0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ ۚ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا ﴿148﴾
النِّسَآء
تفسیر

الله متعال دوست نمیدارد که بدی را جار بزنید و به جهر بگویید مگر اینکه کسی مورد ظلم قرار گیرد که این مجاز است. و الله متعال شنوا به همه چیز و دانا به همه چیز است. نکته: جهر یعنی آشکار کردن حال وقتی بر کسی ظلمی میشود وی ناچار است که پیش دولت یا پیش ریش سفید و وو آن را بازگو کند پس وی مجاز است. نکته: هرکس ممکن است که ادعا کند مظلوم واقع شده است ولی آنچه نزد الله متعال واقعا ظلم است منظور این آیه است و شرع حاکم است.

مستندات
لَّا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَن ظُلِمَ ۚ
عدم محبت خدا کنایه از سخط و غضب الهی است. (ابوسعود)
یعنی کسی دیگری را به سخن زشت یاد نکند مگر اینکه مورد ظلم واقع شده باشد که در اینصورت میتواند با ذکر کار زشت وی به نوعی به سخن قصاص ظلمش را بگیرد که در اینصورت بر وی گناهی نیست. (بحر العلوم)
در شان حضرت ابوبکر نازل شده است که ایشان را فردی مورد ناسزا و فحاشی قرار داد و حضرت ابوبکر چندین بار سکوت اختیار کرد و در آخر جوابش را داد. (بحر العلوم)
گفته میشود منظور این است مگر کسی که مورد ظلم قرار بگیرد و بر علیه ظالم دعا کند. (بحر العلوم)
از سدی: کسی مورد ظلم قرار بگیرد و مظلوم مقابله مثل بکند، بر وی گناهی نیست. (بحر العلوم)
ضحاک: الله متعال دوست ندارد که شما وقتی پیش کسی نزول کردید و مهمانش شدید بعد اینکه از پیشش برآمدید، از بد بودن غذای وی صحبت کنید مگر کسیکه در وقت حاجتتان خواستید پیش وی فرود آیید و وی مانع شود. (بحر العلوم)
مجاهد: این در مورد مسافری است که نزد قومی فرود میآید و آنان مانع وی میشوند و مهمان نمیگیرند پس برای این مسافر رخصت داده شد که در مورد آنان چیزی بگوید البته نه چیزی که باعث وجوب حد و کلمه ای ناشایست باشد و اگر چیزی نگوید افضل است. (بحر العلوم)
فرات بن سلیمان از عبدالکریم در مورد این آیه سوال شد: جواب داد: اینکه اگر کسی تو را دشنام داد، تو نیز دشنامش بدهی ولی اگر بر تو افترا بست تو نباید افترا ببندی. (احکام جصاص)
ممکن است که این برای زمانی باشد که مهمان گرفتن واجب بوده است و نیز محتمل است که منظور از مهمان، مهمانی باشد که چیزی برای خوردن نداشته باشد و از کسی بخواهد تا وی را مهمان کند و وی امتناع کند و این امتناع مذموم است و جواز دارد که شکایت کند. (احکام جصاص)
در این آیه دلالت بر این مطلب است که اگر کسی کاری را که باید پوشیده باشد را آشکار کند بر وی انکار کنیم چراکه الله متعال بیان داشته است که آن را دوست ندارد. (احکام جصاص)
از حسن: رسول الله ص: دو ناسزا گوینده به یکدیگر آنچه میگویند بر شروع کننده است مگر اینکه مظلوم تعدی کند. (تاویلات اهل سنت)
وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا
الله متعال به دعای مظلوم شنواست و به عقوبت ظالم نیز داناست. (بحر العلوم)
به تمامی شنیدنی ها شنوا و به همه ی دانستنی ها عالم است من جمله قول و فعل ظالم و مظلوم. (ابوسعود)
إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا ﴿149﴾
النِّسَآء
تفسیر

اگر که شما خیری را آشکارا انجام دادید و یا که این خیر را پنهان داشتید و سری انجام دادید، و یا که بدی کسی را عفو کردید و بخشیدید پس قطعا الله متعال زیاد درگذرنده و توانا است. نکته: در این آیه الله متعال میفرماید شما که در عفو کسی تردید دارید و ای افرادی که عفو کردید فکر نکنید که این امری بوده که به ضرر شما باشد و یا اینکه کاری انجام داده اید بدانید که الله متعال قادر مطلق و توانا با این همه قدرتی که دارد عفو میکند و میبخشد پس دو امر را بدانید یکی اینکه از سنت الهی پیروی کرده اید دیگر اینکه الله متعال با آن کمال خود در قدرت شما را میبخشد.

مستندات
إِن تُبْدُوا خَيْرًا
اگر خیری هرچه که باشد از قول و عمل آن را آشکار کنی. (ابوسعود)
یعنی عفو و بخشش نزد الله از اقدام علیه ظالم بهتر است. (تاویلات اهل سنت)
تشویق به بخشش است تا یادشان باشد که الله متعال با وجود قدرت بر انتقام عفو و بخشش دارد پس اگر کسی ببخشد، نزد الله متعال ثواب خواهد داشت. (تاویلات اهل سنت)
أَوْ تُخْفُوهُ
بجای جهر به سوء، جهر به خیر کردید و یا خیر را سرا انجام دادید. (نسفی)
أَوْ تَعْفُوا عَن سُوءٍ
با اینکه مجاز به مواخذه ی مسیئ هستید، باز ببخشید. (ابوسعود)
آن بدی طرف را از دلتان پاک کنید. (نسفی)
فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا
اگر تو عفو کنی و ببخشی ، الله متعال بر عفو اولی و لایقتر است و تو را خواهد بخشید. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال در عفو و بخشش مبالغه کننده است و در قدرت و توانایی نیز کامل است. (ابوسعود)
گفته شده: بخشنده است مر کسی را که عفو دارد و قادر بر رساندن ثواب به وی است. (ابوسعود)
الله متعال با قدرت بر انتقام همیشه عفو کننده است پس شما نیز به وی اقتدا کنید و عفو کنید. (نسفی)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًا ﴿150﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا کسانیکه به الله متعال کفر میورزند و به رسولان الله متعال کفر میورزند و قصد دارند که بین الله و رسولانش جدایی قائل شوند و میگویند: به بعضی از این موارد ایمان میآوریم و به بعضی دیگر کفر میورزیم و هدفشان این است که دینی بین کفر وایمان برای خود بگیرند. نکته: در این آیه صراحت به این مطلب است که انکار و کفر به یکی از رسولان با کفر به تمامی آنها، فرقی ندارد و کافر صریح هستند. نکته: کفار همیشه تلاش داشته اند تا برای فریب مومنان، شبهاتی را مطرح کنند از قبیل ایمان به الله متعال و کفر به انبیاء پس الله متعال بیان داشت که اینان کفار صریح هستند.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ
مانند یهود که به حضرات عیسی و محمد و انجیل و قرآن کفر ورزیدند و بمانند مسیحیان که به محمد و قرآن کفر ورزیدند. (نسفی)
یعنی کردار و اعتقاد آنها منجر به این کفر میشود نه اینکه آنان به صراحت گفته باشند که کفر میورزیم. (ابوسعود)
الذین کفروا منظور دهریه هستند که به الله ایمان ندارند و منظور از و رسله کسانی هستند که الله ایمان دارند ولی به تمامی رسولان کافر هستند. (تاویلات اهل سنت)
وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ
میخواهند با ایمان آوردن به الله و کفر ورزیدن به انبیای الهی، بین این دو فرق قائل شوند. (بیضاوی)
این نیز طائفه ای دیگر از کفار هستند که اینان به بعضی از انبیاء ایمان میآورند و به بعضی دیگر کفر میورزند. (تاویلات اهل سنت)
بعد در آخر بیان میدارد که همگی این طوائف کفر، کافر هستند. (تاویلات اهل سنت)
ممکن است که در مورد کسانی باشد که به بعضی از رسولان ایمان اورده و به بعض دیگر کفر میورزند که اینان کفار هستند چراکه همه ی رسولان خلق را همگی را به عبادت الله متعال و ایمان به جمیع رسولان و کتب اسمانی دعوت میکنند. (تاویلات اهل سنت)
وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ
به بعضی از رسولان ایمان داریم و به بعضی دیگر کفر میورزیم. (بیضاوی)
وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًا
قصدشان این که دینی میان کفر و ایمان داشته باشند در حالیکه بین ایمان و کفر، واسطه ای نیست. (نسفی)
چراکه حق مختلف نیست و ایمان به الله تکمیل نمیشود مگر با ایمان به رسولانی که الله متعال فرستاده است و با تصدیق آنها در آنچه که به اجمال و تفصیل اورده اند پس کافر به یکی از آنها همانند کفر به کل آنها در گمراهی است (بیضاوی)
قصدشان این است که راهی را دین بگیرند که الله و رسولش به آن امر نکرده اند. (بحر العلوم)
أُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا ۚ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا ﴿151﴾
النِّسَآء
تفسیر

آن کسانیکه ادعا دارند به بعضی از انبیاء ایمان دارند و به بعضی دیگر کفر میورزند، آنان کافران حقیقی و واقعی هستند و ما قطعا برای کفاران، عذابی توهین کننده آماده کرده ایم. نکته: اینکه ایمان کم و زیاد نمیشود یعنی آنچه باید به آن ایمان اورد تا نجات پیدا کنیم مسائلی مشخص هستند که کفر به یکی از آنها به معنی کفر به تمامی آنها موارد است. نکته: وقتی الله متعال دینی را معرفی کرد دیگر با توجیه دینی دیگر نمیشود برای خود قائل شد و اعتباری ندارد. نکته: با گفتن من ایمان نمیآورم و اصلا بهشت هم نمیخواهم نیز وظیفه ی ایمان آوردن ساقط نمیشود و مورد عذاب قرار خواهد گرفت.

مستندات
أُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا ۚ
این افراد کافران حقیقی هستند وقتی که به بعضی از رسولان کفر ورزیدند. (بحر العلوم)
یعنی آنان کاملان در کفر هستند و به این نوع ایمانشان، اعتباری نیست. (بیضاوی)
یقینا و محققا، کافر هستند. (بیضاوی)
وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا
یعنی در آن عذاب مورد اهانت قرار میگیرند. (بحر العلوم)
در آخرت. (نسفی)
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَٰئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ ۗ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿152﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کسانیکه به الله متعال باور و ایمان داشته اند و به انبیا همگی ایمان دارند و بین انبیا به ایمان به بعض و کفر به بعض، جدایی قائل نشدند، همان کسان زود است که اجرهای نیکشان را در بهشت خواهد داد و الله متعال همیشه آمرزنده و مهربان بوده و هست. نکته: همانطور که در تفاسیر بیان شده است، ایمان شرط ورود به بهشت است و عمل جزو ایمان نیست و مسلمان گناهکار و فاسق نیز مسلمان و مومن بوده و با و یا بی عذاب وارد بهشت خواهد شد.

مستندات
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ
و کسانیکه الله متعال را یگانه دانستند و تمام انبیاء را تصدیق و باور کردند. (بحر العلوم)
بر وجهی که در آیه ی 136 این سوره ذکر شده است، ایمان آورده اند. (ابوسعود)
وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ
در تصدیق کردن و ایمان آوردن به آنها تفاوتی قائل نشدند. (بحر العلوم)
یعنی به هیچ یک از آنها کفر نورزیدند و انکار نکردند و جمیع کتب را تصدیق کردند. (بحر العلوم)
مثل کفار نشدند که با ایمان به بعضی از انبیا و کفر به بعضی دیگر، جدایی شده بودند. (ابوسعود)
أُولَٰئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ ۗ
صاحبان این صفت، زود باشد که پاداش آنان را در جنت عطا کنیم. (بحر العلوم)
آن اجرهای وعده داده شده به آنان را به آنان داده خواهد شد. (ابوسعود)
وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا
و الله متعال آمرزنده ی گناهان آنان است و در حق آنان مهربان است بر آنچه که در زمان شرک انجام داده اند. (بحر العلوم)
آمرزنده ی کمکاری آنان است و با زیاد کردن حسنات آنان، در مهربانی بر آنان مبالغه میکند. (ابوسعود)
الله متعال دائما موصوف به صفت آمرزنده بودن و مهربان بودن بوده و هست. (تاویلات اهل سنت)
در این آیه موصوفان به ایمان را وعده ی بهشت داد و بیان کرد که آنان اجورشان را خواهند گرفت پس این آیه میگوید که هرکس ایمان داشته باشد بالاخره وارد بهشت میشود هرچند مرتکب کبیره شده باشد. (بیضاوی)
يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ ۚ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَىٰ أَكْبَرَ مِنْ ذَٰلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ۚ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَٰلِكَ ۚ وَآتَيْنَا مُوسَىٰ سُلْطَانًا مُبِينًا ﴿153﴾
النِّسَآء
تفسیر

اهل کتاب از تو درخواست دارند تا کتابی بر انها نازل شود طوری که ما به طریق آن بدانیم که تو رسول الله هستی، پس از این درخواستشان خودت را معذب نکن چراکه اینان همینطور هستند و از موسی سوالی بزرگتر داشتند و درخواست کردند که الله را آشکارا به ما نشان ده، پس آنان را صاعقه ای در برگرفت و هلاکشان کرد و این بخاطر عدم رعایت حد و حدود خودشان بوده است بعد دیدن این هلاک و این قدرت الله متعال ، باز گوساله را اله گرفتند و این بعد دیدن معجزات فراوان بود، پس ما اینان را از این جنایاتشان مورد عفو و بخشش قرار دادیم و موسی را قدرت و سلطانی غیر قابل انکار بر آنها دادیم طوریکه آنان را دستور داد تا خودشان را بکشند و آنان نیز چنین کردند. نکته: آیه در صدد بیان این مطلب است که درخواستهای اینان نه برای راهنمایی و حجت طلبی بلکه مثل اجدادشان فقط جهت مسخره کردن آیات الهی است و از روی عناد است پس آیه با امکان یا عدم امکان رویت الیه را دنبال نمیکند چراکه همانطور که فروفرستادن کتاب کامل به یکباره امری ممکن است رویت نیز چنین است و کتاب را نفرستاد و رویت را نیز حاصل نکرد چراکه اینان مستحق این احترام نیستند.

مستندات
يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَن تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِّنَ السَّمَاءِ ۚ
وقتی فنحاص یهودی و یارانش به رسول الله ص گفتند: اگر تو واقعا نبی هستی پس برای ما کتابی از آسمان بیاور همانطور که موسی برای ما آورد و این آیه نازل شد. (نسفی)
یعنی کتابی به یکباره از آسمان فرو بیاور همانطور که تورات چنین آمد. (نسفی)
یعنی کتابی نوشته شده بر الواح همانطور که تورات چنین نازل شده بود. (بیضاوی)
ویا اینکه کتابی بیاور که از آسما آمدنش را ما تماشا کنیم و ببینیم. (بیضاوی)
و یا کتابی به ما نازل شود که بگوید که تو نبی هستی. (بیضاوی)
این درخواست آنان از روی عناد بود و حسن گوید: اگر به جهت راهنمایی جستن این درخواست را مطرح میکردند، قطعا قرآن به یکبار نازل میشد. (نسفی)
و یا اینکه به تعدادی از رؤسای آنان به تصدیق نبوتش نازل شود. (عز بن عبدالسلام)
فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَىٰ أَكْبَرَ مِن ذَٰلِكَ
اگر این درخواستشان در نظر تو ای محمد بزرگ آمد بدانکه اینان از موسی درخواستی بزرگتر از این داشتند. (نسفی)
هرچند درخواست کنندگان این مورد پدران و گذشتگان اینها بودند ولی این یهودیان به آن درخواست گذشتگان خود راضی بودند و بر مذهب انان بودند. (نسفی)
یعنی این خوی آنها در آنها راسخ است و این درخواست آنان اولین جهالت و خیالاتشان نیست. (بیضاوی)
یعنی اینان برای رسول بودن موسی نشانه هایی خواستند و به آنان داده شد ولی باز ایمان نیاوردند پس سوال اینان سوال تعنت و گردنکشی است. (تاویلات اهل سنت)
فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً
یعنی الله را به ما نشان بده تا آشکارا ببینیمش. (نسفی)
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ
پس عذابی سهمگین آنان را در برگرفت. (نسفی)
پس آتشی از آسمان آمد و آنان را هلاک کرد. (بیضاوی)
بِظُلْمِهِمْ ۚ
این بخاطر درخواست نابجای آنان بوده است. (نسفی)
و یا بخاطر مسخره کردن آیات الهی بوده است و بخاطر سوال از روی عیبجویی رویت بوده است نه به جهت سوال رویت چراکه رویت الله جزو ممکنات است همانطور که نزول یکباره ی قرآن چنین است. اگر این عذاب بخاطر درخواست رویت بود، حضرت موسی اولی به چنین عذابی بود چراکه موسی درخواست کرد که الله خودش را نشان دهد تا وی تعالی را ببیند و در جواب حضرت موسی وی را با تعلیق رویت به امری ممکن، در طمع رویت انداخت و به چیزی تعلیق کرده نمیشود مگر اینکه آن شیی مورد تعلیق جزو ممکنات باشد. (نسفی)
ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ
بعد آن هلاک آنان را زنده گرداند و بعد اینان گوساله را اله گرفتند. (نسفی)
و این دومین جنایتی بود که اولینهای آنان مرتکب شدند. (بیضاوی)
مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ
بعد اینکه برای آنان تورات و معجزه های نه گانه داده شد. (نسفی)
میتواند که بینات همان صاعقه و مردن و زنده شدن بعد آن باشد. (نیسابوری)
یعنی ای محمد بدان که وقتی به اینان همان کتاب درخواستی از تو را به پدرانشان دادیم و معجزات دیگر دادیم باز درخواستی دیگر مطرح کردند که نشانگر این مطلب است که اینان با عناد و دوری از حق سرشته شده اند. (نیسابوری)
فَعَفَوْنَا عَن ذَٰلِكَ ۚ
باز به فضل خود آنان را عفو کردیم و ریشه کنشان نکردیم. (نسفی)
یعنی ما آنان را با وجود اینکه مستحق هلاک بودند، بخشیدیم پس شما معاصران رسول الله ص نیز توبه کنید تا بخشیده شوید. (ابوسعود)
وَآتَيْنَا مُوسَىٰ سُلْطَانًا مُّبِينًا
و به موسی بر علیه مخالفانش حجتی آشکار دادیم. (نسفی)
و به موسی تسلطی آشکار بر آنان دادیم و آن زمانی بود که آنان را امر کرد به جهت توبه خودشان را بکشند. (بیضاوی)
بشارتی برای رسول الله ص است که حضرت موسی را عاقبت سلطان آشکار داده است پس تو را نیز چنین خواهد شد. (نیسابوری)
وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا ﴿154﴾
النِّسَآء
تفسیر

و کوه را بر بالای آنان بالا بردیم به جهت قبولاندن شریعت تورات، و گفتیم که وقتی وارد دری از درهای بیت المقدس میشوید، متواضع و خم شده وارد شوید و گفتیم که در شنبه در حکم مخصوص به آن از جمله عدم صید ماهی، تعدی نکنید و از آنان عهدی استوار گرفتیم. نکته: وقتی اینان از رسول الله ص درخواست نزول یکباره کتابی از آسمان داشتند الله متعال بیان میدارد که برای اینان کتاب با آن وصف داده شد ولی وقتی به آنان گفته شد به آنچه در این کتاب هست ایمان بیاورید و قبول کنید سرباززدند و قبول نکردند و با بالابردن کوه بر سرشان بود که قبول کردند پس تو ای محمد به خواسته ی اینها اعتنا نکن. نکته: اگر بخواهی در رسالت و هدف خودت با برآورده کردن خواست دشمنان و مخالفان حرکت کنی از هدفت خواهی ماند پس آنچه که نشان از نبوتت میدهد را الله میخواهد به آنان آشکار کن و پیگیر هدف خودت باش و بدان که اگر بر فرض بر گفته ی آنان عمل کنی باز بهانه ای دیگر خواهند آورد و کارت این خواهد شد که درخواست آنان را برآورده کنی و درخواستشان تمامی نخواهد داشت. نکته: انواع مسائلی را که اینان بدعهدی کردند را همراه با معجزاتی که به اینان نشان داده شد بیان میکند تا بدانیم که درخواست اینان برای ایمان اوردن نبوده است.

مستندات
وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ
وقتی تورات را قبول نکردند پس وقتی کوه را بر بالای سر خود دیدند، قبول کردند و در اینجا از آنان عهد گرفته شد. (تاویلات اهل سنت)
به جهت قبول عهد کردن کوه بر سرشان، بالابرده شد چراکه اینان از قبول شریعت تورات امتناع کرده بودند و یا اینکه منظور ترساندن آنان از نقض عهدشان بود چراکه اینان قصد نقض عهد خود کرده بودند و کوه برسرشان بالابرده شد و از این قصد خود برگشتند. (ابوسعود)
وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ
و از زبان موسی به آنان گفتیم درحالیکه کوه طور بر سرشان سایه افکنده بود. (ابوسعود)
قتاده گوید به ما گفته میشد که این دری از درهای بیت المقدس است و بعضی گفتند ایلیا است و بعضی نیز گفتند اریحا است و بعض دیگر نیز آن را اسم آبادی دانستند و بعضی نیز گفته اند که در قبه ای است که به سمت آن نماز میخوانند است البته اینان در زمان حیات موسی وارد بیت المقدس نشدند. (ابوسعود)
سُجَّدًا
با آرامش و با تواضع. (ابوسعود)
وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ
از ابن عباس: یعنی به آنان گفتیم که در روز شنبه کار دنیوی انجام ندهید و آن روز را برای نماز اختصاص داده و مشغول نماز شوید. (تاویلات اهل سنت)
در روز شنبه تعدی نکنید. (تاویلات اهل سنت)
با صید ماهی در شنبه ظلم نکنید. (ابوسعود)
وَأَخَذْنَا مِنْهُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا
ابن عباس: وقتی الله متعال رسولی را میفرستد و کسی به رسالت وی اقرار کند، بر خود میثاقی قوی واجب کرده است. (تاویلات اهل سنت)
مقاتل: میثاق غلیظ همان اقرارشان به آنچه در تورات است میباشد. (تاویلات اهل سنت)
بر امتثال به آنچه مکلف شدند، عهدی مورد تاکید گرفتیم. (ابوسعود)
گفته شده است: عهدشان این بود که اگر آنان قصد خروج از دین کنند الله متعال هر عذابی که خواهد را بر انان گسیل بدارد. (ابوسعود)
فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ ۚ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا ﴿155﴾
النِّسَآء
تفسیر

پس بخاطر نقض عهدشان؛ آنان را عذاب دادیم؛ و بخاطر کفرشان به نشانه هاییکه الله متعال برای آنان نشان داد و کتابی که برای آنان فرستاده شد و بخاطر قتل انبیاءی که داشته اند و بخاطر گفتارشان که میگویند ما پر از علم هستیم و قلب ما برای شنیدن چیزهایی که تو ای محمد آورده ای، بسته است و نیازی نداریم؛ اینگونه نیست بلکه آنچه هست اینکه قلبهایشان بخاطر کفرشان بسته شده است و این کفرشان است که نمیگذارد بشنوند و گوش کنند در نتیجه از آنان ایمان نمیآورند مگر عده ای کم و یا اینکه در آنان ایمان جای ندارد مگر مقداری بی ارزش و کم.

مستندات
فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ
به سبب نقص عهدی که انجام دادند، ما با انها این کارها را انجام داده ایم یعنی از لعن و مسخ و غیر آنها از عقوبات بر آنها نازل کردیم. (ابوسعود)
آمده است که در زمان حضرت داود در شنبه تعدی کردند و به میمون و خوک مسخ شدند. (ابوسعود)
یعنی مخالفت کردند و نقض عهد کردند پس با انان برخورد کردیم. (بیضاوی)
گفته شده متعلق به حرمنا است. (ابوسعود) آیه 160 همین سوره.
وَكُفْرِهِم بِآيَاتِ اللَّهِ
یعنی و کفرشان به قرآن. (ابوسعود)
ویا کفرشان به کتاب خودشان. (ابوسعود)
وَقَتْلِهِمُ الْأَنبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ
مثل قتل حضرت زکریا و یحیی. (ابوسعود)
احتمال دارد که منظور قتل حقیقی انبیاء باشد و یا که به معنی قصدشان کشتن انبیاء باشد چراکه قصد کشتن رسول الله ص را نیز داشتند. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: آنان انبیاء را کشته بودند ولی هیچ رسولی را نتوانسته اند بکشند و رسولان از ان در عصمت هستند. (تاویلات اهل سنت)
وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ ۚ
و سخنشان که میگویند: قلبهای ما فطرتا بسته است که آنچه محمد آورده است نزدیک آن نیز نمیرسد. (ابوسعود)
و یا اینکه قلبهای ما پر از علوم است و با آنچه داریم از آنچه دیگران میآورند، بی نیاز هستیم. یعنی قلبهای ما همه چیز را دارد پس اگر در آنچه میگویی خیری بود، قلبهای ما آن را میدانست. (ابوسعود)
بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ
رد ادعای آنان است یعنی اینگونه نیست بلکه از این جهت قبول نمیکنند چون بخاطر کفرشان الله متعال قلبهای آنان را قفل زده است و بر اساس گمان آنان نیست بلکه قلبهایشان مهر و موم شده است و این بخاطر کفرشان است. (ابوسعود)
فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا
کمتر کسان از آنها ایمان میآورند مثل عبدالله بن سلام و مانند ایشان. (ابوسعود)
ایمان در آنها کم است به حدی که به حساب نمیآید. (ابوسعود)
وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَىٰ مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا ﴿156﴾
النِّسَآء
تفسیر

و بخاطر کفرشان به محمد و قرآن و بخاطر سخنی که در مورد حضرت مریم گفتند و آن تهمتی بس بزرگ بود.

مستندات
وَبِكُفْرِهِمْ
حضرت مریم عابدی بود که الله متعال وی را برگزید تا به وی فرزندی بدون پدر عطا کند و یهود وی را سرزنش کرده و تهمت زدند و به یوسف بن ثامان نسبت دادند و وی خادم بیت المقدس بود و گفته میشود که پسر عموی حضرت مریم بوده است پس الله متعال در رد این تهمت این آیه را نازل کرد و بیان داشت که بهتانی بزرگ است. (بحر العلوم)
و بخاطر کفرشان به حضرت عیسی. (ابوسعود)
و بخاطر کفرشان به محمد و به قرآن. (تاویلات اهل سنت)
تکرار کلمه ی کفر برای بیان تکرار یافتن کفرشان است یعنی اول به موسی و بعد به عیسی و بعد به محمد کفر ورزیدند. (ابوسعود)
وَقَوْلِهِمْ عَلَىٰ مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا
این بهتان و تهمتی بس بزرگ است که اندازه اش معلوم نیست. (ابوسعود)
یعنی الله متعال بدین سبب آنان را لعنت کرد و خوار و ذلیلشان کرد. (بحر العلوم)
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَٰكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ ۚ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ۚ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ ۚ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا ﴿157﴾
النِّسَآء
تفسیر

و بخاطر سخنانش که گفتند: قطعا ما عیسی که رسول الله است را کشته ایم در حالیکه نکشتند و نه به دار آویختندش، بلکه بر آنان مشتبه گشت و قطعا کسانیکه در کشتن وی اختلاف کرده اند را علمی نیست بلکه در شک هستند و در حیرت هستندو برای آنان در این مورد علمی نیست لیکن اینها از گمان خود پیروی میکنند. و آنان وی را یقینا نکشته اند یعنی شکی نیست که نکشته اند. نکته: اینکه در این آیه بعد ذکر قتل عیسی بن مریم ، کلمه ی رسول الله ص را نیز آورده اند و بر فرض اینکه این کلمه نیز جزو سخنان آنان است برای تعریض این مطلب است که با وجود رسول بودن وی را کشتیم پس تو را نیز ای محمد خواهیم کشت. و نظر بنده بر این است که رسول الله در این آیه جزو حقیقی سخن اینان باشد و از جهت دیگر الله متعال شناعت کردار و گفتارشان را بیان میکند و میفرماید که اینان این کفر وانکار و کشتن را به خطا و اشتباه انجام نداده اند بلکه با علم به اینکه چه میکنند انجام داده اند.

مستندات
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ
این مورد را در اینجا ذکر میکند از این جهت است که بیان کند که جنایت اینان فقط تکذیب و دروغ نبوده بلکه اینان به این عمل خود خوشحال هم هستند. (ابوسعود)
اینکه میگویند ما عیسی بن مریم که رسول الله هم بود، از جهت استهزای حضرت بوده است. (ابوسعود)
گفته شده: کلمه ی رسول الله را الله متعال جهت مدح حضرت عیسی و همینطور به جهت بیان نهایت جرات اینان بر اقدام بر قتل آنان و برای بیان نهایت وقاحت آنان در افتخار به این کارشان ، ذکر کرده است. (ابوسعود)
وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَٰكِن شُبِّهَ لَهُمْ ۚ
روایت شده است: وقتی عده ای از یهود به حضرت عیسی و مادرش توهین کردند حضرت عیسی آنان را لعنت کرد و آنان به میمون و خوک تبدیل شدند و قوم یهود از این جهت قصد کشتن حضرت عیسی را کردند و در این زمان الله متعال به حضرت عیسی وحی فرستاد که ایشان را به آسمان خواهد برد پس حضرت عیسی به یارانش گفت: چه کسی راضی میشود که وی شبیه من بشود و بدین سبب به دار آویخته شده و به بهشت برود؟ فردی از آنان این را قبول کرد و آن شخص را بجای حضرت عیسی کشتند. (ابوسعود)
گفته اند: آن شخصی که با عیسی اشتباه گرفتند مردی منافق بود و وی به یهود گفت من را خانه ایکه عیسی در آن است را به شما نشان میدهم پس وی وارد خانه ایکه حضرت عیسی بود وارد شد و حضرت عیسی به آسمان برده شد و آن منافق بر قوم مشتبه شد و وی را کشتند. (ابوسعود)
گفته اند: طیطانوس یهودی وارد خانه حضرت عیسی شد ولی حضرت را نیافت و وقتی بیرون آمد وی را شبیه عیسی یافتند و وی را کشتند. (ابوسعود)
گفته اند: وقتی یهود قصد کشتن حضرت عیسی را کردند، الله متعال ایشان را به آسمان برد و یهود ترسیدند که بین مرد فتنه رخ دهد پس فردی را گرفته و ادعا کردند که این عیسی بوده است که کشته اند و مردم که به اسم ایشان میشناختند و زیاد با شکل و صورت ایشا نمیشناختند چون ایشان زیاد با مردم مخالطه نداشت، فکر کردند که عیسی را به دار آویخته اند. (ابوسعود)
وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ
و کسانیکه در قتل وی اختلاف کردند. (ابوسعود)
اختلاف اینان بر این بود که عده ای به دروغ گفتند که عیسی را کشته اند و عده ای دیگر گفتند اگر این عیسی است پس آن رفیق ما که وارد خانه شد کجاست؟ و بعضی دیگر گفتند که این صورت صورت عیسی است ولی بدن بدن رفیق ماست. (ابوسعود)
و کسانیکه شنیده بودند که حضرت عیسی میگفت که به آسمان برده میشود، گفتند ایشان به آسمان رفته اند و عده ای نیز گفتند: ناسوت وی به دار آویخته شد و لاهوتش به آسمان رفت. (ابوسعود)
ناسوت: عالم مادی، طبیعت. لاهوت: (اِفا.) عالم غيب ، عالم الهي ، جهان مينوي .(معین)
لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ ۚ
اینان در شک و تردید هستند. (ابوسعود)
مَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ ۚ
اینان را علمی بدان نیست لیکن از گمان پیروی میکنند. (ابوسعود)
وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا
به قطع یقین وی را نکشته اند. (ابوسعود)
در قتلش مطمئن نیستند. (نسفی)
بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا ﴿158﴾
النِّسَآء
تفسیر

نه تنها وی را نکشتند بلکه الله متعال ایشان را به آسمان برد و الله متعال همیشه بر امور غالب و در امور و کارهایش، صاحب حکمت و تدبیر است.

مستندات
بَل رَّفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ ۚ
بلکه به جایی برد که در آن حکمی برای کسی جز الله متعال در آنجا نیست. (نسفی)
بلکه الله وی را به آسمان برده است. (نسفی)
وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا
در انتقام از یهود، غالب است و در آنچه در بالابردن عیسی تدبیر کرده است صاحب حکمت است. (نسفی)
وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ۖ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا ﴿159﴾
النِّسَآء
تفسیر

و از اهل کتاب کسی نیست مگر اینکه قبل مرگش به حضرت عیسی ایمان میآورد که رسول و بنده ی الله بوده است و حضرت عیسی در قیامت بر علیه آنان گواهی خواهد داد که اینان کفر ورزیده اند.

مستندات
وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ۖ
از اهل کتابی کسی نیست مگر اینکه قبل مرگش به حضرت عیسی ایمان میآورد. (بحر العلوم)
رویت اهل کتاب اینگونه است که به یهودی که وقت مرگش فرارسیده است و امر آخرت را مشاهده میکند فرشتگان میگویند که ای دشمن الله، تو را عزیر پیامبر آمد ولی تو تکذیب کردی و به نصرانی میگویند: ای دشمن الله، تو را بنده ی الله و رسولش یعنی عیسی آمد ولی تو وی را پسر الله دانستی. در این وقت ایمان بیاورند و اقرار میکند که عیسی بنده و رسول الله است ولی این ایمان وی را سودی نمیرساند و این ایمان وی در قیامت بر علیه بعنوان مدرک استفاده میشود. (بحر العلوم)
از مجاهد: از اهل کتاب کسی نیست مگر اینکه قبل مرگش به عیسی ایمان میآورد. به وی گفتند: اگر غرق شود و یا آتش بگیرد و یا حیوانات بخورندش؟ گفت: آری. (بحر العلوم)
حجاج بن یوسف به شهر بن حوشب در مورد این آیه پرسید و گفت: ما از یهود و نصاری اسیر میگیریم و گردنشان را میزنیم ولی از آنها چنین چیزی نمیبینیم. شهر گفت: این مساله برای وقتی است که وی امر آخرت را مشاهده میکند و در آن زمان ایمانش برایش نفعی ندارد. حجاج گفت: این را از کجا گفتی؟ شهر گفت: از محمد حنفیه گرفته ام. حجاج گفت: از چشمه ای صاف گرفته ای. (بحر العلوم)
از سعید ابن جبیر: منظور قبل مرگ حضرت عیسی است. (بحر العلوم)
از حسن: منظور قبل مرگ حضرت عیسی است و اینکه قطعا وی نزد الله زنده است و وقتی به زمین فرود آمد، همه به وی ایمان خواهند آورد. (بحر العلوم)
از ابن عباس: حضرت عیسی بر روی زمین چهل سال امام و هدایتگر بعنوان نبی خواهد بود و بعد میمیرد و بر وی این امت نمازش را خواهند خواند. (بحر العلوم)
ضحاک: حضرت عیسی بعد خروج دجال بر زمین میآید و فرود وی بر صخره ی بیت المقدس خواهد بود و وی دجال را میکشد و صلیب را میشکند و کنیسه و کلیسا را خراب میکند و بر روی زمین یهودی و نصرانی نمیماند مگر اینکه به وی ایمان میآورد و وارد اسلام میشوند. (بحر العلوم)
اگر منظور ایمان قبل مرگ مسیحیان باشد منظور علمای آنها باید باشند که از ترس از دست دادن ریاستشان ایمان نیاورده اند ووقتی مرگشان فرا میرسد، و یقین پیدا میکنند که خواهند مرد، در این وقت است که ایمان میآورند. (تاویلات اهل سنت)
وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا
یعنی عیسی بر علیه آنان در قیامت گواهی میدهد که به آنان رسالتش را رسانده است. (بحر العلوم)
بر علیه یهود شهادت میدهد که وی را تکذیب کرده اند و بر مسیحیان شهادت دهد که آنان ادعا کردند که وی را پسر الله است. (ابوسعود)
مبنی براینکه رسالت خود را به اینها رسانده است. (بحر العلوم)
فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا ﴿160﴾
النِّسَآء
تفسیر

پس بخاطر ظلمی که از یهود سر زد، بر آنان اشیاءی راکه بر آنان حلال و پاک بود را بر آنها حرام گرداندیم و دیگر بخاطر اینکه بسیار از ایمان به الله منع کردند و جلوگیری کردند. نکته: این منع از ایمان و جلوگیری از ایمان هرچند در گذشته نیز بوده است ولی در اینجا اشاره کار شنیعی است که علمای اهل کتاب با ایمان نیاوردن به محمد و دینش مرتکب شده اند چراکه آنان بخاطر ترس از دست دادن ریاستشان بنا را بر کفر گذاشتند و مردم از ایمان به اسلام منع میکردند چه با سخن و چه با جنگ.

مستندات
فَبِظُلْمٍ مِّنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ
یعنی بر آنها نعمتهای خوش و پاک را حرام نکردیم مگر بخاطر ظلم عظیمی که مرتکب شدند بر آنها حرام گردانیدیم و ظلمشان همان هایی استکه بر شمرده است. (نسفی)
امر آنان اینگونه بود که هر وقت گناهی را مرتکب میشدند در مجازات آن، نعمتی بر آنها حرا میگشت و آنان در توجیه آن میگفتند که ما اول کسانی نیستیم که این چیزها بر ما حرا میگردد بلکه قبل ما بر نوع و ابراهیم نیز حرام شده بود و الله متعال توجیه آنان را تکذیب میکند وبیان میکند که این حرامها بخاطر ظلم و گناه آنان بوده است. (ابوسعود)
اگر آیه ی دیگر نبود و فقط همین آیه بود، معنی تحریم را بر منع میگرفتیم نه تحریم چراکه این یهود کسانی نبودند که با حرام گرداندن از آن دست بکشند و رعایت کنند. تحریم به معنی منع بودن مثل همانی است که در آیه {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ} [القصص: 12] است که در اینجا به معنی منع از شیردهان است نه حرام گرداندن پس در این آیه نیز میتوانست به منع گرفته شود. (تاویلات اهل سنت) منظور از آیه ی دیگر این آیه است: { وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (146)} [الأنعام: 146]
یعنی طیباتی که قبلا برای آنان حلال بوده است را تحریم کرده ایم. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد منظور طیبات بهشت باشد و با آخر آیه همخوانی دارد. (مظهری)
وَبِصَدِّهِمْ عَن سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا
و بخاطر جلوگیری کردن خلق کثیر از ایمان آوردن است. (نسفی)
و یا بخاطر اینکه از ایمان بسیار منع کرده اند. (نسفی)
وقتی از آنان در مورد ایمان میپرسیدند به باطل راهنمایی میکردند و یا اینکه با جنگ افروزی مانع ایمان میشدند. (تاویلات اهل سنت)
وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ ۚ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ﴿161﴾
النِّسَآء
تفسیر

و بخاطر ربا خواریشان این درحالی است که انان از ربا خواری نهی شده بودند و بخاطر خوردن مال مردم به باطل از قبیل رشوه و مانند. و ما برای کافران از این اهل کتاب، عذابی دردناک آماده کرده ایم.

مستندات
وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ
و بخاطر ربا خواری آنان در حالیکه در تورات از ربا نهی شده بودند. (بحر العلوم)
این آیه نشان میدهد که نهی موجب تحریم است. (مظهری)
وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ ۚ
و بخاطر رشوه اموال مردم را خوردنشان. (بحر العلوم)
و بخاطر رشوه و فریب و غصب و انواع گناهان دیگر، اموال مردم را خوردنشان. (مظهری)
وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
و برای آنان عذابی دردناک دائمی تهیه دیده ایم. (بحر العلوم)
برای آن عده از آنها که کفر ورزیدند نه آن کسانیکه ایمان آورده اند. (نسفی)
این عذاب درآخرت خواهد بود. (نسفی)
لَٰكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ ۚ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ ۚ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولَٰئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا ﴿162﴾
النِّسَآء
تفسیر

لیکن ثابت قدمان در علم به کتاب از اهل کتاب و مومنان آنان به آنچه بر تو نازل شده است و به آنچه قبل تو نازل شده است، ایمان میآورند و همینطور برپادارندگان نماز که چه نیک هستند، و ادا کنندگان زکات اموال و ایمان آورندگان به الله و روز واپسین آن موصوفان به این صفات والا زود باشد که به آنان مزدی بسیار بزرگ و بی حد و حصر عطا خواهیم کرد. نکته: تکرار ایمان آورندگان و ایمان میآورند از برای بیان این مطلب است که موارد ایمانی این چیزها هستند و به ادعا نیست.

مستندات
لَّٰكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ
از آنجا که آیات قبل این ذهنیت را به وجود آورد که این احکام شامل همه ی اهل کتاب باشد، آن را با این آیه توضیح داد. (مظهری)
لیکن از اهل کتاب مثل عبدالله بن سلام و یارانش یعنی مومنان اهل کتاب که بر مقتضای علمشان به کتاب عمل کردند. (مظهری)
لیکن استواران و بینادلان که مثل ان جاهلان از گمان تبعیت نمیکنند. (ابوسعود)
رسوخ یعنی ثابت شدن یک شیی در قلب است. (تاویلات اهل سنت)
وَالْمُؤْمِنُونَ
یعنی اصحاب محمد ص از مهاجرین و انصار . (مظهری)
یا مومنان از اهل کتاب که در اینصورت با راسخین یکی میشوند. (مظهری)
يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ
یعنی افراد ایمان میآورند به قرآن. (مظهری)
وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ ۚ
و به بقیه ی کتابهای نازل شده از آسمان. (مظهری)
وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ ۚ
نصب مقیمین از جهت مدح است یعنی منصوب شد تا فضل نماز را نشان دهد. (مظهری) یعنی منصوب آورد تا فعل مقدر امدح باشد یعنی مقیمین نماز جایگاه ویژه ای دارند.
گفته اند منصوبه فعل مقدر اعنی است . (مظهری) یعنی منظورم نماز گزاران هستند.
گفته اند که مجرور معطوف به ما انزال الیک است یعنی به نماز برپا دارندگان ایمان دارند یعنی به انبیاء. (مظهری)
به فرشتگانیکه صفتشان برپاداشتن نماز است، ایمان دارند. (ابوسعود)
وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ
عطف به الراسخون است. (مظهری)
و یا مبتدا و خبرش اولئک است. (مظهری)
وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
ایمان به انبیاء و نماز برپاداشتن و زکات ادا کردن را بر ایمان اورندگان به الله و آخرت، تقدیم کرد از اینجهت که هدف بیان این امور هستند چراکه اهل کتاب به الله و آخرت ایمان دارند یعنی هدف آیه تشویق اهل کتاب ایمان آوردن به آنچه ایمان ندارند است یعنی ایمان به تمام انبیاء و به تمامی کتب آسمانی. (مظهری)
أُولَٰئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا
آن موصوفان به این صفات جمیله، برای آن وعده ی مزدی بزرگ داده شده است. (ابوسعود)
بخاطر اینکه بین ایمان صحیح و عمل صالح جمع کرده اند. (بحر العلوم)
إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَىٰ نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ ۚ وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَىٰ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ ۚ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا ﴿163﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا ما به تو وحی کرده ایم همانطور که بر نوح وحی فرستادیم و همینطور بر انبیای بعد وی نیز وحی کرده ایم و همینطور وحی فرستاده ایم به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اولاد یعقوب و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان. همانطور که به حضرت داود، کتاب زبور را داده ایم. نکته: یعنی وحی به تو امر جدیدی نیست بلکه این سنت قدیم الله متعال است که انبیاء را مبعوث میداشته و به آنان وحی میکرده است. نکته: آیه در صدد تعیین اولین انبیاء نیست بلکه همانطور که در تفاسیر ذکر شده است هدف از ذکر این انبیاء یکی بیان کردن این مطلب است که وحی به محمد با وحیی که به انبیایی که شما اقرار دارید، فرقی ندارد و دیگر اینکه ذکر این انبیاء به جهت تعظیم و مشهور بودن آنان است.

مستندات
إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ
جواب اهل کتاب بر درخواست انزال کتاب است و استدلال بر علیه آنان است باینکه امر وی در وحی همانند سائر پیامبران است. (بیضاوی)
یعنی شان رسول الله ص در وحی و مرسل بودن همانند مشهوران انبیاء که شکی در نبوتشان نیست، میباشد. (ابوسعود)
یعنی تو را وحی کردیم که بر توحید ثابت قدم باشی و مردم را به توحید فرا بخوانی همانطور که به انبیاء وحی کرده ایم. (بحر العلوم)
كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَىٰ نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِن بَعْدِهِ ۚ
ذکر نوح ابتداءا از این جهت است که اول انبیاء است که به زبان وی احکام و شرائع را به خلق اعلام کرده است و اولین نبی است که امتش بخاطر رد دعوتش هلاک شده اند و اینکه الله متعال با دعای وی اهل زمین را هلاک کرده است. (ابوسعود)
ذکر نوح بخاطر این است که مثل حضرت آدم ابو البشر است. (مظهری)
مانند هود و صالح و شعیب و غیر اینها. (نسفی)
وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ
اسباط یعنی فرزندان یعقوب. (نسفی)
وَعِيسَىٰ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ ۚ
وجه تخصیص این پیامبران با وجود اینکه انبیای دیگر را نیز شامل میشود، از جهت تعظیم و اشرف انبیاء بودن و به جهت اینکه مشهوران انبیاء هستند. (بیضاوی)
ذکر این انبیاء به این جهت است که یهود خود را به انبیاء منتسب میکردند. (ابوسعود)
وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا
یعنی کتاب منزل بر داود. (نسفی)
ایتای زبور از باب وحی فرستادن است. (ابوسعود)
یعنی همانطور که به داود زبور داده شده است. (ابوسعود)
وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ ۚ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَىٰ تَكْلِيمًا ﴿164﴾
النِّسَآء
تفسیر

و رسولانی فرستادیم غیر از انچه در اینجا بیان کردیم، رسولانیکه از آنها قبلا برایت نام برده ایم و همینطور رسولانیکه برایت نام نبرده ایم و اینکه الله متعال با موسی سخن گفت سخن گفتنی و موکدا سخن گفته است. نکته: کلام صفتی از صفات الله است و قدیم است و کیفیت آن برای مجهول است و علم ما بدان نمیرسد فقط میدانیم که صفتی حقیقی برای الله متعال است و از جنس کلام بشر نیست و بر قاعده ی لیس کمثله شیئ استوار است یعنی در اسماء و صفات و افعال الهی نباید هیچ تشابهی بین الله متعال و مخلوقاتش قائل شد و ای اصل عقیده ی اهل سنت و جماعت که همانا ماتریدیه و اشعریه هستند، میباشد. نکته: قطعا این سخن الله متعال با حضرت موسی برای ایشان مزیتی بوده است که دیگر انبیاء و رسولان را نبوده است.

مستندات
وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِن قَبْلُ
یعنی رسولانی ارسال کردیم رسولانیکه تا به امروز به تو گفته ایم مثل حضرت ادم و شیث و ادریس و زکریا و یحیی و ذو الکفل و غیر اینها. (مظهری)
گفته شده است: یهود گفتند چرا موسی در اینجا ذکر نشده است پس نازل شد که رسولانی هستند که قبلا آنها را ذکر کرده ایم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی قبلا در مکه برای نام برده ایم. (بحر العلوم)
قبل این روز و یا قبل این سوره. (ابوسعود)
ابوذر: از رسول الله ص پرسیدم اولین انبیاء چه کسی بوده است؟ رسول الله ص جواب دادند: آدم. گفتم آیا نبی بوده است؟ رسول الله ص: آری نبی مکلم بوده است. (مظهری)
وَرُسُلًا لَّمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ ۚ
و رسولانی که به تو نام نبرده ایم. (بحر العلوم)
یعنی چه انبیاءی که به تو گفته ایم و چه انبیائی که نگفته ایم، فرقی بین تو و آنان در وحی و ارسال نیست پس کفار برای چه سوال میکنند در حالیکه هیچ تفاوتی بین تو و آنها نیست. (ابوسعود)
این آیه در مورد ایمان به انبیاء چند نکته را بیان کرده است: الف: شناخت تک تک انبیاء شرط ایمان نیست بعد اینکه به تمام آنها ایمان آورده شود. ب: ایمان همان شناخت نیست بلکه ایمان تصدیق است چراکه بخاطر عدم شناخت تمام انبیاء شرط ایمان نیست بلکه تصدیق جمیع آنها شرط است. (تاویلات اهل سنت)
وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَىٰ تَكْلِيمًا
و این نهایت وحی است که حضرت موسی بدان رسیده است. (مظهری)
و رسول الله ص بر ایشان چندین درجه بالاتر است چراکه به ایشان گفته شده است:
ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى سوره النجم (مظهری)
عامه ی مفسرین و اهل العلم این تکلم را تکلم حقیقی میدانند نه مجازی چراکه مجاز مورد تاکید قرار داده نمیشود. (بحر العلوم) یعنی کلم را با تکلیما تاکید کرد معمولا به جهت معنای حقیقی مقصود بودن انجام میگیرد و برای دفع مجاز. (بحر العلوم)
هر رسولی را ویژگی هست که برای دیگران نیست و حضرت موسی به این نوع سخن گفتن الله متعال مختص است یعنی سخن گفتن بدون واسطه ی سفیر و رسول. (تاویلات اهل سنت)
در اینکه کلام الله با حضرت موسی ثابت است شکی نیست ولی کیفیت آن برای ما معلوم نیست و آنچه از آن میدانیم این است که صوتی پیدا کرده و به موسی شنوانده است به هر کیفیت و به هر صورتی که خواسته است و به هرکسی که خواسته است و آن کلامی که الله بدان موصوف است از جنس حروف و صوت نیست و نه به هیچ یک از صفاتی که کلام مخلوقین بدان موصوف است. (تاویلات اهل سنت)
رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا ﴿165﴾
النِّسَآء
تفسیر

در حالیکه این اینان رسولانی هستند که بشارت دهنده ی مطیعان و هشداردهنده ی منکران هستند تا بوسیله ی ارسال رسولان به نفع مردم منکر بر علیه الله متعال بهانه ای و عذری نماند بعد اینکه رسولان را فرستاد و الله متعال بر هر امری که خواهد غالب است و وی را مانعی نیست و هرکاری انجام میدهد بر اساس حکمت است.

مستندات
رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ
فرستادیم رسولانی در حالیکه آنان بشارت دهنده بودند و بیم دهنده بودند. (بیضاوی)
و یا اینکه در حالیکه رسولانی بودند بشارت دهنده و بیم دهنده. (بیضاوی)
الله متعال خبر میدهد که رسولان را فرستاده است تا که از عاقبت مطیعان خبر دهند و بشارت دهند و مخالفان را انذار و هشدار از عاقبت کارشان دهند و این از این جهت است که هر امری را عاقبتی نباشد عبث است و از حکمت نیست. (تاویلات اهل سنت)
لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ۚ
یعنی تا مردم برای خود حجت نداشته باشند که چرا رسولانی را برای بیان راه نفرستاده ای. (تاویلات اهل سنت)
منظور حجت حقیقی برای شناخت احکام و عبادات است که اگر رسولان نباشد عقل را راهی برای شناخت آن نیست والا در مورد لازم بودن دین عقل خودش حجت است پس در این موضوع با گفتن چرا رسول نفرستادی، حجتی نیست. (تاویلات اهل سنت)
اینکه اگر رسولی نمیفرستاد بر اساس عدالت خودش بود چراکه هر کسی را عقل داده است که میتواند الله را به وسیله ی ان بشناسد و این ارسال رسولان فضلی بود و به جهت زیادت در حجت علیه منکران بوده است. (بحر العلوم)
این آیه که میفرماید برای انان حجتی نباشد در حقیقت به منزله ی خبر بدبختی آنان است . (مرقاة المفاتیح)
وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا
عزیز است یعنی وی هرکه را خواهد عزیز میگرداند و هرکه را خواهد خوار میگرداند و کسی نیست که وی تعالی از از این امر عاجز بگرداند. (تاویلات اهل سنت)
حکیم است که میداند هر چیزی را درجاییکه باید باشد قرار میدهد. (تاویلات اهل سنت)
حکیم است در آنچه در امر نبوت تدبیر کرده است و هر نبیی را به امری از وحی و اعجاز مختص گردانده است. (بیضاوی)
عزیرر در عذاب منکران است و حکیم در ارسال رسولان برای انذار است. (نسفی)
لَٰكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ ۖ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ ۖ وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ ۚ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا ﴿166﴾
النِّسَآء
تفسیر

لیکن الله متعال است که در دنیا با معجزه و در آخرت به گواهی بر راستی ادعایت گواه است و فرشتگان نیز گواه هستند و الله متعال اگر تنها باشد گواهی وی تو را بسنده است. نکته: یعنیآنچه بیان کردیم برای الزام حجت بر علیه منکران و نه به جهت گواه گرفتن آنان یعنی آنچه از وحی به انبیاء قبل تو و تو گفتیم برای این بود تا برای خودشان فردای قیامت بهانه نداشته باشند و عذری نداشته باشند و نه اینکه به این جهت باشد که گواهی آنان را اعتباری بدهیم و از آنان گواهی بخواهیم بلکه گواهی الله در دنیا با تایید بوسیله ی معجزات و گواهی فرشتگان با تایید و حمایت از تو، کافی است و نه فقط این بلکه همان گواهی الله کافی است. و از سوی دیگر در آخرت نیز گواهی خود الله متعال کافی است. نکته: ادعای نبوت از امور اخروی است و هرکس که به وقوع آن یقین دارد جزای ان را نیز از جنس آخرت تعیین میکند و نمیگوید از گواهی ندهید میکشم یا جنگ میکنم بلکه وعید آتش آخرت و وعده ی نعمت جنت میدهد پس این خود گواه بر درستی امر است. آن جنگهایی که در راه دین صورت گرفته است عامل و باعث آن همین کفار بوده اند که مسلمانان را به جنگ طلبیده اند وقتی خودشان اصرار بر جنگ دارند پس دیگر فرقی نمیکند که مسلمانان جنگ را شروع کنند ویا کفار شروع کننده ی جنگ باشند.

مستندات
لَّٰكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنزَلَ إِلَيْكَ ۖ
گویا که وقتی منکران از قبول حقیقت با طرح سوال، عناد ورزیدند و بر علیه آنان اقامه ی حجت کرد که مانند آنچه بر تو نازل کرده به انبیای قبل تو نیز رخ داده است، پس گفته شد که اینان ایمان نمیآورند ولی الله متعال خودش گواه است. (ابوسعود)
به حق بودن آنچه از قرآن بر تو نازل شده است گواه است. (ابوسعود)
گفته شده است وقتی انا اوحینا الیک نازل شد، آنان گفتند ما گواهی نمیدهیم پس این
آیه نازل شد. (ابوسعود)
از ابن عباس: اهل مکه پیش رسول الله ص آمدند و گفتند که ما از یهود در مورد صفتت پرسیدیم و آنان گفتند که ما تو را نمیشناسیم که در کتاب ما آمده باشد پس برای ما کسی را بیاور که گواهی دهد که تو نبی مبعوث هستی، پس این آیه نازل شدو یعنی اگر کسی برایت گواهی ندهد، پس الله متعال گواهیش از گواهی خلقش بالاتر و بزرگتر است و این الله است که به نبوتت و گواهی میدهد و نبوتت را آشکار میگرداند. (بحر العلوم)
یعنی الله متعال اثبات کننده ی اثبات نبوتت با معجزات است چراکه حکیم دروغگو را با معجزه تایید نمیکند. (نسفی)
أَنزَلَهُ بِعِلْمِهِ ۖ
یعنی این انزال با علم خاص خودش که غیر را در آن شراکت نیست، صورت گرفته است. (ابوسعود)
بر تو نازل کرد در حالیکه داناست به اینکه تو اهل این انزال هستی و اینکه تو آن را خواهی رساند. (نسفی)
آیه اثبات صفت برای الله متعال دارد چراکه برای خود صفت علم قائل شده است. (نسفی)
به امر خود نازل کرده است. (بحرالعلوم)
و یا به همراه علمی که مربوط به معاش و معاد مردم است فرو فرستاده است. (ابوسعود)
وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ ۚ
و فرشتگان نیز به حقیت و صدق آن گواهی میدهند. (ابوسعود)
یعنی الله متعال و همچنین فرشتگان در قیامت به حقیت قرآن شهادت میدهند. (تاویلات اهل سنت)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا
الله به عنوان گواه بر رسالتت کافی است چنانچه معجزات بزرگ داد و حجتهای آشکار برای تو عطا کرد که این امر تو را از گواهی دیگران بی نیاز میگرداند. (ابوسعود)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا ﴿167﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا کسانیکه به آنچه باید ایمان آورد از محمد و قرآن و مانند آن و مردم را انواع حیله و شبهات از دین منحرف کردند، همانا گمراه شدند گمراهی دور از حق.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا
با تکذیب به محمد، منظور یهود هستند. (نسفی)
وَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ
و مردم را از دین الله منصرف کردند. (بحر العلوم)
و عرب را با گفتن اینکه در کتاب خود نیافیتم از دین خدا مانع میشوند. (بیضاوی)
با القای شبهات مانع میشوند. (نیسابوری)
قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا
گمراهی دور از حق. (بحر العلوم)
چراکه هم گمراه شدند و هم گمراه کردند و گمراه کننده در گمراهی غرق شده تر و از برکنده شدن از آن دورتر است. (بیضاوی)
قطعا سرگشته گشتند و دچار تحیری طولانی شدند. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا ﴿168﴾
النِّسَآء
تفسیر

قطعا کسانیکه به آنچه باید ایمان آورد ایمان نیاورده اند و به محمد و مردم با کردار و گزینش خود، ظلم کردند، نیست الله متعال اینکه آنان را مورد آمرزش قرار دهد ما دامیکه بر کفر هستند و نیست اینکه آنان را به راهی هدایت کند.......

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا
کسانیکه به ایات الهی و حجتهای الهی کفر ورزیده اند و . (تاویلات اهل سنت)
وَظَلَمُوا
به امر الله ظلم کردند و آن را ترک کردند. (تاویلات اهل سنت)
طوریکه خود را به غیر الله اختصاص دادند و عبادت را برای غیر الله قرار دادند نه به وی تعالی در حالیکه الله متعال آنان را خلق کرد تا وی تعالی را عبادت کنند و اینان نفس خود را در غیر موضعی که باید باشند قرار دادند. (تاویلات اهل سنت)
به محمد ظلم کردند با انکار نبوتش و کتمان صفات بزرگش و گذاشتن آن صفات در غیر موضع قرارش. (ابوسعود)
و یا به مردم ظلم کردند با مانع شدن از آنچه معاش و معاد آنان در آن بود. (ابوسعود)
لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُم
بخاطر محال بودن تعلق آمرزش به کافران. (ابوسعود)
یعنی مادامیکه بر کفر هستند الله آنان را آمرزنده نیست. (نسفی)
وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا
و آنان را در آخرت هدایت نکند مگر به سوی.. (تاویلات اهل سنت)
در مورد کسانی است که در علم الله است که آنان ایمان نخواند آورد. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا ﴿169﴾
النِّسَآء
تفسیر

مگر راهی به سوی جهنم در دنیا با عدم توفیق به اسلام و در آخرت راهی را به آنان نشان داده خواهد شد که منتهی به جهنم است و وقتی وارد جهنم شوند دائما برای همیشه در جهنم خواهند ماند و این کار و هر امری دیگر که الله اراده کند بر الله آسان است.

مستندات
إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ
مگر به راهی که منتهی به جهنم میشود. (مظهری)
یعنی در قیامت فرشتگان انها را به جهنم سوق خواهند داد. (ابوسعود)
انان را در را کفر وامیگزارد و خذلان میکند بخاطر کفرشان و جحودشان و آن راه جهنم است. (بحر العلوم)
به عملی هدایت نکند مگر عملی که آنان را مجبور به ورود به جهنم میکند. (بحر العلوم)
در قیامت برای انان راهی را هموار نکند مگر راهی که منتهی به جهنم است. (بحر العلوم)
راه کفر و شرک در دنیا راه جهنم هستند و اسلام طریق بهشت در دنیا است. (تاویلات اهل سنت)
خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ
در حالیکه وقتی به آن وارد شوند، تا ابد در آن خواهند بود یعنی برای آنان این مقدر شده است. (مظهری)
ابدا از آن نجات نخواهند یافت. (فواتح الالهیه)
وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا
چیزی از این امر بر الله متعالی سختی نکند. (مظهری)
همیشگی در جهنم گرداندن آنان برای الله متعال آسان است چراکه متعذر بودن انجام کاری از اراده کرده های خود، محال است. (ابوسعود)
يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ ۚ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ﴿170﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای مردم تحقیقا برای شما فرستاده ای آمده است که حق را بیان میکند و آنچه که در مورد خلقت حق است را یعنی یگانه بودن الله متعال را برای شما اورده است و این از طرف پرودگارتان است پس ایمان بیاورید وآنچه را که به نفعتان است را انتخاب کنید و اگر بر فرض بر کفر خود اصرار بورزید و کافر شوید، پس برای الله متعال است آنچه در آسمانها و زمین است. اگر بدانید متوجه شدید که دعوت به ایمان، از روی حاجت و نیاز الله متعال نیست بلکه این شما هستید که از ایمانتان نفع میبرید و الله متعال دائما دانا و با حکمت است.

مستندات
يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِن رَّبِّكُمْ
ابن عباس: ای اهل مکه. (بحر العلوم)
رسول به گواهی لا اله الا الله آمده است. (بحر العلوم)
یعنی اسلام را آورد. (نسفی)
وقتی که امر نبوت را تثبیت کرد و راه رسیدن به علم به آن را بیان کرد و وعید منکران آن را مشخص کرد، عموم مردم را خطاب قرار داده و به آن دعوت کرد و بر آنان حجت را الزام کرد و به اجابت کنندگان وعده داد و رد کنندگان را وعید داد. (بیضاوی)
برای بیان حق آمده است. (بحر العلوم)
از برای حق امده است یعنی برای عرضه کردن حق و حجت امده است. (بحر العلوم)
آمده است یعنی که بین شما پدیدار شده است. (بحر العلوم)
فَآمِنُوا خَيْرًا لَّكُمْ ۚ
پس یگانگی الله متعال را باور کنید و تصدیق کنید. (بحر العلوم)
و قرآنی که محمد آورده است برای شما از عبادت بتان، خیر و نیک است چراکه پرستش بتان، برای شما نفعی ندارند. (بحر العلوم)
ایمان بیاورید ایمانیکه به خیرتان است. (بیضاوی)
و یا اینکه کاری انجام دهید که از آنچه هستید به خیرتان باشد. (بیضاوی)
ایمان بیاورید که ایمان به خیرتان میشود. (بیضاوی)
آنچه را در آن خیرتان است را قصد کنید که ازکفر و تثلیث شما خیر است یعنی ایمان به الله متعال و یگانه داشت وی تعالی است. (نسفی)
وَإِن تَكْفُرُوا
اگر الله و محمد را انکار کنید پس الله متعال از شما بی نیاز است. (بحر العلوم)
نه کفرتان به الله متعال ضرر میرساند و نه ایمانتان به الله متعال نفعی دارد. (بیضاوی)
اگر بر کفر خود اصرار ورزید و بر آن مداومت بورزید. (ابوسعود)
فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ
همه ی آنان بندگان الله هستند. (بحر العلوم)
هرآنچه که این دو شامل آن میشوند و هرآنچه که از آن ترکیب شده اند . (بیضاوی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
و الله متعال دانای به خلقش است و حکیم در امرش است. (بحر العلوم)
دانای به احوال آنان است و با حکمت در تدبیر امورشان است. (بیضاوی)
به مومن و کافر داناست و حکیم است که جزای آن دو را برابر نمیدارد. (نسفی)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ ۚ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ ۖ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ۖ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ ۚ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ ۘ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا ﴿171﴾
النِّسَآء
تفسیر

ای صاحبان کتاب آسمانی از یهود و مسیحیان، در دین خود غلو نکنید و چیزی را از حد خودش فراتر ندانید و دین خود را نیز همانطور که به شما اعلام شده است بدانید و در مورد الله متعال چیزی غیر از حق نگویید. این است و غیر این نیست که عیسی فقط پسر مریم است و نشانه و کلمه ای از طرف الله متعال که به حضرت مریم داده شده است و روحی است که از طرف الله متعال. پس به الله و رسولانش ایمان بیاورید و نگویید که اله سه است. از چنین گفتاری باز ایستید که این باز ایستادن به خیرتان است. این است و غیر این نیست که الله یگانه اله است. پاک است از اینکه وی را فرزندی باشد. برای وی است هرآنچه در آسمانها و زمین است. و الله خودش به تنهایی برای گواهی بر این امر و تدبیر آن، کافی است. نکته: فراتر از دین قائل شدن و غلو در دین ادیان قبل اسلام به چند مورد برمیگردد یکی اینکه با غلو در شان انبیای خود آنها را همسنگ الله قرار دادند و دیگری اینکه هر رسولی را الله متعال گوش زد میکرد که پیامبر آخر زمان بیاید، باید از وی تبعیت کنید و این را رسولان به مردم ابلاغ میکردند پس غلو دیگر انان این است که ادعا کردند که دین آنها تا قیامت باشد و منسوخ نمیشود و غلو و افراط دیگر آنان این است که علمای خود را به حد رسولان رساندند و آنان قانون گذاران دینشان شدند.

مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ
غلو در دین یعنی از آن حدی که برای آنان تعیین شده است، تجاوز کنند و اعتداء نیز به همین معنا است و در تجاوز از حد تعیین شده در فعل و در نطق است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز غلو را به آنچه در ادامه میآید معنی کرده اند یعنی در شان الله متعال چیزی غیر از حق نگویید. پس سخنی که لایق الله نیست غلو در دین است.(تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز غلو را به معنی مبالغه و تکلف در دین معنی کرده اند، که باعث میشود بر الله متعال دروغ بربندید و قولی را که نه حلال است و نه حق است را بگویید. (تاویلات اهل سنت)
یهود در شان حضرت عیسی کم کاری کردند و وی را ولد زنا دانستند و نصاری نیز در حق ایشان غلو کرده و از آنچه که هست، بالاتر بردند و پسر الله دانستند. (نسفی)
ضحاک: در دین خود دروغ نگویید. (بحر العلوم)
در دین خود افراط و تفریط نکنید چراکه دین الله بین کوتاهی و غالی گری است. (بحر العلوم)
وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ ۚ
بر الله چیزی جز صدق نگویید. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: به الله متعال نگویید که فرزند و زن دارد. (تاویلات اهل سنت)
در قرائت حفصه: الله را یکی از سه نگویید چراکه غیر این نیست که الله متعال اله واحد است. (تاویلات اهل سنت)
ضحاک: یعنی در دینتان دروغ نبندید. (بحر العلوم)
إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ
عیسی غیر این نیست که پسر مریم است نه پسر الله متعال و رسول الله است . (نسفی)
وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ
از آنجا که حضرت عیسی با کلمه ای که به الله متعال به حضرت مریم القا کرد، خلق شد، کلمه الله گفته شد و اینکه آن چه کلمه ای بوده است را ما نمیدانیم. (تاویلات اهل سنت)
کلمه گفته شدن از این جهت است که به وسیله ی وی هدایت یافته میشود همانطور که با کلام هدایت یافته میشود. (نسفی)
وَرُوحٌ مِّنْهُ ۖ
از آنجا که بوسیله ی حضرت عیسی مرده را زنده میگردانید، حضرت عیسی را روح نامید همانطور که قرآن را روح نامیده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند: یعنی الله متعال وی را زنده کرده و روح گردانیده است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: یعنی رسولی از طرف الله متعال است. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: و امری از وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی به خلق الله متعال بوده است. (نسفی)
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ۖ
چراکه تمام رسولان شما را به آنچه که شما الان بر آن هستید دعوت نکرده اند بلکه همه ی انها شما را به این دعوت کرده اند که اله یگانه است و شریکی ندارد و فرزندی نیز ندارد . (تاویلات اهل سنت)
یعنی الله متعال را یگانه بدارید و باور کنید و همینطور آنچه را که رسولان آورده اند نیز تصدیق کنید. (بحر العلوم)
وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ
نگویید که اله، سه هستند. (نسفی)
انتَهُوا خَيْرًا لَّكُمْ ۚ
از سه دانستن اله دست بکشید و باز ایستید. (نسفی)
از گفتارتان به الله توبه کنید و این توبه برای شما خیر است یعنی از اصرار بر کفر بهتر است. (بحر العلوم)
از این گفتار خود توبه کنید و بدانید توبه برای شما از اصرار بر کفر، خیر است. (بحرالعلوم)
إِنَّمَا اللَّهُ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ
غیر این نیست که الله اله یگانه است. (نسفی)
سُبْحَانَهُ أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ ۘ
منزه است از اینکه وی را فرزندی باشد و این ادعای شما بس بزرگ است. (تاویلات اهل سنت)
منزه میدارم از اینکه وی را فرزندی باشد. (نسفی)
لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ
برای وی تعالی است هرانچه که در آسمانها و زمین است در حالیکه کسی فرزند میخواهد که به آن بخاطر سه چیز احتیاج پیدا میکند، یکی بخاطر نیازی که به فرزند دارد و به وسیله ی فرزند آن نیاز را برآورده میکند و از وحشت تنهایی میترسد و برای همین فرزند میخواهد و بخاطر ترس از دشمن میخواهد تا بوسیله ی فرزند بر دشمن غلبه کند و یا از اینکه هلاک شود و اموالش بی صاحب بماند فرزند میخواهد تا از وی به ارث ببرد و الله متعال را هیچ یک از این نیازها نیست در نتیجه فرزندی ندارد. (تاویلات اهل سنت)
آنچه در آسمانها و زمین است از برای الله متعال است به خلق و ملکش. (بیضاوی)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا
الله در حافظ بودن کافی است. (تاویلات اهل سنت)
در شاهد بودن. (تاویلات اهل سنت)
وکیل یعنی برپادارنده ی تمامی امور است. (تاویلات اهل سنت)
آگاهی دادن به این مطلب است که الله بینیاز از فرزند است چراکه فرزند برای سپردن امور به فرزند است پس الله متعال برپادارنده ی تمام اشیاء است و کافی است و بی نیاز از خلق کننده و کمک کننده است. (بیضاوی)
لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ ۚ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا ﴿172﴾
النِّسَآء
تفسیر

هرگز عیسی از اینکه بنده ی الله باشد و بر بندگی وی تعالی بر حسب وظیفه استمرار داشته باشد، ابایی ندارد و همینطور فرشتگان مقرب که دارای قدرت زیادی هستند و بر امور بسیار اطلاع دارند از اینکه بنده ی الله باشند ابایی ندارند و هرکس که از بندگی و عبادت الله متعال استنکاف ورزد و آن را سنگین بداند، پس زود است که همه ی مخلوقات را به سوی خوشد جمع خواهد کرد. نکته: یعنی وقتی میگوید همه به سوی وی برمیگردند و جمع کرده میشوند مشخص است که این نام بردگان از عیسی و فرشتگان چیزی بیش از این نیستند که بنده الله باشند.

مستندات
لَّن يَسْتَنكِفَ الْمَسِيحُ أَن يَكُونَ عَبْدًا لِّلَّهِ
گفته میشود: وفد نجران که آمدند در مورد حضرت عیسی با رسول الله ص مناظره کردند و حضرت رسول فرمودند: عیسی بنده و رسول الله است. وفد گفتند: این را نگو که عیسی از آن استنکاف دارد و بد میدارد که چنین گویی پس در تکذیب آنها این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
حضرت عیسی از اینکه بنده ی الله متعال باشد، آن امر را سنگین نمیشمرد و از آن کبر نمیورزد. (بحر العلوم)
چراکه بندگی برای الله متعال شرفی است که به آن افتخار کرده میشود و خواری و استنکاف در بنده بودن برای غیر الله متعال است. (بیضاوی)
شرم نمیدارد از اینکه بنده ی الله است. (بحر العلوم)
یعنی خود حضرت عیسی اقرار داشت به اینکه بنده الله متعال است. (بحرالعلوم)
وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ ۚ
یعنی حاملان عرش از اینکه بنده ی الله هستند، ابا ندارند. (بحرالعلوم)
مقاتل: فرشتگان با اینکه مقرب الهی هستند از اینکه بنده ی الله هستند ابا و استنکاف ندارند حال عیسی چگونه از آن ابا داشته باشد؟ (بحر العلوم)
در بر عربی است که فرشتگان را عبادت میکردند. (نسفی)
مقروبون کروبیونی که حول عرش هستند از جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و کسانیکه در هم طبقه با آنها هستند. (نسفی)
فرشتگان با وجود اینکه قدرت بسیار دارند و از تولد و ازدواج مبرا هستند با این وجود از اینکه بنده ی الله باشند ابایی ندارند پس چطور عیسی که متولد شده است و قدرت آنان را ندارد از آن ابا کند. (نسفی)
وَمَن يَسْتَنكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ
و هرکس که از عبادت الله کبر ورزد و بر خود طاعت وی تعالی را سنگین ببیند، (بحرالعلوم)
فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا
پس آنان را جزا خواهد داد. (بیضاوی)
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ ۖ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا ﴿173﴾
النِّسَآء
تفسیر

و اما وضعیت هردو گروه این است: پس اما کسانیکه ایمان آورده و عمل نیک شرعی انجام دادند، پس الله متعال اجر و ثواب آنان را کامل ادا خواهد کرد و از فضل خود اضافه نیز خواهد داد و اما کسانیکه عبادت الله را و ایمان را عار و ننگ میشمارند و کبر میورزند پس عذابشان خواهد داد عذابی دردناک و دائمی و برای آنان نمییابند بغیر از الله متعال، یار و مانعی که آنان را از این عذاب مانع شود. نکته: وقتی به الله ایمان نیاوردند و در قیامت غیر از الله مانعی از عذاب نیست و یاوری هم غیر وی تعالی نیست، دیگر هیچ یاور و منع کننده ای برای آنان نمیماند.

مستندات
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
یعنی کسانیکه طاعات بین خودشان و طاعت بین خودشان و پرودگارشان را انجام میدهند. (بحرالعلوم)
فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ
ثواب اعمال آنان را به وفور میدهد. (بحر العلوم)
از اعمش: اجرشان این است که وارد بهشت شوند. (ابن ابی حاتم)
وَيَزِيدُهُم مِّن فَضْلِهِ ۖ
از رزقش در بهشت میدهد. (بحر العلوم)
از اعمش: فضلش اینکه به آنان حق شفاعت بدهد برای کسانیکه بر انها آتش واجب شده است از کسانیکه برای وی در دنیا نیکی کرده اند. (ابن ابی حاتم)
وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا
خود را از عبادت بالاتر ببیند. (بیضاوی)
و از عبادت الله، کبر ورزیده اند. (بحر العلوم)
فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
عذابی دردناک و دائمی بر آنان خواهد داد. (بحر العلوم)
وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا
و از عذاب الهی، کسی را نمییابند که آنان را کمک کند و مانعی نمییابند تا مانع آنان بشود. (بحر العلوم)
از ابن عباس: مگر اینکه قبل مرگ توبه کنند که در این صورت الله توبه اشان را قبول کند. (ابن ابی حاتم)
يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا ﴿174﴾
النِّسَآء
تفسیر

وقتی که سرنوشت و عاقبت هر دو فرقه مشخص شد ای مردم قطعا شما را حجت قائم شد و دیگر عذری باقی نماند و برهان قطعی از پرودگارتان آمده است و منظور میتواند که رسول الله ص باشد و همینطور میتواند که منظور قرآن باشد و ما یعنی الله متعال، فروفرستادیم، به شما نوری آشکار که در حق بودن آن شکی نیست.

مستندات
يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّكُمْ
یعنی به شما رسید و در قلبهایتان جای گرفت طوریکه راهی برای انکار نماند. (ابوسعود)
برهان حجتی که واضح میگرداند و حق را از باطل آشکار میکند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: بیانی از طرف الله شما را آمده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی منظور حضرت رسول دانسته اند. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز قرآن دانسته اند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی رسول الله ص است که با معجزات بر منکران غلبه میکند. (نسفی)
برهانی است از برهانهای پروردگارتان. (ابوسعود)
وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا
و بر شما نوری فرو فرستادیم که با آن حق را از باطل میبینید و میشناسید و آن قرآن است که هرچند نور نیست ولی چون با آن حق را میبینند آن را نور نامید. (تاویلات اهل سنت)
قتاده گوید: این همان قرآن است که در آن بیان و نور و هدایت الله و عصمت وی است برای کسیکه به آن تمسک میجوید. (تاویلات اهل سنت)
قرآن است که با آن در تاریکی حیرت، روشنایی جسته میشود. (نسفی)
قرآنی که خودش نورانی و نورده به دیگران است. (ابوسعود)
بیان حلال و حرام است. (بحر العلوم)
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا ﴿175﴾
النِّسَآء
تفسیر

پس اما کسانیکه به الله متعال ایمان حقیقی آورده اند یعنی وی تعالی را یگانه دانسته و به وی تمسک جسته اند، پس زود باشد که آنان را به رحمتش داخل گرداند و زیادتی نیز عطا کند و هدایتشان کند به سوی خودش در تمامی امور و به راهی که در آن هیچ کژی نیست. نکته: در مورد فی رحمته در رحمتش داخل کند، تقریبا همه ی تفاسیر متفق بر این هستند که منظور بهشت است و رحمت مکان نیست تا به آن داخل شوند بلکه در بهشت به شخص رحمت ارزانی بدارد، این سخنی درست است و البته الله متعال در ذکر رحمت بجای جنة، هدفی داشته است و به نظر بنده منظور این استکه ما وقتی در کامل و وافی بودن چیزی میخواهیم مبالغه کنیم میگوییم که انگار داخل آن هستیم پس هدف الله متعال بیان این مطلب است که بهشت چیزی جز رحمت و خوشی درآن نیست و همگی رحمت است انگار که در خود رحمت زندگی میکنند.

مستندات
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ
و اما کسانیکه یگانه بودن الله متعال را تصدیق و باور کردند. (بحر العلوم)
وَاعْتَصَمُوا بِهِ
و به دین وی تعالی تمسک جستند. (بحر العلوم)
و به قرآن تمسک جستند. (نسفی)
نفس خود را بوسیله ی الله متعال از آنچه بر وی عارض میشود از میل شیطان، معصوم داشتند و نگهداشتند. (ابوسعود)
اعتصام یعنی اینکه به وی تعالی در تمامی امور پناه برده شود و به وی تعالی توکل کرده بشود نه کسی غیر وی. (تاویلات اهل سنت)
فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِّنْهُ
پس زود باشد که آنان را وارد بهشت گرداند. (بحر العلوم)
یعنی به ثواب و پاداشی که به ازای ایمانش و عملش با رحمتش مقدر کرده است وارد کند نه اینکه ادای واجب کرده باشد. (بیضاوی)
وَفَضْلٍ
و پاداشی باشد برای آنان. (بحر العلوم)
و احسان و نیکی زائد بر آن عنایت فرماید. (بیضاوی)
ابن عباس: رحمتش یعنی بهشت و فضلش اینکه نعمتهایی عطا کند که چشمی آن را ندیده است و گوشی نشنیده است و به قلب کسی خطور نکرده است. (ابوسعود)
وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا
و آنان را به دینش هدایت کند و آنان را بر دین خود توفیق میدهد. (بحر العلوم)
گویا که گفته است در دنیا آنان را به دین خود هدایت کند دینی که هیچ کجی در آن نیست و بر این کارشان آنان را ثواب دهد و در آخرت آنان را وارد رحمتش کند و آن بهشت و کرامت باشد. (بحر العلوم)
و آنان را به خودش و یا به فضلش و یا راهش هدایت کند. (نسفی)
به آنچه که موعود وی است، راهنمایی کند. (بیضاوی)
به اسلام و طاعت در دنیا و به راه بهشت در آخرت، هدایت کند. (بیضاوی)
يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ ۚ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ۚ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ ۚ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ ۚ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ۗ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا ۗ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿176﴾
النِّسَآء
تفسیر

از تو طلب فتوی در مورد مساله ای سوال میکنند. بگو الله متعال به شما در مورد کلاله، حکم میدهد، اگر کسی فوت کند و فرزندی نداشته باشد، در حالیکه وی را خواهری باشد که پدرشان یکی است چه مادرشان یکی باشد چه نباشد، پس برای این خواهر، نصف ترکه است. و این برادر نیز از این نوع خواهر ارث میبرد اگر این خواهر را فرزندی نباشد پس اگر این کس، دو خواهر باشد و یا بیشتر پس برای آنها دو سوم ترکه است و اگر که خواهران و برادران برای وی باشند، پس برای هر یک برادر سهمش به مانند سهم دو خواهر است. الله متعال برای شما احکام را و احکام میراث را بیان میکند تا که گمراه نشویدو اگر که بیان نکند گمراه خواهید شد و الله متعال بر هم چیز داناست پس بر حذر باشید که حق را پایمال نکنید.

مستندات
يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ ۚ
سوال کننده و فتوی خواه، جابر بن عبدالله بوده است در مورد سوال وی آمده است: در حجة الوداع در راه مکه جابر پیش رسول الله ص آمده و گفته است: مرا خواهری است که کلاله است، من از میراث وی چه مقدار بردارم؟ و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
در روایتی دیگر آمده است که خود جابر بن عبدالله بیمار بوده است و رسول الله ص به عیادت وی آمد و گفته است: من کلاله هستم، در مورد اموالم چه کنم و این ایه نازل گشت. (ابوسعود)
در روایتی دیگر آمده است که جابر گفت: من بیمار بودم و چیزی را متوجه نبودم و رسول الله ص به عیادتم آمد و وضو گرفت از وضویش به من پاشید و من سرحال آمدم و میراث خودم پرسیدم و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
از حضرت ابوبکر کلاله کسی است که نه فرزندی دارد و نه پدر دارد. همینطور از حضرت عمر نیز چنین روایت شده است. از ابن عباس نیز چنین روایت شده است. (تاویلات اهل سنت)
إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ
اگر کسی چه مرد چه زن هلاک شود در حالیکه وی را فرزندی چه دختر و چه پسر هیچ یک نباشد، و وی را خواهری باشد که فقط مادرشان یکی نیست چراکه اگر فقط مادرشان یکی باشد، فرض وی یعنی سهم وی یک ششم است که قبلا بیان شده است. (ابوسعود) خواهری که پدرشان یکی است چه اینکه مادرشان هم یکی باشد چه اینکه نباشد.
اگر همراه خواهر، میت را دختری باشد، خواهر همراه این دختر، عصبه میگردد. (تاویلات اهل سنت)
فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ۚ
پس برای این خواهر نصف ترکه به طریق فرض است و باقی به عصبه میرسد اگر وی را عصبه ای باشد و اگر نباشد به این خواهر بر میگردد. (ابوسعود)
وَهُوَ يَرِثُهَا إِن لَّمْ يَكُن لَّهَا وَلَدٌ ۚ
و این شخص مورد مساله، ارث خواهرش را کلا بعنوان عصبه میبرد، اگر برای این خواهر، فرزندی نباشد یعنی در صورتیکه خواهر هلاک شود و این شخص مزبور بماند. (ابوسعود)
منظور از فرزند، پسر است چراکه پسر خواهر را ساقط میکند و دختر ساقط نمیکند. (نسفی)
در آیه دلیلی بر اینکه برادران بغیر از فرزند با کسی دیگر از ارث ساقط شوند نیست و سقوط آنان به وسیله ی پدر با سنت نبوی ثابت شده است. (ابوسعود)
فَإِن كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ ۚ
یعنی اگر دو یا بیشتر باشند، پس برای آنان دو سوم از ترکه است. (ابوسعود)
وَإِن كَانُوا إِخْوَةً رِّجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ ۗ
اگر کسانیکه از طریق برادری و خواهری ارث میبرند، مختلط باشند از مردان و زنان پس برای مذکر آنان سهمی مثل سهم دو مونث است. (ابوسعود)
ترکه را به طریق تعصیب بین خودشان تقسیم میکنند. (ابوسعود)
اخوه به جمع برادر و خواهر اطلاق میگردد برای همین اگر میت اخوه داشته باشد چه خواهر چه برادر سهم مادر میت را از ثلث به سدس تغییر میدهد. (تاویلات اهل سنت)
يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ
الله متعال حکم کلاله را و یا شریعت را بیان میکند که از جمله ی آن حکم کلاله است. (ابوسعود)
أَن تَضِلُّوا ۗ
از اینکه شما گمراه شوید کراهت دارد. این نظر بصریون است که مبرد به آن تصریح کرده است. (ابوسعود)
فراء و کسائی و دیگران از کوفیون به حذف لا دانسته اند یعنی لأن لا تضلوا است، یعنی بیان میکند تا گمراه نشوید. (ابوسعود)
گفته شده است: حذف و تقدیری نیست بلکه ان تضلوا مفعول یبین است یعنی الله متعال وجه گمراه شدن شما را بیان میکند اگر به حال خود رها شوید تا از آن مواقع احتراز کنید و دور باشید و راه درست که خلاف آن است را انتخاب کنید. (ابوسعود)
وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
و الله متعال به تمامی اشیاء که از جمله ی آن احوال شما است از زندگی و مرگ شما، علم به غایت کامل دارد در نتیجه به شما آنچه در آن مصلحت شماست و منفعت شماست را بیان میکند. (ابوسعود)
از رسول الله ص: هرکس سوره ی نساء را قرائت کند انگار که وی بر هر مومن زن و مرد، صدقه داده است و به وی ثواب کسیکه برده ای را آزاد کرده است داده میشود و از شرک بریئ میگردد و در مشئیت الهی از زمره ی کسانی قرار میگیرد که از آنها گذشت کرده است. (ابوسعود)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود