0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا ۖ وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ ﴿82﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و قطعا تو اي محمد چنين خواهي يافت كه دشمنترين مردم بر افرادي كه ايمان آورده اند، يهود و مشركان هستند، و قطعا چنين خواهي يافت كه نزديكترين كفار از روي مهرباني و دوستي به افرادي كه ايمان آورده اند، كساني هستند كه خود را نصاري يعني پيروان مسيح ميدانند. اين محبت و در دوستي نزديك بودن از اين جهت است كه در بين مسيحيان، علما و زاهدان دير نشين هستند و ديگر اينكه آنان تكبر نميورزند.

مستندات
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا ۖ
تو اي محمد خواهي يافت و يا اي تو كه صلاحيت خطاب در اين مورد را داري خواهي يافت.. (ابوسعود)
وقتي يهود را بر مشركين در اين حكم تقديم ميكند نشان ميدهد كه دشمني يهود سختتر از دشمني مشركين. (ابوسعود)
سخت دشمن بودن يهود بر مومنان ممكن است كه منظور بعضي از انان باشد و يا اينكه يهود زمان حضرت رسول الله ص باشد و يا اينكه منظور همه ي يهود باشند. (تاويلات اهل سنت)
علت سخت دشمني آنان ممكن است بخاطر اين باشد كه آنان انبيا را كشتند و تكذيب كردند و با رسول الله ص و مومنان به جنگ برخواستند و اينكه در مورد الله متعال سخني گفتند كه كسي بر آنان در اين قول سبقت نگرفته و قبل آنها نگفته است و آن نسبت فقر و بخل به الله متعال است. (تاويلات اهل سنت)
رسول الله ص: يهودي با مسلماني خلوت نكند مگر اينكه در مورد قتل آن مسلمان با خودش سخن ميگويد. (مظهري)
وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُم مَّوَدَّةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ ۚ
و سبب در دوستي نزديك بودن مسيحيان از اين جهت است كه آنان مثل يهود انبيا را نكشتند و با رسول الله ص جنگ نكردند و در مذهب آنان جنگ و قتال نيست و در مورد الله متعال قول زشت نزدند بلكه بين آنان نرمي و رفق بود طوري كه اين نرمي و رفق بود كه باعث شد آنان براي احترام با حضرت عيسي وي را از درجه ي بندگي به درجه پرودگاري رساندند و كافر شدند والا انان كتب و انبيا، ايمان دارند. (تاويلات اهل سنت)
منظور تمام مسيحيان نيستند چراكه آنان نيز مثل يهود به دنبال كشتن و غارت و اسير كردن مسلمانان و تخريب مساجد هستند بلكه منظور مسيحياني است كه مسلمان شده اند مثل نجاشي و امثال آنها. (مظهري)
گفته شده است كه منظور تمام يهوديان و تمام مسيحيان هستند چراكه مسيحيان نرم قلبتر از يهود هستند و در ياري مشركان كمتر شركت كرده اند. (مظهري)
ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا
اين از نظر دوستي با مومنان، نصاري بودن از اين جهت است كه از آنان قسيسين هستند يعني علما و عابدان و رؤساي آنان هستند. (ابوسعود)
راغب: تقسس الشيئ: وقتي چيزي را پيگيري كند و شب آن را طلب كرده باشد. قسيس گفتن از اين جهت است كه چراكه آنان در طلب علم مبالغه ميكردند. (ابوسعود)
القَسّ: تتبع يك شيي و اينان نيز بخاطر دنبال كردن علم، قسيس ناميده شدند. (ابوسعود)
قِس و قسيس كلمه اي رومي هستند. (ابوسعود)
گفته شده است: نصاري دين خود را فاسد كردند و فقط يك نفر از آنان باقي ماند كه اسمش قسيس بوده است كه وي دين خود را تغيير نداده بود پس هركس كه راه وي را برود به وي قسيس گفته ميشود. (ابوسعود)
قس: رئيس نصاري در علم را گويند. (مظهري)
رُهبان جمع راهب، بعضي نيز رهبان را بر واحد و جمع به يك شكل اطلاق ميكنند. (ابوسعود)
راغب: رهبانيت: غلو در تحمل عبادت از روي ترس را گويند. (ابوسعود)
در بين نصاري كه قسيس و رهبان هستند عده ي بسياري از آنان متصف به مودت مومنان بايد باشند والا اگر تعدادشان كم باشد اين تعداد كم دوستدار مومنان، در بين يهود نيز موجود است مثل عبدالله بن سلام و يارانش. (ابوسعود)
وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ
و بخاطر اينكه انان از قبول حق، تكبر نميورزند. (ابوسعود)
در اين، دليل است بر اينكه تواضع روكردن به علم و عمل رويگرداني از شهوات، هرچند از كافر هم باشد، مورد پسند است. (ابوسعود)
قتاده: در مورد مسيحياني نازل شده است كه قبل بعثت رسول الله ص نيز بر حق بودند و وقتي رسول الله ص مبعوثب شدند به ايشان ايمان آورده و ايشان را تصديق كردند پس الله متعال اين گروه را مورد ستايش و يادكرد نيك قرار داده است. (مظهري)
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ ۖ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ ﴿83﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

در دوستي نزديكتر بودن اينان به مومنان از اين جهت است كه وقتي آنچه بر رسول الله ص نازل شده بود را شنيدند، چشمان آنان از اشك پر شده و سرازير ميشود و اين اشك به جهت شناخت قسمتي از حق است و اگر تمام آن بشنود حالشان وصف نشدني خواهد بود، گويند: پروردگارا ما ايمان آورده ايم يعني باور كرده و اعتقاد پيدا كرده ايم به آنچه فرستاده اي پس از تو ميخواهيم كه ما را از زمره ي شاهدان قرار دهي. نكته: شاهدان كه ميگويد شهادتي است كه در وقت ايمان آوردن مطرح ميشود يعني از زمره ي گواهان به حقانيت رسول الله ص و آنچه بر وي نازل شده است و وقتي چنين شوند قطعا در قيامت نيز جزو شاهدان بر امتهاي ديگر و همراه انبيا و رسولان خواهند بود.

مستندات
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ
و ديگر سبب نزديك بودن در دوستي اين است كه آنان وقتي آنان قرآن را ميشنوند، چشمان آنها اشك ميريزد، و اين نرمي قلب آنان و شدت خشيت آنان و شتاب آنان در قبول حق را نشان ميدهد. (ابوسعود)
تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ
يعني چشمان آنان از اشك پر ميشود و ميريزد گفتن به جهت مبالغه است. (ابوسعود)
اين گريه به جهت سرور دست يافتن به آنچه از صفات رسول الله ص و توصيف ايشان شنيده بودند و منتظر خروج ايشان بودند. (تاويلات اهل سنت)
احتمال اينكه اين اشك ريختن به جهت ناراحت شدن بر قومشان باشد كه با وجود رسيدن نشانه ها و علامتهاي نبوت رسول الله ص باز ايمان نياوردند. (تاويلات اهل سنت)
مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ ۖ
اين اشك ريختن به جهت شناخت بعضي از حق است. (ابوسعود)
يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
از بيان اول سوال پيش آمد كه آنان حق را شنيدند چه گفتند: پس جواب سوال اين است كه آنان گفتند: ما به اين كه شنيديم و يا به آنچه نازل كردي ايمان آورديم. (ابوسعود)
پس ما را از زمره ي كسانيكه به حق بودن قرآن شهادت داده اند قرار بده. (ابوسعود)
و از زمره ي شاهدان به نبوت رسول الله ص قرار ده. (ابوسعود)
و يا ما را همراه امت محمد از زمره ي شاهدان بر امتهاي ديگر قرار ده. (ابوسعود)
اين گفتار آنان از اين جهت است كه در انجيل چنين آمده بود. (ابوسعود)
منظور همراه انبياء و رسولان است و يا همراه صحابه ي رسول الله ص است . هرد به يك معناست. (تاويلات اهل سنت)
روايت شده است: وقتي مهاجرين و مشركين در مجلس نجاشي حاضر شدند، نجاشي به جعفر بن ابي طالب گفت: آيا در كتاب شما از مريم ياد شده است؟ جعفر گفت: در كتاب ما سوره اي به نام مريم است و از اول سوره مريم تا { ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} [مريم: 34] قرائت كرد و سوره طه را تا {وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى} [طه: 9] قرائت كرد. در اينجا بود كه نجاشي به گريه افتاد و همينطور فرستادگان وي به نزد رسول الله ص چنين كردند. اين فرستادگان وي هفتاد نفر بودند و بر آنان سوره يس قرائت شده بود. (نسفي)
گفته شده است كه در شان نجاشي نازل شده است. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده است كه در شان چهل مرد از نصاري كه بعضي از آنان از حبشه و بعضي از شام آمده بودند و وقتي قرآن را از رسول الله ص شنيدند گفتند به آنچه از سخن حضرت عيسي ميشنيديم، چقدر شبيه است پس گريه كردند و ايمان آوردند پس اين آيه نازل شد. آنچه اهميت دارد اين است كه آنان به قرآن رغبت داشتند و بر آن خوشحال بودند. (تاويلات اهل سنت)
وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ ﴿84﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و ما را چه شده است كه با وجود دلايل حقانيت دعوت محمد و قرآن،به الله يگانه ايمان نياوريم و به آنچه از حق آمده است كه محمد و قرآن و دين اسلام است، ايمان نياوريم و چه شده است كه ايمان نياوريم در حاليكه ما چشم اميد بسته ايم كه با ايمان آوردن، پروردگارمان ما را وارد بهشت كند و با صالحين همراه شويم.

مستندات
وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ
سوال انكاري است و دور دانستن انتفاي ايمان وقتي كه باعثه ي ايمان برپاست. (بيضاوي)
و باعثه ي ايمان همان طمع در بودن از گروه صالحين است. (بيضاوي)
يعني چه چيزي بر ما عارض شده و چيزي بر ما آمده است كه تصديق و اذعان به يگانگي الله نداشته باشيم و از عموم دلايل حق پيروي نكنيم . (فواتح الهيه)
گويا جواب سوالي است يعني كسي به انها ميگويد چرا ايمان آورده ايد پس اينگونه جواب انان را ميدهد. (بيضاوي)
يعني اگر به يگانگي الله ايمان نياوريم ما را چه حاصل؟ (بيضاوي)
و يا به كتاب و پيامبر ايمان نياوريم؟ چراكه ايمان به اين دو ايمان حقيقي به يگانگي الله متعال است. (بيضاوي)
وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ
و به آنچه براي ما از حق آمده است. (نسفي)
منظور از حق محمد و قرآن است. (نسفي)
وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
در حاليكه ما طمع داريم كه پرودگارمان ما را همراه صالحين بدارد. (بيضاوي)
طمع داريم كه همراه انبياء و مومنين ما را وارد بهشت كند. (نسفي)
چشم دوختيم به اينكه پروردگارمان ما را به لطفش به جايگاه پسنديده همراه صالحين، برساند. (فواتح الهيه)
يعني چه چيزي بر ما حاصل شده است ايمان نياوريم در حاليكه ما چشم اميد دوخته ايم كه با صالحان همنيشن شويم. (ابوسعود)
حسن: در حاليكه ميدانيم كه پروردگارمان ما را در صورت ايمان به بهشت داخل خواهد كرد. (تاويلات اهل سنت)
فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ ﴿85﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

در نتيجه الله متعال بخاطر سخنشان كه از روي اعتقاد بود، آنان را پاداش بهشت و باغ و باغچه داد كه از زير آن نهرها جاري است در حاليكه جاودان در آن خواهند بود و اين پاداش كساني است كه آنطور كه بايد، ايمان آورده اند.

مستندات
فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ
جزاي خير آنان در دنيا اينكه در قرآن آنان را به نيكي ياد شد و مورد ستايش قرار گرفتند پس تا روز قيامت از آنان ياد ميشود و آنان را مدح گفته ميشود و در آخرت نيز بهشت و نعمتهايش براي انان است. (تاويلات اهل سنت)
بخاطر آنچه از روي اعتقاد گفتند و قول به معني اعتقاد نيز ميآيد. (ابوسعود)
فآتاهم الله نيز قرائت شده است. (ابوسعود)
اين آيه نشان ميدهد كه اقرار زباني در كنار تصديق قلب جزو ايمان است همانطور كه مذهب فقها است. (نسفي)
وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ
محسن: كسي است كه از گناهان دوري ميكند و جميع حسنات و خيرات را انجام ميدهد و تقي كسيكه از گناهان و بدي ها دوري ميكند. (تاويلات اهل سنت)
يعني كسانيكه فكر و عمل را به نيكي بكار گرفتند. (ابوسعود)
و يا كسانيكه به احسان در امور عادت دارند. (ابوسعود)
ثواب يكتا پرستان مطيع است. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ ﴿86﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و كسانيكه كفر ورزيدند چه يهودي و چه مسيحي و چه مشرك، و آيات و نشانه هاي ما را انكار كردند، آنان ملازمان آتش افروخته و سخت سوز هستند.

مستندات
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ
در اين آيه عذاب و جزاي كسيكه بر كفر مداومت ورزد را اعلام كرد. (بحر العلوم)
يعني كسيكه بر كفر و تكذيب بميرد. (بحر العلوم)
كسانيكه كافر شده اند از يهود و مسيحي و مشرك. (قرطبي)
جحيم: آتش سخت شعله ور. (بحر العلوم)
جحيم اسم دركي از دركات جهنم است. (تاويلات اهل سنت)
جحيم: قسمت بسيار آتش. (تاويلات اهل سنت)
جحيم آتش سخت افروخته شده. (قرطبي)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ﴿87﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، بر خود حرام نگردانيد آن چيزهايي لذت بخشي را كه الله متعال بر شما حلال داشته است. و با تحريم حلال و حلال كردن حرام، از حدود الهي تجاوز نكنيد. قطعا الله متعال از حد گذرندگان را دوست ندارد. نكته: همانطور كه بارها بيان شد كه وقتي الله متعال بفرمايد كه دوست ندارد بدين معناست كه عذاب ميدهد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ
يعني آنچه از حلال كه خوشتان ميآيد و از آن لذت ميبريد، خود را منع نكنيد انگار كه حرام است. (ابوسعود)
و يا نگوييد كه فلان چيز را بر خود حرام گردانديم از جهت عزم بر ترك آن و از روي زهد و تقشف. (ابوسعود)
تقشف: ساده زيستي و ترك لذت بردني ها. (معجم الغني)
گويا كه وقتي كه مسيحيان بخاطر رهبانيتشان مورد مدح قرار گرفتند، مومنان ترغيب شدند كه زهد پيشه كنند پس اين آيه آمد تا در زهد افراط نكنيد. (ابوسعود)
روايت شده است: وقتي رسول الله ص قيامت را توصيف كردند و در انذار از آن مبالغه كردند صحابه دلشان نرم شد و در خانه عثمان پسر مظعون جمع شدند و بر اين اتفاق كردند كه هميشه روزه باشند و لوازم خواب بر نگيرند و گوشت و پيه و چربي نخورند و با زنان همخوابي نكنند و ترك دنيا گويند و پلاس بپوشند و در زمين گشته و خود را اخته كنند. اين خبر به رسول الله ص رسيد. فرمودند: من به شما به اين امر نكردم بلكه نفس شما نيز بر شما حقي دارد پس روزه بگيريد و فطر كنيد و شب زنده داري كنيد و بخوابيد پس به تحقيق كه من ميخوابم و شب زنده داري ميكنم و روزه ميگيرم و ميخوابم و با زنان همخوابي ميكنم و گوشت و پيه ميخورم پس هركس از سنت من روي گرداني كند از من نيست. پس اين آيه نازل شد. (ابوسعود)
روايت شده است كه به حسن بصري خبر دادند كه فلاني فالوذ، نميخورد و ميگويد كه نميتوانم شكر فالوذ خوري را بجاي بياورم. حسن به وي گفت: آيا آب خنك مينوشي؟ گفتند: آري مينوشد. حسن: پس وي جاهل به اين است كه شكر بجاي آوردن آب خنك از فالوذ خوردن، بزرگتر است. (نسفي)
فالوذ: شيريني كه از آرد و آّب و عسل درست ميشده است و آن را همان پالوده و فالوذج و فالوده گويند كه نوع امروزي آن با نشاسته درست ميشود و در بعضي نيز از آرد و شير گفته اند. (دهخدا و صحاح و غني)
وَلَا تَعْتَدُوا ۚ
و از حلال به حرام تجاوز نكنيد. (ابوسعود)
و يا در تناول طيبات، اسراف نكنيد. (ابوسعود)
و يا با تحريم حلال، تجاوز نكنيد. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ
علت عدم تجاوز و عدم اعتداء است. (ابوسعود)
تجاوزكنندگان از حدودش را دوست ندارد. (نسفي)
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ ﴿88﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

بخوريد از حلال آنچه الله متعال به شما روزي داده است و خودتان كسب كرده ايد و از الله متعال كه شما به وي تعالي ايمان و باور داريد، پروا كنيد و مواظب باشيد كه از خودتان حرام و حلال درست نكنيد.

مستندات
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا ۚ
يعني بخوريد از آنچه كه الله متعال بر شما حلال داشته و آنچه كه از آن لذت ميبريد از آنچه كه الله متعال به شما روزي داده است. (بيضاوي)
از حلال آنچه الله متعال به شما روزي داده است، بخوريد. (ابوسعود)
طيب يعني آنچه با زور بازوي خود به دست آورده ايد در حدي كه مزاجتان درست شود و بر انجام فرايض و اجتناب از نواهي قدرت پيدا كنيد. (فواتح الهيه)
منظور از اكل در اينجا نفع بردن و لذت بردن از چيزهاي حلال است چه خوردني باشد و چه پوشيدني و چه سوار شدني باشد و ذكر اكل ؛خوردن؛ از بزرگترين مقاصد است. (قرطبي)
وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ
چراكه ايمان به الله متعال باعث پروا از وي تعالي در آنچه كه امر و نهي كرده، ميشود. (نسفي)
آنچه كه الله متعال بر شما حلال كرده است را حرام نگردانيد. (بحر العلوم)
اگر الله متعال را تصديق و باور ميكنيد پس حلالش را حلال و حرامش را حرام بدانيد. (بحر العلوم)
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَٰكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ ۖ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ۖ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ۚ ذَٰلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ ۚ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿89﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال شما را مورد باز خواست قرار نميدهد در لغو از قسم يعني در آنچه كه فكرتان اين بود كه راست ميگوييد و ليكن در مورد آنچه كه بر آن قسم ياد ميكنيد و عقد قسم صورت ميدهيد، شما را بازخواست خواهد كرد. اگر قسم خورديد و شكستيد، پس كفاره ي آن اين است كه به ده مسكين، غذا بدهيد غذايي از ميانه ي آنچه به خانواده ي خود ميدهيد و يا لباس ده مسكين را بدهيد و يا برده اي آزاد كنيد. اگر كسي اين موارد را نيافت بر وي واجب است كه بعنوا كفارت سه روز روزه بگيرد. اين كفاره ي قسمتان است وقتي كه قسم خورديد و نگه نداشتيد. حرمت قسم نگه داريد و آن را كوچك نشماريد اول به اينكه هر جاي و براي هرچيزي قسم نخوريد و اگر قسم ياد كرديد، بر آن تا جاييكه ميشود، پايبند باشيد و اگر شكستيد، كفاره بدهيد. همانطور كه قسم و احكام ان را بيان كرديم، الله متعال براي شما امر و نهي اش را بيان ميكند تا باشد كه بخاطر احكامي كه بيان ميكند و در ان براي شما نعمت و راحتي و راه خروج است، شكر گزار باشيد.

مستندات
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ
وقتي كه حلال خدا از خوردني ها و نكاح و پوشيدني ها بر خود حرام كردند بر آن قسم خورده اند. پس الله متعال اين آيه را نازل كرد. (احكام جصاص)
لغو در قسم يعني قسمي كه بر ان حكمي مترتب نميشود. (ابوسعود)
عكرمه از ابن عباس: لغو يمين اينكه طرف مطمئن است كه هماني است كه ميگويد و بر آن قسم ميخورد در حاليكه حقيقت چيزي ديگر است. (احكام جصاص)
قسمي نزد ما احناف لغو است كه بر امري در گذشته قسم ياد كند به اين گمان كه آنچه وي فكر ميكند، حقيقت بوده است درحاليكه حقيقت خلاف آن بوده است. (احكام جصاص)
وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الْأَيْمَانَ
وقتي الله متعال قسم معقود را بر قسم لغو عطف كرد و حكم آن را جدا بيان كرد، آشكار ميشود كه معني لغو چيزي غير از قسم منعقد است والا بر آن عطف نميكرد و بين اين دو فرق نميگذاشت كه در اولي يعني لغو مؤاخذه نيست و در دومي مؤاخذه است. (احكام جصاص)
دليل ديگر اينكه وقتي قسم لغو حكم ندارد و معقوده حكم دارد پس نميتواند كه لغو قسمي از منعقد باشد. (احكام جصاص)
پس معني لغو هماني است كه حضرات عايشه و ابن عباس ميگويد كه لغو ان است كه بر گذشته به گمان اينكه قسم خورنده فكر ميكند همان است ولي در حقيقت همان نبوده است. (احكام جصاص)
قسم به دو قسم تقسيم ميشود: يكي بر گذشته كه به لغو و غموس تقسيم ميشود و در هردو كفارت نيست و دومي منعقد كه براي آينده است قسم ياد ميكند كه كاري انجام دهدو يا انجام ندهد، و كفارت فقط در اين يكي است اگر قسمش را بشكند. الله متعال هر سه ي اين قسم ها را در قرآن ذكر كرده است لغو و منعقد را در اين سوره و الله اعلم غموس را در سوره ي بقره در آيه ي {وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ} [البقرة: 225] فرموده است. چراكه غموس هماني است كه بخاطر كسب قلبش مورد مؤاخذه قرار ميگيرد و مؤاخذه ي آن گناهكار شدن و عذاب در آخرت است نه كفارت چراكه كفارت در كسب قلب نيامده است. و منظور از كسب قلب، دروغ گو بودن در قسمش است. و ذكر مؤاخذه بعد ذكر عدم مؤاخذه در لغو ، نشان ميدهد كه در لغو قصد دروغ گفتن نداشته است. (احكام جصاص)
رسول الله ص فرموده اند: هركس قسم دروغ و فاجري بخورد تا بوسيله ي آن مالي به دست بياورد وي با الله متعال ملاقات خواهد كرد در حاليكه الله متعال بر وي غضبناك است. در اين حديث نيز كفارت براي قسم دروغ ذكر نشده است. (احكام جصاص)
الله متعال در آيه ي چنين فرموده است: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ} [آل عمران: 77] و در اين آيه كفارت را ذكر نكرده است وفقط عذاب اخروي را ذكر كرده است و ما حق نداريم به نظر خودمان به آن كفارت اضافه كنيم مگر اينكه نصي مثل خود آن باشد كه در اين مورد وجود ندارد. (احكام جصاص)
ديگر اينكه در مورد منعقد فرموده است كه وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ يعني قسم خود را حفظ كنيد و اين حفظ و محافظت از قسم در مورد قسم براي آينده خواهد بود نه براي چيزي كه در گذشته اتفاق افتاده قسم بخوري بعد به شما بگويند كه آن را حفظ كن چراكه براي قسم بر گذشته فقط يك راه وجود دارد راست است يا دروغ و حفظ كردني نيست. (احكام جصاص)
ۖ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ
حضرت علي: غدا و عشا دادن است. (بحر العلوم)
غدا: غذايي كه از وقت فجر صادق تا ظهر صرف ميشود. (فتح باب العنايه)
عشا: غذايي كه از نيمروز تا نصف شب صرف ميشود. (فتح باب العنايه)
از حضرت عمر و علي: براي هر مسكين مقدار نصف صاع از گندم بدهد. (بحرالعلوم)
از غذاي ميانه اي كه به خانواده ي خودتان ميدهيد. (ابوسعود)
أَوْ كِسْوَتُهُمْ
و يا لباسي كه عامه ي بدن را بپوشاند. (مختصر النقايه)
مجاهد: كمترين آن يك ثوب يعني يك لباس است. (بحر العلوم)
حسن: دو لباس سفيد است. (بحر العلوم)
و آن لباسي است كه عورت را بپوشاند. (ابوسعود)
گفته شده است: لباس كامل از پيراهن و شلوار و رداء. (ابوسعود)
أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ۖ
بنده آزاد كردن و در اين آزاد كردن مومن بودن بنده شرط نيست. (بحر العلوم)
فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ۚ
اگر آزاد كردن بنده و اطعام و يا پوشاندن ده مسكين را نيافت پس بر وي واجب است كه سه روز روزه بگيرد. (بحر العلوم)
در قرائت ابن مسعود صيام متتابعات آمده است يعني اين سه روز پي هم باشند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ ۚ
اين طعام دادن و لباس دادن و بنده آزاد كردن و روزه گرفتن، كفاره ي قسم شماست وقتي كه آن را شكستيد. (بحر العلوم)
وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ
پس هركس بداند كه بر چه قسم خورده است و اگر حانث شد، كفاره دهد. (بحر العلوم)
يعني در قسم خوردن تنگ نظر باشيد و آن را هرجا بكار نبريد. (ابوسعود)
يعني تا جاييكه ميتوانيد در قسم خود بمانيد و نشكنيد و اگر حانث شديد كفاره بدهيد. (ابوسعود)
يعني بدانيد بر چه قسم خورده ايد و در حق قسم بي مبالاتي نكنيد. (ابوسعود)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
يعني الله متعال اينچنين امر و نهيش را بيان ميكند. (بحر العلوم)
تا سپاس گزار چنين پروردگاري باشيد كه براي شما راه برون رفتي از قسمتان گذاشته است. (بحر العلوم)
نعمت خدا را در انچه كه به شما ميآموزد و در آنچه كه براي شما راه خروج را تسهيل ميكند. (ابوسعود)
كفاره در لغت به معني پوشاندن است يعني كفاره گناه وي را ميپوشاند. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿90﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، اين است غير اين نيست كه خمر (مي) و قمار و بتان وسنگهاي مورد تقديس و تيرهاي قمار و تيرهاييكه براي تعيين تقديرتان استفاده ميكنيد، اينها پليد و ناپاك هستند و از عمل و تزيين شيطان هستند پس شما از همه ي اين امور دوري كنيد و ترك كنيد، باشد كه با اين ترك مورد نجات قرار گيريد و مشمول رحمت الهي گرديد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ
آيه در شان سعد پسر ابي وقاص نازل شده است چراكه صحابه خمر خواري ميكردند و آن براي آنان حلال بود و در حين خمرخواري بين سعد و يك انصاري، افتخار به نسب اتفاق افتاد و كار به دعوي كشيد و سر سعد شكست. حضرت عمر چنين دعا كرد: پروردگارا براي ما حكمت را در مورد خمر به ما نشان بده چراكه اين خمر تلف كننده ي مال است و عقل بَر است. پس آيه يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [البقرة: 219] نازل شد و حضرت عمر باز دعا كرد: پروردگار براي ما حكم خمر را بياني كافي وشافي بفرما پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
وَالْمَيْسِرُ
از مجاهد وسعيد بن جبير والشعبي از همه آنها آمده است: ميسر تمام قمارها را شامل ميشود حتي گردويي كه كودكان با آن بازي ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
اهل علم بر اين اجماع دارند كه قمار حرام است. (تاويلات اهل سنت)
در مورد اسب و دويدن و مانند آن اگر شركت كننده چند نفر باشند و يكي از آنها در صورت يك شدن بگيرد و اگر مغلوب شود چيزي ندهد، اين نوع مسابقه درست است يعني بقيه مبلغي ميگذارند و يك نفر چيزي پرداخت نميكند و اگر برد، مبلغ را برنده ميشود و مغلوب شد چيزي نميدهد. (تاويلات اهل سنت با توضيح اضافه)
وَالْأَنصَابُ
سنگها و بتاني كه آن را نصب ميكردند و آن را عبادت ميكردند و پاي آن قرباني ميكردند. (تاويلات اهل سنت)
وَالْأَزْلَامُ
تيرهايي كه بدان تفأل و تطير ميكردند يعني فال ميگرفتند. (تاويلات اهل سنت)
رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ
همه ي آنچه شمرديم، پليدي است و از عمل شيطان است. (تاويلات اهل سنت)
رجس يعني ناپاكي كه عقول از ان نفرت دارد. (ابوسعود)
شيطان حقيقتا اينكار را نميكند ولي چون به انجام آن فرا ميخواند، و براي مردم زيبا نشان ميدهد، به شيطان نسبت داده ميشود. (تاويلات اهل سنت)
يعني حرام است و از تزيين شيطان است. (بحر العلوم)
فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
از رجس و يا از آنچه ذكر شد، اجتناب كنيد در حاليكه اميد نجات داريد. (ابوسعود)
يعني با اجتناب از ان نجات وفلاح يابيد. (ابوسعود)
در اين آيه حرام بودن خمر (مي) و ميسر را به انواع موكدات مورد تاكيد قرار داد چراكه آيه را با كلمه ي حصر انما شروع كرد و خمر و ميسر را با بتان و ازلام يكجا ذكر كرد و رجس و پليد ناميده شدند و از عمل شيطان شمرده شدند. اين براي آگاهي دادن اين مطلب بود كه اين امور شر محض و شر خالص هستند و امر به اجتناب از آنها كرد و اين اجتناب از اين امور را راه اميدي براي فلاح و نجات قرار داد پس ارتكاب خمر خواري و قمار بازي، زيانكاري و نابودي و هلاك است. (ابوسعود)
خمر خواري را ترك كنيد. (بحر العلوم)
يعني از آنچه ذكر كرديم و نهي كرديم اجتناب كنيد. (بحر العلوم)
إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ ۖ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ﴿91﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اين است غير اين نيست كه شيطان هدفش از مي خواري وقمار اين استكه ميخواهد شما را به دشمني و كينه بين خودتان وادار كند و ديگر اينكه ميخواهد كه از ياد الله و عبادت و اطاعت الله باز بمانيد و خصوصا از نماز بماند. حال كه وضعيت مي خواري و قمار را به شما گفتيم آيا از اين كار دست ميكشيد؟ چيزي نمانده است كه بخواهيد بر آن بمانيد.

مستندات
إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ
ذكر وبالي است كه از مي و قمار پيش ميآيد:
الف: دشمني و كينه بين صاحبان و ملازمان مي و قمار. ب: جلوگيري از ياد الله و رعايت اوقات نماز . با وجود اينكه نماز نيز ذكر است بخاطر زيادت درجه اش آن را جدا آورد و فرمود خصوصا از نماز باز ميدارد. (نسفي)
اول مي و قمار را همراه ازلام و انصاب ذكر كرد و بعد فقط مي و قمار را آورد از اين جهت است كه مخاطب آيه مومنان هستند و براي نهي از مي خواري و قمار بوده است و ذكر ازلام و انصاب به جهت تاكيد بر حرام بودن مي و قمار بوده و يادآوري اين مطلب است كه همه ي اين كارها از اعمال مشركين است.(نسفي)
رسول الله ص: مي خوار همانند بت پرست است. (بيضاوي)
اشاره به مفاسد دنيوي مي و قمار است. (ابوسعود)
قتاده: در جاهليت اينگونه بود كه با اهل و مال خود قمار ميكرد و وقتي انها را ميباخت، ناراحت و بي خانواده و بي مال ميماند و بر همبازي هاي خود كينه ميگرفت. (مظهري)
وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ ۖ
از طاعت و عبادت الله متعال و از نماز چراكه در وقت نماز مست بودن از نماز منع شده بودند. (بحر العلوم)
ديگر اينكه وقتي كسي مست باشد، نه طاعت ميفهمد و نه نماز ميفهمد. (بحر العلوم)
اشاره به مفاسد ديني اين دو است. (ابوسعود)
فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ
دست از مي خواري برداريد. در اين وقت بود كه حضرت عمر گفت: قطعا از آن دست كشيده ايم.(بحر العلوم)
وقتي براي شما باعثه هاي ترك اين دو را بيان كرديم آيا از اين كار دست ميكشيد ؟ و يا اينكه به آن ادامه ميدهيد انگار كه شما را موعظه و نصيحتي نرسيده است؟ (نسفي)
يعني ديگر عذري نمانده است پس دست بكشيد. (ابوسعود)
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا ۚ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ ﴿92﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و از الله متعال اطاعت كنيد و از رسولش اطاعت كنيد در آنچه كه به آن امر ميكند و در آنچه كه از نهي ميكند و بر حالت هشدار باشيد. پس اگر از اطاعت الله و رسولش رويگردان شديد، بدانيد كه آنچه وظيفه ي رسولش است اين است كه احكام و فرمان الهي را رسا بيان كند و به شما برساند و رسول الله ص نيز اينكار را به بالاترين حد آن رسانده است پس اين خودتان هستيد كه در مورد آينده و قيامت خود تصميم ميگيريد كه به بهشت برويد و يا به جهنم.

مستندات
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ
در دست كشيدن از خمر و قمار و ديگر منهيات و در بجاي آوردن واجبات شرعي از الله متعال و رسولش اطاعت كنيد. (مظهري)
وَاحْذَرُوا ۚ
و از مخالفت با اين دو بپرهيزيد. (مظهري)
هوشيار و ملاحظه كار باشيد، چراكه اينكار باعث ميشود كه از هر گناهي پروا كنيد و بر هر عمل خيري عامل باشيد. (نسفي)
فَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ
اگر از الله و رسولش نافرماني كنيد، پس بدانيد كه آنچه بر عهده ي رسولمان است، رساندن پيام به طور رسا است و آن روگرداني شما، ضررش به خودتان ميرسد و به رسولش ضرري نميرساند. (مظهري)
رسول الله ص: هركس خمرخواري كند، چهل روز نمازش قبول كرده نشود. اگر توبه كند، الله نيز توبه وي بپذيرد واگر بار چهارم اينكار را تكرار كند ديگر توبه اش را نميپذيرد و از نهر خبال در جهنم به وي نوشانده ميشود. (مظهري)
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿93﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

بر كسانيكه ايمان آورده اند و عمل صالح شرعي انجام داده اند، گناهي نيست در آنچه كه قبل تحريم چيزي، آن را انجام داده اند، وقتي كه اين افراد از آن بعد تحريم پروا كنند و بر ايمان خود ثابت بمانند و به عمل صالح مداومت ورزند و بعد از بقيه ي حرامها نيز دوري كنند و بعد بر آنچه حرام شده، به حرام بودنش ايمان اورند و بعد از الله پروا كنند و به مردم نيكي كنند، و الله متعال نيكي كنندگان را دوست دارد. نكته: هر بار كه حكمي ميآمد، به آنچه بايد ايمان داشته باشيم اضافه ميشد پس هربار ايمان را تكرار ميكند تا ما را متوجه سازد كه به هر حكم قطعي كه وارد ميشود بايد ايمان آورد و ايمان تجزيه پذير نيست.

مستندات
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا
يعني در مورد مي خواري كه قبل تحريم انجام داده اند. (بحر العلوم)
يعني گناه و حرجي نيست بر آنچه كه قبل تناول كرده و نوشيده اند. (ابوسعود)
وقتي آيه ي تحريم خمر و ميسر نازل شد، حُيي بن اخطب گفت: حال مسلماناني كه قبل تحريم مي خواري كرده و مرده اند چه ميشود؟ با اين سخن بر صحابه ايراد ميگرفت و صحابه در اين مورد از رسول الله ص پرسيدند و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
گفته ميشود كه بعضي از صحابه در وقت نزول تحريم خمر در سفر بودند و مي خواري كرده بودند چراكه از تحريم آن خبر نداشتند و وقتي برگشتند و خبر دار شدند از حكم كرده ي خود پرسيدند و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
إِذَا مَا اتَّقَوا
وقتي از شرك پروا كنند. (بحر العلوم)
اين تقوي پيشه كردن از آنچه در گذشته انجام شده است. (احكام جصاص)
وقتي در خوردن از آنچه حرام شده دوري كنند. (ابوسعود)
وَّآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
و يگانگي الله را و قرآن را تصديق كنند. (بحر العلوم)
و بر ايمان و عمل صالح مداومت ورزند. (ابوسعود)
ثُمَّ اتَّقَوا
بعد از گناهان پروا كنند. (بحر العلوم)
اين تقوي پيشه كردن در زمان آينده است. يعني ميخواري نكنند. (احكام جصاص)
دوري كنند از انچه كه از اين به بعد حرام شده است در حاليكه در گذشته مباح بوده است. (ابوسعود)
وَّآمَنُوا
و بعد تحريم، حرام بودن آن را تصديق كنند. (بحر العلوم)
به تحريم آن ايمان آورده اند. (ابوسعود)
ثُمَّ اتَّقَوا وَّأَحْسَنُوا ۗ
اين تقوي پيشه كردن از ظلم به بندگان و در احسان به مردم است. (احكام جصاص)
و عمل نيك و زيبا كه مشتمل بر تمام اعمال قلبي و قالبي است را انجام دهند. (ابوسعود)
تقوي در هر بار در اين آيه به معنايي آمده است: اولي تقوي دروني خودش و تقواي دوم بين خودش و الله متعال و سومي تقواي بين خودش و مردم است براي همين در بعد تقواي سوم، احسان را ذكر كرده است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
نيكي كنندگان در افعالشان را دوست دارد. (بحر العلوم)
يعني بر مسلمانان در آنچه قبل تحريم نوشيده اند گناهي نيست اگر بعد تحريمش از آن اجتناب كنند. (بحر العلوم)
معني آيه : يعني اگر از محرمات دوري كنند و بر ايمان و عمل صالح استمرار ورزند و در طاعت الله و مراعات امر و نهي وي تعالي باشند طوريكه هر وقت بر آنان چيزي حرام گشت از آن دوري كنند در اينصورت بر آنان در مورد آنچه قبل تحريم خورده اند، گناهي نيست چراكه قبل تحريم مباح بوده اند. (ابوسعود)
عطاء بن سائب از ابو عبدالرحمن سلمي: عده اي در شام مي خواري كردند و حضرت معاويه بر شام حاكم بود و اين عده گفتند كه مي خواري براي ما حلال است و آيه را تاويل كردند. حضرت معاويه نيز اين مطلب را به حضرت عمر نوشت . حضرت عمر نوشت كه اين عده را پيش من بفرست قبل اينكه سمت تو را فاسد كنند. وقتي پيش حضرت عمر آمدند. حضرت عمر صحابه را جمع كرد و از آنان نظر خواست. صحابه گفتن: بر الله متعال دروغ بر بسته اند و در دين امري را قانوني كرده اند كه اجازه داده نشده است پس گردن آنان را بزن. حضرت علي نيز ساكت بود. حضرت عمر گفت: يا علي نظر تو چيست؟ حضرت علي گفت: نظر من اين است كه از آنان توبه خواسته شود اگر توبه كردند، هشتاد تازيانه بزن و اگر توبه نكردند پس گردنشان را بزن. حضرت عمر از انان توبه خواست و آنان توبه كردند و آنان را هشتاد تازيانه زد و رهايشان كرد. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ ۚ فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿94﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد قسم كه الله متعال شما را با چيزي از شكار مورد امتحان قرار خواهد داد آن شكاري كه بي و با سلاح و وسيله شكار ميكنيد تا بدين وسيله آنچه در علم ازلي ميداند را در عيان نيز آشكار كند كه چه كسي از الله متعال هرچند غيب باشد، ميترسد. پس هركس از نهي الهي تجاوز كند بعد اينكه نهي وارد شد، براي وي عذابي بس دردناك است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ
در سال حديبيه كه مسلمانان براي انجام عمره احرام بسته بودند، صيد نزد آنان بسيار شد و به محل اطراق آنان نيز آمده بودند و ميشد كه صيد را با دست و با نيزه آن را گرفت، اين آيه نازل شد. (نسفي)
الله متعال امتحان ميكند تا آنچه از بنده اش ميداند را آشكار گرداند. (نسفي)
بِشَيْءٍ مِّنَ الصَّيْدِ
با منع شكار بعضي از حيوانات شكار شونده. (نسفي)
با چيزي از صيد يعني اين امتحاني كوچك است و از امتحانات بزرگي كه قدمها را درهم شكند نيست پس كسي كه نتواند در اين امتحان ثابت قدم باشد، با امتحانات بزرگ چه خواهد كرد. (بيضاوي)
تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ ۚ
تا الله بداند آنكه را كه مطيع است را با امتناع وي از شكار صيد. همانطور كه قبل اين نيز ميدانست كه چه كسي مطيع است. و اين عمل براي ثواب دادن به مطيع است نه براي علم به آن. (نسفي)
تا بين كسيكه غايبانه از عذاب الهي بخاطر قوت ايمانش ميترسد و كسيكه ضعف ايمان دارد را متمايز گرداند. (بيضاوي)
بعضي گفته اند: آنچه دست بدان ميرسد منظور تخم شكار است. (تاويلات اهل سنت)
آنچه بدون سلاح و آنچه با سلاح گرفته ميشود. (تاويلات اهل سنت)
يعني كسانيكه وقتي از مردم غايب هستند نيز از الله متعال ميترسند. (تاويلات اهل سنت)
فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ
كسي بعد اين امتحان شكار كند، براي وي عذابي دردناك است. (نسفي)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ ۚ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَٰلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ ۗ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ ۚ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ ﴿95﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، صيد را نكشيد در حاليكه شما در احرام حج يا عمره هستيد و يا نكشيد صيد را در حرم و كسيكه صيد را در اين حالت عمدي بكشد پس بر وي است جزاي آنچه كشته است از حيوانات اهلي بجاي آن ذبح كند و در اين مورد دو شخص مسلمان عادل حكم به قيمت آن صيد كند و اين هدي يعني حيوان براي ذبح بايد كه در مكه يعني حرم باشد و به قيمت آن كفارتش طعام مسكين دادن است به هر مسكين به مقدار نصف صاع از گندم و يا معادل آن روزه بگيرد. اين حكم و جزاي براي اين است كه مكافات عملش را بچشد . الله متعال از آنچه قبل اين حكم آمده است، گذشت كرده است. و هركس بعد تحريم به كشتن صيد ادامه دهد الله متعال از وي انتقام ميگيرد و الله متعال غالبي است كه صاحب انتقام است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ
اي كساني كه ايمان آورده ايد، در حالت احرام شكار نكنيد. (ابوسعود)
وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۚ
در حاليكه شما محرم هستيد. (بحر العلوم)
و يا در حاليكه در حرم هستيد. (بحر العلوم)
از رسول الله ص ثابت است كه از صيد حرم نهي كرده اند چه شكارچي حلالي و چه محرم باشد. (احكام جصاص)
پس معني آيه همين ميشود كه منظور صيد حرم را حرام كرده است. (احكام جصاص)
شكار محرم را الله متعال مقتول ناميده است يعني اينكه شكارش مردار است و خورنش جائز نيست و ذبح شده حساب نميشود. (احكام جصاص)
وَمَن قَتَلَهُ مِنكُم مُّتَعَمِّدًا
ابن جريج از عطا در مورد قتل صيد از روي خطا پرسيدم و وي جواب داد: غرامت دهد و با اينكار حرمات الهي تعظيم كرده ميشود و سنت نيز بر اين بوده است. (بحر العلوم)
از حسن و از مجاهد و ابراهيم نخعي: در عمد و خطاي ان جزا است. (بحر العلوم)
فائده ي ذكر به عمد بودن با اينكه در عمد و غير عمد، جزا واجب ميشود، اين است كه انتقام الله متعال بر كشنده ي صيد از روي عمد است و بر قتل خطا اين جزا نيست. (احكام جصاص)
فَجَزَاءٌ مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ
پس بر وي فديه مثل آنچه كشته، است. (بحر العلوم)
يعني بر وي جزاي حيواني كه كشته است پس به قيمت آن حيواني اهل بخرد و ذبح كند. (بحر العلوم)
يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ
دو مرد مسلمان عدل در مورد قيمت مقتول نظر بدهند. (بحر العلوم)
هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ
با قيمت آن هدي بخرد و در مكه ذبح كند و گوشت آن را به فقرا صدقه بدهد. (بحر العلوم)
أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ
و يا اگر خواست با قيمت آن طعام بخرد و به هر مسكيني نصف صاع از گندم صدقه بدهد. (بحر العلوم)
أَوْ عَدْلُ ذَٰلِكَ صِيَامًا
و يا معادل آن براي هر نصف صاع گندم، يك روز روزه بگيرد. (بحر العلوم)
ابن عباس: قيمت گزاري حيوان كشته شده از اين جهت است تا بين اين سه نوع جزا هركدام را خواست ادا كند. (بحر العلوم)
لِّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ ۗ
تا عقوبت گناهش را بچشد و از قتل صيد امتناع كند. (بحر العلوم)
عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ ۚ
آنچه را كه قبل تحريم گذشته است را بخشيده است. (بحر العلوم)
وَمَنْ عَادَ فَيَنتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ ۗ
و كسي را كه بعد تحريم به كشتن برگردد را عذاب خواهد داد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ
غالب بر همه چيز است كه بر وي غلبه كننده اي نيست. (ابوسعود)
از كسانيكه بر گناه اصرار ميورزند و از حدود شرعي تجاوز ميكنند، انتقام گيرنده است. (ابوسعود)
انتقام گيرنده است از اهل گناه كه بعد تحريم صيد ميكنند. (بحر العلوم)
يعني هركس از روي حلال دانستن و يا سبك شمردن حكم الهي اينكار را انجام دهد پس هركس نافرماني كند را عذاب ميدهد. (بحر العلوم)
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ ۖ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ﴿96﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و براي شما محرمان حلال شده است شكار كردن صيد آب زي چه خوردني و چه غير خوردني باشد و همينطور خوردن از آن خوردني هاي آن نيز بر شما كه مقيم هستيد و همينطور براي شما كه مسافر باشيد و حرام شده است شكار خشكي و حيوانات غير آب زي، و اين حكم مادامي است كه شما محرم باشيد و يا در حرم باشيد و بترسيد و پروا كنيد از الله كه به وي جمع شدن شماست نه به غير وي .

مستندات
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ
خطاب به محرمان است يعني بر شما حلال است صيد آنچه از آب صيد ميشود. (ابوسعود)
منظور هرچيزي است كه در آب زندگي ميكند چه در دريا و چه در نهر و چه در حوض باشد و چه ماكول و چه غير ماكول باشد. (ابوسعود)
وَطَعَامُهُ
و طعام يعني خوردني آن نيز حلال است. (ابوسعود)
يعني بر شما تعرض به همه ي جانوران آب زي است چه خوردني و چه غير آن و از آن استفاده كردن و از خوردني آن كه ماهي است، بر شما حلال است. (ابوسعود)
گفته شده است: صيد آنچه صيد كرده شود و طعامش آنچه دريا به بيرون اندازد و يا از آن جاري و روان شده است. (ابوسعود)
مَتَاعًا لَّكُمْ
اين حلاليت براي اين است كه از نفع برده و از آن برخوردار باشيد و از آن به صورت تازه مقيمان بخورند. (ابوسعود)
وَلِلسَّيَّارَةِ ۖ
و براي مسافران كه آن را به صورت خشك شده براي خود توشه گيرند. (ابوسعود)
وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا ۗ
صيد خشكي يعني حيواني كه در خشكي متولد ميشود حرام است هرچند در آب زندگي كند. (ابوسعود)
ماداميكه محرم باشيد. (ابوسعود)
يعني آنچه محرم شكار ميكند و يا در شكار آن دخالتي داشته باشد. (ابوسعود)
از أبو هريرة وعطاءٍ ومجاهدٍ وسعيدِ بنِ جُبير: اگر حلالي صيد كند و محرم به آن اشاره يا راهنمايي نكرده باشد، براي محرم خوردن از اين صيد حلال است. (ابوسعود)
از جابر: ابوقتاده حمار وحشي شكار كرد در حاليكه وي حلالي بود و ما محرم پس ما و رسول الله ص از آن خورديم. (تاويلات اهل سنت)
در آيه ي قبل فرمود كه در حالت احرام صيد را نكشيد و اين شامل خوردني و غير خوردني ميشود و در اينجا نيز منظور همان شكار نكردن است نه اينكه از صيد حلالي خورده نشود. (تاويلات اهل سنت)
وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
و بترسيد و پروا كنيد از آنچه شما را از نهي شده است. (ابوسعود)
از تمامي گناهان پروا كنيد. (ابوسعود)
آن الله كه به وي محشور و جمع كرده ميشويد نه كسي ديگر از اينكه به سرتان بزند كه با پناه بردن به وي بتوانيد از الله متعال خلاص شويد. (ابوسعود)
در نتيجه شما را بر اساس عمل كردتان جزا خواهد خير باشد جزاي خير و اگر شر باشد جزاي شر دهد. (تاويلات اهل سنت)
بازگشت شما به حكم وي است. (تاويلات اهل سنت)
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ۚ ذَٰلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿97﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال كعبه محترم و معظم را باعث انتظام امور مردم قرار داد و همينطور ماههاي حرام را نيز و همينطور هدي و قلائد را چنين قرار داد. اين گرداندن و اين اخباري كه تا بدينجا بيان شد تا بدانيد كه الله به آنچه كه در آسمانها و زمين است، را ميداند و تا بدانيد كه الله متعال به همه چيز داناست پس قطعا تمام احكامش بر اساس حكمت است.

مستندات
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ
به كعبه بخاطر مربع بودنش اطلاق شده است. (مظهري)
بعضي نيز بخاطر تك خانه بودن در يكجا گفته شده است. (مظهري)
گفته شده است: بخاطر ارتفاعش از زمين كعبه گفته شده است. (مظهري)
البيت الحرام عطف بيان به جهت مدح كعبه است. (مظهري)
و يا مفعول ثاني جعل است يعني الله متعال كعبه را حرام و مورد تعظيم گردانده است. (مظهري)
رسول الله ص: الله متعال كعبه را در روز خلق آسمانها و زمين حرم گردانده است. (مظهري)
قِيَامًا لِّلنَّاسِ
يعني كعبه را باعث استواري دين و دنياي مردم گردانده است به اين جهت كه در دين حج و مناسك با آن انتظام مييابد و دنيا بدين خاطر كه در آنجا از غارت در امان هستند و در حرم كسي به آنها تعرض نميكند. (مظهري)
باعث بهبود معاش و معادشان گرداند. (بيضاوي)
باعث صلاح و قوام مردم گرداندن از اين جهت است كه الله متعال انسان را به صفت آدميت كه عبارت از حسادت و كينه و رقابت و بر سلب و غارت آفريده است حال در اينجا مانعي لازم است كه مردم به سبب آن به همديگر تعرض نكنند و زندگي ادامه پيدا كند. از اين جهت بر روي زمين خليفه هايي گذاشت و امور آنان را به يك نفر سپرد تا آنان را از تنازع بازدارد و بر انس و الفت با يكديگر وادار كند و ظلم ظالم را بردارد و به مظلوم حقش را ادا كند. (قرطبي)
به اينكه مناسك حج باعث شد كه دره اي بي زراعت آباد شود والا كسي در آنجا ساكن نميشد و داع را در آن مقبول و ثواب عبادات را در آن دوچندان گرداند تا مردم به آن رغبت پيدا كنند. (منير زحيلي)
وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ۚ
و ماههاي حرام يعني ذوالقعده و ذو الحجه و محرم و رجب را نيز براي استواري انسانها قرار داد به اينكه مردم در اين ماهها در امان هستند. (مظهري)
ميتواند كه منظور ماه ذوالحجه باشد كه حج در آن ادا ميشود و آن را نزد الله شاني عظيم است. (نسفي)
و هدي و قلائد يعني حيواناتي كه به مكه هديه ميشدند و حجاج همراه خود ميآوردند نيز باعث قوام و استواري انسانها است چراكه با ديدن هدي و قلائد به نزد آنان از غارت در امان ميماندند. (مظهري)
ذَٰلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ
اين باعث قوام گرداندن و يا اين امر به حفظ حرمت احرام و يا اين اخبار غيبي و كشف اسرار كه از اول سوره تا اينجا گفته است براي اين است كه بدانيد ... (مظهري)
چراكه وضع احكامي كه باعث دفع شر قبل وقوع آن ميشود و جلب منافع ميشود، دليل حكمت قانون گذار است و دليل كمال علمش است و همينطور خبر دادن از غيب نيز دليل علم كامل و شامل وي است. (مظهري)
تا بدانيد كه الله متعال مصالح آنچه در آسمانها و زمين است، را ميداند. چگونه چنين نباشد در حاليكه وي تعالي به همه چيز داناست.
وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿98﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و بدانيد كه الله متعال سخت عذاب است پس مواظب رفتار خود باشيد و بدانيد كه الله متعال آمرزنده و مهربان است. نكته: تهديد و وعيد قبل انجام گناه مطرح ميشود تا كسي اقدام به گناه نكند و وعده نيز براي كساني است كه فريب شيطان را خورده و مركتب گناه شده اند پس در اينجا بايد مهرباني و آمرزندگي الله را يادآوري كرد تا از دين خارج نشود و به عمل صالح برگردد و از بدي دست بكشد ولي متاسفانه اغلب ما با فريب شيطان جاي آنها را عوض ميكنيم و يكي با يادآوري آمرزندگي الله بيخيالي به وي دست ميدهد و مرتكب گناه ميشود و بعد انجام نيز بعضي عذاب الهي يادشان ميآيد و از رحمت الهي نااميد ميشوند.

مستندات
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
بدانيد كه الله متعال براي كسي كه نافرماني ميكند و با امر وي تعالي مخالفت ميكند، سخت عذاب است. بر آن اساس كه ميدانيد كه هرآنچه رخ داده و شده است از روي علم وي تعالي بوده است. (تاويلات اهل سنت)
براي كسيكه حرم و احرام را سبك بشمارد سخت عذاب است. (نسفي)
وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
و بدانيد كه الله متعال آمرزنده و مهربان است براي كسيكه توبه كند و به وي تعالي برگردد. (تاويلات اهل سنت)
اولي تهديد افرادي است كه هتك حرمت ميكنند و يا بر گناه اصرار ميورزند و بعدي وعده است براي كسانيكه از هتك حرمت دست ميكشند و يا حرمت الهي را رعايت ميكنند. (ابوسعود)
آمرزنده ي گناهان كسي است كه مشاعر الهي را تعظيم كند و مهربان است در حق كسيكه جنايت كرده و به حرم پناه برده است. (نسفي)
مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ ﴿99﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و نيست بر پيامبر مگر رساندن پيام به صورت رسا و وي مسؤول عملكرد شما نيست و ديگر اينكه الله متعال آنچه آشكار ميكنيد و آنچه را كه كتمان ميكنيد همه را ميداند. نكته: اول بيان داشت كه عالم به همه چيز است و اينجا نيز بيان ميكند كه وظيفه ي پيامبر رساندن پيام پروردگارش است و اينكه شما عمل ميكنيد يا خير به خودتان مانده است و نفع و ضررش به خودتان باز ميگردد.

مستندات
مَّا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ ۗ
سختگيري در انجام فرمان الهي است و اعلام اين مطلب كه رسول كه وظيفه ي خود را انجام داده است و بر عليه شما حجت برپا شد و بر شما طاعت را الزام كرد پس شما را عذري در ترك امر نمانده است. (نسفي)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ
يعني بر وي تعالي نفاق و وفاق شما پوشيده نيست. (نسفي)
از تصديق و تكذيب و عمل و عزيمت هيچ يك پوشيده نميماند. (بيضاوي)
قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ۚ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿100﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي محمد بگو كه خبيث يعني پليد با طيب يعني پاك نزد الله متعال برابر نيست هرچند كه زياد بودن خبيث تو را خوشحال بكند پس آنچه شما صاحبان عقل سليم بايد انجام دهيد اين است كه از الله متعال پروا كنيد و فرمانبردار باشد كه با اينكار نجات يابيد و باشد كه كامياب گرديد. نكته: وقتي آيه با قُل يعني بگو يعني به رسول الله ص ميفرمايد كه بگويد مشخص است كه مخاطب در وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ، رسول الله ص نيستند بلكه مخاطب رسول الله ص هستند و از مقول رسول الله ص ميباشد.

مستندات
قُل لَّا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ
در مورد سبب نزول آيه آمده است كه در شان مردي نازل شده است كه از رسول الله ص چنين پرسيد: من تجارت خمر دارم و از ان مال كسب كرده ام حال اگر از آن مال در راه خدا انفاق كنم براي من نفعي هست؟ رسول الله ص فرمودند: اگر آن را في سبيل الله و در راه حج و يا جهاد و يا صدقه خرج كني، به اندازه ي يك بال پشه نيز ارزش ندارد. قطعا الله متعال چيزي جز حلال و طيب را قبول نميكند. (ابوسعود)
روايت شده است كه در شان مسلمانان نازل شده است كه وقتي حجاج مشرك يمامه خواستند به حج بيايند، مسلمانان قصد غارت آنان را كردند و اين آيه نازل شده و از اين كار نهي شدند. (بيضاوي)
عطا و حسن: خبيث و طيب همان حرام و حلال هستند. (ابوسعود)
خبيث آنچه باطنش فاسد و ظاهرش سالم به نظر ميرسد و طيب بر خلاف آن است. (البحر المحيط)
منظور مومن و كافر هستند. (البحر المحيط)
منظور مطيع و عاصي است. (البحر المحيط)
طيب معرفت و طاعت بوده و خبيث جهل و معصيت است. (البحر المحيط)
يعني از اشخاص و اعمال نيك و بد آنها نزد الله متعال مساوي نيستند. (مظهري)
ترغيب در عمل صالح و كسب حلال است. (مظهري)
از سهل بن سعد: مردي بر رسول الله ص گذر كرد و رسول الله ص به فردي كه كنارش بود فرمودند: نظرت در مورد اين شخص چيست؟ آن فرد كناري جواب داد: اين مرد از اشراف قوم است و اين كسي است كه اگر به خواستگاري بيايد بايد به وي دختر داد و اگر پادرمياني كرد از وي قبول كرده بشود. رسول الله ص سكوت كردند و بعد مردي ديگر گذر كرد و رسول الله ص نظر كناري را در مورد اين شخص نيز جويا شد و كناري جواب داد: از فقراي مسلمانان است و لايق است كه اگر خواستگاري كرد به وي دختر نداد و اگر پادرمياني كرد قبول نكرد و اگر چيزي گفت گوش كرده نشود. رسول الله ص فرمودند: اين يكي بهتر است از زمين پر از قبلي. (مظهري) يعني اگر از اولي به اندازه ي پر شدن زمين انسان وجود داشته باشد، به اندازه ي اين فقير نميشود و اين تك فقير از آنها خير است.
وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ۚ
هرچند زيادي آن تو را خوشحال بگرداند. (ابوسعود)
مخاطب اين جمله هر كسي است كه رسول الله ص را دستور داده شده است كه آنها را مورد خطاب خود قرار دهد. (ابوسعود)
يعني مطيع و عاصي برابر نيستند هرچند كه عاصيان و كفار زياد باشند اين زياد بودن مانع عذاب شدن آنان نميشود. (البحر المحيط)
فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
از الله پروا كنيد در دوري از خبيث هرچند زياد هم باشد و طيب را هرچند كم باشد بر آن ترجيح بدهيد. (ابوسعود)
باشد كه از آن كاميابي را اميد كنيد. (ابوسعود)
اي صاحبان عقلهاي سالم. (مظهري)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ ﴿101﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد از چيزهايي نپرسيد كه اگر به شما جواب داده بشود باعث غم شما ميشود و اگر باز از آن بپرسيد در وقت نزول وحي به شما آشكار كرده ميشود. الله متعال از آن نوع سوالات كه قبل اين آيه آمده بود را از شما عفو كرد. و الله متعال آمرزنده و بردبار است. نكته: آمرزنده و بردبار وعده و وعيد است يعني هم در مورد آنچه گذشته ناراحت نشويد كه بخشيده است و هم در مورد ادامه و اصرار بر اين نوع سوال مواظب باشيد كه خداوند در عذاب دادن گناهكار عجله نميكند پس شما را اينكه در حال عذاب نميدهد دچار غرور نكند. نكته: با توجه به انواع شان نزولي كه براي اين آيه ذكر شده است و اقوالي كه در تعيين منظور از منع از كثرت سوال چيست آنچه به نظر حقير ميرسد اين است كه يهود هميشه در سوال افراط ميكردند و تمامي جزييات را از پيامبرشان درخواست ميكردند همانطور كه در قصه ي گاو و مقتول بني اسراييل ذكر شده است حال آيه در صدد اين است كه مسلمانان مثل آنها نشوند و زياد وارد جزييات نشوند كه حكم سنگين خواهد شد تا ميتوانيد سوال نكنيد تا بر اساس دليل هرگونه عمل كرديد خدا آن را از شما قبول كند. ديگر اينكه در آيه ي بعدي وضعيت سوال كنندگان در گذشته را بيان كرده است. ومن الله التوفيق.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ
وقتي رسول الله ص آيه ي وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آل عمران: 97] را قرائت كردند و فرمودند كه اي مردم حج بر شما فرض شد. مردي ايستاد و پرسيد: آيا اين فرض بودن حج براي هر سال است يعني هر سال حج كردن فرض است؟ رسول الله ص از اين مرد رويگرداندند و بعد آن مرد دوباره سوالش را تكرار كرد. رسول الله ص فرمودند: اگر ميگفتم بله هر سال حج فرض ميشد و اگر چنين ميشد شما نميتوانستيد و اگر ترك ميكرديد كافر ميشديد. بعد فرمودند: خير در طول عمر يك بار فرض است و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
از ابي عوانه من در مورد اين آيه از عكرمه سوال كردم و وي چنين گفت: روي رسول الله ص بين مردم آمد و مردم سوال كردند و در سوال كردن زياده روي كردند و رسول الله ص غضبناك شده و فرمودند: تا وقتي من از چيزي خبر ندادم از من مپرسيد. در اين زمان مردي ايستاد و مردم از اين حركت وي ناراحت شدند و اين مرد پرسيد: پدر من چه كسي است؟ رسول الله ص جواب دادند: خذيفه. يعني مردي غير از پدرش را نام بردند. اينجا بود كه حضرت عمر گفت: يا رسول الله ص ما به الله بعنوان پروردگار راضي شده ايم و به تو بعنوان پيامبر راضي شده ايم و اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
در خبري ديگر آمده است: مردي پرسيد: پدر من كجاست؟ يعني بعد مرگ. فرمودند: در آتش. (بحر العلوم)
از نافع روايت شده است كه در مورد كراهت كثرت سوال چيزي نازل نشده است بعد گفت: در مورد وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ يعني: يعني در وقت نزو جبريل تُبْدَ لَكُمْ يعني:
براي شما آشكار كرده ميشود. (بحر العلوم)
گفته ميشود: در آيه تقديم است يعني اگر در وقت نزول قرآن سوال كنيد به شما آشكار كرده ميشود. و در غير وقت نزول قرآن از آن اشياء شما را عفو ميكند و بر شما واجب نميگرداند. (بحر العلوم)
سعيد بن جبير: در مورد كساني نازل شد كه از حكم بحيره و سائبه سوال كرده بودند. (احكام جصاص)
مِقسَم: در مورد معجزه ها و نشانه هايي كه انبياي قبلي بر امت خود آورده بودند سوال كردند. (احكام جصاص)
منظور سوال از همين اشيايي است در مورد نزول آيه آمده چراكه نيازي به دانستن آن نيست. (احكام جصاص)
رسول الله ص: بزرگترين مسلمانان در جرم بين مسلمانان كسي است كه از چيزي بپرسد كه قبلا حرام نبوده است بعد بخاطر سوال وي بر مسلمانان حرام گردد. (احكام جصاص)
اين نهي بر ميگردد به ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ يعني هرآنچه رسول الله ص به شما گفت بدان عمل كنيد و از هرچه نهي كرد، بازايستيد و در سوالات ديگر مثل آنچه در روايات گذشت وارد نشويد شايد كه رسول الله ص جوابي بدهد كه باعث مشقت و ناخوشي شما بشود. (نيسابوري)
إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ
اگر بر شما آشكار گردد، شما را ناراحت خواهد كرد. (ابوسعود)
منظور اشيايي است كه اگر آشكار كرده شود بر آنها سنگين خواهد آمد و باعث غم خواهد شد بخاطر تكاليف سنگيني كه بيان خواهد شد چراكه از اجراي آن عاجز خواهند آمد و يا اسراري كه آشكار شدنش چيزي جز بي آبرويي به همراه ندارد. (ابوسعود)
وَإِن تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ
يعني اگر سوال كنيد با وحي به شما جواب داده خواهد شد. (ابوسعود)
يعني از اشيايي نپرسيد كه اگر جواب آن ظاهر شود، شما را غمگين ميكند و اگر در زمان وحي بپرسيد به شما آشكار كرده ميشود. اين دو مقدمه ي براي نهي از سوال است. (بيضاوي)
عَفَا اللَّهُ عَنْهَا ۗ
براي بيان اين مطلب است كه نهي از كثرت سوال فقط سخت آمدن بر شما نبوده بلكه معصيت است و موجب مواخذه. (ابوسعود)
يعني الله متعال سوالهاي قبلي شما را بخشيده است. (ابوسعود)
وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ
غفور است يعني صاحب تجاوز و گذشت است. (بحر العلوم)
حليم است طوريكه بر عذاب دادن شما عجله نميكند. (بحر العلوم)
قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ ﴿102﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

به تحقيق كه قومي قبل شما از اين دست سوالات پرسيدند و بخاطر اين سوالشان كه از روي انكار بود و يا بخاطر جوابي كه شنيدند، كافر گشتند.

مستندات
قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِّن قَبْلِكُمْ
مثل همان مسائلي كه شما شروع سوال كردن كرديد را قومي، قبل شما پرسيدند. (بيضاوي)
مثلا از حضرت عيسي مائده خواستند و امتهاي ديگر از انبياي خود اشيايي ديگر خواستند. (بحر العلوم)
قوم صالح از ايشان، شتر خواستند و بعد اينكه شتر را آورد، شتر را كشتند و كافر شدند. (احكام جصاص)
و يا وقتي كسي پرسيد كه جاي من در اخرت كجاست و جواب شنيد كه در آتش است ناراحت شده و تكذيب كردند و كافر شدند. (احكام جصاص)
سدي: اين آيه وقتي نازل شد كه مردم از رسول الله ص خواستند كه كوه احد را به طلا تبديل كند. (احكام جصاص)
يعني از همين قبيل سوال منهي كه ممنوع و با خودش وبال ميآورد را پرسيدند نه اينكه عين سوال شما را پرسيده باشند. (ابوسعود)
ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ
بعد به سبب همين سوال كافر شدند چون به آنچه سوال كرده بودند عمل نكردند و گردن ننهادند و اين از روي انكار آن بوده است. (بيضاوي)
همانطور كه از بني اسرائيل ديده شده است و دانسته شده است. (نسفي)
بني اسرائيل از نبي خود ميپرسيدند و وقتي به آن امر ميشدند آن را ترك ميكردند و براي همين هلاك شدند. (ابوسعود)
مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ ۙ وَلَٰكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ ۖ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ ﴿103﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

الله متعال در دين خودش اشيايي به نامهاي بحيره و سائبه و وصلية و حامي، ندارد و چنين امري نداده است كه از اين طريق پرستش خود را ثابت كنيد. بلكه واقعيت امر اين است كه كسانيكه كافر شده اند، به الله دروغ نسبت ميدهند و اكثر عاملان به اين امور، فكر نميكنند وتعقل نميكنند.

مستندات
مَا جَعَلَ اللَّهُ
يعني الله متعال نه به اين امور امر كرده است و نه اجازه داده است. (تاويلات اهل سنت)
يعني الله متعال اين نامها را نام گزاري نكرده است و چنين احكامي را نيز مرسوم نكرده است. (قرطبي)
الله متعال اين امور را حرام نگردانده است. (بحر العلوم)
رد و ابطال آن چيزي بود كه جاهليت براي خود باب كرده بودند. (ابوسعود)
اين اشياء را مشروع نكرده و اين اشياء را از اعمال عبادت قرار نداده است. (قرطبي)
مِن بَحِيرَةٍ
حيواني كه دوشيدن شيرش را براي طاغوت، از مردم منع ميكردند و كسي آن را نميدوشيد. (قرطبي)
و يا شتراني كه گوش آنها را به درازا ميشكافتند و اين نشانه ي راه بودن آن بود. (قرطبي)
وَلَا سَائِبَةٍ
از براي بتان آنان را رها ميكردند و كاري با آن نداشتند. (قرطبي)
ابن اسحاق: بحيره ي بچه ي سائبه بوده است و سائبه شتري بود كه ده شكم متوالي بچه ي ماده ميآورد و بين آنان نري نياورده باشد پس وقتي به اين عدد رسيد ديگر آن را كسي نه سوار ميشد و نه پشمش را ميچيد و نه شيرش را دوشيده ميشد مگر براي مهمان و وقتي بعد اين باز بچه ي ماده ميآورد ان را بحيره ميگفتند و گوشش را ميشكافتند و مثل مادرش با آن عمل ميكردند. (قرطبي)
امام شافعي: وقتي شتري پنج بچه شتر متوالي ماده ميزاييد، گوشش را ميشكافتند و حرامش ميدانستند. (قرطبي)
ابن عُزَير: بحيره شتري بود كه در شكم پنجم بچه شتري نر ميآورد، آن سر بريده و از آن مردان و زنان ميخوردند و اگر پنجمي ماده ميشد، حرام ميشد و فقط مردان از گوشت و شير آن ميخوردند. (قرطبي)
عكرمه: وقتي خودش ميمرد براي زنان حلال ميشد. (قرطبي)
سائبه شتريكه بخاطر نذرش كه داشته است رها ميشد مثلا اگر از بيماري بهبود مييافت و به خانه اش ميرسيد، آن را رها ميكرد و از چرا و آب منعش نميكرد و بر ان كسي سوار نميشد. و اين رها كردن از غير شتر نيز ميشد و اگر برده اي بود بر اين برده كسي حق ولاء نداشت.(قرطبي)
بعضي گفته اند: سائبه رها شده طوريكه بسته نبود و چوپاني بر سر آن نبود. (قرطبي)
وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ ۙ
وصيله و حام از شتر و گوسفند بود كه رها كرده ميشدند و حام از شتر بود اينگونه كه وقتي شتر نري از فحل بودن ميماند، از پر طاووس بر آن ميبستند و رهايش ميكردند و اما وصيله از گوسفند بود اگر دو بار پي هم ماده ميزاييد، رهايش ميكردند. (قرطبي)
ابن عزير: وصيله از گوسفند بود وقتي گوسفندي هفت شكم ميزاييد، در هفتمي اگر بره نر بود، ذبح كرده و از آن مردان و زنان ميخوردند و اگر ماده بود بين گله رهايش ميكردند و اگر ماده و نر هر دو را ميزاييد، ميگفتند: وصلت اخاها يعني برادرش را وصيله گرداند و براي همين آن را ذبح نميكردند و گوشتش بر زنان حرام بود و شير آن ماده بره نيز بر زنان حرام بود مگر اينكه يكي از اين دو ميمردند كه در اينصورت از آن مردان و زنان ميخوردند. (قرطبي)
گفته اند: نري بود كه از بچه ي بچه ي وي به حد سواري دادن ميرسيد، حامي است و يا گفته شده اگر از آن نر، بوسيله ي آن، ده شكم زاييده ميشد، ميگفتند: پشتش را حمايت كرد پس آن را سوار نميشدند و از آب و علف منع نميشد. (قرطبي)
ابن اسحاق: اگر گوسفند ده بره ي ماده در پنج شكم ميآورد، كه بين آنها نري نبود ميگفتند: وصل كرد پس اگر بعد ميزاييد آن براي مردان بود نه براي زنان و مگر اينكه بره ميمرد كه در اين وقت زنان با مردان شريك ميشدند. (قرطبي)
مجاهد: حامي آن نري كه بچه ي بچه اش به فحلي رسيده باشد. (تاويلات اهل سنت)
از رسول الله ص: عمرو بن عامر خُزاعي را ديدم كه در آتش ، روده ي خود را داشت حمل ميكرد و با خود ميكشيد. وي اولين كسي بود كه سائبه را باب كرد. (قرطبي)
در روايتي ديگر: عمرو بن لُحيي آمده است. چراكه وي اولين كسي بود كه دين اسماعيل را تغيير داده و بحيره و سائبه و حامي را بين عرب باب كرد. (قرطبي)
رسول الله ص: من ميدانم كه چه كسي اولين بار بحيره را مرسوم كرد. گفتند: چه كسي بود؟ فرمودند: مردي از بني مَدلَج، دو شتر داشت و گوشهاي يكي از آنها را بريد و شير ان دو را حرام دانست و بعد از شير آنها خورد. رسول الله ص، وي را در آتش ديدم كه اين دو شتر وي را گاز ميگيرند و با پاهايشان لگدمالش ميكنند. (بحر العلوم)
گفته شده است: اولين كسي اين امور را اختراع كرد، جُناده بن عوف بوده است. (قرطبي)
ابن اسحاق: سبب بت پرست شدن و تغير دين ابراهيم عمرو بن لحي بود كه وقتي به شام رفت در راه برگشت به مكاني به نام مآب از سرزمين بلقاء رسيد و در آن زمان در آن سرزمين حكومت ميكردند و ديد كه آنان بتان را عبادت ميكنند. گفت اين بتان چيستند كه شما آن را ميپرستيد؟ عمالقه گفتند: اينان بتاني هستند كه اگر از آنان باران بخواهيم به ما باران ميدهند و اگر پيروزي طلب كنيم به ما پيروزي ميدهند. عمرو گفت: آيا به من نيز بتي ميدهيد تا آن را به سرزمين عرب ببرم ؟ به وي بتي دادند كه اسمش هُبَل بود و آن را به مكه آورد و در آنجا نصب كرد و مردم نيز شروع به عبادت آن كردند و تعظيمش كردند. وقتي رسول الله ص مبعوث شدند بر آنان چنين نازل شد كه الله متعال بحيره و سائبه وو قرار نداده است . (قرطبي)
وَلَٰكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ ۖ
و ليكن قريش و خُزاعه و مشركان عرب با گفتن اينكه الله متعال فلان چيز را حرام كرده است به الله متعال به دروغ چيزهايي نسبت ميدهند و گمان ميكردند كه اينكارشان سبب رضايت پروردگارشان ميشود. اين درحالي است كه طاعت الله متعال فقط با قول خود وي تعالي دانسته ميشود واينان نزدشان قولي از الله متعال نبوده است پس آنچه ميگويند بر الله متعال دروغ بستن است. (قرطبي)
و اين شان بزرگان ورئيسان آنان بود. (ابوسعود)
وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
و آنان فرومايگانشان بودند كه از آنها تبعيت ميكردند يعني كسانيكه با رسول الله ص هم عصر بودند. اينان تفكر نميكنند كه اين امور افتراء باطل هستند تا با آن مخالفت كرده و خودشان به حق برگردند در نتيجه در اسارت تقليد ميمانند. (ابوسعود)
اين بيان عجز و قصور عقلشان در هدايت خودشان است. (ابوسعود)
آنان را عقلي نيست تا بدانند كه اين الله متعال است كه اشياء را حرام يا حلال ميگرداند و كسي غير وي تعالي نميتواند اينكار را انجام دهد. (بحر العلوم)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۚ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ ﴿104﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

و وقتي به اين افراد گفته ميشود: به سوي آنچه الله متعال فروفرستاده از كتاب و به رسولش بياييد تا حلال و حرام را بشناسيد، گويند: ما را آنچه پدرانمان را بر آن يافته ايم كافي است. آيا اين را وجود اينكه ميدانند كه پدرانشان در مورد دين چيزي نميدانند و بر هدايت نيز نيستند، باز از آنان تقليد ميكنند؟

مستندات
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنزَلَ اللَّهُ
وقتي از روي ارشاد و هدايت به آنان گفته ميشود كه به كتاب بيان كننده ي حلال و حرام بياييد. (ابوسعود)
يعني در مورد حرام و حلال به آنچه الله متعال نازل كرده . (مظهري)
وَإِلَى الرَّسُولِ
و به رسولي كه اين كتاب بر وي نازل شده است بياييد تا بر حقيقت امر پي ببريد و بتوانيد حلا و حرام را از هم تفكيك كنيد. (ابوسعود)
قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۚ
گويند كه ما را آنچه پدرانمان را بر آن يافتيم كافي است. (مظهري)
بيان كوتاهي عقلشان است و اينكه دليلي جز تقليد ندارند. (مظهري)
بيان عناد و نافرماني از حق و پيرو فراخواننده به گمراهي هستند. (ابوسعود)
أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ
يعني اگر پدران آنها جاهل و گمراه هم باشند باز تقليد ميكنند؟ (مظهري)
يعني با وجود جهل پدران باز از آنها تبعيت ميكنند؟ (ابوسعود)
آيا در صورتي كه پدران آنها در امر دين فهمي نداشته باشند و هدايت نيافته باشند، نيز تبعيت از آنان فرض است؟ (ابوسعود)
يعني با وجود اينكه ميدانيد پدران شما از امر دين چيزي نميدانند و هدايت نيافته اند باز آنها تبعيت ميكنيد؟ (تاويلات اهل سنت)
يعني تبيعت و تقليد درست نيست مگر از كسيكه عالم و بر هدايت بودن وي دانسته شود و آن با اقامه ي حجت حاصل ميشود و تقليد كافي نيست. (بيضاوي)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ ۖ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ۚ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿105﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد، بر شماست نفس خودتان كه آن را اصلاح كنيد و در صورت هدايت يافتنتان گمراهي گمراه شما را ضرر نرساند و ضررش بر خودش است. تنها مرجع شما و محل بازگشت شما فقط الله متعال است پس وي تعالي شما را خبر خواهد داد از آنچه در دنيا انجام داده ايد و بر اساس آن شما را جزا خواهد داد.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ ۖ
بر شما لازم است كه خودتان را اصلاح كنيد وبر صلاح نگه داريد. (نسفي)
لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ۚ
مسلمانان بر كفار حسرت ميخوردند و تمنا ميكردند كه اي كاش انان نيز وارد اسلام ميشدند پس به آنان گفته شد كه شما مواظب خودتان باشيد و آنچه بر شما تكليف شده است تا خودتان را اصلاح كنيد، بر آن مواظبت كنيد. وقتي خودتان بر هدايت باشيد گمراهي از دين شما به شما ضرر نميزند. (نسفي)
منظور ترك امر به معروف و نهي از منكر نيست بلكه ترك اين دو در وقت قدرت داشتن، بايد است. (نسفي)
از جمله ي بر هدايت بودن انكار بر منكر بر حسب طاقت است. (بيضاوي)
گفته شده: وقتي كسي مسلمان ميشد به وي ميگفتند: پدرانت را سفيه دانستي. پس اين آيه نازل شد. (بيضاوي)
وقتي بر حق ثابت قدم باشيد، گمراه شدن گمراه به شما ضرري نميرساند. (بحر العلوم)
إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا
بازگشتتان به الله است. (نسفي)
يعني آنكه به امر به معروف و به نهي از منكر امر ميكند و آنكه بر وي امر به معروف و نهي از منكر بر ميگردد الله متعال است. (تاويلات اهل سنت)
فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ
به آنچه در دنيا انجام داده ايد. (بحر العلوم)
بعد بر آن اساس شما را جزا ميدهد. (نسفي)
وعيد براي هر دو گروه مومن و كافر است و ديگر اينكه كسي بخاطر گناه ديگري مواخذه نخواهد شد. (بيضاوي)
ابو ثعلبه خشني: در مورد اين آيه از رسول الله ص پرسيدم و ايشان فرمودند: امر به معروف كن و از منكر نهي كن. وقتي ديدي كه دنيا را ترجيح ميدهند و حريص بودن مورد اطاعت باشد و هر صاحب رايي به راي و نظر خود خوشنود است، در اينجاست كه خودت را حفظ كن و خودت را بر صلاح نگه دار. چراكه بعد شما ايام صبر خواهد آمد و كسيكه در آن زمان بر دين متمسك باشد به مثل انچه شما بر آن هستيد، پس بر وي اجر پنجاه تن از شما بر وي است. گفتند: اجر پنجاه كس از آنان؟ فرمودند: خير بلكه اجر پنجاه تن از شما بر وي خواهد بود. (بحر العلوم)
حضرت ابوبكر: اي مردم شما اين آيه را بر غير تاويل حقيقي آن برداشت ميكنيد. اين در مورد كساني بود كه آنان طعم اسلام را يافتند و شيريني آن را چشيدند و از مشركين اقوامي داشتند و آنان خواستند كه شيريني اسلام را به آنان نيز بچشانند و آنان را نيز وارد اسلام كنند پس اين آيه نازل شد. قسم به آنكه جان من در دستان وي است: بايد امر به معروف كنيد و نهي از منكر كنيد و يا اينكه الله متعال بر شما عذابي عمومي از نزد خود بفرستد. (بحر العلوم)
در روايت كلبي آمده است: رسول الله ص منذر بن عمرو را به اهل هجر فرستاد تا آنان را به اسلام دعوت كند ولي آنان از اسلام اوردن امتناع كردند و منذر نيز بر آنان جزيه وضع كرد و اين آيه نازل شد يعني شما را گمراهي اهل هجر و قبول جزيه ي آنها ضرري نميرساند وقتي كه خودتان مومن به الله باشيد. (بحر العلوم)
منظور اين است كه وقتي امر به معروف ميكنيم و نهي از منكر انجام ميدهيم، عدم قبول طرف ما را ضرري نميرساند. (تاويلات اهل سنت)
از حضرت عايشه: رسول الله ص بر من وارد شدند در حاليكه نفسشان گرفته بود پس وضو گرفتند و به مسجد رفتند و من پشت پرده ايستادم و فرمودند: الله متعال ميفرمايد: امر به معروف كنيد و از منكر نهي كنيد قبل اينكه مرا بخوانيد و من اجابت نكنم و از من بخواهيد و من عطا نكنم و از من دادخواهي كنيد و من دادخواه شما نباشم و از من ياري بطلبيد و من ياريتان نكنم. (تاويلات اهل سنت)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۙ وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ ﴿106﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اي كسانيكه ايمان آورده ايد شهادت بين شما ها اينگونه است كه ؛ در وقت فرارسيدن مرگ و در وقت وصيت؛ دو نفر شهادت دهند، اين دو نفر شاهدي كه عادل هستند و از خويشان خودتان هستند. اگر كه شما در سفر بوديد پس شما را مصيبت مرگ برسد. اين دو مدعي را كه ادعاي وصيت دارند را اگر در شك شديد، پس اين دو را تا وقت بعد نماز نگه داريد و اين دو به اين طريق قسم بخورند كه ما بخاطر مال دنيا قسم به الله را هتك نميكنيم و قسم دروغ نخواهيم خورد هرچند كه در قسم دروغ ما طرفداري از خويشان مان باشد و شهادتي كه الله معال مقرر كرده را كتمان نخواهيم كرد و حقيقت را خواهيم گفت چراكه اگر چنين كنيم ما قطعا از گناهكارن خواهيم بود.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ
روايت شده است كه بديل آزاد كرده ي عمرو عاص كه از مهاجرين بود به همراه تَمِيمُ الدَّارِيُّ وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءَ كه هردو نصراني بودند به سفر شام رفتند و بديل بيمار شد و وصيتي نوشت كه در ان آنچه همراهش بود را نوشت و داخل كالاي خودش انداخت و به اين نوشته را به آن دو همراهش نگفت و وصيت كرد كه كالاي من را خانواده ام برسانيد و بديل مرد و آن دو كالاي وي را گشتند و ظرفي نقره اي را براي خود برداشتند پس خانواده ي بديل آن نوشته را پيدا كردند و از آن دو آن ظرف را خواستند و آن دو انكار كردند پس اين دو را به شكايت نزد رسول الله ص بردند و اين آيه نازل شد. (نسفي)
در روايت ثبت شده در تاويلات اهل سنت اين قضيه در راه مكه اتفاق افتاده است و آن كسي كه وصيت كرده بود مردي از بني سهم است پس رسول الله ص اول آن دو نصراني را قسم دادند به اين جهت كه مدعي عليه بودند و بعد اهل آن مرد سهمي را قسم دادند چراكه آن دو نصراني ادعا كردند كه اين جام را از آن سهمي خريده اند و اهل وي آن را انكار ميكردند. بر اين اساس در آيه نسخي صورت نگرفته است و در اين آيه چيزي كه مخالف رويه رسيدگي به دعاوي وجود ندارد. (تاويلات اهل سنت)
امام ابوحنيفه از حماد از ابراهيم نخعي: اين آيه منسوخ است و صحاك گفت كه آن را آيه ي 2 سوره طلاق منسوخ كرده است و اين شد كه قسم دادن شاهد برداشته شد و شهادت اهل ذمه باطل است مگر فيما بين خودشان. (بحر العلوم)
إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ
وقتي كه در شرف مرگ باشيد و نشانه هاي مرگ ظاهر شد. (ابوسعود)
حِينَ الْوَصِيَّةِ
در وقت وصيت. (ابوسعود)
بدل از الموت است يعني منظور از وقت مرگ وقت وصيت است. (ابوسعود)
هدف اين است كه نشان دهد كه وصيت مهم است و نبايد در مورد آن سهل انگاري شود. (ابوسعود)
اثْنَانِ
شهادت بين شما نصاب آن دو نفر است. (ابوسعود)
از جمله ي آنچه بر شما نازل شده اين است كه براي شهادت بين شما دو نفر باشند. (ابوسعود)
شهادت بين شما را دو نفر اقامه كنند. (ابوسعود)
ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ
دو نفر از خويشان شما باشند چراكه آنان به احوال ميت داناتر هستند و به اينكه درست ترين را انتخاب كنند، نزديكتر هستند. (ابوسعود)
گفته شده: منظور از خودتان، يعني از مسلمانان باشد است. (ابوسعود)
أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ
و يا شهادت دو نفر از غير خودي يعني از اجانب. (ابوسعود)
يا اينكه منظور شهادت دهند دو نفر غير از خودتان است. (ابوسعود)
گفته شده منظور از اهل ذمه است. اين در اول اسلام بوده است زماني كه مسلمانان خصوصا در سفر كم بودند و بعد منسوخ شد. (ابوسعود)
از مكحول: اين شهادت اهل ذمه بر مسلمانان را آيه ي وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ الطلاق 2 منسوخ كرده است. (ابوسعود)
إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ
اگر كه در مسافرت باشيد. (ابوسعود)
فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ
پس در در وقت مسافرت شما را اجلتان نزديك شود و نزد شما كسي از خويشانتان نباشد. (ابوسعود)
و يا از اهل اسلام كسي نباشد تا شهادت بدهد. (ابوسعود)
پس دو نفر غير خودي شهادت دهند. (ابوسعود)
و يا منظور اين است كه دو نفر غير خودي را شاهد بگيريد. (ابوسعود)
تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلَاةِ
جواب سوال پيش آمده است يعني اگر در اينصورت به شاهدان به شك باشيم چه كنيم؟ فرمود: آنان را نگهداريد تا قسم ياد كنند. (ابوسعود)
منظور از نماز، نماز عصر است. (ابوسعود)
به نام نياوردن عصر از اين جهت است كه چراكه نماز عصر براي قسم خوردن نزد آنان تعيين شده بود چراكه وقت اجتماع مردم و وقت ديدار فرشتگان شب و روز است و ديگر اينكه در تمام اديان اين نماز مورد تعظيم است و در آن وقت از قسم دروغ پرهيز ميكنند. (ابوسعود)
از حسن: بعد نماز ظهر و عصر است چراكه اهل حجاز بعد اين دو نماز به حَكَميت مينشستند. (نسفي)
گفته شده است كه منظور هر نمازي است چراكه نماز باعث به راستي سخن گفتن است. (ابوسعود)
رسول الله ص در روايت بديل آنان را در كنار منبر مباركشان قسم دادند و براي همين بعضي گناه قسم دروغ در كنار منبر را بزرگتر از مواضع ديگر دانسته اند و جزو آداب تحليف دانسته اند ولي حقيقت امر اين است كه زيرا رسول الله ص در كنار منبر بودند قسم دادن نيز آنجا واقع شده است. (احكام جصاص)
وقتي اهل كتاب نماز را استهزاء ميكنند پس اين بعد نماز بودن نشان ميدهد كه منظور از أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ ، يعني غير از خويشانتان است نه از غير دين شما. (تاويلات اهل سنت)
از عامر شعبي: دو مسيحي بر وصيت كردن مردي از مسلمانان كه در سفر مرده بود، شهادت دادند و اهل وصيت در اين مورد به شك شدند و اين دو را به نزد ابوموسي اشعري آوردند و پس ابوموسي آن دو را بعد نماز عصر قسم داد كه والله كه ما بجاي آن ثمن قليل نخريده ايم و شهادت از براي الله را كتمان نكرده ايم و اگر چنين باشد ما از گنهكاران هستيم. ابوموسي گفت: والله كه اين قضيه ايست كه از زماني كه رسول الله ص فوت كردند تا به امروز، حكم كرده نشده است. در اينجا شعبي بيان ميكند كه ابوموسي اين دو را در مورد اتهام وارده بر انها قسم داده است و اين قسم در اين مواقع بين مسلمانان واجب است و نه اينكه بر شهادت آنها قسم داده باشد. (تاويلات اهل سنت)
فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ
اگر وارثي از وراث در شك شد كه قسمتي از تركه را گرفته باشد و يا خيانتي صورت گرفته باشد پس آنان را نگه داري و آنان را به الله متعال قسم دهيد. (ابوسعود)
در روايت بديل، رسول الله ص بعد عصر آنان را قسم داد و تمام شد و بعدا آن ظرف در مكه يافت شد و گفتند كه ما آن را از عدي و تميم خريده ايم. (نسفي)
منظور از شهادت در اينجا قسم خوردن وصي ميت است وقتي كه وراث در مورد وصيت به شك شوند. (احكام جصاص)
منظور از شهادت بينكم حضور وصيي است. وقتي گفته ميشود شهدته و معني حاضر شدم منظور است. (احكام جصاص)
هرچند شهادت به معني قسم ميآيد ولي مثل مواضعي كه به معني شهادت و گواهي متعارف منظور داشته ميشود در اينجا نيز به معني گواهي دادن است. (احكام جصاص)
ولي در آيه ي بعدي يعني شهادت اهل ميت، منظور قسم خوردن آنان است. (احكام جصاص)
اگر بر خيانتي اطلاع يافتيد با شهادت عادلتر از آنها و يا متوجه دروغي شديد و بر خلاف گفته ي آنان يافتيد، پس شهادت اين دو عادلتر اجازه داده شده است و شهادت اولي باطل است. (تاويلات اهل سنت)
لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۙ
بر اين قسم بخورند كه ما بدل الله متعال چيزي نخواهيم گرفت. (ابوسعود)
يعني بجاي رحمت الله چيزي از متاع دنيا نخواهيم. (ابوسعود)
يعني با قسم دروغ، مال دنيا نخواهيم. (ابوسعود)
گفته شده: قسم صحيح را با كالاي دنيوي عوض نخواهيم كرد به اينصورت كه قسم راست را با دروغ عوض كنيم. (ابوسعود)
منظور قسم دروغ نخواهيم خورد. (ابوسعود)
هرچند آن كس كه برايش قسم ميخوريم از خويشان ما باشد. (ابوسعود)
ما بدل حرمت نام الله متعال چيزي نخواهيم گرفت هرچند كه در ان رعايت جانب خويشاوندانمان باشد. (ابوسعود)
وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ
معطوف بر لَا نَشْتَرِي بِهِ است. يعني ما شهادتي را كه الله متعال امر به اقامه ي آن كرده است را كتمان نخواهيم كرد. (ابوسعود)
إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الْآثِمِينَ
اگر شهادت را كتمان كنيم قطعا ما از گنهاكاران هستيم. (ابوسعود)
اگر منظور قسم دادن شاهدان باشد، اين امر منسوخ شده باشد و اگر منظور از اين دو وصي باشند، منسوخ نشده است. (نسفي)
فَإِنْ عُثِرَ عَلَىٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ ﴿107﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

پس اگر بر اينكه آن دو قسم خورنده ي اول مستحق گناه شدنشان، اطلاع يافته شد و دانسته شد كه آنان در قسم خود دروغ گفته اند پس دو مرد ديگر از كسانيكه مستحق آن تركه هستند و يا از خويشان ميت هستند، جاي آن دو را گيرند در قسم خوردن پس به اينصورت قسم بخورند كه والله كه قسم ما از قسم آن دوي اول سزاواتر به قبول است و ما اين سخن را ميگوييم در حاليكه ميدانيم اگر خلاف واقع باشد ما جزو از حد گذرندگان و بر خود ظلم كنندگان هستيم.

مستندات
فَإِنْ عُثِرَ عَلَىٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا
اگر بعد تحليف اطلاع يافته شود بر اساس آنچه در قسم خوردن گفته بودند مستحق اثم و گناه شده باشند. يعني كاري انجام داده اند كه موجب گناه است مثل تحريف حقيقت و مطمئن شديد كه به اينكه در دستان آنها چيزي از تركه آشكار شد و آن دو ادعاي استحقاق آن را كردند. (ابوسعود)
فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا
پس دو مرد ديگر بجاي آن دو كه مرتكب گناه شده اند، جايگزين شوند. (ابوسعود)
منظور اين نيست كه در شهادت دادن بجاي آن دو شوند بلكه جايگزين در حبس و تحليف است و از براي اظهار حق است و آشكار كردن دروغ قبليان است بخاطر چيزي كه از تركه در دستان قبليان است. (ابوسعود)
مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ
در قرائت به فعل معلوم :از كسانيكه مستحق آن هستند از خويشان و وارثان ميت كه اولي به قسم هستند. (ابوسعود)
در قرائت به مجهول: از كسانيكه بر عليه آنان جرم صورت گرفته كه همان اهل ميت باشند. (ابوسعود)
فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِن شَهَادَتِهِمَا
پس قسم بخورند كه قطعا قسم ما از قسم آنان اولي و حق است براي قبول چراكه اين قسم از روي صداقت است از قسم آنان چراكه قسم آنان از روي دروغ است. (ابوسعود)
يعني شهادت و قسم مسلمانان از قسم و شهادت كافران اولي و سزاوارتر است. (بحر العلوم)
وَمَا اعْتَدَيْنَا
و ما در اين قسم از حق تجاوز نكرده ايم. (ابوسعود)
ويا ما بر آنان تعدي نكرده ايم و حق آنان را ابطال نكرده ايم. (ابوسعود)
إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ
اگر ما از حق تجاوز كرده باشيم به خودمان ظلم كرده ايم چراكه خودمان را در معرض غضب الله متعال و عذابش قرار داده ايم. (ابوسعود)
اگر به دروغ قسم خورده باشيم. (ابوسعود)
و يا از كسانيكه حق را در جايي غير از موضعش قرار داده ايم. (ابوسعود)
در روايت بديل، وقتي اين آيه نازل شد عمروُ بنُ العاص والمطَّلِبُ بنُ أبي وداعةَ السَّهْمي قسم خوردند كه اين دو نفر دروغ گفته اند و خيانت كرده اند و در روايتي اولياي ميت اينكار را كردند. در اين قضيه اگر اين دو نفر آخري وارث بديل بوده باشند در اين آيه نسخي نيست مگر در چگونگي قسم چراكه وارث را بر قطعيت قسم داده نشود و اگر وارث وي نبوده باشند، اين آيه منسوخ است. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴿108﴾
الْمَآئِدَة
تفسیر

اين تفصيل قسم دادن وصي در صورت شك ورثه و قسم دادن ورثه در وقت ادعاي وصي ، نزديكتر است به اينكه شهادت و قسم بر وجه مشروع آن باشد و ديگر اينكه نزديكتر است به اينكه هركس گواه و شاهد ميشود، از رد شدن گواهي خودش در صورت خيانت بترسد و كاريكه شما بايد انجام دهيد و به آن بايد پايبند باشيد، اين است كه از الله متعال پروا كنيد و احكام الهي را گوش كنيد و فرمان ببريد. و بدانيد كه الله متعال خارجان از فرمان را به راه درستي هدايت نميكند.

مستندات
ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَن يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا
يعني اين قسم دادن وصي در وقت به شك شدن ورثه و قسم دادن ورثه در وقتي كه وصي ادعاي خريد و مانند آن را داشته باشد. (مظهري)
منظور گواهي و شهادت بر وصيت است. (احكام جصاص)
يعني آن حكمي كه به تفصيل بيانش گذشت. (ابوسعود)
نزديكتر است به اينكه شهود شهادت خود را بر وجهي كه شاهد بوده اند بخاطر ترس از عذاب اخروي بدون تحريف و بدون خيانت ادا كنند. (ابوسعود)
أَوْ يَخَافُوا أَن تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ۗ
شهادت و قسم در اين آيه هر يك بر معناي حقيقي استعمال شده است. (احكام جصاص)
اين آيات كه جواز شهادت غير مسلمانان بر مسلمين را ميگويند با آيه مداينه منسوخ هستند چراكه در آنجا به صراحت از مسلمين بودن گواهرا آورده است و مطلق است و حال وصيت و حال سفر را نيز جدا نكرده است. (احكام جصاص)
وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا ۗ
در قسم دروغ و خيانت از الله بترسيد. (نسفي)
بشنويد شنيدني براي قبول كردن و براي جواب مثبت دادن به آن. (نسفي)
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ
افرادي را كه از اطاعت خارج شده اند را هدايت نميكند. (نسفي)
يعني خائنين را هدايت نميكند. (بحر العلوم)
اگر پروا نكنيد و به فرمان الله متعال گوش نكنيد شما فاسق هستيد. (مظهري)
فاسقين را به دليل هدايت نميكند. (مظهري)
و يا به راه بهشت هدايت نميكند. (مظهري)
وقتي قسم اول را بر وصي بگيريم و تفسير كنيم يعني در وقت انكار خيانت و دومي را بر قسم ورثه بگيريم يعني در وقت انكار دعواي خريد از سمت وصي و مانند آن، تفسير آيه با سبب نزولي كه ذكر كرده اند مطابق ميآيد و نيازي به دانستن اين آيه نيز نيست. (مظهري)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود