0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿75﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای رسول الله ص و ای مومنان، آیا از یهود انتظار تصدیق یا انتظار ایمان با دعوت شما را دارید؟ در حالیکه در گذشته نیز با شیندن کلام الله، آن را تحریف کرده اند در حالیکه خود میدانستند که دروغ میگویند.

مستندات
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ:
مخاطب آیه رسول الله ص و مومنان هستند. (نسفی)
یعنی آیا امید دارید که یهود به شما ایمان بیاورند و دعوت به ایمان شما را قبول کنند؟ (نسفی)
آیا انتظار دارید که آنان شما را تصدیق کنند؟ (بیضاوی)
وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ
این در حالی است که در سلف آنان کسانی بودند که تورات که کلام الله است را میشنیدند و بعد تحریف میکردند مثال تحریف آنان تحریف صفات رسول الله ص که در تورات آمده بود و دیگر مثال تحریف آنان آیه ی رجم است. (بیضاوی)
گفته شده است که منظور همان هفتاد مرد منتخب بنی اسرائیل بوده است که کلام الله را شنیدند و بعد گفتند که ما در آخر شنیدیم که الله فرمود: اگر خواستید عمل کنید و اگر نخواستید عمل نکند. (بیضاوی)
{وَهُمْ يَعْلَمُونَ}
و این در حالی است که خود آنان میدانند که دروغ میگویند. (نسفی)
پس اگر یهود زمان شما ای رسول الله ص و مومنان، تکذیب کردند و کفر ورزیدند، از آنان جای تعجب نیست زیرا در این مساله سابقه دار هستند. (نسفی)
از آنان چنین انتظاری نداشته باشید که سابقه دار هستند. (جلالین)
وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿76﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

در این آیه قسمتی از حرکات یهود زمان رسول الله ص را بیان میدارد و از جمله حرکات آنان این است که وقتی با مومنان روبرو میشوند، اظهار میکنند که به رسول الله ص ایمان دارند و سعی میکنند با سخنانی مردم را گمراه کنند مثلا بگویند که این پیامبر عرب است و نه برای یهود و وقتی با یکدیگر خلوت میکنند، بعضی به آنان که از پیامبر آخر زمان خبر داده بودند میگویند که چرا به مسلمانان از آنچه الله به شما داده است خبر میدهید و این کار شما باعث میشود که علیه خودتان استفاده کنند و بعضی نیز از روی جهل میگفتند که در قیامت حجت علیه شما قائم خواهد بود که چرا با وجود دانستن نبی بودن محمد به وی ایمان نیاورده اید.

مستندات
منظور یهود هستند و منظور آیه بیان افعال شنیع آنان است که در برخورد با مومنان اظهار ایمان میکنند و عده ای نیز ساکت هستند و وقتی با یکدیگر خلوت میکنند، میگویند که آیا انچه را که الله به شما بیان کرده را با مومنین محمد، سخن میگویید؟ تا بدینوسیله با آنچه از حکم الله نزد شما هست را علیه شما استفاده کنند؟ (ابوسعود)
از ابن عباس: یهود وقتی با مومنان برخورد میکردند میگفتند که محمد نبی است ولی برای شما است و عمومی نیست و وقتی خلوت میکردند میگفتند که مگر قبلا علیه آنان بوسیله ی این نبی بر علیه عرب، طلب نصرت نمیکردید و توسل نمیکردید؟ خود میدانید که در کتب ما آمده است که باید از پیامبر تبعیت کنیم پس اقرار نکنید و انکار کنید تا حجت علیه شما نباشد. (الدرالمنثور)
لیحاجوکم عند ربکم منظور این است که اگر شما آنچه در تورات هست را به مومنان بگویید در قیامت علیه خود شما استفاده خواهد شد و این نشان از فرط جهل آنان خبر میدهد چرا که در قیامت چیزی مخفی نخواهد ماند. (مظهری)
أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ﴿77﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی به یهود که خود را مومن به الله میدانند یادآوری میکند که الله به سر و نهان آنان اشراف دارد و میداند پس باید که از نفاق دست بردارند و به رسول الله ص ایمان بیاورند.

مستندات
آیا یهود نمیدانند که الله تعالی آنچه را که مخفی میکنند و آنچه را که در آشکار انجام میدهند را، میداند؟ (خازن)
آنچه را که بین خود میگویند و آنچه را که به اصحاب محمد ص اعلام میکنند را میداند؟ (بحر العلوم)
آنچه را که وقتی در خلوت خود هستند و کفر و تکذیب آنان را الله میداند و آنچه را که در وقت ملاقات با اصحاب محمد ص میگویند را میداند. (طبری)
دو قول در این آیه مطرح است یکی اینکه یهود میدانند که الله تعالی نهان و آشکار را میداند پس این آیه برای یادآوری است و دیگری اینکه نمیدانند که الله از سر و آشکار آنان خبر دارد پس با این آیه به آنان
گوش زد میکند که الله عالم به نهان و آشکار است. (رازی)
وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ ﴿78﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از اهل کتاب گروهی هستند که بی سواد هستند و علم دینی ندارند و آنان فقط خواندن تورات را میدانند و معنی آن را متوجه نمیشوند و فقط از علمای خود تقلید کورکورانه میکنند و بر اساس گمان خود که علمای آنان به آنها تلقین کرده اند از قبیل اینکه گفته اند زیاد عذاب داده نخواهید شد و گفته اند که فقط یهودیان و مسیحیان وارد بهشت خواهند شد، را آروزی خود قرار داده بودند و از ایمان به رسول الله ص سر باز زده بودند. این آیه از تقلید محض منع میکنند و بیان میدارد که با گفتن من که نمیدانم از گناه گمراهی رها نمیشوند و بلکه باید در یافتن حق کوشش کنند و دیگر اینکه بر اساس آروز الله پاداش نمیدهد بلکه تلاش صحیح لازم است و دیگر اینکه طبق بیان ابن کثیر برای دانستن عبادات خود و اوقات آن به حساب و کتاب نیازی نیست و دین ما اسان است و بر اساس شرع باید عمل شود.

مستندات
این آیه قسمی از یهود را بر میشمارد که اطلاع و علمی از کتاب خود ندارند و باز از روی گمان از رئیسان خود تقلید میکنند و عناد میورزند و این طبقات یهود که آیات شمرده است مختص این امت نبوده بلکه در امت محمدی نیز چنین هستند بعضی گمراه هستند و گمراه میکنند وبعضی سکوت میکنند و بعضی مثل گروه مذکور در این آیه کورکورانه تقلید میکنند و گمراه میشوند. (رازی)
اُمّی کسی که به کتاب و رسول، اعتقاد ندارد که در این آیه نمیتواند که منظور باشد.
دوم کسی که نوشتن و خواندن را به خوبی نمیداند و منظور از امی در این آیه همین است زیرا یهود به کتاب و رسول اعتقاد دارند. (رازی)
رسول الله ص میفرماید ما امتی امی هستیم که کتاب و حساب نداریم و هر ماه اینگونه است و با دست خودشان یک بار بیست و نه روز و دیگر بار سی روز بودن ماه را نشان دادند و منظور رسول الله از این قول این است که برای عبادت خود و اوقات عبادت خود به کتاب و حساب نیازی نداریم. (ابن کثیر)
اِلّا امانی:
آنچه آنان گمان میکنند این است که آرزو دارند که بخاطر خطای خود، الله آنان را مواخذه نکند برای اینکه علمای آنان به آنان چنین گفته بودند که فقط چند روز معدود مورد عذاب قرار خواهند گرفت و بعد نجات خواهند یافت. (رازی)
دوم آروزی واهی است که علمای آنان به آنان چنین تلقین کرده بودند و اینان از روی تقلید قبول کرده بودند. (رازی)
سوم آرزوی قلبی آنان این بود که میگفتند فقط یهود و مسیحیان به بهشت خواهند رفت و این آرزویی بیش نیست. (رازی)
منظور از امانی این است که آنان فقط آن مقدار را که برای انان قرائت شده است را میدانند و نمیتوانند در آن تامل و تفکر داشته باشند. (رازی)
نکته ای که در این آیه هست اینکه همانگونه که گمراه کننده مذموم است، کسیکه گمراه شده است و فریب خورده است نیز مذموم است. (رازی)
یعنی این افراد بی سواد فقط از روی گمان که از علمای خود شنیده اند نبوت رسول الله ص را انکار میکنند و این از روی گمان و ظن است. (نسفی)
مگر آنچه که میخوانند ولی معنی آن را متوجه نمیشوند. (بیضاوی)
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۖ فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ ﴿79﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

علمای یهود که بخاطر ترس از دست دادن ریاست خود و عواید خود دست به تحریف تورات زده بودند، به آنان یادآوری میشود که برای آنان موکدا عذاب شدید که میتواند کوهی از عذاب در جهنم باشد و یا دره ای از عذاب در جهنم باشد را مستحق گشته اند و این استحقاق ویل آنان بخاطر تحریف کتاب الله بوده است و بخاطر کسب آنان بوده است.

مستندات
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ:
ویل: عذاب شدید. و یا گفته اند که کلمه ای است که در وقت شدت گفته میشود و گفته اند نام دره ای در جهنم است که چرک جهنمیان بر آن میریزد. (بحر العلوم)
ویل نام کوهی در جهنم است. (طبری)
در این آیه ویل را برای کسانی از یهود میداند که خود صفات رسول الله ص را محو کرده بودند و بعد از خود صفاتی نوشته بودند و به مردم عادی خود میگفتند که این کتاب خداست. (بحر العلوم)
در بین یهود کسانی بودند که کتابی را از خود نوشته و به عرب میفروختند و میگفتند که این کتاب الله است. (طبری)
تورات را تحریف کرده و به خورد عوام میدادند تا با آن از مال مردم بخورند. (طبری)
این عمل آنان برای این بود تا عوام را فریب دهند و رشوه خواری کنند و از آنان هدایا بگیرند. (خازن)
روایت شده است که وقتی رسول الله ص به مدینه تشریف آوردند علمای یهود که خود و مقام خود را در خطر دیده بودند و فکر کردند که اگر ایمان بیاورند از عوائدی که از عوام دریافت میکنند محروم خواهند شد پس صفات رسول الله را که نوشته شده بود تحریف کردند و وقتی عوام یهود به آنان رجوع میکردند تا صفات رسول الله ص را بدانند آنان نوشته ی خود و قسمت تحریف شده را برای عوام قرائت میکردند و صفات دیگری بیان میداشتند و عوام وقتی آن صفات را مخالف با صفات رسول الله ص مییافتند، از ایمان به رسول الله ص امتناع میکردند. (ابی سعود)
{فَوَيْلٌ لَّهُمْ}.... تکرار ویل برای این افراد است تا برای آنان ویل بودن را تاکید کند.
وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً ۚ قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ ۖ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿80﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یکی از دروغهای دینی یهود این بود که میگفتند و ادعا میکردند که مدت اندکی را در جهنم خواهند و برای این گفته ی خود حتی ادعای وجود آن درتورات شده بودند و این باعث شده بود که در مورد ایمان پیامبر آخر زمان بهایی قائل نشوند و الله تعالی به پیامبر ص دستور میدهد که به از آنان بپرسد که آیا عهد و پیمان نوشته ای بر این ادعای خود دارید؟ در اینجا اگر نوشته ای مثل تورات داشتند قطعا رو میکردند و بعد ادامه میدهد بلکه شما آن را از خود در آورده اید و دروغی بیش نیست.

مستندات
یکی دیگر از اکاذیب یهود است که از خود ساخته بودند. (ابی سعود)
{وقالوا لن تمسنا النار إلا أياما معدودة}
یهود چنین میپنداشتند که فقط اندازه ی چهل روز عذاب خواهند دید و آن مدتی بود که اجداد آنان، گوساله پرستی کرده بودند. (نسفی)
و گفته اند که آنان چنین میپنداشتند که مدت دنیا هفت هزار سال خواهد و بود و برای هر هزار سال یک روز عذاب خواهند دید و بعد خلاص خواهند شد. (نسفی)
اصم از بعضی از یهود روایت کند که میگفته اند که ما گوساله را هفت روز عبادت کردیم و ما فقط باندازه ی همان روزها عذاب خواهیم دید. (رازی)
از ابن عباس یهود گمان میکنند که در تورات آمده است که مسیر جهنم چهل سال راه است و با رسیدن به درخت زقوم پایان مییابد و آنان هر روز قدر یک سال را طی خواهند کرد و بعد خلاص خواهند شد. (ابی سعود)
از آنان روایت شده است که گویند به مدت چهل روز یعنی مدت عبادت گوساله عذاب داده شوند وبعد آنان را ندا شود که هر آنکس که ختنه کرده است را بیرون بیاورید. (آلوسی)
قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً:
جواب ادعای یهود است. (التحریر و التنویر)
الله تعالی به رسول الله ص امر میکند که به آنان بگوید که آیا برای چنین ادعایی عهدی از خدا گرفته اید؟
فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ :
اگر عهدی دارید که الله خلف وعده نخواهد نمد. (مظهری)
أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ:
یا اینکه به دروغ و افترا، چیزی را به الله نسبت میدهید که نمیدانید؟ (ابی سعود)
بلکه شما به دروغ و افترا این را میگویید. (ابی سعود)
بَلَىٰ مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿81﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آری الله عهد گرفته است ولی نه آن دروغی که شما ادعا میکنید بلکه عهد این است که اگر کسی کفر و یا گناه کبیره ای انجام دهد و از تمامی جوانب وی را در بر گیرد و این دربر گرفتن منظور این است که گناه قلبی یعنی اعتقادی داشته باشد و گناه بدنی داشته باشد که تمام وجود وی را در بر گیرد که همان کفر است، پس اشخاصی که چنین صفاتی را داشته باشند پس جزای انان جاودانه در جهنم بودن است و نه همانند گمان یهود که فکر میکردند هرکاری میتوانند انجام دهند وباز مدتی معدود را در جهنم بمانند و بعد خلاص شوند.

مستندات
بلی برای اثبات بعد نفی میآید و معنی آن چنین است بله شما را عذاب خواهد رسید . (محاسن التاویل)
مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ:
کسی که عمل گناهی انجام دهد و گناه از تمام جوانب وی را در بر گیرد و در گناه فرو رود. (محاسن التاویل)
منظور از گناه کفر و شرک است چرا که در مورد یهودی نازل شده است که ادعا میکردند مدت معدودی عذاب خواهند دید و دیگر اینکه به رسول الله ص ایمان نیاورده بودند. (محاسن التاویل)
یعنی کبیره ای از گناهان کبیره انجام دهد و از تمام جوانب یعنی قلب و زبان و تمام اعضای وی را و تمام کمال، وی را فراگیرد. (ابی سعود)
گفته شده است که السيئةُ یعنی كفر والخطيئةُ یعنی گناه کبیره و بعضی عکس این را گفته اند یعنی سیئه کبیره و خطیئه کفر است. (ابی سعود)
فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ:
پس کسان موصوف به این صفات که من جمله نسبت دروغ عذاب معدود به الله دادند و کلام الله را تحریف کردند، در آتش جهنم جاودانه هستند نه گمان آنان که مدت معدودی خواهند بود. (ابی سعود)
بدانکه اکثر مردم به همنشینی اولیاء اکتفا میکنند و در شهوات و گناه فرو میروند و گویند که از فلان سید شنیده ایم که گفته است که هرکس ما را ببیند وی را آتش مساس نکند پس این غلط وفریب خود است چرا که رسول الله صبه دختر خودشان فرموده اند: ای فاطمه دختر محمد من چیزی را تو نمیتوانم از الله دفع کنم بلکه خودت نفس خودت را بخر (یعنی با عمل صالح خودت را نجات ده) و رسول الله ص به کسی مردی که گفته بود یا رسول الله ص دعا کن تا در بهشت رفیق شما باشم، فرمودند: پس به من برای رفاقت با تو در بهشت با کثرت سجود، کمک کن.
پس اگر ولیی بر حقی چنین سخنی گوید (هر که ما را ببیند آتش مساسش نکند) ولی به شرطی که آن شخصی که وی را دیده است، امتثال اوامر کند و اجتناب نواهی نماید زیرا امید است که به فضل الله و برکت اولیاء اعمال صالح شخص مقبول حق افتد و از گناهان وی گذشت کند زیرا اولیاء الله از الله عهد گرفته اند که هرکس را به آنان تعلق خاطر باشد و به شریعت متمسک باشند، آن اولیاء الله را شفیع آنان گرداند.(البحر المدید)
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿82﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بهشت جاودان که خروجی از آن نیست برای کسانی است که ایمان بیاورند و از جمله ی ایمان تصدیق محمد رسول الله ص است و عمل صالح انجام دادن است نه گمان یهود که مدتی را در جهنم بوده بعد خارج شوند.

مستندات
سنت الهی در قرآن چنین است که هرگاه وعیدی ذکر کند بعد ان وعده ای ذکر میکند. (ابی سعود)
و کسانی که به آنچه شما (ای یهود) کفر ورزیدید، ایمان بیاورند و آنچه از عمل نیک را که شما ترک کرده اید را انجام دهند، پس برای این موصوفان به این صفات حسنه، بهشت جاودانه است. (الدر المنثور)
و کسانی که به الله و محمد ایمان آورده و تصدیق نمودند و طاعات انجام دادند یعنی امتثال اوامر و اجتناب نواهی کردند، برای آنان بهشت جاودان است. (بحر العلوم)
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ ﴿83﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بیاد بیاورید ای بنی اسرائیل که از شما پیمانی محکم گرفته شده است که الله را عبادت کنید و به والدین خود نیکی کنید با مهربانی و سخن نرم و انجام اوامر آنان که مخالف شرع نباشد و دیگر اینکه به خویشان نزدیک خود نیکی کنید و نیاز آنان را که در وسع شماست را برطرف کنید و به یتیمان یعنی کودکان پدر مرده، یاری رسانید و به نیازمندان کمک کنید و به مردم سخن نیک گویید یعنی امر به معروف کنید و نهی از منکر کنید و به مقتضای مقام عمل کنید اگر شخصی فاسق است فسق وی را بگویید تا مردم از وی دوری کنند و نماز برپادارید و حق و حقوق نماز نگاه دارید و زکات به مستحقش بدهید ولی افسوس که ای یهود شما از وفای به عهد روی گردان شدید و عده ای قلیل از شما پایبند ماندند و عادت شما روی گرداندن است و عجیب نیست که از ایمان رسول الله ص روی گردانید. در این آیه الله تعالی به بنی اسرائیل عهد و پیمان آنان را یادآوری میکند و این یاداوری شامل یادآوری برای ما مسلمانان نیز میباشد.

مستندات
یادآوری امری دیگر برای بنی اسرائیل است. (طبری)
عهد موکد از شما ای بنی اسرائیل گرفتیم مبنی بر اینکه عبادت نکنید مگر الله را و و... (طبری)
منظور از میثاق عهد موکدی است که در تورات از بنی اسرائیل گرفته اشد مبنی بر ایمان آوردن به محمد ص . (بحر العلوم)
ای امت محمد بیاد بیاورید که از بنی اسرائیل عهد موکد گرفتیم که عبادت نکنند مگر الله را.. (طبری)
هر عهدی که از بنی اسرائیل گرفته شده است از امت محمد نیز اخذ شده است و ذکر قصه ی بنی اسرائیل برای این است تا از عهد شکنی تحرز کنیم. ()
لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ:
عبادت را با خلوص کامل برای الله انجام دهید و غیر الله را عبادت نکنید. (طبری)
وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً:
به والدین خود نیکی کنید و در این آیه اهمیت نیکی به والدین آشکار میشود چراکه این امر را کنار عبادت الله قرار داده است تا نشان دهد که از اهمیت بسزایی برخوردار است. (بحر العلوم)
گویند در سه آیه سه امر کنار هم و باهم ذکر شده اند که هر یک بدون دیگری قبول کرده نشود 1-اطاعت الله و رسولش (وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [المائدة: 92]) 2-شکر الله و شکر والدین( أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ [لقمان: 14]) 3-نماز و زکات (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [البقرة: 43 وغيرها]). (بحر العلوم)
از والدین باید که اطاعت شود در اموری که مخالف شرع نباشند و آنان را اذیت کرده نشود هرچند کافر باشند و همچنین هرچند فاسق باشند و آنان را به ارامی و نرمی نهی کرده شود. (خازن)
{وَذِي القربى}
خویشان و نزدیکان نیکی کنند.
در متون فقهی حنفی در کتاب وصیت باب وصیت به اقارب یعنی نزدیکان چنین آمده است که اگر کسی به اقارب (خویشان) فلان شخص وصیت کند پس به خویشان آن شخص هرکس که نزدیکتر باشد، مشمول وصیت میشود و منظور از اقارب ذی رحم محرم یعنی محارم شخص است و والدین و فرزندان داخل نیستند و این قول امام اعظم است و صاحبین گویند که منظور از اقارب، هرکسی که از دورترین پدر وی در اسلام منسوب است را شامل میشود. (مثال هدایه فی شرح البدایه)
وَالْيَتَامَى:
جمع یتیم و تعریف یتیم: کودک نابالغ که پدرش فوت شده است و وقتی به سن بلوغ رسید دیگر اسم یتیم ندارد. (خازن)
المساكين: جمع مسکین و در تعریف و فرق آن با فقیر اختلاف است و هر یک دلیل خود را دارند و بعضی گفته اند که فقیر کسی است که صاحب مال است ولی به اندازه ی نصاب زکات نمیرسد و مسکین کسی است که اصلا مالی ندارد و بعضی عکس ان را گفته اند. (تبیین الحقائق)
وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا:
به مردم نیک گویید یعنی آنچه از اخلاق حسنه است و آنچه از راهنمایی هست را برای مردم بگویید. (ابی سعود)
نیک گویی اینکه به اوامر الهی امر و از نواهی وی تعالی نهی کنند. (نظم الدرر)
منظور سلام کردن به یکدیگر است و روایت شده است که بنی اسرائیل به یکدیگر سلام نمیکرده اند. (ابن کثیر)
منظور از قول نیک این نیست که هرچه آنان خوششان میآید را بگوییم بلکه قول نیک آن است که آنچه نفع آنان هست را گفته شود مثلا وقتی فاسق یا کافری را نکوهش کنیم یا لعنت کنیم برای این است که به راه راست هدایت شود و برای همین است که رسول الله ص فرموده اند که فاسق را با آنچه از فسق در وی هست، ذکر کنید، تا از وی دوری کنند. (اللباب فی علوم الکتاب)
از جمله ی قول نیک که بر بنی اسرائیل واجب شده بود این است که باید صفات رسول الله ص را ذکر میکردند و خبر درست را میرساندند. (مظهری)
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ:
نماز برپا دارید و زکات دهید و این دو در شریعت یهود نیز فرض بوده است. (ابی سعود)
منظور از امر به نماز و زکات ، امر به اسلام آوردن و نماز و زکات اسلامی را ادا کردن است. (البحر المحیط)
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ:
بعد اخذ عهد موکد، روی گرداندید مگر عده ای کم از شما و شما روی گردانان هستید.
شما از میثاق اخذ شده، روی گردانیدید و از ایمان به محمد رسول الله ص روگردانان هستید. (البحر المحیط)
شما اقوامی هستید که رویگردانیدن عادت شماست. (بیضاوی)
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ﴿84﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ادامه ی یادآوری عهد و پیمان برای یهود است که اولی در مورد عبادت الله و مسائل مربوط به آن بود و این آیه مربوط به معاشرت و نوع رفتار آنان بین خودشان است. و عهد این است که یکدیگر را نکشند و خودکشی هم نکنند و یکدیگر را آواره نکنند و همچنین رفتاری نکنند که باعث قتل و اوارگی آنان شود و پیشینیان حضورا و یهود زمان رسول الله ص به آن اعتراف دارند و گواهی میدهند و راضی هستند.

مستندات
این عهد نعمتی دیگر برای یهود است که یادآوری میشود خود آنان به صحیح بودن آن اقرار کرده بودند. (رازی)
عهدی دیگر از یهود اخذ شده آن است که یکدیگر را نکشند و اینکه خود را نکشید گفته است برای این است که اگر کسی دیگری را بکشد بر وی قصاص واجب میشود پس در نتیجه خود را به کشتن داده است. (نسفی)
و معنای دیگر این است که خودکشی نکنید و در روایت آمده است که مردی در زمان جهاد خودکشی کرد و رسول الله ص فرمودند که وی جهنمی است. و در روایتی دیگر آمده است که هرکس خود را با شیی تیز بکشد پس در جهنم تا ابد با آن وسیله خودزنی خواهد کرد. (البحر المحیط)
و گفته اند منظور این است که کاری نکنید که باعث اعدام شما شود مثل ارتداد و زنا و جنگ افروزی. (البحر المحیط)
وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ:
منظور این است که کاری نکنید که باعث شود از دیار خود رانده شوید. (رازی)
و یا منظور این است که یکدیگر را از دیار خود نرانید و اخراج و آواره نکنید. (رازی)
و یا اینکه به همسایگان خود بدی نکنید تا آنان مجبور به ترک دیار شوند. (البحر المحیط)
{ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ}
و شما به آن اعتراف کردید و بر لازم بودن آن اقرار کردید. (نسفی)
و خود شما بر آن حکم راضی آمدید. (ایجاز البیان)
وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ:
و شما ای یهود زمان رسول الله ص خود گواهی میدهید که چنین عهدی بوده است. و این گواهی از نقل قول اجداد شما رسیده است و یا با خواندن تورات به آن گواهی میدهید.(البحر المحیط)
ثُمَّ أَنْتُمْ هَٰؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَىٰ تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ ۚ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ ۚ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَٰلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَىٰ أَشَدِّ الْعَذَابِ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿85﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و نمیشود که اینان یعنی یهود را همان کسانی دانست که عهد و پیمان را قبول کرده اند زیرا آنان یکدیگر را کشتند و آواره کردند و با اینکار احکام تورات را انکار کردند و وقتی بحث اسیر و فدیه آمد کتاب به دست آمدند و فدیه گرفتند و فدیه پرداختند و این درحالی است که اخراج یکدیگر از دیار خود حرام شده بود پس آیا شما ای یهود چنین هستید که به بعضی از احکام الهی که با هوا و هوس شما جور است، ایمان میآورید و به دیگر احکام که خوشتان میآید کفر میورزید بدانید که سزای این عمل شما در دنیا خواری و ذلت است که ممکن است دچار ان شوید و دیگر سزای آن اخروی است که حتمی است و اگر در دینا خوار نشدید فکر نکنید که الله از کردار شما غافل است و عذاب نخواهد داد. بله همانطور که قبلا نیز بیان شد هرچند آیه در مورد خلاف یهود سخن میگوید ولی در مورد ما مسلمانان نیز صادق است و در این آیه هشدار است برای کسانیکه نیک و بد را به موقعیت خوب و بد دنیوی شخص میسنجند.

مستندات
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ:
بعد شما آنان هستید یعنی بعید است که چنین باشید چون بعد آن عهد و میثاق، عهد شکنی کردید. (بیضاوی)
تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ:
در حالیکه شما خود را میکشید و گروهی از شما دیگری را از دیارشان اخراج کردید. (بیضاوی)
تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ:
یکدیگر را یاری میکنید علیه آن اخرا شدگان از روی گناه و از روی دشمنی. (ابن کثیر)
منظور از عدوان و دشمنی به گناه و به ظلم کردن به یکدیگر کمک میکردند. (نسفی)
گویند که دو گروه از یهود در حجاز بودند یکی بنی قینقاع که با خزرج که مشرک بودند هم پیمان بودند و گروه دیگر نضیر و قُرَیظه که با اوس که مشرک بودند هم پیمان شده بودند و هرگاه هم پیمان آنها با یکدیگر جنگ میکردند اینان نیز وارد جنگ میشدند و هرچند یهود بودند و از خود بودند باز در این جنگ یکدیگر را میکشتند. و این درحالی بود که تورات در دست داشتند و میدانستند که کشتن یکدیگر حرام است و وقتی جنگ تمام میشد تورات را میآوردند و میگفتند که طبق حکم تورات در مقابل اسیران، فدیه گرفته شود. (ابن کثیر)
{أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ}
الله تعالی آنان را آگاه میکند و میفرماید که آیا به بعضی از احکام تورات ایمان میآورید و به بعض دیگر کفر میورزید؟ (ابن کثیر)
یعنی حکم فدیه گرفتن را اجرا میکنید و حکم حرام بودن اخراج یکدیگر و کشتن یکدیگر را اجرا نمیکنید. (نیسابوری)
و اینکه عدم اجرای حکمی را کفر نامیده است ممکن است برای این باشد که آنان کفر خود به حرمت کشتار یکدیگر را اظهار کرده باشند و حال انان در بقیه ی احکام نیز چنین است چرا که به نبوت حضرت موسی اقرار میکنند و از ایمان به حضرت محمد سرباز میزنند و در این کار روش و عادت عهد شکنی سلف خود را ادامه میدهند. (نیسابوری)
فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا:
پس نیست سزای آنکس که چنین میکند یعنی به بعضی از احکام کتاب ایمان میآورند و به بعض دیگر کفر میورزند مگر خواری و ذلت در دنیا. (ابی سعود)
بیان این کلام برای این است که آنان بخاطر ایمان به بعض کتاب، انتظار نجات نداشته باشند و بدانند که تا به تمامی کتاب ایمان نیاورندف سودی ندارد. (ابی سعود)
از جمله ی ذلت و خواری آنان این شد که قریظه کشته شدند و اسیر شدند و ذلت نضیر این شد که از دیار خود اخراج شدند و بر انان جزیه ها گماشته شد. (مظهری)
آنان مستحق عذاب دنیوی نیز هستند ولی واجب نیست ولی در آخرت قطعی است. (ماتریدی)
وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ:
و در قیامت به عذابی شدیدتر برده خواهند شد. (نسفی)
و یا عذاب شدیدترین عذابها که نه راحتی و نه خوشی در ان باشد. (نسفی)
همچنین است هر امتی را که به بعضی از احکام خود عمل کند و بعض دیگر را مهمل بگذارد در دنیا به خواری و ذلت دچار میشود و در آخرت به شدیترین عذابها فرستاده خواهد شد مثلا نماز و روزه و حج را بجای آورد و احکام دیگر از قبیل اینکه زکات را که حق فقرا است، اغنیاء ادا نکنند وبه آنان نرسانند در آن امت ربا و زنا و دزدی و رشوه و ظلم شایع شود و اساس نظم و زندگی را مختل کنند و عدل حکومتی و مساوات و مشورت و جهاد فی سبیل الله و نصرت مستضعفین را کنار بگذارد پس این امت خوار و ذلیل میشود و در اخرت نیز به جهنم میرود. (المنیر للزحیلی)
وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ:
و الله از کردار شما غافل نیست یعنی عقوبت شما را ترک نخواهد نمود. (تفسیر ابن عباس)
و امده است از آنچه کتمان میکنید غافل نیست. (اب عباس)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ ۖ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ ﴿86﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آن موصوفان کسانی هستند که دنیا را عوض آخرت گرفته اند. (خازن) تخفیفی در حق این مجرمان نیست به اینکه از جزیه کم شود و یا در آخرت از تعذیب آخرت کم کرده شود. (بیضاوی) و آنان را یاری رسانده نشود یعنی عذاب از آنان دفع کرده نشود. (بیضاوی)

مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ:
بجای آخرت، دنیا را انتخاب کردند. (بحر العلوم)
آنان کسانی هستند که ریاست دنیوی بر ضعیفان و جاهلان و نادانان اهل دین خود را بر ایمان ترجیح دادند آن ایمانی که سبب نجات و نعمتهای جاودان بود. (طبری)
فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ:
لحظه ای از آنان برداشته نشود. (ابن کثیر)
وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ:
یاری رسانی برای آنان نخواهد بود تا از عذاب نجاتشان دهد و از عذاب آنان را نگاه دارد. (ابن کثیر)
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ۖ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ۗ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَىٰ أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ ﴿87﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا حضرت موسی را کتاب دادیم و آن تورات باشد و بعد موسی همینکه رسولی فوت میشد، رسولی دیگر برای تعلیم شریعت موسی ارسال میشد و این امر تا حضرت عیسی ادامه داشت و عیسی را معجزات دادیم از قبیل زنده کردن مردگان و شفا دادن کور مادرزاد و معجزات دیگر و عیسی را با همراهی جبرئیل با وی تایید کردیم تا اینکه به آسمان عروج کرد. و عکس العمل یهود در مقابل رسولان اینگونه بود که اگر با هوای نفسانی آنان همخوانی نداشت آن را تکذیب میکردند و میگفتند این رسول خدا نیست و اگر میدیدند که رسولان پافشاری میکنند، و به آنان دسترسی پیدا میکردند، آنان را میکشتند و این کشتن در مورد زکریا و یحیی مهیا شد ولی در مورد حضرت عیسی نتوانستند و به آسمان عروج نمود و در مورد حضرت رسول الله ص نیز تلاش کردند که نافرجام ماند مثلا زمانی غذای مسموم به ایشان دادند و زمانی سعی کردند ایشان را سحر کنند. پس وظیفه ی ما مسلمانان این است که درس عبرت بگیریم و مثل بنی اسرائیل برخورد نکنیم بلکه احکام شرعی را با جان و دل قبول کنیم هرچند با شهوات نفسانی همخوانی نداشته باشد.

مستندات
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ:
به موسی تورات را یکباره و کامل عطا کردیم. (نسفی)
وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ:
و بعد به تبعیت وی رسولان بیشماری فرستادیم از قبیل يوشع واشمويل وشمعون وداود وسليمان وشعياء وأرمياء وعزير وحزقيل وإلياس واليسع ويونس وزكريا ويحيى وغير آنها. (نسفی)
ذکر نعمتی دیگر برای بنی اسرائیل است که یهود بجای قدر شناسی و ایمان به آن کفر ورزیدند. (رازی)
{وآتينا عيسى ابن مريم البينات}
و به عیسی پسر مریم، معجزه ها دادیم از قبیل زنده کردن مردگان و شفا دادن کور مادرزاد را و پیسه را و خبر دادن از غیب را. (نسفی)
{وأيدناه بِرُوحِ القدس}
و عیسی را تایید کردیم به روح مقدس یعنی پاک. (نسفی)
منظور از روح القدس میتواند که جبرئیل باشد زیرا این جبرئیل بود که وقتی یهود قصد کشتن حضرت عیسی را کردند به آسمان برد. (نسفی)
و یا منظور این است که به وی اسم اعظم آموختیم تا بدان وسیله مردگان را زنده کند. (نسفی)
با همراهی و اسکورت جبرئیل، عیسی را تایید کردیم یعنی جبرئیل همیشه همراه حضرت عیسی بود تا وقتی که حضرت عیسی به آسمان عروج نمود. (خازن)
روح القدس میتواند که منظور انجیل باشد زیرا دین و مصالح دنیا به ان صلاح مییابد. (رازی)
{أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى}
هرگاه رسولی با حکمی آمد که شما خوشتان میآمد. (نسفی)
{أَنفُسُكُم استكبرتم}
از قبول آن حکم تکبر ورزیدید. (نسفی)
از تبعیت آن رسول کبر ورزیدید چون در حال ریاست بودند و فکر میکردند اگر ایمان بیاورند آن ریاست از دستشان برون رود. (بحرا لعلوم)
{فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ}
پس گروهی از رسولان را تکذیب کردید مثل تکذیب حضرت عیسی و حضرت محمد ص. (نسفی)
{وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ}
و گروهی از رسولان را کشتید. (نسفی)
مثل قتل زکریا و یحیی. (بحر العلوم)
در اینکه در این آیه کلمه ی تقتلون که مضارع است و آینده معنا میدهد ذکر شده است ممکن است برای رعایت فواصل آیه باشد و یا اینکه برای این ذکر میکند که چون اینان قصد کشتن حضرت محمد ص را کرده بودند و اگر الله محفوظ نمیداشت، عملی میکردند. (نسفی)
رسول الله ص فرموده اند که شما ای مسلمانان از امتهای پیشین تبعیت خواهید کرد در وجب به وجب و ذراع به ذراع اعمال آنان حتی اگر آنان زمانی به سوراخ سوسماری داخل شده باشند شما نیز داخل خواهید شد و صحابه گفتند منظور از امتهای پیشین یهود و نصاری هستند؟ فرمدوند آری غیر اینها چه کسانی باشند پس ما نیز باید مواظب باشیم که وقتی عالمی به راه درستی هدایت کند که با شهوات و هوای ما همخوانی ندارد تکذیب نکنیم و آنچه را که به مذاق خوش میآید را قبول نکنیم بلکه بر راه راست باید بود و این عده خیلی معدود هستند. (البحر المدید)
وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ ۚ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ ﴿88﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

جواب یهود در مقابل دعوت رسول الله ص این بود که میگفتند: ما نمیتوانیم گفته ی تو را درک کنیم و با عقل ما جور نمیآید و این در حالی است که قلبهای ما پر است از علوم مختلف و حکمت پس بدین سبب ایمان نمیآوریم و الله تعالی در رد ادعای آنان میگوید که خیر چنین نیست بلکه به سبب کفرتان از رحمت دور شده اید و عده ای قلیل از شما ایمان خواهد آورد و نکته ای که در جواب این قوم ذکر شده است به راستی همین است مثل کسانی که در این زمان ادعای علم تجربی دارند و دقیقا همین کلمه را میگویند که ما انواع علوم را داریم و میدانیم و میتوانیم هضم کنیم ولی گفته ی کتب دینی را نمیتوانیم و به این کفر خود افتخار نیز میکنند در حالیکه آنچه مثل علم ریاضی هست از دست کامپیوتر بدون قلب نیز بر میاید و ولی بعنوان انسان قلب نیز باید جایگاهی داشته باشد.

مستندات
وقتی به یهود آیات قرائت میشد به راه حق دعوت میشدند آنان به تمسخر میگفتند که قلبهای مادر غلاف است و نمیتوانیم منظور شما را بفهمیم و یا میگفتند که قلبهای ما از علوم دیگر پر است و احتیاجی به نصیحت تو نداریم. (البحر المدید)
گویند که قلبهای ما همانند ظرفی است که هر نوع علمی را در خود جای میدهد ولی گفته ی رسولان را نمیتوانیم هضم کنیم و با عقل ما جور در نمیآید. (مظهری)
حق نزد این اقوام، حق حقیقی نیست بلکه اینان به چیزی حق گویند که برای آنان نفع عاجل داشته باشد و کسب ذاتی داشته باشد و غیر این باشد آن را باطل میدانند و این عادت پیشینیان این قوم ومعاصران این قوم است. (التفسير القرآني للقرآن)
بَل لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَّا يُؤْمِنُونَ:
بلکه هیچ غلافی بر قلبهای آنان نیست بلکه الله تعالی به سبب کفر آنان، آنان را لعنت کرد و از رحمت خود دور کرد و به سبب این است که نمیتوانند علم بیاموزند. (البحر المدید)
این ادعای آنان به سبب کفرشان است پس چه علمی و چه بی نیازی برای آنان هست؟(مظهری)
پس عده ای ناچیز از آنان ایمان میآورند مثل عبدالله بن سلام. (البحر المدید)
حتی عده ی کمی از آنان نیز ایمان نمیآورند. (مظهری)
زمان کمی ایمان میآورند وبعد کفر میورزند. (ابی سعود)
وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ ۚ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ ﴿89﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی کتابی از نزد الله آمد که همان قرآن است، و این قرآن تصدیق کننده بود آنچه از صفات رسول الله در تورات ذکر شده بود و این یهود قبل مبعوث شدن رسول الله ص به ایشان توسل میکردند و برای پیروزی خود بوسیله ی رسول الله ص نصرت میجستند و دعا قبول میشد و خود به عرب جاهلی میگفتند که پیامبر آخر زمان خواهد آمد و ما وی را یاری خواهیم نمود و بر شما پیروز خواهیم شد و از تولد این نبی آخر زمان، از عرب جاهلی میپرسیدند و میگفتند آیا کودکی با فلان صفت تولد نیافته است و زمان آن را نیز تقریبا میدانستند و میگفتند که زمان آن نزدیک است و وقتی آنچه را میدانستند، آمد یعنی رسول الله ص مبعوث گشت عرب جاهلی ایمان آوردند و یهود ایمان نیاوردند و کفر ورزیدند و این از روی حسادت بود چرا که انتظار داشتند از خودشان باشد ولی معلوم شد که از عرب است پس الله میفرماید لعنت خدا بر کافران باد و این تعریض است که اینان کافر هستند.

مستندات
وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ:
وقتی قرآن از نزد الله آمد و این قرآن تصدیق کننده ی کتاب در دست یهود بود. (ابی سعود)
قرآن تصدیق کننده ی صفت محمد که در کتب آنان مذکور است میباشد و بر طبق آن میباشد. (رازی)
وَكَانُوا مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَّا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ
از سدی: وقتی جنگ بین یهود و مشرکین بالا میگرفت و سخت میشد، یهود تورات را بیرون میآوردند و دستان خود را مواضعی از تورات که ذکر رسول الله ص آمده بود، میگذاشتند و میگفتند بحق پیامبری که وعده داده ای در آخر زمان مبعوث خواهد شد، ما را بر دشمنانمان، پیروزی ده و پیروز میشدند. (آلوسی و ابن کثیر)
در حدیث آمده است که رسول الله، بوسیله ی فقرای مهاجرین طلب نصرت میکردند. (البحر المدید)
از ابن عباس: یهود بر علیه اوس و خزرج قبل بعثت، رسول الله ص را وسیله ی پیروزی بر آنان میگرفتند و وقتی رسول الله ص از عرب مبعوث شدند، کفر ورزیدند و آنچه میگفتند را انکار کردند و معاذ پسر جبل و بشر پسر براء و داود پسر سلمه: گفتند ای مردم از خدا بترسید و ایمان بیاورید این شما بودید که قبل بعثت رسول الله ص بر علیه ما به محمد ص نصرت میجستند و ما اهل شرک بودیم و شما خبر به خبر میدادید که مبعوث است و برای ما صفات ایشان را بیان میکردید و پس سلام پسر مشکم از بنی نضیر جواب داد که با چیزی که ما میشناسیم نیامده است و این آنی نیست که ما به شما میگفتیم پس این آیه نازل گشت. (ابن ابی حاتم)
هرگاه بر یهود غمی وارد میشد و دشمنی بر آنان چیره میشد، یهود دعا میکردند و میگفتند ما را نصرت ده به نبی آخر زمان که صفت وی را در تورات دیده ایم پس وقتی این دعا را میکردند پیروز میشدند. (خازن)
در دعای خود میگفتند بار الها ما را نصرت ده و بر ما پیروزی و فتح ده بوسیله ی نبی امی. (رازی)
و یهود قبل آمدن رسول الله محمد ص از رسول الله ص طلب نصرت و یاری میکردند و میگفتند یا الله ما را نصرت ده به نبی آخر زمان که صفاتش در تورات آمده است و به مشرکین میگفتند زمان بعثت رسول آخر زمان نزدیک شده است و ما همراه وی شما را همانند کشتن عاد و ارم ریشه کن خواهیم کرد. (ابی سعود)
گفته این معنی این آیه این است که آنان به عرب میشناساندند که نبی آخر زمان خواهد آمد و زمان آن نزدیک است. (ابی سعود)
آن یهود قبل آمدن کتاب که قرآن باشد، بوسیله ی محمد ص از الله میخواستند که بر مشرکین چیره شوند. و معنی استفتاح، استنصار یعنی طلب نصرت کردن است. (طبری)
عرب جاهلی وقتی بر یهود گذر میکردند، آنان را مورد آزار و اذیت قرار میدادند و یهود که در تورات دیده بودند که پیامبری در این دیار مبعوث خواهد شد پس از الله میخواستند که این نبی بیاید تا با این عرب جنگ کند وقتی محمد آمد و دیدند که از بنی اسرائیل نیست، کفر ورزیدند. (طبری)
میگفتند بار الها به حق نبیی که خواهی فرستاد ما را نصرت ده و وقتی دیدند طبق انتظار آنان نیست، کفر ورزیدند. (ماتریدی)
به اسم نبی محمد ص طلب نصرت میکردند. (بحر العلوم)
یهود میگفتند که وقتی محمد پیامبر آخر زمان از این دیار مبعوث شد وی را یاری خواهیم نمود. (ابن ابی حاتم)
با وی بر علیه مشرکین طلب نصرت میکردند. (ابن ابی حاتم)
از عرب در مورد بعثت نبی آخر زمان پرس و جو میکردند و میپرسیدند که کودکی با فلان صفت تولد یافته است؟ (آلوسی)
فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ:
پس لعنت خدا بر کافران باد. نشان میدهد که این یهود جزو کفار هستند و در آخرت مستحق لعنت یعنی دور شدن از رحمت هستند. (رازی)
بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَىٰ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۖ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَىٰ غَضَبٍ ۚ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴿90﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

چه بد عمل کردند یهود که خود را به ناچیز فروختند و آن اینکه کفر ورزیدند به آنچه الله نازل کرده بود از وحی بر کسی که الله خود صلاح میدید که نبی باشد و این عمل آنان از روی حسادت بود پس مستحق غضب اندر غضب گشتند و برای آنان عذابی اهانت کننده مهیا است.

مستندات
{بِئْسَمَا اشتروا بِهِ أَنفُسَهُمْ}
چه بد چیزی است که نفس خود را مقابل آن فروختند. (ابی سعود)
چه بد است آنچه خریده اند برای نفس خود چراکه آنان فکر میکردند با عملی که انجام داده اند از عذاب خلاص شده اند. (ابی سعود)
{أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنزَلَ الله}
آنچه نفس خود را فروخته اند این است که به کتابی که الله نازل کرده کفر ورزیدند، کتابی که تصدیق کننده ی آنچه در دست آنان هست، بود. (ابی سعود)
بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ:
سبب کفر آنان از روی حسادت بود که میدیدند الله از فضل خود یعنی از وحی خود، بر آنکس که خود الله از بین بندگان دارای صلاحیت نبوت ، خواسته بود نازل کرده است. (ابی سعود)
ذم یهود است بر اینکه نظری جاهلانه اختیار کردند و از روی حسادت بجای ایمان به قرآن و محمد که در تورات به آن وعده داده شده بود، کفر را اختیار کردند و این بیدار باشی است که برای چه کفر را اختیار کرده بودند. (التحریر و التنویر)
چه بد کرداری دارند این یهود آنان برای نصرت محمد از شام آمده بودند و وقتی محمد آمد، کفر ورزیدند. (بحر العلوم)
حق را به باطل فروختند چراکه امر محمد را بیان نکردند و کتمان کردند. (ابن کثیر)
{فباؤوا بِغَضَبٍ على غَضَبٍ}
پس این گروه برگشتند با غضبی روی غضب یعنی قبلا کافر بودند و حالا با کفری دیگر مستحق غضبی دیگر شدند. (ابی سعود)
آنان اول به عیسی کفر ورزیده بودند و بعد به محمد کفر ورزیدند. (ابی سعود)
تمثیل حال آنان است به کسی که برای سود کردن میرود ولی زیان کرده و برمیگردد. (التحریر و التنویر)
وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ:
و برای کافران عذابی اهانت کننده است و اینکه برای این کفار عذاب اهانت کننده گفته شده است برای این است که آنان محمد رسول الله ص را وانچه بر ایشان نازل شده بود را مورد تمسخر قرار میدادند و اهانت میکردند و حسادت ورزیده بودند. (ابی سعود)
از رسول الله ص: در روز قیامت متکبران در مثال موریانه به شکل مردم خواهند بود و هر شیئ کوچک بر بالای آنها خواهد بود و اینگونه به زندانی در جهنم انداخته شوند که اسم آن بولَس است پس بر آنان آتش آتشان مستولی خواهد گشت و از گِل خبال نوشانده شوند و آن عصاره(تفاله )اهل دوزخ است. (ابن کثیر)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ ۗ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿91﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی به یهود گفته میشود که به آنچه الله نازل کرده ایمان بیاورید آنان جواب دادند که ما به آنچه برای ما نازل شده است ایمان میاوریم و آنان غیر از تورات به کتب دیگر کفر میورزند و این در حالی است که کتب غیر از تورات یعنی قرآن حق است و این درحالی است که قرآن تصدیق کننده ی کتابی است که در دستان آنهاست. پس ای محمد از آنان بپرس که اگر ایمان دارید چرا انبیاء الهی را در گذشته کشتید؟ اگر مومن هستید نمیکشتید و اینکه به معاصران رسول الله ص نسبت قتل انبیاء داده میشود برای این است که پدران آنان از کرده ی آن قاتلان راضی بودند و آنان را ولایت داده بودند و اینان بر همان طریق پدران خود هستند. این برای بیان دروغ بودن ادعای آنان در ایمان است چراکه اگر به تورات ایمان داشتند انبیاء را نمیکشتند و به قرآن ایمان میآوردند چراکه در تورات تصدیق قرآن آمده است و این قرآن بر طبق آنچه تورات از پیامبر آخر زمان گفته، میباشد.

مستندات
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِّمَا مَعَهُمْ:
وقتی به آنان گفته میشود که تصدیق کنید آنچه را که الله نازل کرده است یعنی قرآن را تصدیق کنید جواب میدهند که ما به آنچه بر خود ما نازل شده است ایمان میآوریم یعنی به تورات و بغیر آن کفر میورزند درحالیکه آن غیر تورات یعنی قرآن حق است و تصدیق کننده ی آنچه در نزد آنان است میباشد. (قرطبی)
آنان در حقیقت به تورات ایمان نیاورده بودند چرا که از زمره ی ایمان به تورات، ایمان به محمد و به آنچه بر ایشان نازل شده است، میباشد. (ماتریدی)
در حالیکه این محمد ص حق است. (البسیط)
قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ:
بگو ای محمد چرا انبیاء الله را قبلا میکشتید یعنی پدران شما و شما نیز به آن راضی بودید و شما از آنان تبعیت کرده و قصد کشتن رسول الله ص را داشتید. (ماتریدی)
الله تعالی ادعای ایما ن آنان را تکذیب میکند و بیان میدارد اگر مومن هستید چگونه انبیاء الهی را میکشید؟ کدامین کتاب و کدامین دین اجازه ی قتل انبیاء را داده است؟ (البسیط)
هرچند یهود زمان رسول الله ص انبیاء را نکشتند ولی قاتلان را ولی خود کرده بودند پس تا وقتی در این مذهب هستند، با قاتلان انبیاء شریک هستند و ابن عباس گوید وقتی معصیتی انجام شود در این صورت هرکس آن را انکار کرد از آن گناه تبری جسته است و هرکس به آن رضایت دهد در آن گناه شریک است. (البسیط)
إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ: گفته شده است که اِن نافیه است و معنی چنین میشود، شما مومن نیستید اگر بودید انبیاء را نمیکشتید. (ابی سعود)
وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَىٰ بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ ﴿92﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یهود را یادآوری میکند که شما که به رسول الله ص ایمان نمیآورید مساله ی جدیدی نیست چراکه موسی همراه با معجزات، احکام آورد ولی شما وقتی موسی به طور رفت گوساله پرستی کردید و عادت شما این است که ظلم کنید و معنی ظلم چیزی را در غیر مکان خود قرار دادن است.

مستندات
{وَلَقَدْ جَاءَكُم موسى بالبينات}
همانا شما را موسی آمد با معجزه های نه گانه. (نسفی)
همانا موسی با احکام حلال و حرام و حدود آمد. (بحر العلوم)
{ثُمَّ اتخذتم العجل مِن بَعْدِهِ}
بعد اینکه موسی به طور رفت شما گوساله را بعنوان اله خود اتخاذ کردید. (نسفی)
{وَأَنتُمْ ظالمون}
درحالیکه شما ظالم هستید یعنی عادت شما ظلم کردن است. (نسفی)
منظور آیه این است که شما با اینکه موسی با معجزات آمد باز شما گوساله را اله خود قرار دادید و این جای تعجب ندارد که مرا یعنی محمد رسول الله ص را انکار کنید. (رازی)
آیه برای ابطال ادعای آنان مبنی بر ایمان آوردن آنان به تورات است و برای آگاه ساختن این مطلب است که راه اینان راه سلفشان است در کفرورزیدن. (بیضاوی)
و شما بخاطر عبادت گوساله کافران هستید. (بحر العلوم)
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا ۖ قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ ۚ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿93﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بیاد بیاورید ای یهود وقتی را که بر بالای شما کوه طور بلند کرده شد و به شما امر کردیم که آنچه در تورات هست را به جدیت بگیرید و حرف شنوی داشته باشید و آنان جواب دادند: شنیدیم ولی حرف شنوی نخواهیم داشت و عبادت گوساله در دلهای آنان رسوخ کرد همانند رنگی که بر جامه رسوخ میکند و این عمل شما چه بد عملی است که ایمان به تورات شما به این عمل سخیف امر میکند و اگر مومن بودید که چنین نمیکردید پس ان ادعای شما که میگویید به آنچه برای شما نازل شده ایمان میآوریم دروغی بیش نیست زیرا تورات امر به عبادت گوساله نمیکند و شما بعد رجوع موسی نیز آن عبادت گوساله را در دلهای خود نگاه داشتید.

مستندات
{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور خُذُواْ ما آتيناكُمْ بِقُوَّةٍ}
تکرار قصه ی بلند کردن کوه طور بر سر آنان برای این است تا اضافاتی ذکر کند که در اولی ذکر نشده بود. (نسفی)
خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا:
بگیرید آنچه را به شما داده شد و بشنوید انچه را که در تورات از اوامر هست ، جواب دادند: قولت را شنیدیم و به امرت، عصیان ورزیدیم. (نسفی)
یعنی امر به شنیدن از روی اطاعت و قبول بود و آنان گفتند که شنیدیم ولی نه برای اطاعت. (نسفی)
{وَأُشْرِبُواْ فِي قُلُوبِهِمُ العجل}
دوست داشتن عبادت گوساله در دلهای آنها رخنه کرد و همانند رخنه کردن رنگ در جامه. (نسفی)
{بكفرهم}
و این به سبب کفر آنان بود و بخاطر اعتقاد به تشبیه داشتن آنان بوده است. (نسفی)
به سبب کفر آنان بود و این بدین خاطر است که آنان مشبه بودند و یا از حلولیه یعنی کسانی که اعتقاد داشتند که الله در انسان و اشیاء حلول میکند و درمیآمیزد و برای همین گوساله پرستی را دوست میداشتند. (بیضاوی)
گویند وقتی موسی، گوساله را رنده کرده در آب انداخت، هرکس که حب گوساله در وی بود شروع به نوشیدن از آن کرد و صورت آنان همانند زعفران میشد. (ابن کثیر)
{قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم بِهِ إيمانكم}
بگو چه بد است آنچه که ایمان شما امر میکند یعنی چه بد است عبادت گوساله زیرا اعبادت گوساله در تورات نیست و اینکه این امر به عبادت گوساله را ایمان آنان شمرده است برای تهکم ادعای ایمان آنان است. (نسفی)
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}
اگر شما مومن هستید این قول برای شک در ایمان آنان است و طعن است در ایمان آنان. (نسفی)
قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿94﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای محمد برای آشکار شدن ادعای دروغین آنان به آنان بگو شما که ادعا میکنید نعمت آخرت برای شماست و برای دیگران نیست پس طلب مرگ کنید تا زودتر به آن برسید اگر واقعا این ادعای شما درست باشد.

مستندات
تکرار امر به گفتن برای اظهار اباطیل یهود برای بار دیگر است. (محاسن التاویل)
بگو ای محمد اگر دار آخرت یعنی بهشت یا نعمتهای آن مخصوص شماست همچنانکه ادعا میکنید و برای مسلمانان نیست یا برای غیر شما نیست پس آرزوی مرگ کنید چراکه کسیکه به نجاتش در آخرت یقین داشته باشد، مشتاق آن خواهد گشت و طالب خلاص شدن از دنیای پر از کدورت خواهد بود خصوصا وقتی که آن نعمت خاص آن اشخاص باشد.
اگر شما در ادعای خود راستگو هستید پس آرزو کنید. (ابی سعود)
به آنان گفته شد که برای هر یک از فریقین که دروغگو باشد دعای مرگ کنند و آنان از اینکار امتناع کردند. (ابن کثیر)
وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ ﴿95﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی خبر میدهد که آنان تمنای مرگ نخواهند کرد و این به سبب ارتکاب انواع گناهان توسط آنان است و خود میدانند چه کرده و چه میکنند خصوصا که بر رسالت محمد رسول الله ص، علم کافی دارند و میدانند ایشان نبی هستند و الله تعالی در آخر تهدید میکند که به ظالمان علم دارد پس به سزای اعمالشان خواهد رساند.

مستندات
آنان چنین تمنایی نخواهند کرد و این از معجزات رسول الله ص است زیرا از غیب خبر دادن است و همانطور نیز شد و نتوانستند تمنای مرگ کنند. (محاسن التاویل)
و این دلیل بر اعتراف آنان به نبوت رسول الله ص است. (آلوسی)
بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ:
و این نتوانستن به سبب ارتکاب انواع عصیان توسط آنان بود. (محاسن التاویل)
به سبب انجام آنچه که موجب رفتن به آتش است از قبیل کفر به محمد ص و کفر به قرآن و تحریف تورات است. (بیضاوی)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ:
و الله به ظالمان داناست و این تهدید است و آگاهی دادن آنان مبنی بر اینکه آنان ظالم هستند. (محاسن التاویل)
الله به ظالمان از یهود و نصاری و کل بنی آدم، عالم است. (طبری)
امر تمنای موت برای معاصران زمان رسول الله ص بوده است و برای همین در روایت آمده است که رسول الله ص فرمودند اگر کسی از آنها تمنا میکرد، بر روی زمین یهودی نمیماند. (آلوسی)
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَىٰ حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا ۚ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ ﴿96﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

قسم که تو ای محمد یهود را حریصترین مردمان برای زندگی دنیوی خواهی یافت و حتی از مشرکین نیز حریص تر هستند چرا یهود میدانند که آخرتی هست و عذابی هست و از گناهان خود نیز آگاه هستند و مشرکین که به آخرت و زندگانی پس از مرگ باور ندارند اندازه ی یهود، به زندگی حریص نیستند و حتی این یهود دوست میدارند و آرزو دارند که هزار سال عمر میکردند ولی باید دانست که طول عمر، کسی را از عذاب رهایی نمیدهد و بدانید که الله به اعمال تمامی شما بیناست و بر حسب اعمال شما مجازات خواهد نمود.

مستندات
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ:
قسم که یهود حریصترین مردم بر زندگی دنیوی هستند. (خازن)
همانا یهود را حریص ترین مردم بر زندگانی دنیا خواهی یافت. (طبری)
{وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}
حتی از مشرکین نیز حریص تر هستند و برای این حریص هستند چون میدانند که در آخرت چه در انتظار آنان است و مشرکین آن را نمیدانند و به عذاب و نعمت آخرت اعتقاد ندارند. (طبری)
گفته اند که منظور از مشرکین مذکور در آیه مجوس هستند که به زنده شدن بعد از مرگ اعتقاد نداشتند. (طبری)
منظور مشرکینی هستند که به زنده شدن بعد از مرگ باور ندارند. (طبری)
منظور مشرکین عرب است. (رازی)
به عبارتی دیگر اینگونه معنا میدهد که از میان مشرکین کسانی هستند که تمنا دارند که هزار سال عمر کنند. (رازی)
{يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}
هر یک از مشرکین که از زندگانی خود ناامید است و میداند مرگ خواهد آمد، دوست میدارد که هزار سال عمر داشته باشد بجای اینکه بعد مرگ حشر و نشری باشد و برای همین تحیت بین آنان این است که گویند ده هزار سال عمر کنی. (طبری)
گناه باعث شد که آنان تمنای طول عمر داشته باشند. (طبری)
{وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ}
آن طول عمر وی را از عذاب دور نخواهد کرد. (طبری)
هر چند سال عمر کند باز از عذاب رهایی نخواهد یافت. (طبری)
زیرا عمر تمام شدنی است و بازگشت به سوی الله است. (طبری)
{وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ }
الله به آنچه عمل میکنند بینا است و بر وی تعالی چیزی مخفی نمیماند و بیاد دارد و عاقبت آنان را به سزای اعمال آنان خواهد رساند. (طبری)
قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ ﴿97﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بگو ای محمد که جبرئیل است که قرآن را برای تو میآورد و این قرآن تصدیق کننده است، کتب پیشین را و این قران برای مومنان هدایت است و برای مومنان بشارت است حالا هرکس جبرئیل را دشمن میدارد میتواند از ناراحتی بمیرد ولی این امر تغییر نخواهد کرد و هرکس که به الله ایمان دارد پس به قرآن و رسول الله ص ایمان خواهد آورد و این قرآن باعث هدایت وی خواهد شد و وقتی هدایت شد این قران برای وی بشارت بهشت خواهد بود.

مستندات
اهل علم اجماع نظر دارند که این آیه در مورد یهود نازل شده است که گمان میکردند که جبرئیل دشمن آنان است و میکائیل دوست آنان است و این آیه نازل شد تا نشان دهد که دشمنی با جبرئیل چه حکمی دارد. (ابن کثیر)
گویند که ابن صوریا عالم یهودی از رسول الله ص در مورد فرشته ای که برایشان وحی میآورد پرسید و رسول الله ص جواب دادند: جبرئیل پس ابن صوریا جواب داد: وی دشمن ماست. (نسفی)
گویند که یهود نزد رسول الله ص آمدند و گفتند چند سوال از تو داریم اگر درست بگویی ما از تو تبعیت خواهیم کرد و چند سوال پرسیدند و در اخر گفتند که حالا بگو فرشته ی تو کیست؟ و رسول الله ص جواب دادند: جبرئیل است و در این موقع گفتند ما از تو تبعیت نخواهیم کرد چون جبرئیل دشمن ماست. (ابن کثیر)
و دلیل دشمنی ما این است که وی برای ما عذاب میآورد و خونریزی میکنند. (ابن کثیر)
اگر میگفتی میکائیل از تو تبعیت میکردیم چون میکائیل زیرا وی برای ما رحمت و سرسبزی و باران میآورد. (ابن کثیر)
گفته اند که جبرئیل به معنی عبدالله است و میکائیل به معنی عُبَدالله است. (ابن کثیر)
در مورد شان سبب نزول آیه روایتی دیگر آمده است و آن اینکه: حضرت عمر که با یهود آمد و رفت میکرد و از اینکه تورات قرآن را تصدیق میکند قرآن تورات را تصدیق میکند تعجب میکرد و از یهود میپرسید و روزی کنار یهود بود و رسول الله ص بر آنان گذر میکردند و یهود به حضرت عمر گفتند که رفیقت آمد پس پیش وی برو و حضرت عمر از آنان عهد گرفت که راستش را بگویند و بعد پرسید: به الله یگانه قسمتان میدهم راستش را بگویید: آیا محمد، رسول الله ص است؟ همه سکوت کردند و عالم آنان گفت که شما را قسم داده است که راستش را بگویید پس انان جواب را به آن عالم یهودی سپردند و آن عالم یهود جواب داد: بله وی رسول الله است و حضرت عمر پرسید: پس چگونه است که با وجود علم به رسول الله بودن ایشان، ایمان نمیآورید؟ و عالم یهودی جواب داد که امتناع ما از ایمان به محمد این است که فرشته ی وی جبرئیل است و آن دشمن ماست و اگر میکاویل بود، ایمان میآوردیم. و حضرت عمر پرسید مقام و منزلت این دو فرشته نزد الله چگونه است؟ گفتند که جبرئیل در راست الله و میکائیل در چپ وی تعالی است. حضرت عمر گفت: به خدا قسم که الله دشمن هرکس است که با یکی از این دو دشمنی کند و دوست است با کسی که با این دو فرشته دوستی کند و جبرئیل را نسزد که با دشمن میکائیل دوستی کند و میکائیل را نسزد که با دشمن جبرئیل دوستی کند. (ابن کثیر)
سبب دشمنی یهود با جبرئیل این بود که گویند شدیدترین دشمنی جبرئیل برای ما وقتی بود که پیامبر ما خبر داد که بختنصر، بیت المقدس را ویران خواهد کرد و بنی اسرائیل کسی را برای کشتن وی فرستادند و جبرئیل مانع اینکار شد و گفت: اگر امر خدا این باشد که شما را هلاک کند، پس شما را بر وی تسلطی نخواهد بود و اگر چنین نباشد چرا میخواهید بکشیدش؟ (بیضاوی)
یکی دیگر از اسباب دشمنی یهود با جبرئیل را گفته اند که به وی امر شده بود که نبوت فقط از بنی اسرائیل باشد و جبرئیل آن را به غیر آنان داده است. (مظهری)
{قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نزلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}
بگو هرکس با جبرئیل دشمنی که پس بداند که وی فرشته ای است که بر قلب من (محمد) به اذن الهی وحی میآورد. (ابن کثیر)
بگو هرکس با جبرئیل دشمنی دارد پس از
کسی است که قرآن را بر تو نازل کرده است. (نسفی)
کسی است که قرآن را برای تو میآورد و برایت قرائت میکند و تو در قلبت آن را حفظ میکنی. (بحر العلوم)
گفته شده است که قرآن الهام است و کلمات قرآن، عبارتی است که رسول الله ص گفته است و این ادعا مردود است چراکه قرآن ظاهر و باطنش معجزه است و الله آن را قرآن نامیده است و کتاب و عربی نامیده است و این در حالی است که الها به این امور نیاز ندارد.(آلوسی)
مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}
در حالیکه تصدیق کننده است کتب پیشین الهی را. (ابن کثیر)
منظور قرآن است و یا جبرئیل و فرقی ندارند هردو تصدیق کننده ی کتب پیشین هستند. (آلوسی)
{وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ}
این وحی هدایت است برای مومنان و بشارت است آنان را به بهشت. (ابن کثیر)
مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ ﴿98﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرکس خود را دشمن الله بداند و دشمن فرشتگان الله بداند و دشمن پیامبران الهی و دشمن جبرئیل و میکائیل بداند، پس بداند که الله نیز دشمن آنان است و آنان کافر هستند.

مستندات
معنای عدویعنی دشمن این است، کسی که قصد ضرر رساندن به کسی دیگر را دارد و این درحق الله مجاز خواهد بود چراکه کسی نمیتواند به الله ضرری برساند و منظور از دشمن خدا این است که هرکس با الله تعالی مخالفت کند، دشمن الله است و یا هرکس از اطاعت الله سرباز زند، دشمن الله است و یا هرکس با اولیاء الله دشمنی کند، دشمن الله است. (آلوسی)
و اینکه دشمن فرشتگان خصوصا جبرئیل و میکائیل را دشمن الله گفته است برای نشان دادن منزلت آنان نزد الله است. (آلوسی)
و اینکه اول فرشتگان را شمرده است و باز جبرئیل و میکائیل را ذکر کرده است برای این است که مقام آن دو را بین فرشتگان نشان دهد یعنی آنان دارای منزلت بالایی بین فرشتگان هستند که جدا از آنان شمرده شده اند. (آلوسی)
و گفته شده است که سبب ذکر جداگانه ی این دو فرشته ی برای این است که یهود این دو فرشته را دشمن و دوست خود ذکر کرده بودند و این آیه برای رد ادعای آنان است. (آلوسی)
و گفته شده است که این دو را جداگانه ذکر شده است تا نشان بدهد که دشمنی با هریک از این دو مساوی است با دشمنی با تمامی فرشتگان در کفر بودن و دشمن الله بودن.(آلوسی)
تقدیم جبرئیل بر میکائیل در ذکر را بعضی دلیل بر افضل بودن جبرئیل از میکائیل گرفته اند و این مشهور است.(آلوسی)
فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِّلْكَافِرِينَ:
در آیه گفت که الله دشمن کافران است و نگفت که دشمن آنان است برای اینکه اعلام کند کسانیکه چنین اعتقادی دارند، کافر هستند. (البحر المدید)
در این آیه بیان این مطلب است که هرکس به یکی از فرشتگان و یا انبیاء کفر ورزد وی با الله دشمنی کرده است و کفر است. (الوسیط طنطاوی)
وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ ۖ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ ﴿99﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی یهود گفتند که ما نشانه ای از نبوت در تو نمیبینیم، این آیه نازل شد: همانا نشانه های آشکاری بر تو نازل کرده ایم از قبیل خبر دادن از اموری که علمای یهود از دیگران مخفی میکردند و همینطور از اخباری که بغیر از علمای یهود نمیدانستند پس با وجود چنین آیات و نشانه های واضح، کسی به آن کفر نورزد مگر اینکه در کفر و فسق به منتهای آن رسیده باشد پس یهود که این نشانه ها را انکار میکنند در کفر به حد اقصای آن رسیده اند و فاسق نیز هستند.

مستندات
وَلَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ:
الله تعالی برای رسولش بیان میکند که قرآن را بر وی نازل کرده است که در آن نشانه های آشکاری است بر صدق نبوت ایشان و آن این است که در قران از آنچه یهود از دیگران مخفی میداشتند، خبر داده است و همینطور از تحریفات اوائل و اواخر یهود خبر داده است و آنچه را که از احکام تورات تحریف کرده اند، خبر داده است. (حومد)
وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ:
و این همه نشانه را انکار نکند مگر کسانی که از طاعت خارج شده باشند و کوری را بجای هدایت انتخاب کرده اند از برای حسادت به رسول الله ص و از روی عناد و گردنکشی است. (حومد)
نشانه های آشکاری که سبب هدایت طالب هدایت است و اقامه ی حجت است علیه کسانی که گردنکشی میکنند و این نشانه ها در وضوح به حدی رسیده اند که آن را انکار نکند مگر کسیکه از امر پرودگار خود فسق ورزیده و کبر ورزیده باشد. (سعدی)
منظور از فاسقان در این آیه یهود هستند. (محاسن التاویل)
وقتی کلمه فسق ذکر میشود منظور بدترین آن از قبیل کفر میباشد وبرای همین است که مرتکب گناه صغیره را فاسق گفته نمیشود و دیگر اینکه هر کافری فاسق است ولی هر فاسقی کافر نیست.(نیسابوری)
و میتواند که به معنی این باشد که این آیات آشکار را کفر نورزد مگر کافری که در کفر به حد اقصای آن رسیده است. (نیسابوری)
أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿100﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر به این عهد حاضر بین شما پایبند نیستند تعجبی نیست چون عادت یهود این است که هربار که پیمانی با آنان بسته شود، آن را نقض میکنند و اکثر یهود ایمان نمیآورند.

مستندات
وقتی رسول الله ص برای یهود عهدی را که در تورات برای ایمان به محمد از انان گرفته شده است، بیان نمودند، آنان اظهار داشتند که عهدی در این مورد نیست و این آیه نازل شد. (خازن)
و آن عهد همان است که یهود به مشرکین عرب میگفتند زمان مبعوث شدن، پیامبر آخر زمان نزدیک شده است و میگفتند که در کتاب ما چنین آمده است. (خازن)
به این آیات آشکار کفر میورزند مگر غیر این است که آنان هر وقت پیمانی با کسی میبندند، آن را گروهی از آنان پس میاندازند و ترک میگویند و نقض میکنند. (ابی سعود)
عهد منظور عهدی است که در تورات از انها گرفته شده است و عهدی است که در روز میثاق گرفته شده است. (بحر العلوم)
منظور عهدی است که یهود قبل آمدن رسول الله ص با خود بسته بودند و میگفتند که وقتی پیامبر آخر زمان بیاید که وقت آمدن آن شده است، وی را یاری خواهیم کرد و علیه مشرکین همراه وی جنگ خواهیم نمود و مشرکین را تبعید خواهیم کرد، وقتی رسول الله ص آمدند، آن عهد را نقض کردند. (ثعلبی)
گفته شده است که بنی اسرائیل عهدهای بسیاری بسته بودند که آن را نقض کرده اند. (خازن)
عطاء گوید منظور عهدی است که بین رسول الله ص و یهود مثل قریظه و نضیر بود و آنان آن عهد را نقض کردند. (ثعلبی)
{بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ}
بلکه بیشتر آنان به تورات ایمان ندارند. (ابی سعود)
بیان این مطلب است که آن گروه نقض کننده ی عهد کم نیستند بلکه بیشتر آنان، چنین هستند. (ابی سعود)
بعضی از آنها با نقض عهد کفر ورزیدند و بعضی دیگر با انکار حق. (خازن)
و دیگر اینکه کسانیکه نقض عهد نمیکنند، کسانی هستند که در باطن خود ایمان دارند. (ابی سعود)
وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿101﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی رسول الله ص آمدند و اهل تورات، قرآن و تورات را بر یکدیگر عرص کردند و با هم تطبیق کردند و دیدند که موافق هم هستند، تورات را ترک گفتند حالا این ترک کردن میتواند که ترک تورات بالکل باشد و به کتب دیگر مشغول شوند و یا آن مواضعی ترک شود که مربوط به رسول الله ص وکتاب ایشان میشود و وقتی عمل به بعض کتاب حاصل شود مثل آن است که تمامی کتاب را ترک کرده باشند و با این عمل ترک احکام دیگر را نیز عادت خود گرفتند و طوری اوامر تورات را نادیده گرفتند که گویا نمیدانند که اوامر تورات عمل کردنی است و یا طوری قرآن را ترک کردند که گویا نمیدانند که عمل به قرآن بر آنها واجب توراتی است و این درحالی است که نیک میدانند که باید ایمان بیاورند.

مستندات
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مّنْ عِندِ الله}
وقتی رسولی برای آنان از جانب الله آمد که همان محمد باشد. (نسفی)
رسولی مانند عیسی و محمد. (بیضاوی)
{مُصَدّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مّنَ الذين أوتوا الكتاب}
و این رسول تصدیق کننده بود آنچه را که نزد آنان بود، ترک کردند عده ای از اهل کتاب یعنی اهل تورات یعنی یهود. (نسفی)
مخالفت با تورات همان دور انداختن آن است. (ثعالبی)
وقتی محمد رسول الله ص آمد، یهود قرآن را بر تورات عرض کردند و وقتی دیدند که با هم موافق هستند تورات را ترک کرده و به کتاب آصف و سحر هاروت و ماروت روی آوردند. (الدر المنثور)
تصدیق کننده بودن رسول الله ص این است که به نبوت موسی اعتراف دارد. (اللباب)
صحیح بودن تورات را تقریر کردند و حقیت نبوت موسی را تثبیت کردند و یا اینکه رسول الله ص بر وفق آنچه در تورات از صفات پیامبر آخر زمان آمده بود، هستند. (ابی سعود)
منظور این نیست که کتاب را بالکل ترک کرده باشند بلکه مواضعی را که در آن صفات رسول الله ص آمده بود و امر به ایمان به ایشان کرده بود را ترک کردند و این به منزله ی ترک کل کتاب است چراکه باب ترک بقیه احکام کتاب را باز کرده است. (مراغی)
{كتاب الله} را یعنی
تورات را زیرا با کفرشان به محمد ص که تصدیق کننده ی تورات بود، تورات را دور انداخته اند.(نسفی)
و یا کتاب منظور قرآن است یعنی قرآن را دور انداختند در حالیکه باید آن را قبول میکردند. (نسفی)
{وَرَاء ظُهُورِهِمْ}
یعنی به پشت سر خود انداختند. (نسفی)
به معنی اینکه اهمیت ندادند و انگار که بی نیاز هستند. (نسفی)
{كَأَنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ}
گویا که اینان نمیدانند که این کتاب الله است. (نسفی)
یعنی علم آنان به رسول بودن محمد ثابت است ولی خود را تجاهل زده اند. (بیضاوی)
انگار که آنچه در تورات به اتباع محمد آمده است را نمیدانند. (الدر المنثور)
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَىٰ مُلْكِ سُلَيْمَانَ ۖ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَٰكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ ۚ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ ۖ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ ۚ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۚ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ ۚ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ ۚ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ ۚ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ ﴿102﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و یهود از آنچه شیاطین در وقت سلیمان نبی، قرائت میکردند و القا میکردند تبعیت کردند و سلیمان کافر نشده بود بلکه این شیاطین بودند که به مردم سحر میآموختند و آنچه بر دو فرشته یعنی هاروت و ماروت در بابل نازل شده بود و این درحالی است که ان دو فرشته به کسانیکه میخواستند سحر بیاموزند میگفتند که این کار خطرناک است و آزمایش است پس با تعلیم آن کافر نشوید و مردم از انها تعلیم میدیدند که بین زن و شوهر جدایی افکنند و آنان با سحر خود به کسی ضرری نمیرسانند مگر اینکه به اذن الله باشد و اگر الله نخواهد تاثیری ندارد و آنان تعلیم دیدند آنچه را که ضرر خالص بود و سودی برای آنان نداشت و یهود میدانند آنچه گرفته اند در آخرت برای آنان سهمی نگذاشته است و چه بد است آنچه آنان بجای کتاب الله گرفته اند که همان سحر شیاطین باشد. این دو فرشته برای بیان شبهه ی تاثیر سحر به مردم آموزش داده اند و آموزش آن امتحانی سخت است و به اندازه ای رسیده است که تعلیم آن کفر است چراکه هرکس آموخته است به طور عادی از دین خارج شده است.

مستندات
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ:
وقتی رسول الله ص انبیاء را میشمرد و سلیمان پسر داود را از جمله ی انبیاء شمرد و آیات نیز در نبوت وی نازل شد، یهود گفتند از گفته های محمد تعجب نمیکنید؟ وی ادعا دارد که سلیمان پیامبر بوده است درحالیکه وی جادوگری بیش نیست و در افترای یهود، این آیه نازل گشت. (ابن کثیر)
در رد ادعای یهود است که میگفتند آنچه ما الان بر ان هستیم از سلیمان به ما رسیده است و اگر کفر است پس سلیمان نیز کافر است. (ماتریدی)
از ابن عباس روایت شده است که آصف کاتب سلیمان بوده است و دعای اسم اعظم میدانسته است و هر چیزی را به امر سلیمان مینوشت و زیر تخت سلیمان دفن میکرد و وقتی سلیمان مرد، شیاطین آن نوشته ها را بیرون آوردند و بین هر دو خط از خود سحر و کفر و دروغ نوشتند و بعد به مردم گفتند که این چیزی است که سلیمان انجام میداد پس جهال قوم سلیمان را تکفیر کردند و علمای آنان توقف کردند و این امر ادامه داشت تا وقتی که این آیه بر رسول الله ص نازل گشت. (ماتریدی)
و بعضی گفته اند که در زمان سلیمان شیاطین کتب جادو پخش کردند و سلیمان آن کتب و نوشته ها را جمع کرده و در زیر تخت خود مدفون کرد و وقتی سلیمان مرد، شیاطین آن کتب را بیرون آورده و گفتند که این همان چیزی است که سلیمان از دیگران کتمان میکرد پس برای بیان عذر سلیمان بود که در قرآن این آیه نازل شد. (ماتریدی)
گفته شده است: وقتی سلیمان فوت کرد ، مردم گرفتار درد و رنج شدند و مردم گفتند اگر سلیمان بود ما را نجات میداد و شیاطین از فرصت استفاده کرده و به مردم نوشته هایی دادند و گفتند که این کتاب سلیمان است. (ماتریدی)
و یهود تبعیت کردند از آنچه شیاطین، نوشته بودند و یا القاء کرده بودند و یا شیاطین به دروغ ساخته بودند. (بحر العلوم)
یعنی تورات را ترک کرده و از سحر و شعبده تبعیت کردند. (نسفی)
عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ:
در زمان حکومت سلیمان نبی. (بحر العلوم)
در پادشاهی و مملکت سلیمان. (بحر العلوم)
در وقت تمام شدن پادشاهی سلیمان. (بحر العلوم)
در زمان پادشاهی سلیمان و این بدین خاطر بود که در آن زمان شیاطین وحی را استراق سمع میکردند و بعد با دروغهای بسیار خلط کرده و به کاهنان القا میکردند و کاهنان آن القاءات شیاطین را مینوشتند و به مردم تعلیم میکردند و این امر بین مردم شهرت یافت و حدی رسید که مردم میگفتند که جن از غیب خبر دارد و این علم سلیمان نبی است و با استفاده از این علم جن و انس و باد را مسخر خود ساخته است. (نسفی)
یعنی سنت انبیاء را ترک گفتند و به سحر و جادو متوسل شدند. (بحر العلوم)
از ابن عباس: وقتی ملک سلیمان از دست وی خارج شد و عده ای از اجنه و انسانها مرتد شدند و وقتی الله تعالی ملک سلیمان را به وی برگرداند و مردم بر دین حق شدند، کتب جن را سلیمان جمع کرد و زیر تختش دفن کرد و وقتی فوت شد، جن و انسانها بر آن کتاب دست یازیدند و گفتند این کتابی است که بر سلیمان نازل شده و آن را از شما پنهان داشته بود پس از آن تبعیت کردند و بعنوان دین خود اختیار کردند. (ابن کثیر)
گفته شده است که دو چیز را ترک و از دو چیز تبعیت کردند آن دو چیز ترک شده ترک تبعیت از کتاب و نبی و عمل به مقتضای ان دو است و دو چیزی که تبعیت کردند این است که از القائات شیاطین پیروی کردند و از انچه بر هاروت و ماروت نازل شده بود. (بحر العلوم)
{وَمَا كَفَرَ سليمان}
سلیمان کافر نشد و این در تکذیب شیاطین است و رد تهمت سحر و جادو به سلیمان است. (نسفی)
تنزیه و تبرئه سلیمان از کفر سحر است. (ابی سعود)
در اینجا کفر ورزیدن را از سلیمان دور نمود تا بیان دارد که سحر، کفر است و سلیمان جادوگر نبوده است. (مظهری)
وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا:
ولیکن این شیاطین هستند که کفر ورزیدند به سبب استفاده از سحر و تدوین آن. (نسفی)
{يُعَلِّمُونَ الناس السحر}
درحالی کافر شدند که به مردم سحر میآموختند. (نسفی)
{وَمَا أُنزِلَ عَلَى الملكين}
و تبعیت کردند از آنچه بر دو فرشته نازل شده بود. (ابی سعود)
به کسر لام ملِک نیز قرائت شده است.
گفته اند که اسم برای دو مرد صالح هستند. (ابی سعود)
گفته اند که اسم برای دو قبیل از جن هستند که منظور از ملِکین، همین باشد. (ابی سعود)
و سحر نازل نشده است بر دو فرشته و در رد یهود است که گمان میکردند که سحر را جبرئیل و میکائیل آن را آورده اند پس آیه بیان میدارد که بر دو فرشته نازل نشده است بلکه بر دو شیطان که نامشان هاروت و ماروت است، سحر آموزش داده اند. (قرطبی)
و این قول درستترین اقوال در این آیه است و به دیگر اقوال اعتنا نشود و قبول کرده نشود. (قرطبی)
و اما آنچه گفته شده است که کلمه ی ما را نافیه گرفته شود و معنی نازل نشد بر دو فرشته گرفتن با سیاق آیه همخوانی ندارد و نظم آیه را به هم میزند و دیگر اینکه نصیحت را به رؤسای شیاطین نسبت دادن مناسبت ندارد. (ابی سعود)
دو فرشته برای تعلیم سحر به زمین آمدند و سبب آن این بود که عمل سحر در آن زمان بالا گرفته بود و بیم آن میرفت که با معجزه خلط شود و دو فرشته آمدند تا شبهه برداشته شود و گفته شده است که این در زمان ادریس نبی بوده است. (آلوسی)
{بِبَابِلَ هاروت وماروت}
در بابل به هاروت و ماروت که اسم دو فرشته است. (نسفی)
آنچه بر این دو فرشته نازل شده بود، علم سحر بود و منظور از انزال این علم امتحان مردم بود تا هرکس آن بیاموزد و به آن عمل کند، کافر شود اگر در آن علم چیزی باشد که شروط ایمان را رد میکند و هرکس که خود را نگاه دارد و یا جهت در امان بودن خودش تعلیم ببیند و نه برای عمل کردن پس مومن باشد. (نسفی)
شاید که بتوان گفت که اگر انسان در صلاح و خیر و پایبند شریعت باشد از ارواح نیکان بهره بگیرد و عزیمتهای وی و رقیه های وی مخالف شرع نباشد و در کارهای خارق العاده ی وی ضرر شرعی نباشد، آن از قبیل سحر و جادو نیست ولی اگر فرد شرور باشد و به شریعت پایبند نباشد پس معلوم میشود که از ارواح خبیثه مدد میجوید ضرورتا بدون اشتراک در شرارت و خباثت نخواهد بود پس وی کافر است و اما شبعده و همانند آن که بر اساس ترتیب آلات هندسه و تردستی و به کمک خواص ادویه و سنگها، کارهای عجیبی انجام دهد، گفتن سحر به این گونه اعمال، از روی اطلاق مَجاز است و حقیقتا سحر نیست. (ابی سعود)
علمای ما احناف گفته اند که سحر و جادو حقیقتا وجود دارد و به اجسام تاثیر گذار است و تعلیم سحر حرام است و این حکم را اختلافی بین اهل علم نیست و اعتقاد به اباحت آن کفر است.(فتح القدیر ابن همام)
از اصحاب ما و از امام احمد حنبل و امام مالک،جادوگر با تعلیم آن و عمل به آن کافر میشود و این فرقی ندارد که آن را حلال بداند یا اعتراف به حرام بودن آن داشته باشد و وی را کشته شود و توبه وی قبول کرده نشود.(فتح القدیر ابن همام)
از عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ و جُنْدُبِ بن عَبْدِ اللَّهِ وَحَبِيبِ بْنِ كَعْبٍ وَقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ روایت شده است که آنان ساحر را کشته اند و از وی درخواست توبه نکرده اند. (فتح القدیر ابن همام)
و حدیث مرفوع از رسول الله وارد است که فرموده اند: حد جادوگر، زدن گردن وی با شمشیر است. (فتح القدیر ابن همام)
و نزد امام شافعی، اگر اعتقادی داشته باشد که موجب کفر است مثل تقرب (عبادت) ستارگان و به مقتضای آن عمل میکند، کفر ورزیده است... و واجب است که از قول امام شافعی در شرایط کافر دانستن ساحر و عراف، عدول کرده نشود ولی واجب القتل است و از وی درخواست توبه نشود و این زمانی استکه عمل به سحر وی ثابت شود و این اعدام بخاطر مفسد فی الارض بودن وی است نه به مجرد عمل وی اگر اعتقاد وی کفر آمیز نباشد. (فتح القدیر ابن همام)
حق نزد من این استکه تعلیم سحر حرام است مگر اینکه وجهه ی شرعی برای تعلیم آن یافت شود. (آلوسی)
بعضی علما چنین گفته اند: اگر اهل فن بگویند که سحر بدون کفر و استکبار حاصل نشود ویا بدون تعظیم شیطان حاصل نشود پس در اینصورت این معنی را میدهد که سحر یعنی کفر. (قرطبی)
سحر امری است که شبیه به امر خارق العاده است و برای تحصیل آن از از اموری که باعث نزدیکی به شیطان میشود، کمک گرفته میشود با انجام زشتی ها قولی مثل رُقیه هایی که در آن کلمات شرک آمیز و مدح شیطان وجود دارد و زشتیهای عملی مثل عبادت کواکب و التزام به جنایت و فسق وجود دارد و زشتیهای اعتقادی مثل خوب دانستن هرچه که باعث نزدیک شدن به شیطان باشد و بدون این اشیاء حاصل نشود زیرا وجود تناسب از شروط تعاون و فراهم آمدن با یکدیگر است همچنانکه به تعاون کسی نمیآیند مگر بهترین های مردم که در مداومت بر عبادت و تقرب الی الله به آنان شبیه باشندو اینگونه فرق ساحر و نبی و ولی شناخته میشود. (آلوسی)
آمده است که هرکس را سحر کرده باشند: هفت برگ از درخت سدر بگیرد و بین دو سنگ گذاشته و بکوبد و آب بریزدو بر آن آیت الکرسی قرائت کند و از آن سه جرعه بنوشد و بعد با آن غسل کند، و این شفا است و خصوصا برای کسی که از زن خودش بسته شده باشد. (قرطبی)
رسول الله ص فرموده اند: از دنیا بترسید که مسحور کننده تر از جادوی هاروت و ماروت است. و از اینجهت سحر دنیا و مادیات از سحر هاروت و ماروت بدتر است زیرا فتنه اش خاموش است و به حریص شدن به خودش دعوت میکند و به مسابقه ی دنیا تبدیل میکند پس همین باعث میشود از اطاعت الله دست برداری. (قرطبی)
{وَمَا يُعَلّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حتى يقولا إنما نحن فتنة}
این دو به کسی تعلیم سحر نکنند مگر اینکه اول به طالبش میگویند که این وسیله ی امتحان است بدین ومعنی که هرکس به آنچه از ما میآموزد، عمل کند و اعتقاد به حقیت آن پیدا کند، کافر شود و هرکس آن را وسیله ای برای جلوگیری از فریب خوردن از سحر، بیاموزد، از ایمان خارج نشود. (ابی سعود)
{فَلاَ تَكْفُرْ}
پس کفر نورز با اعتقاد به حقیت آن و اعتقاد به جواز آن. (ابی سعود)
ظاهر امر چنین نشان میدهد که دو فرشته به نصیحت تا این حد بسنده نمیکرده اند بلکه مخاطب را ملزم به عمل به موجب نهی میکرده اند. (ابی سعود)
{فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ }
و آموزش میبینند از این دو تفرقه انداختن بین زن و شوهر بوسیله ی سحر و با استفاده از سحر. (ابی سعود)
{وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}
و آنان با آنچه اموزش دیده اند یعنی از سحر به کسی ضرر نمیرسانند مگر اینکه الله اذن دهد زیرا سحر و غیر آن از تأثیر حقیقی به کناری هستند و این الله مؤثر حقیقی است که در وقت استعمال سحر تاثیر آن را ظاهر میکند و این برای امتحان است و گاهی بی اثر میگذارد و سحر تاثیر نمیکند. (ابی سعود)
{وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ }
و آموزش میبنند آنچه را که به ضرر خودشان است و برای آنان نفعی ندارد.
زیرا آن تعلیم میبینند برای عمل به آن میآموزند و اگر این نباشد علم باعث عمل خواهد شد و اینکه آنچه میآموزند ضرر خالص است و از اموری نیست که نفع و ضرر داشته باشد زیرا مقصود آنان از تعلیم سحر برای خلاصی و مصون ماندن از آن نیست. (ابی سعود)
{وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}
همانا یهود میدانند که آنچه بجای کتاب الله، گرفته اند در آخرت برای آن سهمی نیست. (ابی سعود)
{وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ}
و چه بد است آنچه نفس خود را بدان فروخته اند.
آنان با دور انداختن کتاب الله باعث شدند که آنان در معرض هلاک قرار گیرند و در آخرت نیز چیزی جز هلاکی نیست. (ابی سعود)
{لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ}
اگر آنان واقعا میدانستند و یقین داشتند این کار را نمیکردند. (ابی سعود)
اثری غریب و سیاقی عجیب روایت شده است که دوست داریم از آن خبردار شوید:
طبری روایت کرده است: با سند از حضرت عائشه ام المومنین روایت است که تعریف کردند که زنی از حومةالجندل به پیش ایشان آمده است و سراغ رسول الله ص را میگرفت و این کمی بعد از وفات رسول الله ص بود و در مورد جادویی پرس و جو میکرد که در وی داخل شده بود ولی به آن (سحر) عمل نکرده بود.
پس حضرت عایشه رض به عروة فرمودند: ای پسر خواهرم من دیدم که آن زن وقتی رسول الله ص را نیافت تا وی را شفا دهد، گریان شد و در حال گریه کردن است و من دلم برایش سوخته است.
و میگوید که من میترسم که هلاک شده باشم. و آن زن تعریف کرد که من شوهری داشتم که از من غیب شد پس بر پیرزنی آمدم و به وی مشکلم را گفتم پس پیرزن گفت اگر آنچه من میگویم را انجام دهی کاری میکنم که شوهرت برگردد. وقتی شب شد پیرزن با دو سگ سیاه امد و هرکدام یکی را سوار شدیم و اتفاقی رخ نداد تا اینکه به بابل رسیدیم و ناگهان دیدم که دو مرد وارونه از پا آویزان هستند و پرسیدند برای چه آمده ای؟ گفتم برای تعلیم سحر.
پس گفتند ما فتنه هستیم پس کافر نشو و برگرد و من اصرار کردم و گفتم نه برنمیگردم و گفتند پس برو به آن تنور و در آن ادرار کن پس رفتم ولی ترسیدم و اینکار را نکردم و پیش آن دو برگشتم پس گفتند: آیا انجام دادی؟ گفتم بله و گفتند آیا چیزی دیدی؟ گفتم خیر چیزی ندیدم. پس گفتند خیر انجام نداده ای پس برگرد به دیار خودت و کافر نشو.
پس اصرار کردم و از برگشتن ابا کردم پس گفتند برو به آن تنور و در ان ادرار کن پس رفتم و ترسیدم و انجام ندادم و برگشتم پیش ان دو و باز گفتند انجام دادی ؟ گفتم بله و گفتند چیزی دیدی؟ گفتم خیر پس گفتند که دروغ میگویی و برگرد به دیار خودت و کافر نشو و من اصرار کردم و بار سوم که رفتم و گفته ی آنان را انجام دادم و دیدم که مردی بسته در فولاد از من خارج شد و برگشتم پیش آن دو و باز پرسیدند و توضیح دادم گفتند میدانی آنچه خارج شد چه بود؟ گفتم خیر گفتند: آن ایمان تو بود که با تعلیم سحر از تو بیرون شد.
پیش پیرزن برگشتم و گفتم چیزی نگفتند و چیزی نیاموختم و پیرزن گفت چرا الان هرچه خواهی همان خواهد شد و به من گندمی داد و من به گندم گفتم که سبز شو و سبز شد و گفتم که دانه ده و دانه داد و خشک شو و خشک شد و گفتم آرد شو، آرد شد و گفتم نان شو، نان شد پس وقتی دیدم هرچه خواهم همان میشود، پشیمان شدم والله یا ام المومنین کار دیگری انجام نداده ام.
و اصحاب رسول الله ص در آن زمان زیاد بودند و نمیدانستند که چه بگویند و ترسیدند فتوایی بغیر علم بدهند و فقط روایت شده است که ابن عباس یا کسی دیگر گفتند: که اگر پدر و مادرت زنده بودند و یا یکی از آنها زنده بود، میتوانست کاری انجام دهد.
اسناد این روایت تا حضرت عایشه ام المومنین صحیح است. (ابن کثیر)
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ ۖ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ ﴿103﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر یهود بجای این کفر ورزی و بهانه ها، ایمان میاوردند و از گناهانی مثل سحر و نسبت کفر به سلیمان نبی دست بر میداشتند، برای آنان ثواب و پاداش اندک الله نیز از این عملشان بهتر بود. کاش میدانستند. منظور از اندک نزد ما نیست بلکه منظور این است که اندک پاداش الله نیز از کل دنیا بهتر است.

مستندات
اگر آنان به رسولی که در آیه ی قبل به آن اشاره شد ایمان میآوردند و از گناهانی که در بالا شمرده شد دوری میکردند، همانا پاداشی اندک از آنچه پیش گرفته اند ، بهتر میبود. (ابی سعود)
اگر این را میدانستند. (ابی سعود)
از ابن عباس: در هر موضع از قرآن لو ذکر شود، نشدنی است. (الدرالمنثور)
یعنی وقتی میگوید لو کانوا یعلمون، یعنی تا ابد نخواهند دانست.
اگر ایمان میآوردند به آنچه قرآن به ان فرا میخواند و از گناهانی مثل سحر دوری میکردند. (محاسن التاویل)
به کتاب و رسول ایمان میآوردند. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا ۗ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿104﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی مومنان را به نگاهداشت احترام رسول الله ص در بین خودشان راهنمایی فرموده و همچنین از شبیه شدن به غیر مسلمان نهی کرده و از اموری که ممکن است بوی توهین به رسول الله ص دارد نهی کرده است و این آیه چنین میگوید که این رسول الله ص است پس کلماتی مثل گوش کن یا راعنا نگویید بلکه بگویید ما را و حال ما را هم در نظر بگیر یا کلماتی مانند آن که نشان از احترام دارد بگویید و سخن آخر اینکه برای کافران از قبیل اهانت کنندگان به رسول الله ص عذابی دردآورمهیا است.

مستندات
از ابن عباس هرگاه در قرآن شنیدی که الله تعالی میفرماید:
{يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} پس خوب گوش فراده چون بعد آن امری یا نهیی ذکر خواهد نمود. (الدر المنثور)
آمده است که دو مرد یهودی وقتی رسول الله ص را میدیدند میگفتند راعنا و مسلمانان گمان میکردند که این کلمه ای است که یهود برای احترام به انبیاء میگویند و این مطلب را به رسول الله ص عرض کردند و این آیه نازل شد. (الدر المنثور)
گفته اند که وقتی رسول الله ص پیش مومنان بود و اگر بر میگشت و از پیش آنان میرفتند، مومنان اگر نیازی بود، میگفتند راعنا یعنی گوش کن و الله تعالی برای اینکه به مومنان بیاموزد که پیامبر خدا را با احترام ندا کنید این آیه نازل شد. (الدر المنثور)
و آمده است که مسلمانان به رسول الله ص میگفتند: راعنا یعنی ما را مراعات کن یعنی به سخنان ما گوش ده و یا منظور از راعنا، مراعات حال ما کن تا بتوانیم نیک متوجه شویم. و در یهود همین کلمه، دشنام زشتی بوده است و بعضی در معنای آن گفته اند که بشنو ای کاش که نشنوی بوده است و بعضی گفته اند که معنای آن ای احمق بوده است از ریشه ی رعونة.
وقتی یهود این کلمه را از مسلمانان شنیدند که به رسول الله ص گفته میشود، پس رسول الله ص را با این کلمه با هدف دشنام خطاب میکردند و بین خود به آن میخندیدند و سعد بن معاذ رض منظور آنان را فهمید و به یهود گفت اگر بشنوم این کلمه را میگوییم، یقین بدانیم که شما را خواهم کشت و یهود گفتند مگر خود شما این کلمه را نمیگویید و این آیه ناز ل که بجای راعنا، انظرنا بگویید. (مظهری)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا:
یعنی به ما نگاه کن و به ما گوش ده و یا منتظر باش و با آرامش کلام خود بیان کن تا ما متوجه شویم. (مظهری)
ارشاد مومنان است و خبر از جنایتی دیگر از یهود میدهد. (ابی سعود)
مومنان را شبیه شدن به کفار در قول و فعل نهی فرموده است. (ابن کثیر)
وَاسْمَعُوا:
به آنچه امر کرده میشود گوش فرا دهید و اطاعت کنید یعنی نیک گوش کنید تا برای متوجه شدن نیازی به طلب انتظار نباشد. (مظهری)
وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ:
و برای کافران یعنی یهودی که به رسول الله ص ناسزا میگفتند، عذابی دردناک مهیا است. (مظهری)
بعد نزول این آیه مومنان اعلام کردند که بعد این هرکس از این کلمه استفاده کرد، گردنش را بزنید و یهود، بعد این نتوانستند بگویند. (الدر المنثور)
مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ ۗ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ ﴿105﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی خبر به مومنان خبر میدهد که یهودیان و مسیحیان و مشرکین از اینکه بر شما بواسطه ی پیامبر ص قرآن نازل شده است، ناراحت هستند و دوست ندارند و حسادت میکنند پس باید که از دوستی با آنان بر حذر باشید و واقعیت را بیان میکند که امور بر حسب مراد آنان نیست بلکه الله تعالی به هرکس که خواهد و در وی اهلیت نبوت باشد، رحمت خود را ارزانی میدارد و الله تعالی صاحب فضل عظیم است و فضل عظیم همین شریعت اسلام و قران است و جمیع فضلها را شامل میشود.

مستندات
مَّا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْكُم مِّنْ خَيْرٍ مِّن رَّبِّكُمْ
افراد کافر یعنی اهل کتاب یهود و مسیحی و مشرکین که بت پرست هستند؛ هر دو قسم از کفار؛ اینکه بر رسول شما وحی نازل شود و نبوت دهد، را دوست ندارند. (خازن)
منظور یهود مدینه منوره و مسیحیان نجران و مشرکین عرب است. (بحر العلوم)
و این کراهت آنان از روی حسادت و گمراهی است. (خازن)
چون خود کافر بودند پس دوست داشتند که همه کافر باشند و از اینکه شریعت اسلام بیاید، کراهت داشتند. (بحر العلوم)
و سبب نزول آیه را چنین گفته اند که مسلمانانی که با یهود معاهده داشتند به یهود گفتند که به محمد ص ایمان بیاورند و یهود جواب دادند: آنچه که شما ما را به آن دعوت میکنید، خیری در آن نیست و دوست میداشتیم اگر خیری در آن بود پس در رد ادعای یهود نازل شده است. (خازن)
کفار آرزو میکردند که کاش وحی و نبوت بر محمد نازل نمیشد. (طبری)
وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ:
و الله تعالی بیان میدارد که امور بر حسب مراد آنان نبوده بلکه هر آنچه الله خواهد شد و به هرکس که اهل آن هست، عطا میکند و توفیق ایمان میدهد. (بحر العلوم)
و الله تعالی هرآنکس را که خواهد به پیامبری و رسالت خود برمیگزیند و بر هرآنکس که خواهد ایمان و هدایت را تفضل میکند. (خازن)
وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ:
و الله دارای فضل عظیم است یعنی تمامی فضلهای دنیوی و اخروی از وی تعالی است. (خازن)
و فضل بودن آن اینکه هیچکس بر اساس استحقاق چیزی دریافت نکرده است بلکه محض فضل الهی بوده است که شامل حال وی شده است. (خازن)
و الله صاحب فضلی عظیم است بر کسی که به وی رسالت و اسلام عطا کرده است. (بحر العلوم)
این آیه مومنین را از میل کردن و گوش دادن به اقوال کفار اهل کتاب و مشرکین نهی میکند حتی اگر از روی نصیحت باشد چون آنان از وحی منزل بر نبی شما ناراحت هستند و دوست ندارند هرچند ادعا کنند که صلاح شما را میخواهند. (طبری)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود