز کفر ورزیده باشد. (بحر العلوم)
ممکن استکه منافقی باشد که اظهار ایمان کرده و کفر را در دل داشته بعد ایمان میآورد و بعد کفار شده و بعد با ثبات بر نفاق، بر کفر خود افزوده باشد. (بحر العلوم)
فائده ی تکرار ایمان و کفر آنان برای بیان این مطلب است که الله متعال وقتی کسی ایمان میآورد، کفر وی را و آنچه در کفر انجام داده است را می آمرزد ولی اگر دوباره کافر شود، به کفر قبلی وی و کارهای که در آن زمان انجام داده، نیز وی را مواخذه خواهد کرد. (بحر العلوم)
کسانیکه به موسی ایمان اوردند بعد با عبادت گوساله کافر شدند بعد وقتی برگشت ایمان آوردند و بعد به عیسی کافر شدند و بعد بر کفر خود با کفر به محمد ص، افزودند. (نسفی)
منظور منافقین هستند که با ثبات بر کفر خود بر کفر خود افزوده اند و این احتمال را ایه ی بعدی تایید میکند چراکه در حق منافقین است. (نسفی)
کسانی هستند که مرتد شدن از آنها تکرار شده باشد و بر کفر خود اصرار دارند و گمراهی فرورفته اند. (ابوسعود)
در اینکه این آیه در شان چه کسانی نازل شده ما را حاجتی نیست بلکه آنچه مشخص است اینکه در مورد قومی نازل شده است که الله متعال میداند که ابدا ایمان نخواند اورد و توبه نمیکنند چراکه خبر داده است که نمیآمرزد و هدایتشان نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
در این آیه دلیل بر مقبول بودن توبه ی مرتد است. (تاویلات اهل سنت)
لَّمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ
الله متعال آمرزنده ی انان نیست اگر بر کفر بمیرند. (بحر العلوم)
این عدم آمرزش از این جهت است که توبه ی اینان از کفر و ثبات بر ایمان بعید است چراکه قلبهای آنان بر کفر زده شده و بر مرتد شدن عادت کرده اند و ایمان نزد آنان خوارترین و بی مقدارترین اشیا است و منظور این نیست که اگر توبه کنند، قبول نشود. (ابوسعود)
وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا
و آنان را به یافتن راه موفق نمیگرداند. (بحر العلوم)
نه به راهی که به نجات ختم شود و نه به بهشت هدایتشان نکند. (نسفی)
بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ﴿138﴾
النِّسَآء
تفسیر

منافقین را بشارت ده به اینکه آنچه در انتظار آنان است، عذابی بس بزرگ و دردآور است.

مستندات
بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ
منافقین را خبر ده. (نسفی)
استفاده از کلمه ی بشارت از جهت تهکم است. (نسفی)
وقتی در حق رسول الله ص آیه ی لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ [الفتح: 2] نازل شد و در حق مومنان نیز این آیه وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً [الأحزاب: 47] نازل شد، منافقان گفتند که برای چه هست؟ پس این آیه در شان منافقان نازل شده است. (بحر العلوم)
بشارت مطلق برای اعلام خبر مسرت بخش است و اگر مقید باشد میتواند برای خبر شر نیز باشد. (تاویلات اهل سنت)
بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
دردآور. (نسفی)
به اینکه برای آنان در آخرت عذابی دردآور است. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۚ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا ﴿139﴾
النِّسَآء
تفسیر

منظور از منافقین کسانی هستند که کفار را دوست و یاور میدانند و از آنان کمک و یاری میخواهند، آیا این افراد دنبال عزت یافتن از طریق موالات با کفار هستند؟ بدانند که قطعا همه ی عزت و نصرت و ظفر از نزد الله متعال است نه از کسی غیر وی تعالی و این عزت را الله متعال به محمد ص و یارانش میدهد.

مستندات
الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۚ
منظور از منافقین کسانی هستند که با کفار موالات میکنند و دوستی میکنند و از آنان طلب یاری میکنند و میگویند امر محمد کامل نخواهد شد. (نسفی)
با یهود موالات میکردند و از آنان درخواست یاری و کمک میکردند. (بحر العلوم)
أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ الْعِزَّةَ
آیا با موالات کفار دنبال عزت هستند؟ (بیضاوی)
آیا از نزد آنان نصرت و قوت میطلبید تا بر محمد و اصحابش غلبه کنید؟ (بحر العلوم)
فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا
کسی ارجمند نگردد مگر اینکه الله وی را ارجمند بگرداند. (بیضاوی)
برای الله متعال است و همینطور کسانیکه در راه عزت دین الله تلاش میکننند یعنی محمد ص و مومنان. (نسفی)
ظفر و نصرت همه از نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا ﴿140﴾
النِّسَآء
تفسیر

و این موالات کفار در حالی بوده است که در قران بر شما نازل شده بود که وقتی قران در شان چیزی نازل میگردد، مورد کفر و استهزاء قرار خواهد گرفت پس وظیفه ی شما این است که همراه آنان ننشینید تا وقتی به سخنی دیگر مشغول شوند. چراکه اگر با آنان بنشینید شما نیز مثل آنان خواهید بود. قطعا الله متعال همه ی منافقین و کفار را در جهنم جمع میاورد.

مستندات
وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ
در کتاب یعنی قرآن بر شما نازل کرد ویا نازل شد که ... (نسفی)
و آیه نازل شده این آیه است: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} [الأنعام: 68]. (نسفی)
یعنی خطاب به منافقین است که اینان در حالی با کفار مجالست میکنند که در قرآن از مجالست با انان نهی شده بودند. (ابوسعود)
أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا
یعنی وقتی بر شما نازل شد که امر و مساله فلان گونه است. (نسفی)
یعنی کفر ورزیده میشود و استهزاء کرده میشود. (بحر العلوم)
این کارشان باعث انزجار از مجالست با آنان میشود، چه برسد به اینکه با آنان موالات داشته باشید و بوسیله ی آنان بخواهید عزت یابید. (ابوسعود)
فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ
تا اینکه کلامی غیر از کفر و استهزای قرآن را شروع کنند. (نسفی)
و وضعیت اینگونه بود که وقتی در مکه قرآن نازل میشد مشرکین در مورد قرآن صحبت میکردند و مسخره اش میکردند پس مسلمانان را از مجالست با آنان نهی شد و در مدینه نیز منافقین چنین میکردند و از نشست با آنان مادامیکه در مورد قرآن صحبت کرده و مسخره میکردند، نیز نهی شدند. (نسفی)
در این آیه دلیل بر این مطلب است که اگر کسی مشاهده کند که گناهی در حال ارتکاب است از آن کار نهی کند و انکار کند و اگر عاجز بود همراه آنان نباشد تا مشمول این آیه نشود و کسی با آنان باشد و انکار نکند، در گناه با آنان شریک است. (بحر العلوم)
إِنَّكُمْ إِذًا مِّثْلُهُمْ ۗ
اگر با آنان باشید، شما نیز مانند انان هستید. (نسفی)
چراکه شما بر روی گردانی و انکار بر آنان قادر هستید. (بیضاوی)
و یا اینکه در کفر مثل انان هستید اگر به آن کارشان راضی باشید. (بیضاوی)
این مثل منافقین بودن از تمام وجوه نیست چراکه این نشستن مومنان معصیت است ولی عمل منافقین کفر است. (نسفی)
إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا
چراکه منافقین با مشرکان در مسخره کردن و کفر یکی هستند. (نسفی)
یعنی کسانیکه مینشینند و کسانیکه همراهشان نشسته میشود هر دو را در جهنم جمع خواهد کرد. (بیضاوی)
یعنی اگر بر نفاق و کفر بمیرند. (بحر العلوم)
شروع با منافقین از این جهت است که آنان از کفار بدتر هستند و مکان هردو جهنم است. (بحر العلوم)
چراکه منافقین در سر و حقیقت با کفار بودند. (تاویلات اهل سنت)
در روایت کلبی این آیه با آیه ی وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام: 69] منسوخ شده است و جمهور بر محکم بودن این آیه قائل هستند و منسوخ نیست. (بحر العلوم)
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ۚ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا ﴿141﴾
النِّسَآء
تفسیر

این منافقان کسانی هستند که منتظر هستند که امر مومنان بر علیه انان برگردد تا به اصل خود که کفر است برگردند در این میان جنگ که مشتمل بر شکست و پیروزی است، اگر برای مومنان فتحی حاصل شود به مومنان گویند که مگر ما با شما نیستیم پس ما را در غنیمت شریک کنید و اگر نتیجه به نفع کفار میشد به کفار میگفتند: مگر ما همراه مومنان بر شما غالب نبودیم و مومنان را از شما منع نمیکردیم و به نفع شما در بین مومنان کار نمیکردیم؟ اگر ما چنین نمیکردیم مومنان شما را نیست و نابود میکردند. پس الله متعال بین شما مومنان و منافقین حکم خواهد کرد و منافقین بدانند که در این حکم هیچ راهی برای کفار بر علیه مومنان نیست.

مستندات
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ
همراه شما منتظر غنیمت و نصر هستند. (تاویلات اهل سنت)
انتظار میکشیدند که امر محمد و اصحابش به سامان نرسد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اینان منتظر هستند تا امر به دست دشمنان مومنان بیافتد پس هرگاه که امری همانند آنچه منتظرش بودند رخ میداد اصل خود را نشان میدادند. (تاویلات اهل سنت)
فَإِن كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِّنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُن مَّعَكُمْ
اگر پیروزی از آن مومنان شود میگویند: مگر ما با شما در ایمان و احکام نیستیم و درخواست غنیمت و شراکت در ان را دارند. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُم مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ ۚ
و اگر که عقب نشینی و هلاک برای مومنان بود، میگفتند: به کفار میگویند: مگر ما بر شما نگهبان نبودیم و مومنان را از شما منع نمیکردیم. یعنی انان بمانند جاسوس برای کفار کار میکردند و از اسرار مومنان به آنان گزارش میکردند و بر هدف مومنان، آنان را آگاه میکردند. (تاویلات اهل سنت)
استحواذ یعنی غلبه و بعضی استیلاء معنی کرده اند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی به کفار گویند: مگر ما بر شما غلبه نکردیم و قادر بر قتال شما نبوده ایم ولی باز شما را باقی گذاشتیم. (ابوسعود)
و منع مومنان اینکه مگر ما مومنان را در مقابل شما تضعیف نمیکردند و در کمک به آنان کم کاری نمیکردیم، والا اگر ما چنین نمیکردیم مومنان شما را هلاک میکردند، پس سهم ما را بدهید. (ابوسعود)
بعضی گفته اند: مگر ما به اسرار محمد و اصحابش، شما را با خبر نکرده ایم و به شما ننوشته ایم؟ (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: مگر ما بر شما احاطه نداشتیم؟ (تاویلات اهل سنت)
کسائی: این کلام بین عرب معنیش آشکار و روشن است و به معنی ما بر شما غلبه و احاطه داشتیم و شما را منع میکردیم. این همان گفته ی ما را تایید میکند که آنان مومنان را به ترس میانداختند با گفتن اینکه کفار بر علیه شما جمع شده اند .(تاویلات اهل سنت)
فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ
حکم الله بین آنان این است که مومنان را به بهشت بفرستد و منافقین را به جهنم بفرستد. (تاویلات اهل سنت)
حکمی لایق هر یک از شما از ثواب و عقاب را اجرا خواهد کرد و این در آخرت است و در دنیا هرکس که کلمه ی اسلام را به زبان بیاورد بر وی حکم اسلام جاری کرده میشود و هرچند از نفاق بگوید از وی شمشیر برداشته میشود. (ابوسعود)
وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا
یعنی از نظر استدلال و حجت برای کفار بر علیه مومنان، حجتی نخواهد گرداند مگر اینکه مغالطه و حق نمایی کنند و باطل را حق نشان دهند. (تاویلات اهل سنت)
ممکن است منظور در آخرت باشد که وقتی مومنان بر علیه کفار شهادت میدهند، کفار نمیتوانند آن را دفع کنند. (تاویلات اهل سنت)
و یا در وقت خصومت نزد الله کفار بر علیه مومنان حجتی نخواند داشت. (تاویلات اهل سنت)
ظاهر آیه دال بر این حکم است که اگر مرد مرتد شود، زنش بر وی باین میگردد و نکاح باطل میشود. (احکام جصاص)
إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَىٰ يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا ﴿142﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا منافقین تلاششان این است که دین را و مومنان را و الله متعال را فریب دهند و الله متعال نیز با آنان مقابله به مثل میکند و جزای فریبکاری آنان را میدهد و وقتی منافقان برای نماز بر میخزند، با سستی و کاهلی بر میخیزند و الله را کمتر ذکر میکنند چه در وقتی که در نماز هستند و چه در وقتی دیگر. نکته: در نماز که باشند الله را در حدی که مردم بگویند نماز میخواند ذکر میکنند و تا میتوانند اذکار نماز را ترک میکنند و در وقت دیگر نیز تا کسی نبیند نماز نمیخوانند. نکته: بحث اینکه انان الله را فریب میدهند یعنی به گمان خودشان فکر میکنند که میتوانند الله را فریب دهند در حالیکه الله به درون انان آگاه است. حال جزای آنان را دادن از جنس عمل خودشان خواهد بود و آنچه عقلا مسلم است اینکه جزا باید مطابق عمل باشد پس جزایی که الله متعال برای منافقین در نظر گرفته است از جنس عمل خودشان است همانند همان مثالهایی که در تفاسیر ذکر شده است.

مستندات
إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ
منافقین گمان میکنند که الله را فریب میدهند در حالیکه الله متعال جزای حیله و فریبشان را میدهد. (بحر العلوم)
یعنی کاری را که فریب کار انجام میدهد را انجام میدهند از اظهار ایمان و مخفی داشتن کفر. (نسفی)
منافق کسیکه اظهار ایمان میکند و در درون خود کافر است. (نسفی)
و یا اینکه منظور اولیای الله را فریب میدهند و این عمل را بجای نسبت به مومنان به خود نسبت داد از جهت تشریف و بزرگداشت مومنان است. (نسفی)
الله متعال نیز با آنان عملی را که شخص غلبه کننده در فریب، انجام میدهد را با آنان انجام میدهد به اینصورت که آنان را در دنیا خون و مالشان را در دنیا معصوم میدارد در حالیکه برای انان درک اسفل جهنم را مهیا کرده است. (نسفی)
مخادعه ی الله متعال منافقین را این است که قیامت در پل صراط آنان را همراه مومنان قرار میدهد و نور را از آنان سلب میکند و آنان در ظلمت گریه کنان باقی میمانند. (بحر العلوم)
الله متعال برای آنان دری از بهشت میگشاید و آنان به طرف آن میدوند و وقتی به نزدیک آن رسیدند، در بسته میشود. (تاویلات اهل سنت)
با اولیای الله و یا دینش فریبکاری میکنند. (تاویلات اهل سنت)
وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَىٰ
منافقین وقتی به نماز میشوند، با سستی و سنگین میروند. (بحر العلوم)
این سنگینی از جهت کراهت داشتن از نماز است والا مومن را نیز گاهی غفلت و سنگینی دربر میگیرد. (نسفی)
يُرَاءُونَ النَّاسَ
نماز را حق نمیدانند و بلکه برای نشان دادن نمازشان به مردم و از جهت اینکه مردم بگویند نماز میخواند، نماز میخوانند. (بحر العلوم)
مرائات یعنی رؤیت دو طرفه پس ریاکار به مردم خوبی نشان میدهد و مردم نیز وی را نیکو میبینند. (نسفی)
منافق را در گفتارش و در کردارش، نشانه هایی است و نشانه ی فعلی آنها این است که به جهت ریا نماز میخوانند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
ابن عباس: اگر آن کم را برای رضای الله متعال انجام میدادند زیاد حساب میشد و از آنان قبول میشد ولی آنان هرگز قصد رضای الله را از آن ندارند. (بحر العلوم)
چراکه آنان در وقت غیبت از مردم، اصلا نماز نمیخوانند. (نسفی)
بعضی گفته اند: منظور از ذکر نماز است. (بیضاوی)
چراکه ذکر آنان زبانی است و ذکر زبانی به نسبت ذکر قلبی، کم است. (بیضاوی)
بعضی نیز گفته اند: یعنی داخل نماز ذکر نمیگویند یعنی به جز تکبیر و سلام اذکار دیگر را ادا نمیکنند. (بیضاوی)
مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَٰلِكَ لَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ وَلَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ ۚ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا ﴿143﴾
النِّسَآء
تفسیر

منافقین بین ایمان و کفر مردد هستند و سرگشته نه از مومنان هستند و نه از کفار یعنی نمیتوانند انتخاب کنند و آواره مانده اند و کسی را که الله متعال گمراه کند، برای وی راهی برای هدایت نخواهی یافت.

مستندات
مُّذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَٰلِكَ
یعنی نه مسلمان مخلص هستند و نه کافران به صراحت هستند. (تاویلات اهل سنت)
مقاتل: نه با یهود هستند تا موالات انان را آشکار کنند و نه با مومنان در تصدیق به همراه ولایتشان هستند. (تاویلات اهل سنت)
نزد هر دو گروه نمیتوانند موافقت خود را اظهار کنند بلکه نزد هر یک مخالفتشان آشکار شده است. (تاویلات اهل سنت)
مردد و آواره بین ایمان و کفر هستند و این شیطان است که آنها را آواره و مردد کرده است. (ابوسعود)
حقیقت مذبذب کسیکه از هر دو طرف یکی بعد دیگری، رانده میشود. (ابوسعود)
یعنی قلبهایشان و یا رأیشان و یا دینشان، مردد است. (ابوسعود)
به دال بجای ذال نیز قرائت شده است از دبه یعنی یک بار به این راه هستند و بار دیگر به راهی دیگر. (بیضاوی)
رسوا شدگان بین ایمان و کفر هستند. (بحر العلوم)
لَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ وَلَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ ۚ
نه به مومنان منسوب هستند و نه به کفار. (ابوسعود)
نه از آنان میگردند و نه از اینان. (ابوسعود)
وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا
بخاطر عدم استعدادش و امادگیش بر هدایت و توفیق برای وی راهی نخواهی یافت که وی را به حق و درست برساند. (ابوسعود)
و کسی را که الله گمراه کند، برای وی حجتی نخواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
هدایت و راه مستقیمی برایش نخواهی یافت. (تاویلات اهل سنت)
حسن: این برای وی تا وقتی است که توبه نکند وقتی توبه کند الله برایش راه را هموار خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۚ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا ﴿144﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، کفار را نه مومنان را ، بعنوان ولی امر خود و ولی سر خود و ولی مشوره ی خود نگیرید بلکه در کارهایتان مومنان را ولی بگیرید. آیا با موالات با کفار اراده ی این را دارید که الله متعال عذر موجه در عذاب دادنتان داشته باشد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
ای کسانیکه تصدیق کرده اید. (بحر العلوم)
مقاتل: ای کسانیکه به گمان خود ایمان آورده اید و آنان همان منافقان هستند. (بحر العلوم)
ای کسانیکه اظهار ایمان کرده و کفر را دل دارید. (بحر العلوم)
گفته میشود که منظور مومنان مخلص هستند که با یهود دوستی داشتند و پیش آنان میرفتند و از اینکار نهی شدند. (بحر العلوم)
لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۚ
یعنی ای انصار ، یهود را یعنی با قریظه و نضیر موالات نکنید. (وجیز واحدی)
نهی از موالات کفار به چند وجه است:
الف: از اعتماد به آنان در دین: یعنی در دین به آنان اعتماد نکنید و تصدیقشان نکنید چراکه هدف انان منصرف کردن شما از دینتان است.
ب: در امر دنیا نیز با آنان موالات نکنید: یعنی اسرار خود را به آنان ندهید و نگویید چه اسرار نظامی باشد و چه غیر آن.
ج: در همه چیز با آنان دوستی نداشته باشید و امین ندانید و با آنان همنشینی نداشته باشید. (تاویلات اهل سنت)
أَتُرِيدُونَ أَن تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُّبِينًا
در قرآن هر سلطانی که ذکر شده به معنی حجت است. (ابن ابی حاتم)
از قتاده: الله متعال بر تمام خلق خود، سلطان دارد و منظور در اینجا عذر مبین است. (ابن ابی حاتم)
چراکه موالات با یهود، دلیل نفاق است. (بیضاوی)
آیا میخواهید که حجتی آشکار علیه شما در آخرت باشد. (بحر العلوم)
یعنی آیا میخواهید بخاطر موالات با یهود، الله متعال حجتی برای عذاب دادن شما داشته باشد؟ یعنی اگر شما با یهود موالات داشته باشید، همان حجتی علیه در عذاب دادن شما خواهد بود. (وجیز واحدی)
إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا ﴿145﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا منافقان در درک و پایینترین حد جهنم هستند و تو ای مخاطب برای آنان یاری رسانی که اینان را از ان نجات دهد یا مانع رفتن آنان بشود نخواهی یافت. نکته: وقتی در نفاق راهی برای خروج از جهنم یافت نمیشود پس کسیکه میخواهد از ان نجات یابد و به آنجا نرود باید که قبل مرگ مسلمان بشود و این تنها راه برای نجات از جهنم است. نکته: در جهنم هرچه طبقه ی آن پایینتر باشد، عذابش شدیدتر است.

مستندات
إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ
منافق در لغت از نافقاء الیربوع مشتق است، گفته میشود که یربوع(موش صحرائی) لانه اش دو سوراخ دارد یکی به نام نافقاء و دیگری به نام قاصعاء، موش صحرایی خودش را از یکی از این دو سوراخ نشان میدهد و ازدیگری خارج میشود برای همین منافق گفته شد چراکه خودش را مسلمان نشان میدهد و از اسلام به کفر خارج میشود. (بحر العلوم)
دَرْک و دَرَک هردو آمده است و جمع آن اَدارک است و به معنی منزلهایی که یکی از یکی پایینتر است. پس برای منافقان پایینترین منزل آتش آماده شده است و اسم آن هاویه است. (بحر العلوم)
درک: دورترین نقطه ی قعر یک چیز مثل دریا و مانند آن. بر این اساس درک اسفل یعنی دورترین جای از قعر جهنم. (کبیر رازی)
ضحاک: درج گفته میشود اگر یکی بالای دیگری باشد و درک گفته میشود اگر یکی پایینتر از دیگری باشد. (کبیر رازی)
اینکه منافقین در قعر جهنم جای میگیرند از این جهت است که مثل کفار کافر شدند و باضافه اینکه دین و اهل اسلام را به سخره گرفته اند و مسلمانان را فریب داده اند. (بیضاوی)
در مورد فرموده ی رسول الله ص: ثلاث من كن فيه فهو منافق وإن صام وصلى وزعم أنه مسلم: «من إذا حدث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا ائتمن خان، یعنی سه چیز است که اگر این سه اخلاق درکسی یافت شود، وی منافق است هرچند روزه بگیرد و نماز بخواند و گمان کند که مسلمان است، از باب تشبیه و سختگیری بر دوری از این سه خصلت است. (بیضاوی)
از ابن مسعود: داخل تابوتهای قفل شده خواهند بود و راهی برای باز کردن آن نمییابند. (در منثور)
از ابی هریره: درک خانه هایی آهنین هستند که درهایی دارند که بر آن بسته میشوند و از بالا و پایین آن آتش افروخته میشود. (در منثور)
وَلَن تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا
وبرای آنان مانعی که آنان را از عذاب مانع شود، نخواهی یافت .(بحر العلوم)
در این کلام دلیل است بر اثبات شفاعت برای گنهکاران مسلمان چراکه عدم یافتن مانع برای منافقین اختصاص داده شده است چراکه اگر خاص منافق نباشد، این کلام برای زجر و منع منافق از نفاق کاربرد نداشت.(کبیر رازی)
یاری رسانی که آنان را خارج کند برای آنان نیست. (بیضاوی)
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَٰئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ ۖ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا ﴿146﴾
النِّسَآء
تفسیر

مگر کسانی از منافقین که از نفاق خود توبه کنند و آنچه باعث فسادش شده بودند را اصلاح کنند و تلاش در راه اصلاح داشته باشند و به الله تمسک جویند و دین دینشان را برای رضای الله داشته باشند و هدف از دینشان، رضای الله متعال باشد پس آن افراد با این صفات، همراه مومنان خواهند بود و از آنچه برای مومنان است برخوردار خواهند شد و زود باشد که مومنان را الله متعال اجری بس عظیم عطا کند.

مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا
از ابن عباس: مگر منافقی که از نفاقش توبه کند. (تاویلات اهل سنت)
در قرائت ابن مسعود و ابی بن کعب آمده است: إلا الذين تابوا، ثم آمنوا باللَّه والرسول والكتاب الذي أنزل إليه من ربه وما أنزل إلى النبيين من قبل، ثم أخلصوا دينهم، یعنی مگر منافقینی که توبه کنند بعد به الله و رسولش و کتابی که به رسولش نازل شده از پرودگارش و به آنچه به انبیای قبل وی نازل شده است، ایمان بیاورند و بعد دینشان را خالص برای الله بگردانند. (تاویلات اهل سنت)
وَأَصْلَحُوا
و اعمالشان را اصلاح کنند. (تاویلات اهل سنت)
و اصلاح کنند انچه را که در وقت نفاق فاسد کرده بودند. (ابوسعود)
اسرار و احوالشان را که فاسد کرده بودند را اصلاح کنند. (نسفی)
وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ
و به الله اعتماد و استناد کنند. (تاویلات اهل سنت)
و به دین الله تمسک جستند. (ابوسعود)
وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ
ابن عباس: یعنی ریاکاری را کنار گذاشته و درونشان مثل علانیه اشان ویا بهتر از آن باشد. (تاویلات اهل سنت)
دین را خالص برای الله متعال گرداندند و از عبادت الله چیزی جز رضای الله متعال نخواهند. (ابوسعود)
فَأُولَٰئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ ۖ
یعنی از مومنین خواهند بود یعنی مثل دیگر مومنان میگردند. (تاویلات اهل سنت)
اینان با کسانی هستند که از انان از وقت ایمان آوردن، نفاقی سر نزده بود. (ابوسعود)
یعنی در درجات عالی بهشت همراه آنان خواهند بود. (ابوسعود)
یعنی برای مومنان در آخرت الله متعال پاداشی عظیم عطا میکند. (بحر العلوم)
وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
و این در درجات عالی با مومنان بودن را الله متعال با این جمله بیان کرده است. (ابوسعود)
اجر بسیار بزرگ بی حد که اینان با مومنان در آن سهیم خواهند بود. (ابوسعود)
مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ ۚ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا ﴿147﴾
النِّسَآء
تفسیر

الله متعال با عذاب شما چه کند و چرا دنبال عذاب شما باشد وقتی که شکر گزار باشید و ایمان آورده باشید و الله متعال بخاطر عمل کم خیر کثیر عطا کند و به همه چیز داناست.

مستندات
مَّا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِن شَكَرْتُمْ وَآمَنتُمْ ۚ
بیان این مطلب است که مدار عذاب و عدم آن کفر آنان است نه چیز دیگر. (ابوسعود)
با عذاب شما چکار دارد اگر به الله ایمان آوردید و یگانه اش داشتید. (بحر العلوم)
الله متعال غنی مطلق است و عذاب دادن شما برای الله متعال نه نفعی میآورد و نه ضرری را دفع میکند. (نظم الدرر)
گفته میشود: الله را چه حاجتی است در عذاب شما اگر شما موحد شاکر بودید و به وی تعالی و رسولانش ایمان میآوردید. (بحر العلوم)
شکر ضد کفر است و معنی کفر پوشاندن نعمت است و شکر اظهار نعمت است. (سمعانی)
اسفهام تقریری است یعنی مومن شاکر را عذاب نمیدهد. (سمعانی)
شکر و سپاسگزاری بین مردم این است که عملی را کسی برایت انجام میدهد را مکافات و جزا دهی ولی شکر گزاری از خالق به این نیست چراکه کسی نمیتواند کوچکترین نعمتی را الله متعال به وی داده است را مکافات کند پس شکر از خالق این است که الف: بدانی که نعمت از وی تعالی است و ب: بدانی که از ادای شکر آن نعمت عاجز هستی و اعتراف داشته باشی و ج: آن نعمت را بغیر طاعت الله استعمال نکنی. (تاویلات اهل سنت)
وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا
الله متعال سپاس گزار عمل کم شماست. (بحر العلوم)
شکر الله این است که کم را قبول کند و ثواب چند برابر بدهد. (ابوسعود)
به جمیع معلومات علم وافر دارد من جمله شکر شما و ایمان را شما میداند پس محال است که اجر شما را کامل ادا نکند. (ابوسعود)
شکر از الله قبول عمل است. (سمعانی)
شاکر است طوریکه کم را قبول و زیاد عطا میکند. (بحر العلوم)
دانای به اعمال و ثوابتان است. (بحر العلوم)
گفته میشود: شاکر و علیم به کسانی است که شکر گزار باشند وایمان بیاورند پس شاکر و مومن را عذاب ندهد. (بحر العلوم)
شاکر است با دادن بیشتر از آنچه که مستحق آن است. (نظم الدرر)
داناست به آنچه برای رضای وی انجا میشود هرچند کم باشد و بر وی تعالی سهو و اشتباه و غلطی نیست. (نظم الدرر)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود