0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ۗ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿106﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی میفرماید که آیه ای را منسوخ نمکنیم و حکم آیه ای و یا آیه ای را از یادها نمیبریم مگر اینکه به بهتر از آن برای بندگان از نظر نفع و ثواب میآوریم و یا حداقل مثل قبلی را میآوریم و این ایراد گیرندگان بر نسخ، آِیا نمیدانند که الله بر هر چیزی قدرت دارد و تام الاختیار است.

مستندات
برای بیان سرّ نسخ آمده است نسخی که یکی از افراد وحی است. (ابی سعود)
وقتی مسلمانان رو به کعبه نمازگذاردند، یهود حسادت کرده و طعن کردند که محمد روزی به یک چیز امر میکند و دیگر روز از آن نهی میکند پس معلوم میشود که قرآن از خودش است و وحی نیست و تناقض گویی دارد پس این آیه نازل شد. (قرطبی)
روزی حضرت علی بر مسجدی داخل شد و دید که مردی مردم را موعظه میکند و حضرت علی گفت: کیست این مرد؟ گفتند مردی است که مردم را موعظه میکند و حضرت علی گفت: خیر بلکه این کسی است که میگوید من فلان پسر فلان هستم و مرا بشناسید یعنی برای معروف شدن سخن میگوید و کسی را پی آن مرد فرستاد و وقتی پیش ایشان آمد، پرسید که آیا ناسخ و منسوخ را میشناسی؟ مرد جواب داد: خیر پس حضرت علی گفت: پس از مسجد ما بیرون شو و دیگر موعظه نکن. (قرطبی)
و در روایتی فرمود: پس هلاک شده ای و هلاک کرده ای. (قرطبی)
منظور از نسخ در این آیه: ابطال و برداشتن است. (قرطبی)
ابن فارس گوید: گفته اند که نسخ کتاب یعنی اینکه امری قبلا معمول بوده است و به آن امر شده بود بعد امری دیگر آمده و به این امر جدید عمل کرده میشود مثلا آیه ای در حادثه ای نازل شده و به چیزی امر میکرده است بعد آیه ای دیگر آن را منسوخ میکند. (معجم مقاییس اللغه)
عده ای از منسوبان به اسلام جواز نسخ را انکار کرده اند و عده ای از یهود نیز نسخ را انکار کرده اند و جواب آنان این است که سلف مسلمانان بر وجود آن اجماع دارند و برای یهود جواب این است که آنان در تورات خود گمان میکنند که چنین آمده است که حیوانات کلا مثل گیاه برای خوردن آنان حلال است و این درحالی است که موسی بسیاری از حیوانات را بر انان حرام گرداند و این نسخ است و دیگر اینکه حضرت آدم خواهر و برادر را به یکدیگر تزویج میکرد و این را موسی و دیگر انبیاء حرام گردانده اند و حضرت ابراهیم را امر شد که پسر خود را ذبح کند و بعد از آن نهی شد و حضرت موسی به بنی اسرائیل امر کرد که بخاطر عبادت کردن گوساله خود را بکشند وبعد از آن نهی کرد و اینکه شریعت موسی قبل بعثت ایشان غیر عملی بود و با بعثت ایشان عملی شد و این بداء نیست و بلکه نقل از عبادتی به عبادتی دیگر است و از حکمی به حکمی دیگر است و این از روی مصلحتی بوده است و برای اظهار حکمت و کمال مملکت الله. (قرطبی)
در مورد امر به ذبح حضرت اسماعیل میتوان گفت که حرمت اصلی بعد امر به ذبح برگشته است و از مقوله ی نسخ نیست. (التوضیح لحل غوامض التنقیح)
تعریف نسخ اختلافی است و آن تعریفی که ماهران اهل سنت ارائه کرده اند این است: برداشتن امر شرعی اسقرار یافته است توسط خطاب وارد شده که بین ناسخ و منسوخ تراخی باشد. (قرطبی)
و قاضی عبدالوهاب و قاضی ابوبکر قیدی به این تعریف اضافه کرده اند و آن اینکه اگر آن خطاب وارد نبود، حکم قبلی ثابت میماند. (قرطبی)
خطاب به منظور خارج کردن قیاس و اجماع است زیرا این دو نمیتوانند حکمی را نسخ کنند و یا نسخ در آنها واقع نمیشود. (قرطبی)
و تراخی بین ناسخ و منسوخ برای این است که متصل باشد، آن را بیان گویند. (قرطبی)
ناسخ قرآن و سنت خواهد بود و قیاس و اجماع نمیتواند نسخ کند. (التوضیح لحل غوامض التنقیح)
نسخ چهار قسم است: 1-نسخ کتاب با کتاب یعنی آیه ی قرآن با آیه ای دیگر و 2-نسخ سنت با سنت یعنی حدیث با حدیثی دیگر و 3- نسخ قرآن با سنت و 4- نسخ سنت با قرآن. (التوضیح)
رسول الله ص وقتی در مکه بودند رو به کعبه نماز میخواندند و وقتی به مدینه آمدند رو به بیت المقدس خواندند و بعد آیه نازل شد و امر به استقبال کعبه شد پس این نسخ سنت است با کتاب زیرا در قرآن آیه ایکه بگوید رو به بیت المقدس بخوان نیامده است. (التوضیح)
و در مورد اینکه سنت چگونه میتواند قرآن را منسوخ کند باید گفت که رسول الله ص هیچگاه بدون وحی حکم نمیکنند حالا وحی دو نوع است یکی وحی متلو (تلاوت شدنی) و دیگری وحی غیر متلو پس اگر سنت بودن ثابت شود وحی بودن آن نیز ثابت است. (برداشت شده است التوضیح)
منسوخ دو نوع است یکی منسوخ الحکم است ولی قرائت کرده میشود و دیگری منسوخ التلاوة است یعنی دیگر تلاوت نمیشود و همه در زمان رسول الله ص خواهد بود نه بعد وفات ایشان. (التوضیح)
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ:
یعنی حکمی را بر نمیداریم و تلاوتش را باقی نمیگذاریم مگر... (قرطبی)
و یا حکم آیه ای را و تلاوت آیه ای را بر نمیداریم مگر... (قرطبی)
أَوْ نُنْسِها:
طبق قرائت ابن کثیر و ابوعمرو، نسخ لفظی را تاخیر نمیکنیم مگر... و این قول عطاء است(قرطبی)
و یا طبق قول غیر عطاء منسوخ کردن آن را تاخیر نمیکنیم تا مهلتی معلوم مگر اینکه... (قرطبی)
و گفته اند که معنی ان این است: آن آیه را از شما بر نمیداریم طوریکه دیگر قرائت نشود و به یاد کسی نباشد مگر اینکه... (قرطبی)
و طبق قرائت دیگران که( نُنْسِها) قرائت کرده اند از نسیان است یعنی تبدیل نمیکنیم و منسوخ نمیکنیم مگر اینکه... (قرطبی)
ازهری حکایت کرده است که معنی آن این است: امر به ترک آیه ای نمیکنیم مگر اینکه... (قرطبی)
زجاج گوید که معنی این قرائت ، طبق قول اکثر اهل لغت و اهل نظر این است: برای شما ترک آن را مباح نمیگردانیم مگر اینکه...(قرطبی)
و گفته اند: ما باعث فراموشی آن نمیشویم مگر اینکه.... (قرطبی)
نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِهَا:
سودمندترین آن را برای شما میآوریم و جایگزین میکنیم. (قرطبی)
نفع عاجل یا نفع در آخرت. (قرطبی)
یا همانند آن آیه ی منسوخ شده میآوریم. (قرطبی)
همانند آن در ثواب و نفع. (ابی سعود)
آیات برحسب اختلاف احوال و اختلاف ازمنه نازل میشده است پس لامحاله نسخ باید باشد. (ابی سعود)
این نسخ به نسبت شارع یعنی الله تعالی بیان است و نسخ نیست. (آلوسی)
یعنی الله تعالی از اول میداند که حکم مثلا یک آیه در چه زمانی منقضی میشود و در آن زمان آیه ای نازل میکند که نسبت به ما رفع حکم اولی است.
با این آیه استدلال به وجود نسخ قوی نیست زیرا آیه بیان میدارد که اگر نسخی بیاید پس بهتر از آن را و یا لااقل مثل آن را خواهیم آورد و این بر وقوع نسخ بالفعل دلالت ندارد و بلکه آیه اثبات نسخ آیه صد ویک سوره نحل است. (رازی)
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}
آیا نمیدانند که الله بر همه چیز قادر است من جمله انزال ناسخ و منسوخ. (بحر العلوم)
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۗ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ ﴿107﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آیا نمیدانی که سلطان و مالکیت آسمانها و زمین از برای الله یعنی نیک میدانی که چنین است و میدانی که غیر از الله شما را ای مخاطبان یاری رسانی نیست تا یاریتان کند و منع کننده ای نیست تا از عذاب الهی منه کند پس به اوامر و نواهی وی تعالی گردن نهید و بدانید که ناسخ و منسوخ از مالک کل اشیاء صادر شده است.

مستندات
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ:
آیا نمیدانی که الله را ثابت است ملک آسمانها و زمین که در ذات و احوال آنها هرکاری که خواهد انجام میدهد و بخاطراینکه علی کل شیی قدیر، آیات را تفصیل میکند و بخاطر مالک سموات و ارض بو دن، تدبیر امور آنها را مینماید. (نظم الدرر)
منظور پادشاهی آسمانها و زمین است. (طبری)
منظور از خطاب رسول الله ص، جماعت میباشند و این در بین عرب شایع است که در مجلسی بعضی را خطاب قرار میدهند در حالیکه منظور دیگران هستند. (طبری)
الله خود عالم است و میداند در چه زمانی چه امری به صلاح است. (بحر العلوم)
وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ:
تهدید است برای کسانی که به ناسخ و منسوخ ایمان نمیآورند و میفرماید: شما را خویشاوندی نیست تا به شما نفع برساند و منع کننده ای نیست تا از شما، عذاب الهی را منع کند. (بحر العلوم)
أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَىٰ مِنْ قَبْلُ ۗ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ ﴿108﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای مخاطبین که تمامی انسانهای زمان رسول الله ص میباشد از یهود و مومن و دیگر ادیان، آیا میخواهید از رسول الله ص درخواستهایی مثل درخواستهای یهود که از روی عناد بود، داشته باشید؟ پس بدانید هرکس بجای ایمان، کفر ورزد، وی راه راست و درست را گم کرده است.

مستندات
الله تعالی در این آیه از کثرت سوال نهی میکند. (ابن کثیر)
گفته اند که یهود درخواست کردند که کتابی از آسمان برای انها نازل شود که این آیه نازل شد. (بیضاوی)
و گفته اند وقتی مشرکین این درخواست را کردند نازل شده است. (بیضاوی)
آیه در صدد توصیه ی این امر است که مثل یهود زیاد سوال نکنید و بلکه به اوامر عمل کنید. (بیضاوی)
روایت شده است که قریش از رسول الله ص خواستند که کوه احد را به طلا تبدیل کند و زمین مکه را فراخ گرداند همچنانکه یهود از موسی خواستند که برایشان الهی بگرداند. (نسفی)
گفته اند که اصحاب رسول الله ص آرزو کردند که ای کاش گناهان ما را در این دنیا حساب کرده میشد همچنانکه یهود را چنین بود و ان اینکه بنی اسرائیل هرگاه گناهی مرتکب میشدند صبح آن روز بر در وی کتابی میآمده است که چگونگی کفاره ذکر میشد. این آیه در رد آن آرزو آمده است. (البحر المحیط)
مجاهد گوید: وقتی قریش به رسول الله ص گفتند که برای ما الله را آشکارا نشان ده. رسول الله ص فرمودند باشد منتها مثل درخواست مائده از حضرت عیسی خواهد بود یعنی اگر ایمان نیاورید، عذاب داده خواهید شد پس قریش از این درخواست خود سر باز زدند و برگشتند ولی قول صحیح این است که یهود به رسول الله ص درخواست دادند که برای انان کتابی بیاورد و این آیه نازل شد، زیرا این آیه مدنی است و تصدیق این قول ما این است که در آیه ی 153 سوره نساء درخواست یهود از رسول الله ص بیان شده است.(ثعلبی)
در روایت از رسول الله ص آمده است: آنچه را که حکم به آن را ترک کرده ام همانطور بگذارید و سوال نکنید چراکه کسان قبل شما بخاطر سوال زیاد از انبیای خود هلاک شده اند پس اگر به چیزی امر کردم انجام دهید تا جاییکه میتوانید و اگر نهی کردم باز ایستید. (ابن کثیر)
منظور نهی از سوال از روی گردنکشی و عناد است. (ابن کثیر)
وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ:
هرکس اعتماد به نشانه های آشکار را ترک کند و در آن شک راه دهد راه مستقیم را گم کرده است. (بیضاوی)
هرکس با وجود آیات و معجزات آشکار باز به سوالهای بنی اسرائیلی از قبیل کتابی برای ما بیاور ادامه دهد، پس نشان از این دارد که سوال از روی گردنکشی و انکار است و آن کفر است. (البحر المحیط)
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ ۖ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّىٰ يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿109﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اکثر اهل کتاب دوست داشتند که مسلمانان از دین خود برگردند زیرا میدانستند که مسلمانان بر حق هستند پس دوشت داشتند که آنان نیز مثل خودشان کافر شوند و این دوست داشتن از روی نصحیت و خیرخواهی نبوده بلکه از روی حسادت بوده است و این بعد آن بود که دین حق برای آنان آشکار شده بود و هیچ گنگی در آن نبوده است پس وقتی برای مسلمانان حال آنان مشخص شد، ممکن است که مسلمانان قصد جواب دادن به آنان را داشته باشند وبرای همین الله تعالی مسلمانان را امر به صبر و گذشت و سعه ی صدر میکند تا وقتی که امر الله بر جنگ با آنان را صادر کند و در آخر بیان میدارد که الله تعالی بر هرچیزی قادر است پس جای نگرانی نیست و این آیه از طرفی به ما میگوید که مسلمانان از جنگ تا وقتی که پرهیز از آن ممکن است امر به دوری از آن میشده اند و این کفار بودند با کارهایی که انجام داده اند باعث شروع جنگ شده اند و از طرفی نیز تهدید کفار است که فکر نکنید مسلمانان تا ابد دست روی دست خواهند گذاشت تا شما از روی حسادت هرآنچه خواهید انجام دهید بلکه صبر نیز حد و حدود خودش را دارد و تا اندازه ای معین گنجایش دارد وبعد تمام میشود.

مستندات
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً:
وقتی مسلمانان در احد شکست خوردند یهود به حذیفه بن یمان و عمار یاسر گفتند: آیان میبینید چه مصیبتی بر شما وارد شده است، اگر بر حق بودید اینچنین نمیشد پس به دین ما برگردید که بهتر است و بر هدایت هستیم و مسلمانان پرسیدند: در دین شما ای یهود، نقض عهد چگونه است؟
یهود گفتند: خیلی قبیح است. پس عمار گفت: پس من نیز با رسول الله ص عهد بسته ام که به وی ایمان آورده و از دین وی برنگردم پس یهود گفتند این یکی که صبر پیشه کرد و حذیفه گفت: و اما من الله را بعنوان پروردگار و محمد را بعنوان پیامبر و اسلام را بعنوان دین و به قرآن بعنوان امام و کعبه را به قبله و مومنین را بعنوان برادر قبول کرده و راضی شده ام بعد این دو بزرگوار پیش رسول الله ص آمدند و داستان را تعریف کردند و رسول الله ص فرمودند: خیر را یافته اید و پیروز شده اید. (ثعلبی)
آنکس که آرزو میداشت که ای کاش مسلمانان بعد اینکه ایمان آورده اند، کافر شوند، کعب بن اشرف بوده است. (طبری)
از ابن عباس از حسود ترین یهود به عرب مسلمان، حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، وَأَبُو يَاسِرِ بْنُ أَخْطَبَ . تمام تلاش خود را بکار میگرفتند تا از مسلمان شدن مردم جلوگیری کنند و این ایه نازل شد و بیان داشت که اینان از روی حسادت است که دوست دارند شما کافر شوید. (ابن ابی حاتم)
حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ:
از ابن عباس: وقتی پیامبری درس ناخوانده، از آنچه در دست یهود بود از اخبار و احکام پیامبران، خبر میداد و مانند آنها تصدیق میکردن بلکه تصدیق رسول امی، محکمتر بود، پس از روی حسادت و کینه بود که آنان وی را تکذیب میکردند و این بعد این بود که به وضوح صادق بودن رسول الله ص ثابت شده بود و چیز مجهولی در آن باقی نمانده بود. (اب ابی حاتم)
فاعفوا واصفحوا حتى يأتي الله بأمره:
رسول الله ص و اصحاب ایشان طبق امر الله تعالی بر آزار و اذیت مشرکین و اهل کتاب، صبر پیشه میکردند تا وقتی که الله تعالی دستور به جنگ با آنان صادر نمود. (ابن ابی حاتم)
از اذیت و آزار آنان را ببخشید و در گذرید تا وقتی که امر به قتال با آنان بیاید. (بحر العلوم)
این آیه که امر به صبر و گذشت میکرد با آیه ی 5 سوره ی توبه منسوخ شد. (ابن ابی حاتم)
إِنَّ الله على كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ:
همانا الله بر هر چیزی قادر است من جمله انتقام گرفتن از آن حسودان. (نسفی)
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ۚ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿110﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

در ادامه ی فرمایشات آیه ی قبل که از جنگ منع شدند، امر به نماز و ادای زکات بر حسب شرایط بیان شده میشوند و بیان میدارد که الله بر شما بینا است پس چیزی بر وی تعالی مخفی نخواهد ماند. این آیه نشان میدهد که مسلمانان از اذیت و آزار کفار به تنگ آمده اند و آماده ی دفاع از خود هستند که الله تعالی باز به کفار فرصت میدهد تا از دشمنی با مسلمانان برگردند و قسمت آخر که میفرماید به اعمال شما بیناست گویای این مهم است که به شالوده ای از تهدید امر به نماز و زکات میکند.

مستندات
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ:
نماز را تمام انجام دهید و در اوقات آن بپا دارید و زکات فرض خود را ادا کنید. (بحر العلوم)
وَمَا تُقَدِّمُوا لأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ:
هر آنچه که در دنیا از اعمال خیر انجام میدهید. (ابن ابی حاتم)
تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ:
ثواب آن اعمال خیر را نزد الله خواهید یافت. (ابن ابی حاتم)
هر آنچه که انجام داده اید از صدقه و اعمال خیر دیگر نزد الله محفوظ است و طبق آن پاداش خواهد داد. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ:
همانا الله به آنچه که شما از اعمال خیر و شر انجام میدهید بینا است و بر حسب اعمال شما سزا و پاداش خواهد داد. (بحر العلوم)
عمل هیچ عمل کننده ای ضایع نخواهد شد. (نسفی)
وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ ۗ تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ ۗ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿111﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یهود گویند که غیر آنان را در بشهت جایی نیست و مسیحیان نیز چنین ادعا دارند پس هرکس ادعا دارد باید دلیل و مدرک داشته باشد پس ای محمد به آنان بگو که پس مدرک بیاورید بر این ادعای خود، اگر راستگو هستید حتما دلیل میآورید و همینکه نمیتوانند گواه بر باطل بودن ادعای آنان است.

مستندات
منظور از آیه این نیست که یهود و نصرای با هم بگویند که هردو بهشتی هستند بلکه این چنین است که یهودیان گویند: کسی غیر از یهود وارد بهشت نشود و ادعای مسیحیان نیز این است که کسی غیر آنان وارد بهشت نخواهد شد و برای اینکه ادعای هردو گروه مشخص است آیه کلام آنان را یکجا بیان میدارد. (نسفی)
{تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ}
این ادعای آنان فقط یک آرزو است.
این است آرزوی آنان یعنی کافر شدن مسلمان از آرزوهیا آنان است و همچنین آرزو دارند که بر مومنان خیری نازل نشود و همچنین آرزو دارند که کسی غیر از آنان وارد بهشت نشود. (بیضاوی)
{قُلْ هَاتُواْ برهانكم إِن كُنتُمْ صادقين}
به آنان بگو که مدرک خود بر این ادعا را بیاورید، اگر در ادعای خود صادق هستید پس دلیل بیاورید که چنین است. (نسفی)
بعضی بر این آیه را دلیل گرفته اند که تقلید جایز نیست، و آلوسی چین میگوید که ادعای آنان درست نیست زیرا تقلید دلیل مقلد است یعنی اینک مقلد مثلا از امام اعظم تقلید میکند زیرا نزد وی ثابت شده است که احکام امام اعظم صحیح است پس بدون دلیل نیست. (برگفته از آلوسی)
بَلَىٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿112﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بله آنان هیچ دلیلی بر ادعای خود که بهشت مختص آنان است، ندارند، بلکه بهشت برای کسی است که اعمال وی خالصا لله باشد و شرک نورزد و دیگر اینکه عمل صالح داشته باشد و محسن باشد یعنی کسی باشد که طوری عبادت کند که انگار الله را میبیند و این در این زمان یعنی زمان بعثت رسول الله ص و بعد آن، حاصل نشود مگر به تبعیت از رسول الله ص پیامبر اسلام زیرا عملی حسن است که موافق شرع باشد و کسیکه چنین باشد در آخرت برای وی ترسی نیست و از اینکه عمل وی نادیده گرفته شود نیز غمی نیست زیرا مورد فضل الهی قرار گرفته است.

مستندات
بَلَىٰ:
بلکه ادعای آنان درست نیست. (مظهری)
مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ:
هرآنکس که خود را خالص برای الله گرداند و یا هرکس که قصد وی الله باشد. (مظهری)
جوب سوال مقدر است یعنی اینکه وقتی ادعای یهود و مسیحیان رد شد سوال پیش آمده که پس چه کسانی وارد بهشت میشوند که این آیه جواب آن است. (قرطبی)
کسی که به تقدیر الهی گردن نهد و یا اینکه خودش را وقف الله کند باینکه شرک نورزد. (آلوسی)
منظور وجه یعنی صورتش برای الله باشد برای این استکه صورت انسان اشرف اعضای وی است پس منظور کل انسان است. (آلوسی)
وَهُوَ مُحْسِنٌ:
درحالیکه وی الله را طوری عبادت میکند که انگار وی تعالی را میبیند. (مظهری)
اولی را به عدم شرک معنی شد پس این را به عمل تفسیر کرده شود که معنی آیه چنین میشود که کسیکه ایما بیاورد و عمل صالح انجام دهد... (آلوسی)
برای عمل مقبول نزد الله دو شرط باید یافت شود یکی اخلاص عمل برای الله و دومی موافق شرع الله تعالی باشد که آن با تبعیت محمد رسول الله ص حاصل خواهد شد. برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: هر عملی که امر ما بر آن نباشد مردود است. (ابن کثیر)
فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ:
پس برای وی نزد الله، اجر و پاداشی که برای وی وعده داده شده، ثابت است.
وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ:
در آخرت برای آنان ترس و غمی نخواهد بود. (مظهری)
نه از اینکه در آینده برای آنان چه خواهد شد، غمی بر آنان است و نه از اینکه در گذشته چیزی را ترک کرده اند را ترسی نیست. (ابن کثیر)
برای آنان در آخرت ترسی نیست و از مرگ غمی نیست. (ابن کثیر)
در هر دو جهان بیم رسیدن مکروهی برای آنان نیست.
و از فوت مقصدشان نیز غمی نیست چراکه فوت نخواهد شد. (ابو سعود)
منظور این نیست که به آنان آنچه باعث غم و ترس میشود، عارض میشود ولی نمیترسند و غم نمیخورند بلکه آنچه باعث خواهد شد بر آنان عارض نمیشود. (ابی سعود)
وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَىٰ عَلَىٰ شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَىٰ لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَىٰ شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۚ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ﴿113﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یهود مدعی بودند که مسیحیان را در امر دین، جایگاهی نیست و مسیحیان نیز چنین ادعایی داشتند که یهود را در امر دین، جایگاهی نیست و این درحالی است که آنان یعنی هردو گروه کتاب منزل بر خود را خوانده بودند و میدانستند که این دو دین تصدیق کننده ی یکدیگر هستند و موید هم هستند و عینا همین گفتار از کسانی که اهل کتاب نیستند مثل مشرکین نیز همین قول را مدعی بودند و انبیاء خود را میگفتند که بر چیزی از امر دین نیستند پس معلوم میشود که اینان از کتاب الله استفاده ای نکرده اند و دچار کفر شده اند و الله تعالی در قیامت به آنها نشان خواهد داد که چه کسی بهشتی و چه کسی جهنمی است و در مورد اختلاف آنان نیز قضاوت خواهد کرد. قضاوت در اینجا این نیست که بگوید کدام یک برحق هستند چراکه هردو بر باطل هستند بلکه حق را در آن روز بریا آنان بیان خواهد نمود.

مستندات
گفته اند که یهود مدینه و مسیحیان نجران نزد رسول الله ص منازعه کردند تا اینکه صدای آنان بالا رفت و یهود گفتند: که مسیحیت دین نیست و به عیسی کفر ورزیدند و انجیل را انکار کردند و مسیحیان نیز گفتند که یهود در دین جایی ندارند و به موسی کفر ورزیدند و تورات را انکار کردند. برای بیان این منازعه این ایه نازل شد.(خازن)
ابن عباس گوید: آنان یعنی آن یهودیان و مسیحیان هردو درست گفتند چون هیچ یک از آنان بر امری از امر دین نیستند و اگر بر ان ادعا قسم یاد میکردند نیز حانث نمیشدند. (بحر العلوم)
وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ:
و این منازعه در حالی است که هر دو گروه کتاب الله را میخوانند و در آن چنین چیزی نیامده است.(خازن)
و همین دال بر این است که انان هرچند کتاب الله را میخوانند ولی با این اختلاف خود نشان دادند که به آن کفر ورزیده اند و آنان بر باطل هستند. (خازن)
گفته شده است که انجیلی که میسیحیان بدان ایمان دارند آنچه را که در تورات هست را اثبات میکند و همچنین به نبوت موسی اقرار دارد و همچنین بر آنچه که تورات امر کرده است نیز اقرار دارد و تقریر میکند و در طرف دیگر قضیه نیز چنین است یعنی تورات عیسی را بعنوان پیامبر قبول دارد. (خازن)
کسیکه کتاب الله را خوانده است بر وی حق این است که به کتابی از کتب الله کفر نورزد و ایمان بیاورد برای اینکه انجیل تصدیق کننده ی تورات است و تورات تصدیق کننده ی انجیل است. (رازی)
كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ:
مثل همین ادعای رد انبیاء، مشرکین عرب نیز پیامبر خود را انکار کردند و گفتند که رسول الله ص و اصحاب وی بر چیزی از دین نیستند. (خازن)
گفته شده است که امتهای دیگر از غیر دینان نیز همچین سخنی دارند و به انبیای خود میگفتند که شما بر چیزی از دین نیستید. (خازن)
پس راهی که این افراد کتاب خوان در پیش گرفته اند همان راهی است که کتاب نخوانها در پیش گرفته اند و آن انکار دین الله است. (الوجیز للواحدی)
فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ:
و در قیامت الله بین آنان حکم خواهد کرد که چه کسی بر حق بوده است و چه کسی بر باطل در آنچه که آنان در مورد امور دین، اختلاف میکردند. (خازن)
الله در قیامت به آنان عیانا نشان خواهد داد که چه کسی به بهشت میرود و چه کسی به جهنم میرود. (الوجیز للواحدی)
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَا ۚ أُولَٰئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ ۚ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿114﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ظالمترین اشخاص کسی است که مردم را از مسجد آمدن منع کند ودر خرابی مسجد بکوشد و این خراب کردن میتواند که منظور خراب کردن حقیقی آن باشد و تخریب کند و یا از نظر معنوی در خرابی آن سعی کند و آن اینکه امور غیر شرعی در آن انجام دهد و از عبادت الله خالی باشد و اینچنین اشخاص را باید که در وقت داخل شدن ترس در برگیرد حالا اگر خود نترسیدند بر مومنین لازم است که چنین حالتی به انان دست دهد، تا به فکر تخریب ظاهری و معنوی آن قصد نکنند بلکه همینکه بر خودشان آسیبی نرسد، راضی شوند و برای اینچنین اشخاص در دنیا خواری است و در آخرت عذبی بزرگ برای آنان مهیا است.

مستندات
{وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله}
روایت شده است که قریش رسول الله ص را از نماز خواندن در مسجد الحرام منع کردند و این آیه نازل شد. (الدر المنثور)
و در روایتی دیگر آمده است که مسیحیان مردم را از برپاداشتن نماز در بیت المقدس منع میکردند و نجاستها بر بیت المقدس میریختند. (الدر المنثور)
گفته اند که آنان رومیان بودند بختنصر یاری کردند تا بر بیت المقدس چیره شد، و از نماز خواندن در آن منع کرد. (الدر المنثور)
منظور از عمارت مسجد، تزیین آن و درست کردن شکل ظاهری آن نیست بلکه عمارت مسجد با ذکر الله در آن است و اجرای شرع خدا در آن و پاک داشتن آن از پلیدی و شرک است. (ابن کثیر)
{أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُم أَن يدخلوها إِلَّا خَائِفين}
آنان که اینکار را انجام داده اند در وقت داخل شدن به آن مسجد، ترس بر آنها مستولی میشود و آمده است که رومی در زمین نیست که در وقت داخل شدن به بیت المقدس نترسد که گردنش را بزنند و دیگر اینکه مجبور به پرداخت جزیه شدند. (الدر المنثور)
مسیحی وارد بیت المقدس نشود مگر اینکه وی را ترس دربرمیگیرد. (الدر المنثور)
منظور خبر نیست بلکه امر است یعنی وقتی شما بر مساجد حاکم شدید کاری کنید که این منع کنندگان وقتی وارد آن میشوند احساس ترس کنند.
برای همین است که در سال فتح مکه رسول الله ص دستور فرمودند که از این پس هیچ مشرکی حق ورود به مسجد الحرام را ندارد.(ابن کثیر)
گفته اند که این بشارت است مسلمانان را که آنان بر مسجد الحرام و مساجد دیگر مستولی خواند گشت و این مشرکین را ترس در بر خواهد گرفت و این امر محقق شد. (ابن کثیر)
{لَهُم فِي الدُّنْيَا خزي}
از سدی: خواری دنیایی آنان این است که وقتی حضرت مهدی قیام کند پس بر قسطنطنیه مستولی شود و انان را خواهد کشت. (الدر المنثور)
خواری آن مسیحیان این است که جزیه دهند در حالیکه بر انان ذلت است آن عمل. (الدر المنثور)
مظور هر نوع ذلت در دنیا است و ذلت خاصی منظور نیست همچنانکه رسول الله ص دعا میفرمودندک اللهم عاقب امور ما را خیر گردان و از ذلت و خزی دنیا و عذاب آخرت محفوظ بدار.
وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ:
عذاب عظیم منظور، آتش است. (نسفی)
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿115﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

تمامی انحاء و جهات زمین از برای الله است و الله مالک و متولی آن است و در دعاء و ذکر به هرمکانی رو کنید همان جهت الله است و الله مثل دیگر اشیاء نیست که جهت داشته باشد بلکه به هر طرف رو کنید همان است و در نماز نفل نیز میتوانید به هرجهتی که مرکبتان میرود رو کنید و نماز بخوانید و تغییر قبله چیز عجیبی نیست چون الله جهت ندارد تا بگوییم که این جهت درست و آن یکی درست نیست و تعیین کعبه بعنوان قبله ی برای اختلاف نکردن است و وقتی قبله مشتبه شد فکر انسان قبله است حتی اگر بعدا معلوم شود که اشتباه بوده است نیز بر وی اعاده ی نماز نیست و الله تعالی رحمتش وسیع است و بر همه چیز احاطه دارد و عالم و داناست و خود میداند چه کسی چه منظوری از عمل خود دارد.

مستندات
وقتی تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه صورت گرفت یهود بر مسلمانان ایراد گرفتند که اینان قبله ی مشخصی ندارند و هر روز به طرفی رو میکنند پس آیه در رد آنان نازل شده است. (بغوی)
از ابن عمر روایت شده است که این آیه در مورد مسافری که نمازش را بر بالای مرکب خود خوانده بود نازل شده است. (بیضاوی)
در مورد نماز نفل مسافر است که به وی اجازه داده شده است که به هرجهت خواست نماز گزارد. (بغوی)
و گفته اند که بر قومی جهت قبله مشتبه شد و هرکس به سویی خواند و صبح که شد معلوم شد که آنان قبله را اشتباه کرده بودند و این آیه نازل شد. (بیضاوی)
و گفته اند که این ایه مقدمه چینی است برای اعلام تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه و تنزیه الله تعالی از اثبات جهت برای وی تعالی است. (بیضاوی)
در اوایل اسلام مسلمانان اختیار داشتند که در نماز به هرجهتی که خواستند رو کنند و رسول الله ص جهت بیت المقدس را اختیار کرده بود و بعدا کعبه بعنوان قبله تعیین یافت. (نسفی)
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ:
منظور تمام ناحیه ها و جهتهای زمین است و اگر شما از برپا داشتن نماز در مسجد الحرام منع شدید پس در هر کجای زمین میتوانید اقامه ی نماز کنید زیرا تمامی زمین را برای شما مسجد قرار داده ام. (بیضاوی)
یعنی الله تعالی مالک و متولی سرزمین مشرق و مغرب زمین است یعنی تمام زمین است. (نسفی)
فَأَيْنَما تُوَلُّوا:
از هر مکانی رو به طرف قبله کردید.. (بیضاوی)
فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ:
پس از همان رو به الله کرده اید و رو به قبله کردن مختص یک مکان نیست و از هرکجا که رو به قبله کردید همان درست است. (بیضاوی)
و یا اینکه از هرکجا رو کنید الله مطلع است که چه میکنید. (بیضاوی)
در دعاء و ذکر غیر از نماز به هر طرف که رو کنید همان جهت الله است. (نسفی)
وقتی آیه ی ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: 60] نازل شد پرسیدند به در دعا به کدام طرف رو کنیم، آیه نازل شد. (بغوی)
إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ:
الله فراخ است به احاطه داشتن بر همه ی اشیاء. (بیضاوی)
و یا رحمتش همه را در بر میگیرد. (بیضاوی)
عَلِيمٌ:
به مصالح بندگانش داناست و به اعمال آنها در هر مکانی که باشد. (بیضاوی)
وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا ۗ سُبْحَانَهُ ۖ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ﴿116﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از گمراهیهای دیگر ادیان غیر اسلامی این است که آنان برای الله، فرزند قائل شده اند و الله تعالی از این افترای آنان مبرا و پاک و منزه است بلکه آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد برای الله، بنده هستند و مملوک هستند و همه ی آنان در تقدیر الله تعالی هستند و از آن نمیتوانند خارج شوند چراکه همه کهنه میشوند و فانی میشوند و انسان پیر میشود و چاق و لاغر میشود و غنی و فقیر میشود و بعضی اوقات فکر میکند که خودش این اعمال را انجام میدهد ولی حقیقت امر این است که همه به تقدیر الله است وبرای همین میبینیم که بعضی نمیتوانند از فقر جدا شوند ویا چاق نمیتواند لاغر شود و بالعکس پس همه ی اینان به وجود قدرت مطلق تاثیر گذار دلالت دارند و همه ی این امور نشان میدهد که همه مخلوق وی تعالی هستند و آن قدرت مطلق، یگانه است.

مستندات
آیه بیان میدارد که این سه گروه یهودیان و مسیحیان و مشرکین در گمراهی دیگری نیز شریک هستند و آن ادعای ثبوت فرزند برای الله تعالی است. (التحریر و التنویر)
وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً:
در مورد یهود نازل شده است که گویند: عزیر پسر الله است و در مورد مسیحیان است که گویند: مسیح فرزند الله است و در مورد مشرکین عرب است که گویند: فرشتگان دختران الله است. (خازن)
ادعای آن گمراهان را با کلمه ی اتخاذ یعنی فرزندی گرفته است بیان میدارد تا نشان دهد که فرزندی نیست چون فرزند بدون اختیار متولد میشود و فرزند گرفتنی نیست و این نشان میدهد که ادعای آنان چیزی جز یک ادعای مسخره نیست و این را در علم جدل به فساد وضع تعبیرک کنند.(التحریر والتنویر)
سُبْحانَهُ:
پاک است الله از این افترائات. (خازن)
بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ:
بلکه آنچه در آسمانها و زمین است برای الله، بنده هستند و مملوک هستند. (خازن)
كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ:
اهل آسمانها و زمین، همه مطیع الله هستند و به بنده ی الله بودن اقرار دارند. (خازن)
اصل قنوت اطاعت همراه با فروتنی است و گفته اند که قنوت یعنی قیام پس معنای آیه چنین میشود که همه ی اهل آسمانها و زمین برای گواهی دادن برای الله قیام کرده اند و همه به یگانگی الله اقرار دارند. (خازن)
گفته شده است معنی آن این است: همه مسخر هستند به آنچه الله برای آن چیز خلقشان کرده است. (خازن)
منظور مطیع بودن تمامی اهل آسمانها و زمین، بعضی گفته اند که این امر در قیامت خواهد بود. (خازن)
همه در گرو تقدیر و مشیئت الله هستند و نمیتوانند از مشیت الهی خارج شوند پس کسانیکه شأن آنان این است با الله نخواهند توانست که برابری کنند.(ابی سعود)
همه در روز قیامت برای الله بپا میخیزند. (ابن کثیر)
همه به معبودیت الله اقرار دارند. (ابن کثیر)
بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ وَإِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ﴿117﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی مخترعی است که آسمانها و زمین را بدون هیچ زمینه ای خلق کرده است و از روی تقلید نبوده است و یا از روی قانونی تبعیت نکرده است بلکه امر وی تعالی این است که چیزی را میخواهد پس میشود همانند آنکه مثلا بگوید: شو پس میشود.

مستندات
بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ:
الله پدید اورنده است آسمانها و زمین را بدون اینکه مشابه آن قبل خلق آنان بوده باشد و با پیروی از قانونی سابق نیز انجام نداده است. (ابی سعود)
وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ:
وقتی الله تعالی چیزی اراده کند پس کافی است که بگوید: بشو پس میشود و منظور حقیقت گفتن این کلمه منظور نیست بلکه منظور نشان دادن راحتی به وقوع پیوستن امر الله تعالی است. (ابی سعود)
و این بدیع بودن را میرساند زیرا که احتیاجی به تفکر ندارد و هیچ درنگی در آن نیست. (ابی سعود)
وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۘ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ ۗ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ﴿118﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کفار زمان رسول الله ص چه یهود و چه ترسا و چه مشرک، درخواستهایی میکردند تا بدان وسیله کفر خود را توجیه کنند و بعضی گفتند که الله را خبر کن تا با ما سخن گوید و به نبوت تو شهادت دهد و گفتار اینچنینی از کفار گذشته نیز صادر شده است و کفار آن زمان و این زمان تفاوتی ندارد و یک نوع کفر دارند و این درحالی است که نشانه های آشکار برای آنان فرستادیم اگر دنبال حقیقت بودند یقین میداشتند. و اینکه به درخواستهای آنان جواب داده نمیشود یکی اینکه در مورد بنی اسرائیل اکثر درخواستهای آنان اجرا شد ولی در کفر فرو رفتند و گردنکشی آنان بیشتر شد و وجه دیگر آن اینکه اگر قرار باشد که هرکه هرچه خواست برایش برآورده شود از وظیفه ی هدایت و بیان طریق مستقیم مشغول میماندند.

مستندات
وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ:
کسانیکه یگانگی الله را نمیدانند که همان کفار باشند که جاهل هستند گویند: الله با ما سخن نمیگوید تا به ما خبر دهد که تو ای محمد، فرستاده ی الله هستی؟ یا اینکه نشانه ای نمیفرستد تا بدانیم که تو پیامبر هستی؟(بحر العلوم)
رَافِعُ بْنُ حُرَيملة یهودی به رسول الله ص گفت: ای فرستاده ی الله هستی پس به الله بگو با ما سخن بگوید و ما بشنویم پس این آیه نازل شد. (ابن کثیر)
گویندگان این سخن گفته اند که یهودیان هستند و دیگری گفته است که مسیحیان هستند و بعضی گفته اند که مشرکان عرب بوده اند. (بغوی)
كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ:
مثل همین قول را کسان قبل از اینان گفتند وقتی که یهود به حضرت موسی گفتند که الله را به ما عیانا نشان بده. (بحر العلوم)
تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ:
قلبهای آنان شبیه هم است در سنگدلی و کفر ورزیدن. (بحر العلوم)
در درخواستهای محال کردن از انبیاء خود شبیه کفار گذشته هستند. (بغوی)
قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ:
همانا در تورات نشانه های نبوت تو را بیان کرده ایم . (بحر العلوم)
گفته میشود که پیامبری را قبل رسول الله ص معجزه ای نبوده است مگر اینکه در رسول الله ص وجود داشته است. (بحر العلوم)
لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ:
برای مومنان از اهل تورات و یا برای هرکس که وی را عقل و قدرت تمیز راست و دروغ باشد. (بحر العلوم)
إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا ۖ وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ ﴿119﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا ما تو را همراه با حق که قرآن و اسلام از جمله ی ان است، فرستادیم و وظیفه ی تو بشارت مومنان و بیم دادن کفار است و از تو در مورد اینکه فلانی چرا ایمان نیاورد سوالی نخواهد شد و تو نیز از ما مپرس که عذاب آنان خیلی شدید است که قابل وصف نیست.

مستندات
برای تسلی خاطر رسول الله ص است یعنی اینکه آنچه بر رسول الله ص واجب است این است که مومنان را بشارت بهشت دهد و کفار را از عذاب آخرت بیم دهد و اینکه کسی کفر میورزد برای رسول الله ص ضرری ندارد. (المنیر للزحیلی)
رسول الله ص فرمودند اگر الله تعالی بر یهود عذاب میفرستاد، ایمان میآوردند که در جواب این آیه نازل شد. (قرطبی)
برای بیان حقایق تو را فرستاده ایم. (المنتخب)
منظور از حق، قرآن است. (ابی سعود)
حق را به قرآن و اسلام تفسیر کرده اند و بر عموم حق دانستن بهتر است.(آلوسی)
تو را با شریعت نورانی و دین استوار فرستادیم. (صفوة التفاسیر)
وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ:
تو مسوول ایمان کفار نیستی بعد از اینکه در دعوت آنان سعی خود را بجای آوردی. (صفوه التفاسیر)
تو را بخاطر اعمال کفار مواخذه نخواهد شد. (الوسیط للطنطاوی)
جحیم: آتش افروخته شده. (الوسیط للطنطاوی)
طبق قرائتی تسأل به صیغه ی نهی معنی آیه چنین میشود: در مورد صاحبان جحیم، از ما مپرس و این برای اعلام شدید بودن عذاب کفار است. (آلوسی)
وَلَنْ تَرْضَىٰ عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ۗ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَىٰ ۗ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ۙ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ ﴿120﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از یهودیان و مسیحیان از تو راضی نخواهند شد هرچند برای آنان معجزه نشان دهی و آنان دنبال چیزی جز تبعیت تو از آنان نیستند و هیچگاه راضی نخواهند شد و بر فرض محال اگر از آنها تبعیت کنی مثلا در امر قبله با آنان همراهی کنی، در اینصورت برای تو کمک رسانی نخواهد بود تا تو را پیروز گردانند و مانعی از عذاب الهی نخواهد بود، و خطاب قرار دادن رسول الله ص به تهدید نشانگر این است که ایشان از خود چیزی نمیگویند بلکه همه به امر الهی است و اگر در مقابل این امر حتی فکری از خود ایشان سربزند، بداند که وی را مانعی از عذاب نیست و هرکس که پیامبر باشد چنین خواهد بود و کسی که از خودش چیزی بگوید خودش را تهدید نخواهند کرد و دیگر اینکه وقتی رسول الله ص با آن مقام در مورد همراهی کردن با اهل کتاب موجب چنین تهدیدی است پس امت وی باید بدانند که چه در انتظار انان خواهد بود.

مستندات
گفته اند که یهود و مسیحیان از رسول الله ص فرصت میخواستند و رسول الله ص چشم امید به این داشت که ایمان خواهند آورد و این آیه نازل شد. (خازن)
معنی آیه این است که تو هرچند به آنان فرصت دهی آنان به از تو تبعیت نخواهند کرد بلکه آنان با این فرصت خواستن قصد تعلل دارند و از تو چیزی جز تبعیت از آنان نمیخواهند. (خازن)
از ابن عباس این آیه در مورد بحث قبله است یعنی وقتی رسول الله ص رو به بیت المقدس نماز میگذاردند، اهل کتاب امید داشتند که رسول الله ص از آنان تبعیت کند و وقتی رو به کعبه نمودند دیگر نا امید شدند. (خازن)
وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ
یهودیان از تو راضی نخواهند شد مگر وقتی که تو یهودی شوی و ترسایان راضی نخواهند شد مگر اینکه تو مسیحی شوی. (خازن)
تا وقتی به قبله ی آنان نماز نخوانی از تو تبعیت نخواهند کرد. (بحر العلوم)
از آیه فقهاء چنین استنباط کرده اند که اهل کفر همه یک ملت حساب میشوند و مسلمانان یک امت پس مسلمان از غیر مسلمان ارث نبرد و ادیان دیگر از یکدیگر ارث میبرند زیرا ملت واحد هستند یعنی یهودی و مسیحی و غیر آن فرقی با یکدیگر ندارند و کافر هستند. (ابن کثیر)
غرض آنان از مطرح کردن و درخواست نشانه ها از تو برای ایمان آوردن نیست بلکه تا از انان تبعیت نکنی از تو راضی نخواهند شد. (قرطبی)
قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى:
به آنان بگو دین الله که اسلام باشد، صحیح است که به آن هدایت گفته شود.(خازن)
وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ:
ای محمد اگر از هوای آنان که همان به تبعیت کردن تو از آنان است، تبعیت کنی و این تبعیت بعد آن باشد که بیان برای تو آمد که دین الله دین اسلام است و قبله ی قبله ی ابراهیمی است، تو را کسی نیست که امر تو را ولایت کند و آن را درست کند و کسی نیست که تو را یاری کند و از عذاب الله مانع شود. (خازن)
این تهدید رسول الله ص است هرچند که تبعیت از ایشان صادر نخواهد شد ولی میتواند که همین تهدید را یکی از صارفه های آن دانست . (رازی)
خطاب به رسول الله ص برای تادیب امت وی است زیرا مقام آنان از مقام رسول الله پایین است. (قرطبی)
اگر از آنان تبعیت کرده و یهودیت یا مسیحیت را برای جلب رضایت آنان انتخاب کنی بعد اینکه برای تو بیان کفر و گمراهی آنان برای تو بیان شد ، در اینصورت تو را یاور و مانعی از عذاب الله نخواهد بود. (طبری)
و اگر تو بعد بیان شدن کعبه بعنوان قبله از اهل کتاب تبعیت کنی،.... (بحرا لعلوم)
در مورد این خطاب گفته اند که هرچند طرف سخن رسول الله ص است ولی حقیقتا امت ایشان میباشد. (خازن)
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَٰئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ ۗ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ ﴿121﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه به آنان کتاب داده شده است از قبیل یهودیان و مسیحیان، آنانکه به آنچه در کتب آنان از احکام هست، عمل میکنند و قرائت موافق نزول آن دارند و به آن ایمان آورده اند و حق تلاوت آن را ادا کرده اند، آنان کسانی هستند که واقعا به آن کتب ایمان دارند و حال که رسول آخر زمان آمده است چون به آنچه میخوانند ایمان دارند به این رسول نیز ایمان میآورند و کسانیکه کفر ورزیده اند و بر خلاف گروه اول عمل کرده اند، قطعا آنان زیان کشانند چرا که در آخرت به آتش جهنم میروند.

مستندات
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَٰئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ:
از ابن عباس: در شأن اهل کشتی که با جعفر از حبشه آمدند نازل شده است که چهل تن بوده اند که سی و دو نفر آنان از حبشه بوده و هشت نفر از راهبان شام بوده اند که بحیرای راهب یکی از آنان بوده است. (خازن)
و گفته اند که در شأن اهل کتابی که اسلام آورده بودند؛از قبیل عبدالله پس سلام و یاران وی؛ نازل شده است. (خازن)
و گفته شده است که منظور اصحاب رسول الله ص هستند. (خازن)
و گفته اند که منظور تمام مومنین هستند. (خازن)
از اهل کتاب یهودی و مسیحی کسانی هستند که حقیقتا ایمان آورده اند و کتاب خود را درست متوجه شده اند و آنان به محمد یا به قرآن و یا به کتاب خودشان که باعث هدایت آنان شده است، ایمان میآورند. (اوضح التفاسیر)
يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ:
یعنی کتاب الهی را همانطور که نازل شده است بدون تحریف و بدون تبدیل صفات ذکر شده برای رسول الله، را تلاوت میکنند. (خازن)
یعنی از کتاب الله تبعیت میکنند باینکه حرام آن را حرام میدانند و حلال آن را حلال میدانند و به آیات محکم عمل میکنند و به آیات متشابه ایمان میآورند. (خازن)
یعنی صفت رسول الله را آنچنان که در کتبشان آمده بیان میکنند. (ثعلبی)
از حضرت عمر: هرگاه به ذکر جنت در قرآن میگذرند طلب بهشت میکنند و هرگاه بر آیه ی بیان عذاب میگذرند از آن پناه میطلبند. (ابن ابی حاتم)
آنچنانکه نازل شده است، قرائت میکنند و کتمان نمیکنند. (ابن ابی حاتم)
یعنی حق تدبر در آن ادا میکنند و در معاتی و حقایق آن تفکر میکنند. (خازن)
أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ:
آن موصوفان به این صفات، آن را تصدیق میکنند. (خازن)
اگر آیه را در مورد اهل کتاب بگوییم پس معنی چنین است که آن موصوفان، به رسول الله ص ایمان میآورند. (خازن)
وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ:
هر کس فرائض الله و نبوت محمد ص، را انکار کند، آن موصوفان، زیان کارانند، چرا که کفر را بجای ایمان گرفته اند. (خازن)
در آخرت، زیانکارانند. (ابن ابی حاتم)
يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ ﴿122﴾
الْبَقَرَة
مستندات
وقتی خطاب بنی اسرائیل را با یادآوری نعمتهای خود برای آنان شروع کرد پس پایان سخن را نیز دوباره با تکرار نعمتهای قبلا برشمرده به پایان رساند تا نصیحت کامل شود و این نوعی اعلام است که قصه ی آنان را جمع بندی کرده است. (مظهری)
{واتقوا}
بترسید از اینکه اگر ایمان نیاورید. (ابی سعود)
{يَوْمًا لاَّ تَجْزِى}
در آن روز (ابی سعود)
{نَفْسٌ}
نفسی(ابی سعود)
{عَن نَّفْسٍ}
نفس دیگر. (ابی سعود)
{شَيْئاً}
چیزی را دفع نتواند کرد. (ابی سعود)
{وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ}
و از آنان فدیه قبول کرده نشود.(ابی سعود)
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ ﴿123﴾
الْبَقَرَة
مستندات
وقتی خطاب بنی اسرائیل را با یادآوری نعمتهای خود برای آنان شروع کرد پس پایان سخن را نیز دوباره با تکرار نعمتهای قبلا برشمرده به پایان رساند تا نصیحت کامل شود و این نوعی اعلام است که قصه ی آنان را جمع بندی کرده است. (مظهری)
{واتقوا}
بترسید از اینکه اگر ایمان نیاورید. (ابی سعود)
{يَوْمًا لاَّ تَجْزِى}
در آن روز (ابی سعود)
{نَفْسٌ}
نفسی(ابی سعود)
{عَن نَّفْسٍ}
نفس دیگر. (ابی سعود)
{شَيْئاً}
چیزی را دفع نتواند کرد. (ابی سعود)
{وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ}
و از آنان فدیه قبول کرده نشود.(ابی سعود)
وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ ﴿124﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بیاد بیاور که الله تعالی ابراهیم را به انواع بلایا امتحان نمود و ابراهم همه را به نحو احسن انجام داد و برای همین به درجه ی امامت برای تمامی امتهای زمان خود و بعد خود نائل شد و این مسلم است چراکه به ادیان اهل کتاب و مسلمانان، ادیان ابراهیمی گفته میشود و دیگر اینکه ابراهیم مورد احترام تمامی ادیان حتی مشرکان میباشد و همه به نحوی خود را منسوب به ابراهیم میدانند و وقتی از امتحان سربلند بیرون آمد، الله تعالی به وی خبر داد که وی مقتدای عالمیان گشته است و در این موقع بود که حضرت ابراهیم برای فرزندان خود نیز از این امامت بخصوص تقاضا کرد و الله تعالی تلویحا قبول شدن دعای ایشان را اعلام کرد و فرمود که البته ظالمان نمیتوانند این امامت یعنی نبوت را نائل شوند و اینکه بعضی که هرجا کلمه ای ببینند مدعی میشوند که این دلیل ادعای آنان است باید گفت که امامت به چندین معنا میاید و یکی از آنها طریق وراه است پس اگر قرار باشد هرکس بدن در نظر گرفتن سیاق کلام از خود برداشت کند پس شخصی میتواند ادعا کند منظور از امامت همین راه بودن است و دیگر اینکه در آیه ی هفتاد و چهار سوره ی فرقان یکی از صفات پسندیده ی مومنان(همه ی مومنان ) آمده است که آنان در دعای خود درخواست دارند که از فرزندان آنان نیز امامت برای متقین داده شود پس امامت اگر به معنی نبوت باشد همچنانکه در این آیه ی مورد تفسیر ما هست، پس با تعیین الله است و خاص است و اگر امامت به معنی پیشوایی و رهبری باشد پس برای تمامی مومنان ثابت است. معنای ظالم بنا بر امامت مورد نظر تفاوت دارد مثلا کافر که ظالم کامل است پس امامت در هیچ چیز را ندارد ولی اگر منظور از امامت نبوت باشد پس ظالم به معنی مرتکب گناه کبیره نیز نمیتواند به درجه ی نبوت برسد و در مورد خلافت و رهبری اگر نماز بخواند و زکات دهد خروج بر علیه وی جایز نیست و اگر در قضاوت باشد پس فاسق صلاحیت قضاوت ندارد.

مستندات
{وَإِذِ ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات}
شروع در بیان اینکه هدایت محمد همان هدایت مورد نظر است که بر پایه ی توحید است و اسلام است همان اسلامی که دین ابراهیم است و شروع در بیان اینکه آنچه اهل کتاب از عقاید دارند باطل هستند و بیان اینکه آنان ادعا میکنند که بر دین ابراهیم هستند، دروغی بیش نیست زیرا آنچه از ابراهیم و دیگر انبیاء از سخنان صادر شده است چیزی غیر از یگانگی الله و اسلام و بطلان شرک، نیست و بیان اینکه این نبی(محمد) همان پیامبری است که حضرت ابراهیم دعا کرده بود که برای فرزندان وی برگزیند. (ابی سعود)
{وَإِذِ ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات}
برای بنی اسرائیل از مواردی که حضرت ابراهیم مورد امتحان واقع شده است خبر ده که همه خبر از توحید دارند و بر رد شرک دلالت دارند تا حق را قبول کنند و آنچه از باطل که در آن هستند را ترک گویند. (ابی سعود)
خطاب بنی اسرائیل با بیان امتحان واقع بر حضرت ابراهیم برای این است که آنان خود را منسوب به حضرت ابراهیم میدانند پس یادآوری میشود تا در افعال و گفتار به حضرت ابراهیم اقتدا کنند. (ابی سعود)
امتحان گرفتن الله تعالی برای انتخاب بنده یکی از دو راه خوب و بد است والا الله تعالی به عاقبت امور عالم است. (ابی سعود)
ابراهیم اسم عجمی است و سهیلی گوید که در بیشتر موارد زبان سریانی و عربی در الفاظ موافق هستند و یا نزدیک هم هستند همین ابراهیم معنای آن اب راحم یعنی پدر مهربان است برای همین است که حضرت ابراهیم و همسرش ساره سرپرستان کودکان مومنان که در کودکی فوت شده اند، هستند. (ابی سعود)
در مورد کلماتی که حضرت ابراهیم با آنها مورد امتحان قرار گرفته اختلاف کرده اند که چه هستند:
طاووس از اب عباس: ده خصلت بوده است که در شرع ابراهیم بر آنان فرض بوده اند که در شرع ما سنت هستند پنج مورد آن در سر است: 1-مضمضمه کردن(دهان را شستن)2-استنشاق(بینی را شستن)3-فرق سر 4-چیدن سبیل 5-مسواک زدن. و پنج دیگری در بدن است: 6-ختنه کردن 7-تراشیدن موی زاید شرمگاه 8-کندن موی زیر بغل 9-ناخن گرفتن 10-با آب استنجاء کردن. (ابی سعود)
در خبر آمده است که ابراهیم اولین کسی است که سبیل را چیده است و اولین کسی است که ختنه کرده است و اولین کسی است که ناخنش را گرفته است. (ابی سعود)
عکرمه از ابن عباس گوید: به این دین کسی نتوانسته است که کامل عمل کند بغیر از حضرت ابراهیم و الله تعالی به سی نوع خصلت وی را مورد امتحان قرار داده است، که همه از خصلتهای اسلامی هستند.
ده خصلت در سوره توبه آیه ی 112 بیان شده است. (ابی سعود)
در آن آیه این صفات ذکر شده است: 1-تائب بودن 2-عابد بودن3-حامد (ستایشگر) بودن4-روزه دار بودن 5-راکع بودن 6- ساجد بودن 7- آمر به معروف بودن 8- ناهی از منکر بودن 9-نگهدارنده ی حدود الله بودن.
کلا نه صفت ذکر شده است حالا اینکه صفت دهم چیست معلوم نیست.
شاید که همان بشارت دهنده ی مومنان بودن باشد که در آخر آیه آمده است. (نگارنده)
ده آن در سوره ی احزاب آیه ی 36: (ابی سعود)
1-مسلمان بودن 2- مومن بودن 3-قانت بودن= مطیع بودن و در مقام عبادت همت گماردن 4-صادق بودن 5-صابر بودن 6-خاشع بودن (خدا ترس بودن) 7-صدقه دهنده بودن 8-روزه دار بودن (در ده خصلت اولی نیز آمده است البته اگر سائح را به روزه دار بودن بگیریم) 9-عفیف بودن یعنی پاک دامن بودن. 10- بسیار ذکر کننده ی الله بودن. (نگارنده)
و ده آن در سوره مومنون آیات 1تا 9 و سوره ی معارج آیات 23تا 34. (ابی سعود)
1-دوامت بر اقامه ی نماز با رعایت تمامی شرایط آن 2-زکات اموال را به سائل و محروم دادن 3-ایمان به روز رستاخیز 4-از عذاب الهی در ترس بودن 5-کسانیکه شرمگاه خود نگه از کسان بغیر از همسران و کنیزان خود 6- امانت دار و عهد نگهدار بودن 7-به شهادت و گواهی خود وفادار بودن 8- بر نماز خود پایداری کردن.
حالا بین خصلت اول و دوم تکرار است و البته برای تاکید استقامت بر نماز است ولی با تکرا هشت خصلت شده است و اگر امانت داری و وفای به عهد را جدا بدانیم پس با تکرار نماز باز نه خصلت میشود. اگر آن عفت جنسی را به دو بخش تقسیم کنیم یعنی یک خصلت این است که بر مکان حرام صرف نمیکنند و خصلت دیگر را اینکه از همسران خود و کنیزان خود دریغ نمیکنند، بگیریم با تکرار نماز ده خصلت میشود و یا اینکه حق معلوم که همان زکات است را به سائل دادن یک خصلت و به محروم یعنی فقیر دادن خصلتی دیگر بگیریم با تکرار نماز ده خصلت درست میشود و تکرار نماز با توجه به سوره ی مومنون برداشته میشود چراکه در مومنون رعایت خشوع در نماز است که با دوامت کردن بر نماز فرق دارد.(نگارنده)
و گفته اند که مواد امتحانی حضرت ابراهیم عبارت بودند از: خورشید و ماه و ستارگان (که به مردم خود نشان داد نمیتوانند پروردگار وی باشند) و ختنه شدن در کهنسالی و در آتش انداخته شدن (توسط نمرود) و امر به ذبح فرزند شدن و هجرت از دیار خود (رها کردن هاجر و اسماعیل در مکه).(ابی سعود)
جملات و کلمات بین دو پرانتز از نگارنده است.
و گفته شده است که مواد امتحانی عبارت بودند از: مناظره ی وی با قوم مشرک خود و نماز و زکات و روزه و میزبان مهمان بودن و صبر کردن به آن. (ابی سعود)
گفته اند: مناسک حج بوده اند: از قبیل طواف و سعی و رمی و احرام و وقوف عرفه و مناسک دیگر حج بوده است. (ابی سعود)
گفته اند منظور اموری است که در سور ه ی شعراء ذکر شده است در آیات 78 تا 83. (ابی سعود)
گفته اند که در سن هشتاد سالگی ختنه کرده اند. (مسند احمد)
و روایت شده است که در سن صد و بیست سالگی بوده است. (آلوسی)
و در مورد اینکه این امتحان قبل نبوت بوده یا بعد آن دو قول ذکر کرده اند. (ابی سعود)
فَأَتَمَّهُنَّ:
به بهترین صورت انجام داد بدون تفریط و بدن تهاون. (ابی سعود)
{قَالَ إِنّى جاعلك لِلنَّاسِ إِمَامًا}
امام کسی که به وی اقتدا کرده میشود و هر پیامبری برای امت خود امام است و امامت حضرت ابراهیم عمومی و ابدی است چراکه پیامبری بعد ایشان نیامد مگر اینکه از نوادگان وی بود و از وی تبعیت میکرد. (ابی سعود)
امامت یعنی قدوه(پیشوا و مقتدا) به ریسمان بناء امام گفته میشود و به راه نیز امام گفته میشود پس منظور آیه این است: در مواردی مورد امتحان قرار گرفتی و انجام دادی، تو را مقتدای مردم قرار داده ام. (قرطبی)
در اینکه منظور از امامت در این آیه، نبوت است به چند وجه ثابت است:
1-وقتی فرمود برای مردم پس باید امامت وی عمومی باشد چراکه اگر رسول نباشد و دین مستقلی نداشته باشد، پس ماموم خواهد بود نه امام.
2-آیه نشان میدهد که در همه چیز امام است و این فقط برای انبیاء است.
3-انبیاء، امام هستند چراکه مردم از ایشان تبعیت میکنند و در هفتاد و سه ی انبیاء فرموده است وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا یعنی آنان را امامان قرار دادیم که به امر ما هدایت میکنند.
خلفا نیز امام هستند از اینجهت که بر مردم اطاعت آنان واجب است.
قاضیان و فقیهان نیز امام هستند چراکه در محلی هستند که بر مردم، اطاعت از آنها واجب است.
و حتی به افرادی که به گمراهی فرامیخوانند نیز امام گفته شده است؛ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ [الْقَصَصِ: 41]؛ چراکه تابعانی دارند. پس با این تفاصیل نبوت در بالاترین حد امامت ایستاده است پس در این آیه واجب است که بر نبوت حمل شود.(رازی)
اینکه بجای اینکه بفرماید رسول، فرموده است امام برای بیان این نکته است که رسالت ایشان برای امتی که برای آنان ارسال شده، به طریق تبلیغ نفع میرساند و به بقیه امتها به طریق اقتدا نفع خواهد رساند زیرا ابراهیم سفرهای زیادی داشته است و مورد احترام امتها است و بالتبع محترم مقتد میشود. (التحریر و التنویر)
بعضی با این آیه استدلال کرده اند که امامت جز با تنصیص بر امام از طرف الله تعیین نشود و جواب آن : بیان شد که منظور از امامت نبوت است نه مطلق امامت و دیگر اینکه در این ایه، طریق امامت بیان شده است نه تنصیص بر امامان و در این بحثی نیست؛یعنی در این آیه بیان کرده است که امام از ظلم باید خالی باشد و اسم امام را نگفته است و ادعای خصم، تعیین به اسم است که در این آیه دلالتی نیست؛ که در این آیه به رد یا اثبات سخنی از آن نگفته است. (رازی)
{ قَالَ وَمِن ذُرّيَتِى}
ابراهیم گفت بعضی از فرزندانم را نیز امام بگردان. (ابی سعود)
و یا گفت: از فرزندانم من چه میشود؟ (ابی سعود)
{ قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظالمين}
الله تعالی جواب داد: ظالمان فرزندانت آن به دست نخواهند یافت. (ابی سعود)
از ابن عباس: هیچ عهدی بر تو نیست که بر کسیکه بر تو ظلم کند تو از آن اطاعت کنی. (ابن کثیر)
با ظالمان عهدی نیست و اگر هم باشد آن را نقض کن. (ابن کثیر)
ار قتاده: در آخرت عهد الله شامل حال ظالمان نخواهد شد ولی در دنیا ممکن است چراکه رسیده است و خورده اند و زندگی کرده اند. (ابن کثیر)
منظور از عهد، امامت است و امامت در آیه چیزی جز نبوت نیست. (آلوسی)
منظور از عهد: 1- از ابن عباس: نبوت.2-از سُدّی و مجاهد: امامت. 3-از قتاده: ایمان. 4-از عطاء: رحمت. 5- از ضحّاک: دین الله. 6-گفته شده است: امر الله است. (قرطبی)
منظور از عهد در این آیه فقط میتواند به معنی وعده ی موکد است هرچند در مواضع دیگر ممکن است به معانی دیگری آمده باشد. (التحریر و التنویر)
و از دقیق بودن قرآن است که در اینجا به عهد تعبیر کرده است زیرا یهود چنین زعم داشتند که الله تعالی با ابراهیم عهد کرده است که همراه فرزندانش باشد و این آیه هرچند برای توبیخ مشرکین است ولی تعریض به بنی اسرائیل نیز دارد. (التحریر و التنویر)
منظور از امامت در این آیه، نبوت یا معنایی عامتر از آن است که به معنی سلطنت و امامتی که امامیه اختراع کرده اند و این ادعای آنان در هیچ لغتی و در هیچ اصلی وجود ندارد. (مظهری)
عهد نامیدن برای بیان این مطلب است که امامت به معنی نبوت، امانت الله است و آن عهدی است که جز الله آن را تعیین نکند. (آلوسی)
در اینکه کسانی را که به نبوت نائل نخواهند شد را گفت بوی بشارتی میآید که بعضی از غیر ظالمان از فرزندان وی به نبوت خواهند رسید و این قطع طمع کفار از نیل به نبوت است و دیگر اینکه اگر میخواست بگوید که چه کسانی صلاحت دارند، سخن به درازا میکشید.(ابی سعود)
در این آیه دلیل است بر اینکه انبیاء، از کبائر معصوم هستند و دیگر اینکه ظالم، صلاحیت امامت ندارد. (ابی سعود)
و آنچه به ذهن متبادر میشود منظور از ظلم در این آیه کفر است زیرا کافر، کامل در ظلم است و دیگر اینکه در آیه ی 254 سوره بقره فرموده است که کافران همان ظالمان هستند. (آلوسی)
در این آیه هیچ دلالتی بر این نیست که انبیاء قبل بعثت از گناهان کبیره معصوم بوده باشند و دیگر اینکه بر اینکه فاسق نمیتواند خلافت کند نیز دلالت نمیکند. (آلوسی)
منظور از ظالم، فاسق است اگر منظور از امامت را نبوت بگیریم و اگر امامت را عامتر از نبوت بگیریم یعنی هرکسی که به وی اقتدا کرده میشود، ظالم همان کافر خواهد بود. (مظهری)
فاسق اگر امیر شود و اطاعت از وی در ظلم و معصیت، جواز ندارد زیرا رسول الله ص فرموده اند: از مخلوق اطاعتی در معصیت خالق نیست و در روایتی در ادامه ی حدیث آمده است که اطاعت در معروف است . (مظهری)
نظر اکثر علماء بر این است که صبر بر حاکم جائر بهتر از خروج علیه وی است چرا که با خروج بجای امنیت، آشوب به پا میشود و خونها ریخته میشود و دست جاهلان و نادانان باز میشود (تا فساد کنند) و مسلمانان مورد غارت قرار میگیرند و باعث فساد روی زمین میشود. (قرطبی)
وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ۖ وَعَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ ﴿125﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بیاد بیاور که بیت الله را مکانی قرار دادیم که مردم به آن بازگشت کنند و امده است که کسی بیت الله را زیارت نکند مگر اینکه مشتاق است دوباره برگردد و دیگر اینکه این مکان را پناهگاه قرار دادیم حتی در زمان جاهلی کسی به جانی خود نیز تعرض نمیکرد و قول امام اعظم نیز این است که در حرم اقامه ی حدود نشود بلکه وی را مجبور به خروج کرده شود تا حکم اجرا شود و امر ما این است که در مقام ابراهیم در طواف نماز بگذارید و قول احناف این است که در هر مکانی از مسجد الحرام میتواند ادا کرد و به ابراهیم و اسماعیل امر نمودیم که مسجد را از پلیدیهای مادی و معنوی بدور دارند تا مکان برای مسافران و مقیمان نمازگزار باشد.

مستندات
وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً:
یعنی بیت الله یعنی کعبه را معاد قرار دادیم تا مردم به آن برگردند و این برگشت تکرار شود. (بحر العلوم)
از قتاده: یعنی جایی برای جمع شدن مردم قرار دادیم که از هر سو به آن سرازیر میشوند. (بحر العلوم)
و برای کسیکه به آن پناه بیاورد، مامن و پناهگاه قرار دادیم. (بحر العلوم)
و اگر جانی که بر وی حد واجب شده باشد به آن پناه ببرد به وی اجرای حد نشود تا اینکه از حرم خارج شود. (نسفی)
از ابن عمر: اگر قاتل عمر را در حرم مییافتم وی را اذیتی نمیرساندم. (بحر العلوم)
لیکن بر وی راههای نفع بردن وی منع کرده شود تا مجبور به خارج شدن از حرم شود و بعد بیرون حرم قصاص شود. (بحر العلوم)
و گفته شده است که منظور مکان امن برای غیر مکلف است یعنی برای شکار یعنی در حرم شکار ممنوع است. (بحر العلوم)
گفته اند که حرم از مرض جذام در امان هستند. (بحر العلوم)
امن از دشمن و امن از حمل سلاح در آن و در عصر جاهلی نیز در پیرامون حرم غارت صورت میگرفت ولی حرم از این عمل در امان بوده است. (ابن ابی حاتم)
وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى:
ابن عامر و نافع به فعل ماضی قرائت کرده اند که معنی آن چنین میشود: وقتی مردم جمع شدند، مقام ابراهیم را مکان نماز برپاداشتن قرار دادند. (بحر العلوم)
و بقیه به صیغه ی امر خوانده اند. (بحر العلوم)
روایت است که در سال فتح مکه، رسول الله ص طواف کردند و وقتی از طواف فارغ شدند به مقام ابراهیم آمدند و فرمودند این مقام پدرمان ابراهیم است و حضرت عمر فرمودند: چطور است که این مقام را مکانی برای نماز بگردانیم و این ایه نازل شد. (بحر العلوم)
این آیه بر واجب بودن دو رکعت طواف است و از رسول الله ص روایت شده است که یک بار نماز طواف را ادا کردند طوری که مقام ابراهیم بین ایشان و کعبه قرار داشتند ودیگر بار در مسجد الحرام ادا کردند ولی در کنار مقام ابراهیم نبود پس فعل رسول الله ص نیز عدم وجوب نماز طواف در مقام ابراهیم دلالت دارد و اینکه در هر موضع از مسجد الحرام ادا میشود. (احکام القرآن جصاص)
عطاء از ابن عباس چنین آورده است که حج کل آن، مقام ابراهیم است. (ابن ابی حاتم)
مجاهد از ابن عباس: کل حرم، مقام ابراهیم است. (ابن ابی حاتم)
و از ابراهیم نحعی نیز چنین آمده است. (سمعانی)
از ابن جبیر: مقام ابراهیم سنگی بود که ابراهیم به هنگام بنای بیت الله روی آن میایستاده است. (ابن ابی حاتم)
از ابن یمان: مسجد الحرام، تمام آن مقام ابراهیم است. (سمعانی)
سفیان گوید که مقام ابراهیم در گوشه ای از بیت الله بوده است و حضرت عمر بعد از رسول الله ص و بعد نازل شدن این آیه به مکان فعلی برگرداند و یک بار سیل آن را برد و حضرت عمر ان را بجای اول برگرداند و سفیان گوید که نمیدانم فاصله ی آن با بیت الله چه مقدار بوده است و آیا متصل بوده یاخیر این را هم نمیدانم. (ابن ابی حاتم)
و منظور از مصلی:1-محلی برای دعا گرفته شود. 2-مکانی برای نماز در حج.(ابن ابی حاتم)
از قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ: امر به نماز در مقام ابراهیم شده بود نه امر به لمس کردن و بوسیدن آن. (بغوی)
وَعَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَاوَعَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَا بَیتیَ:
به آن دو امر کردیم که مسجدم را از لوث بتان، پاک دارند و گفته اند که منظور از تمامی نجاسات پاک دارند. (بحر العلوم)
از سدی: منظور از طهرا بیتی، بنا کنید خانه ام را است. (ابن ابی حاتم)
از سعید بن جبیر: با کلمه ی توحید از شرک پاک بدارید.(ابن ابی حاتم)
با بخور و عطر آن را پاک دارید. (بغوی)
لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ:
برای طواف کنندگان یعنی غریبان و برای عاکفان یعنی مقیمان در مکه و رکوع کنندگان و سجود کنندگان یعنی نمازگزاران از هر سو که آمده باشند.(بحر العلوم)
طائف: کسیکه بیت الله را طواف میکند. (ابن ابی حاتم)
کسیکه خود را منسوب به بیت الله میداند. (ابن ابی حاتم)
عاکف: کسانیکه از شهرهای دیگر آمده در حرم ساکن شده اند. (ابن ابی حاتم)
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۖ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَىٰ عَذَابِ النَّارِ ۖ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ﴿126﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی ابراهیم دعا کرد که این حرم را مکان امنی قرار ده و همانطور هم شد و بر وحوش و انسانها در طول تاریخ به مکان تبدیل شد و دعا کرد که به مومنان آن از انواع میوه روزی ده و این تخصیص مومنان در رزق ناشی از آیه ی قبل بود که وقتی مسئلت امامت کرد بیان داشت که برای ظالمان نیست پس در دعای خود طوری بیان داشت تا طبق شرایط مورد قبول الله باشد و مقبول افتد و الله تعالی جواب داد که روزی دنیوی مخصوص مومنان نیست بلکه به کافران اهل مکه نیز روزی خواهد داد و این روزی چون دنیوی است هر مقدار باشد باز در مقابل روزی آخرت ناچیز است و بعد اینکه کفار روزی خود را دنیا مصرف کردند در آخرت به عذاب آتش مجبور کرده میشوند و این ورود اختیاری نیست و این عذاب چه بد سرانجامی است که آنان به آن برده میشوند.

مستندات
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا:
وقتی ابراهیم دعا کرد که حرم را بگونه ای گرداند که مکانی امن باشد برای وحوش و صید نشوند و گیاه آن چیده نشود و اهل آن کشته نشوند. (الوجیز للواحدی)
منظور از اینجا را شهر امن بگردان، گفته اند که شهر مکه است. (خازن)
وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ:
و روزی ده از انواع میوهها. (الوجیز للواحدی)
دعای ابراهیم از این رو بود که در آن سرزمین زراعتی نبود. (سمعانی)
در قصه ها آمده است که طائف قطعه ای از سرزمین شام بوده است که جبرئیل بنا به دعای حضرت ابراهیم، آن را کنده و به حجاز آورده است تا اهل مکه میوه داشته باشند. (سمعانی)
در اینکه حرم گشتن مکه قبل دعای ابراهیم بوده است یا بعد آن ، دو قول موجود است که هر دو دلائل نقلی خود را دارند. (خازن)
مَنْ آمَنَ مِنْهُم بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ:
سبب درخواست میوهها برای مومنان این بود که حضرت ابراهیم وقتی درخواست امامت برای فرزندان خود نمود، جواب آمد که برای ظالمان نخواهد بود پس نتیجه گرفت که برای کافران دعایش قبول نشود پس این دعا را خاص برای مومنان نمود. (بحر العلوم)
قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا:
پس الله جواب داد هرچند کافر هم باشند رزق خواهند یافت و خبر داد که امر رزق مسلمان و کافر ندارد و مثل امامت نیست.(بحر العلوم)
فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا:
یعنی در دنیا کمی به وی رزق میدهم و.. (بحرالعلوم)
ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ:
و بعد پناه وی به سوی عذاب آتش است. (بحر العلوم)
وَبِئْسَ الْمَصِيرُ:
چه بد است مکان رفتن آنان. (بحر العلوم)
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿127﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی ابراهیم به همراهی اسماعیل ارکان بیت الله را بنا کردند دعا کردند که این عمل خیر ما را قبول کن چراکه تو همانا شنونده ی دانا هستی.

مستندات
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ:
و به یاد آور زمانی را که ابراهیم و اسماعیل، بنیان بیت الله را بنا کردند. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند که ابراهیم بود که بیت الله را بنا کرد و اسماعیل کودک بود و دعای مذکور در آیه از اسماعیل است. (البحر المحیط)
گویند که ابراهیم بنّایی میکرد و اسماعیل کمک وی بود و فرشتگان سنگهای کعبه را از پنج کوه طور سیناء و طور زیتاء و جودی و لبنان و حراء، میآوردند.
گویند که بیت الله را حضرت آدم بنا کرده بود و بعد مندرس شده بود و ابراهیم آن مکان را یافته و از نو بنا کرده است. (طبری)
و گفته اند که این خانه ای بوده است که همراه حضرت آدم از آسمان به زمین فرستاده شده بود و آدم دور آن طواف میکرد همچنانکه در آسمان بر گرد عرش طواف میکرده است و در ایام طواف نوح به آسمان برده شد و ابراهیم بر طبق قواعد و اساس آن، کعبه را بنا کرده است. (طبری)
گویند که انبیای قبل ابراهیم حج میکردند ولی مکان آن بیت را نیمدانستند و ابراهیم آن را یافته و بنا کرده است. (طبری)
و بعضی دیگر گفته اند که مکان بیت الله، زمین بلندی و قرمزی بود که همانند قبه بوده است و از این جهت بود که وقتی الله تعالی اراده ی خلق زمین را نمود از دریا کفی قرمز یا سفید رنگ بالا آمد و آن از همان مکان بیت الله بوده است و از آن زمین گسترش یافته است. (طبری)
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ:
وقتی از بنای کعبه فراغت یافتند گفتند: یا ربّ قبول کن اعمال ما را زیرا تو شنونده ای دعای ما را و دانایی به نیتهای ما. (بحر العلوم)
در این آیه دلیل است بر اینکه انسان وقتی عمل خیری انجام داد دعا کند که الله آن را قبول کند و دیگر اینکه گفته شده است که ترس از مردود شدن اعمال باید بیشتر از حرص وی بر عمل باشد. (بحر العلوم)
رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿128﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی ابراهیم دانست که دعایش قبول خواهد شد پس چنین دعا نمود که بار الها ما را موحد و مخلص خود بگردان و از فرزندانم نیز امتی پدید آر که مخلص و موحد باشند و به ما شریعت خود بیاموز و توبه ی ما را قبول کن چراکه ت توبه پذیر و مهربانی.

مستندات
روایت شده است که وقتی این دو از بنای کعبه فارغ شدن و درخواست قبولی آن را نمودند جبرئیل خبر آورد که دعای شما قبول شده است پس مسئلتی دیگر بکنید تا آن هم مقبول افتد. (بحر العلوم)
رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ:
الهی ما را مخلصان خود بگردان. (بحر العلوم)
یعنی اذعان اخلاص ما را بیشتر کن. (بیضاوی)
الهی ما را بر اسلام ثابت قدم بگردان. (بحر العلوم)
ما را موحد و مطیع خود بگردان. (بحر العلوم)
وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ:
یعنی از بین اولادمان کسانی را بگردان که مخلص تو باشند و بر اسلام ثابت قدم باشند. (بحر العلوم)
گفته شده است که منظور از امت مسلمان، امت محمدی بوده است. (خازن)
وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا:
امور مناسکمان را بیاموز. (بحر العلوم)
شرائع دینمان را و نشانه های حجمان را، نشان ده. (خازن)
یعنی مکان ذبح را به ما نشان ده. (خازن)
گفته شده است که مکان بیت الله بر ابراهیم و اسماعیل نامعلوم بود و دعا کردند و الله تعالی ابری فرستاد و ابر پیام داد که در مقابل و موازات من بیت را بنا کنید. (بحر العلوم)
امده است که جبرئیل فرستاده شد و در روز عرفه، مکان عرفات را نشان داد و جبرئیل گفت: عرفت؛شناختی؛ و ابراهیم گفت: بلی و آن روز را عرفه و آن مکان را عرفات نامیدند. (خازن)
وَتُبْ عَلَيْنا:
از زلتمان در گذر. (بحر العلوم)
نوع توبه بسته به افراد مختلف میباشد:1-از عوام توبه این است که پشیمانی قلبی داشته باشند و از گناه بازگردند و قصد عدم تکرار گناه داشته باشند و به قدر امکان آنچه از طریق ظلم گرفته اند پس دهند و اگر ممکن نباشد نیت پس دادن داشته باشند و2- توبه ی خواص این است که از مکروهات توبه کنند و از آنچه از اعمال که نتوانستند کامل انجام دهند و3- توبه ی خواص خواص این است که معنی درخواست ترقی درجات میکنند.(البحر المحیط)
إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ:
همانا تو گذشت کننده از بندگانش هستی و مهربان در حق آنان. (خازن)
چنین دعا کردن زیرا مکان و زمانِ دعا بود و طوری دعا کردند، تا تابعان ایشان بعد وی چنین دعا کنند. (خازن)
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ ۚ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿129﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ادامه ی دعای حضرت ابراهیم و اسماعیل است که دعا کردند تا پیامبری برای آن امت که در مکه ساکن شدند، از خود آنان، مبعوث بگرداند تا برای آنان پیوسته قرآن تلاوت کند و به آنان آن کتاب را آموزش دهد و حلال و حرام و آنچه موافق حکمت است را تعلیم دهد و آنان را از شرک و گناه پاک کند و با امر به زکات اموال آنان را پاک بگرداند همانا تو غالب و دارای حکمت هستی.

مستندات
رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ:
بار الها از بین این امت مسلمان از ذریه ی ابراهیم و اسماعیل، فرستاده ای مبعوث بگردان. (ثعلبی)
دعای این دو یعنی دعای ابراهیم و اسماعیل قبول شد و آن رسول الله است و برای همین میفرمودند: من دعای مقبول ابراهیم هستم و بشارت عیسی و تعبیر خواب مادرم هستم. (بیضاوی)
گفته شده است: منظور در اهل مکه است. (ثعلبی)
رسولی از خود آنها. (ابی سعود)
از ذریه ی ابراهیم باشد. (ابن کثیر)
يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ:
برای آنان قرائت کند، علامتهایت را. (ثعلبی)
برای آنان آنچا وحی شده است از دلائل نبوت و توحید را بیان کند. (بیضاوی)
پیوسته بخواند. (نظم الدرر)
قرآن را. (بحر العلوم)
وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ:
آنان را کتاب و فهم قرآن، تعلیم دهد. (ثعلبی)
منظور از کتاب، قرآن است. (بحر العلوم)
حکمت منظور: موعظه های قرآن و احکام مذکور در قرآن است و بیان حلال و حرام آن است. (ثعلبی)
منظور سنت است. (ابن کثیر)
ابن قتیبه: حکمت، علم و عمل است و به شخص حکیم نگویند مگر اینکه عمل و علم را با هم داشته باشد. (ثعلبی)
از أبي بكر محمّد بن الحسن البريدي: هر سخنی که تو را به نیکی فرابخواند و یا تشویق کند و یا از بدی و زشتی دور بگرداند، آن حکمت است. (ثعلبی)
وَيُزَكِّيهِمْ:
از شرک و گناهان، پاکشان بگرداند . (ثعلبی)
گفته شده است: منظور از آنان زکات اموالشان را بستاند. (ثعلبی)
از کفر. (بحر العلوم)
به آنان به زکات امر کند تا اموال آنان را پاک بگرداند. (بحر العلوم)
ابن کیسان: برای آنان در قیامت به عادل بودن آنان گواهی دهد وقتی که آنان برای انبیاء به تبلیغ رسالت گواهی دادند. (ثعلبی)
إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ:
همانا تو عزیزی یعنی عزیزی که همانند آن نیست. (ثعلبی)
از کلبی: انتقام گیرنده از هر که خواهد. (ثعلبی)
کسائی: یعنی غلبه کننده. (ثعلبی)
ابن کیسان: غالبی که چیزی وی را عاجز نگرداند. (ثعلبی)
المفضّل بن سلمة: منع کننده ای که دست نیافتنی است و امر وی را یارای رد کردن نیست و در چیزی که اراده کند، مانعی نیست. (ثعلبی)
گفته شده است: عزیز یعنی قوی. (ثعلبی)
الْحَكِيمُ:
کسی که عمل وی موافق قول وی است. (بحر العلوم)
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ ۚ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا ۖ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ ﴿130﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

چه کسی از راه و دین و شریعت ابراهیمی، روی برمیگرداند؟ آری کسی بر نمیگرداند مگر اینکه وی نسبت به مصالح خود، نادان باشد و غفلت ورزد و به خود ضرر زند و این درحالی است که ما(الله) وی را برای رسالت خود و برای دوستی خود، برگزیده ایم و در حالی است که وی در آخرت نیز همراه خوشبختان یعنی انبیاء است. پس هیچ عاقلی تبعیت از دین وی که همین اسلام باشد را ترک نخواهد کرد.

مستندات
سبب نزول آیه این بود که عبدالله بن سلام، دو برادر خود را به اسلام دعوت کرد و بیان داشت که مگر در تورات نیامده است که از فرزندان اسماعیل رسولی که نامش احمد است، مبعوث خواهد شد، که هرکس به وی ایمان بیاورد هدایت شده است و هرکس کفر ورزد، وی ملعون است؟ و یکی از دو برادر وی ایمان آورد و دیگری ایمان نیاورد و این آیه نازل شد. (خازن)
این آیه در مورد یهود نازل شده است که راهی را بدعتگذاری کردند که از الله نبود و با دین ابراهیم مخالفت کردند. (ابن کثیر)
وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفْسَهُ:
و چه کسی از ملت ابراهیم یعنی سنت و دین ابراهیم که همان اسلام باشد، روی برمیگرداند، مگر آنکس که خود را هلاک میکند. (بحر العلوم)
دین و شریعت وی را ترک نمیکند مگر...(خازن)
مگر کسیکه امور مربوط به خود را نمیداند. (بحر العلوم)
از کلبی: از اسلام و حج و طواف روی نمیگرداند مگر کسیکه به خود ضرر و زیان رسانده است. (بحر العلوم)
مگر کسیکه به خود اهانت کرده و سبک شمرده است. (خازن)
مگر کسیکه به خود جاهل باشد. (خازن)
مگر کسیکه به خود ظلم کرده است و هدایت را ترک و گمراهی را انتخاب کرده است. (ابن کثیر)
این آیه تعریض است به یهود و مسیحیان که افتخار میکردند که به ابراهیم منسوب هستند چون از بنی اسرائیل هستند و به عرب تعریض است که خود را فرزندان اسماعیل میدانستند و این پیامبر آخر زمان همان شخصی بود که ابراهیم دعا کرد تا وی را مبعوث گرداند. (خازن)
وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا:
همانا وی را برای رسالت و نبوت و اسلام و دوستی، اختیار کرده ایم. (بحر العلوم)
برای هدایت و راهنمایی در کم سن و سالی و بعد به دوستی. (ابن کثیر)
وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ:
و همانا وی در آخرت در بهشت است. (بحر العلوم)
جزو خوشبخت شدگان است. (ابن کثیر)
منظور همراه صالحان است و ابراهیم افضل صالحان است بغیر از رسول الله ص. (بحر العلوم) یعنی بعد رسول الله ص افضل صالحان است.
از چیره شدگان است. (خازن)
همراه انبیاء خواهد بود. (خازن)
إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ ۖ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿131﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی الله تعالی به ابراهیم امر کرده که از تمامی جهات تسلیم وی گردد، ابراهیم جواب: به پروردگار عالمیان اسلام آورده ام و تسلیم گشته ام که شامل انواع عبادات و در تمامی جهات میشود.

مستندات
وقتی الله تعالی وی را امر به تسلیم شدن و اخلاص داشتن و گردن نهادن به وی تعالی را، امر کرد، شرعا و قدرا، آن را اجابت کرد. (ابن کثیر)
این امر الله تعالی به وی قبل از نبوت بوده است و وقتی بوده است که با عقل خود الهه های دروغین را رد کرده بود. (البحر المحیط)
و بعضی گفته اند که بعد نبوت بوده است و منظور ثابت قدم بودن در اسلام است. (البحر المحیط)
در مورد منظور از اسلام چند قول ذکر شده است:
1-منظور این اسلام، معروف نیست بلکه منظور خود را تسلیم من بگردان است. (البحر المحیط)
2-عمل خود را خالصانه بگردان. (البحر المحیط)
3-فروتن و خاشع باش. (البحر المحیط)
4-منظور اعمال بدنی است چراکه وقتی ایمان که عمل قلبی است کامل شد وی را به عمل بدنی امر کرده است. (البحر المحیط)
وَوَصَّىٰ بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَىٰ لَكُمُ الدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ﴿132﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

حضرت ابراهیم و یعقوب توصیه ی بسیار میکردند که همانند ابراهیم، اسلام آوردن خود را بازگو کنند و تسلیم الله باشند و گفتند: همانا الله برای شما دین اسلام دین سرسپردگی به الله را انتخاب کرده است و اینکه بر چیزی غیر از اسلام نمیرید.

مستندات
گفته شده است که یهود به رسول الله ص گفتند که مگر نمیدانی که یعقوب وصیت کرد که بر یهودیت باشیم، در رد این ادعا، این آیه نازل شده است. (ابی سعود)
وَوَصَّىٰ بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ:
به آن ملت و یا به گفتن این کلام یعنی اسلمنا: تسلیم الله شده ایم، ابراهیم و یعقوب به فرزندان خود وصیت کردند. (ابی سعود)
مدح حضرت ابراهیم است به اینکه وقتی خود به کمال اسلام نائل گشت دیگران را نیز بدان فراخواند و تاکیدی است بر اینکه باید بر دین ابراهیم رغبت کرده شود. (آلوسی)
يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَىٰ لَكُمُ الدِّينَ:
ای فرزندانم، همانا الله تعالی برای شما، دین اسلام را برگزید دینی که غیر آن دینی را قبول کرده نشود و دین منتخب از بین ادیان است. (ابی سعود)
این آیه نشان میدهد که اسلام به ادیان الهی دیگر که بر حق هستند نیز اطلاق میشده است. (آلوسی)
فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ:
ظاهر آیه این است که میگوید بر دینی غیر از اسلام نمیرید و منظور این است که بر اسلام، ثابت قدم بمانید. (ابی سعود)
بعضی گفته اند که منظور اسلام قلبی است چراکه در وقت مرگ، عمل متیسر نخواهد شد. (آلوسی)
نمیرید مگر در حالتی که مومن مخلص هستید که امور را به الله، سپرده اید. (مظهری)
أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَٰهَكَ وَإِلَٰهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَٰهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ﴿133﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

خطاب به یهود است: آیا شما در وقت وصیت یعقوب به فرزندانش حاضر بوده اید؟ که جواب قطعا خیر است. وقتیکه به فرزندانش گفت ای فرزندانم بعد من چه چیزی را عبادت خواهید نمود؟ سوال وی برای این بود که گفته اند وقتی وارد مصر شد مردم را دید که بت پرستی میکرده اند و فرزندان یعقوب جواب دادند که اله تو و اله پدران تو یعنی ابراهیم و اسماعیل و اسحاق که همان الله یگانه است را عبادت خواهیم کرد و این در حالی است که تماما تسلمی الله هستیم.

مستندات
در رد یهود و مسیحیان نازل شده است که خود را به ابراهیم منسوب میدانند و ادعا دارند که ابراهیم و یعقوب بر یهودیت و مسیحیت بوده اند. پس در توبیخ آنان میگوید که آیا شما در وقت وصیت یعقوب حاضر بوده اید؟(قرطبی)
حاضر شدن مرگ بر یعقوب یعنی مقدمات و اسباب مرگ، فرارسید است.(قرطبی)
قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ:
فرزندان یعقوب جواب دادند که الهی واحد را عبادت خواهیم کرد.
و در اینجا اسماعیل را با اینکه عموی یعقوب بود، اب(پدر) نامیده است. (قرطبی)
وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ:
در حالیکه ما مخلص الله هستیم و به تمامی انبیاء و کتب الهی ایمان آورده ایم و این نیست که مثل یهود و مسیحیان به بعضی از آنها ایمان بیاورند و به بعضی دیگر کفر ورزند. (ماتریدی)
در این آیه، دلیل است بر رسالت رسول الله ص که بدون اینکه از کتب یهود خبر داشته باشد از وصیت یعقوب خبر میدهد پس معلوم میشود که از طریق الله دانسته است و از این راه خبر داده است. (ماتریدی)
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿134﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

خطاب به یهود و مسیحیان است که به انتساب خود به ابراهیم و یعقوب افتخار میکردند: آنان امتی هستند که گذشته اند و برای خود عمل کرده اند و برای شما تا عمل خیر انجام ندهید، عمل گذشتگان شما سودی نمیرساند و هرکس بر طبق اعمال خود، پاداش خواهد گرفت و دیگر اینکه از شما در مورد عمل آنان پرسیده نخواهد شد، پس به فکر خود باشید. در این آیه توصیه ای بس عظیم وجود دارد برای کسانیکه در این زمان از اسم انبیاء و زن و فرزندان آنان و اسامی آنها سوال میکنند و از انجام فرایض غافل هستند و دیگر اینکه دنبال قصه هستند، پس یادمان باشد که از قصه ی آنان از سوال نخواهد شد بلکه از اعمال ما از ما سوال خواهد شد.

مستندات
آنان یعنی ابراهیم و یعقوب و فرزندان آنان امتی هستند که هرچه بود گذشته اند و رفته اند و برای آنان است آنچه کسب کرده اند و برای شما نیز کسب خودتان منظور خواهد شد پس در مورد آنان چیزی را که بر ان نبوده اند را نگویید.(خازن)
وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ:
از شما در مورد عمل آنان پرسیده نخواهد شد بلکه از شما در مورد عمل خودتان پرسیده خواهد شد. (خازن)
نه از شما در مورد دین ابراهیم و یعقوب سوال خواهد شد و نه از آنان از دین شما سوال شود. (ماتریدی)
به هرکس طبق عمل خودش پاداش و جزا داده خواهد شد. (المنیر للزحیلی)
یعنی سلف شما که درگذشته اند، خود را منسوب به آنان نمودن شما را نفعی نخواهد رساند، اگر برای خود عمل خیری انجام ندهید، چرا که اعمال آنان برای خودشان است و اعمال شما برای خودتان و برای همین است که در حدیث آمده است: هرکس که عمل وی تاخیر کرد، نسب او، وی را پیش نبرد. (ابن کثیر)
وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ تَهْتَدُوا ۗ قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۖ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿135﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

یهودیان گفتند که دین ما حق است و رسول الله ص و اصحاب ایشان را به دین خود دعوت میکردند و مسیحیان نیز چنین میگفتند و هر یک از آنان دین خود را حق خود را حق و دیگری را باطل میدانستند و الله تعالی راه حلی پیش روی آنان گذاشته و به رسولش امر کرد که بگوید: بلکه بجای اختلاف بیاییم از دین ابراهیم که نقطه ی مشترک ما است، تبعیت کنیم و دین ابراهیم، دینی حنیف یعنی بر راه راست و از هر دین باطلی به کنار بوده است و ابراهیم از مشرکین نبوده است پس اگر ادعای دین دارید از دین ابراهیم که دین توحید است تبعیت کنید. همین حنیف که به معنی مایل از ادیان است مستند بزرگی است تا ما بتوانیم دین خود را به خوبی بشناسیم در این زمان که هر گروهی و هر فرقه ای ادعای بر حق بودن دارد پس راه حل این است که از دینی تبعیت کنیم که به دیگر ادیان شبیه نباشد و وجه تمایز اسلام از دیگر ادیان، موحد بودن است و در مسائل دیگر نیز میتواند صادق باشد چرا که در روایات بسیار از شبیه شدن به ادیان دیگر نهی شده ایم پس این اصل بزرگی است که نباید از آن غافل شویم.

مستندات
آمده است که یهود و مسیحیان هر یک ادعا میکردند که دین آنان دین حق است و ادیان دیگر باطل هستند و مسلمانان را به دین خود دعوت میکردند و این آیه در رد آنان نازل شده است. (خازن)
از ابن عباس: رئیس یهودیان به محمد رسول الله ص میگفت که از ما تبعیت کن که دین ما دین حق است. (طبری)
قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا:
بگو بلکه ما از دین ابراهیم که برتری وی همه اجماع دارند پیروی میکنیم و دین وی حنیف بوده است یعنی از همه ی ادیان به دین اسلام مایل است. (خازن)
در این آیه الله تعالی برای رسول الله ص حجتی قوی میدهد و از رسول الله ص میخواهد که به آنان بگوید که بجای اینکه هر یک بگوییم دین ما بر حق است و اختلاف داشته باشیم، بیایید از دین ابراهیم که همه قبول داریم، تبعیت کنیم. (طبری)
عرب هرکس را که ختنه کند و حج بجای آورد، حنیف مینامیدند چون معلوم میشد که بر دین ابراهیم است. (خازن)
گفت شده است که حنیف بودن این است که شخص اسلام آورده و ختنه کرده و مناسک حج را بجای آورد پس حنیف همان دین اسلام است که دین ابراهیم میباشد. (خازن)
حنیف یعنی هرچه که راست و مستقیم باشد پس معنی آیه چنین میشود که از دین راست و مستقیم ابراهیم تبیعت میکنیم. (طبری)
بعضی حنیف را به معنی مخلص گرفته اند. (طبری)
قتاده گوید: حنیفیت یعنی ختنه کردن و حرام بودن مادران و خواهران و دختران و عمه ها و خاله ها و مناسک حج است. (بغوی)
وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ:
و ابراهیم از مشرکان نبود و این در رد یهود و مسیحیان و غیر آنان است که ادعا میکردند بر دین ابراهیم هستند در حالیکه شرک میورزیدند. (خازن)
قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ﴿136﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

طریقه ی ایمان مسلمان اینگونه است که: به الله یگانه ایمان میآوریم و بر به قرآن ایمان میآوریم و به آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و یعقوب و فرزندان یعقوب داده شده است نیز ایمان میآوریم و بر انچه به موسی و عیسی داده شده است از تورات و انجیل و معجزات دیگر آنان ایمان آورده ایم و بر انچه بر انبیای دیگر عطا شده است نیز ایمان میآوریم و در ایمان آوردن به انبیاء بین آنان، فرق نمیگذاریم و به همه ی آنان ایمان میآوریم و ما در این گفتار خود، مخلص هستیم و اذعان داریم.

مستندات
الله تعالی به مومنان آموزش میدهد که طریقه ی ایمان چیست و امر میکند که بگویند: به الله ایمان آورده ایم و به آنچه بر ما نازل شده است یعنی قرآن ایمان آورده ایم و به آنچه بر ابراهیم نازل شده است یعنی ده صحیفه و به اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط وی یعنی اولاد وی و سبط نامیده شدن آنان بدین سبب است که از آنان فرزندان بسیاری پدید آمد و سبط به نوه ی مرد گفته میشود. (بغوی)
گفته شد که بر آنچه بر اسباط به معنی قبیله ی آنان نازل شد، درحالیکه بر انبیای آنان نازل شده است برای اینکه اینان عمل کنندگان به آن بوده اند. (بحر العلوم)
آمَنَّا بِاللَّهِ: یعنی الله تعالی را یگانه میدانیم و به وی تعالی شرک نمیورزیم. (بحر العلوم)
گفته شده است که منظور از اسباط پسران یعقوب است که همه ی آنان به نبوت رسیده اند. (بغوی)
و بر آنچه بر موسی نازل شده است یعنی تورات و بر آنچه بر عیسی نازل شده است یعنی انجیل و بر آنچه بر انبیاء از پرودگارشان، عطا شده است ،ایمان آورده ایم. (بغوی)
لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ:
به تمامی انبیاء ایمان داریم و در ایمان بین آنان را جدا نمیکنیم و آنچنانکه یهود و مسیحیان چنین کرده اند. (بغوی)
ضحاک گوید: به فرزندان خود اسماء انبیاء ذکر شده در قرآن را بیاموزید تا به آنها ایمان بیاورند و خیال نکنید که ایمان به محمد به تنهایی کافی است. (سمعانی)
در روایت آمده است که اهل کتاب تورات را به عبرانی قرائت کرده و به زبان عربی برای اهل اسلام، تفسیر میکردند و رسول الله ص فرمودند: گفته های آنان را تصدیق یا تکذیب نکنید بلکه بگویید: قولوا آمنا... (بغوی)
از سلف حکایت شده است که وقتی از وی سوال میشد که آیا مومن هستی؟ این آیه را قرائت میکردند: آمنا بالله.... (سمعانی)
فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا ۖ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ ۖ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿137﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی الله تعالی نحوه ی ایمان مسمانان را به تفصیل ذکر کرد پس بیان داشت که ما ادعای اینکه بر حق هستیم و شما بر باطل هستید را نداریم بلکه اگر شما مثل ایمان ما ایمان داشته باشی یعنی به یگانگی الله اعتراف داشته باشید و به تمامی انبیاء و به تمام آنچه در کتب شما مذکور است و بدون تحریف است، ایمان بیاورید قطعا هدایت میشوید به اسلام خواهید گروید و اگر به نصیحت ما گوش نکردید و راهی غیر این در پیش گرفتید پس راه دشمنی را انتخاب کرده اید و معلوم شد که بحث شما برای رسیدن به حق نبوده است بلکه برای جدال بوده است پس جدال شروع شده است و به رسول الله ص نیز تسلی میدهد که کاری از دست آنان برنخواهد آمد و الله بسنده است و کید و مکر آنان را خنثی خواهد نمود و الله تعالی به دعای شما و گفتار آنان و آنچه شما و آنان در دل دارند آگاه است.

مستندات
وقتی راه آشکار و واضح دین را توضیح داد و اینگونه بود که انسان وقتی نبوت کسی با دلائل آشکار گشت و ثابت شد، اعتراف کند و از مخالفت با وی دوری کند پس برای بیان چگونگی ایمان آنها این آیه آمده است: (رازی)
فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنتُم بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوا:
اگر چنانچه اهل کتاب ایمان آوردند همانند ایمان آوردن شما که مفصلا گذشت، پس به حق رسیده اند و راهنمایی شده اند. (ابی سعود)
یعنی ما نمیگوییم که ما بر حق هستیم و شما بر باطل بلکه سخن ما این است که اگر توانستید مثل ایمان ما ایمان بیاورید، پس شما نیز هدایت یافته اید و هدف ما هدایت شماست. اگر طرف مقابل به دیده ی انصاف بنگرد خواهد دانست که حق آن است که مسلمانان بر آن هستند نه غیر آن چراکه مثل ان یافت نمیشود و آن ایمان به ذات الله تعالی و کتب منزل وی بدون تحریف نه کتاب ادعایی شما ای اهل کتاب. (آلوسی)
اگر آنان نیز به کتاب شما ایمان بیاورند همچنانکه شما به کتب آنان ایمان آورده اید پس هدایت یافته اید. (بغوی)
یعنی ما به قرآن بدون تحریف و تصحیف ایمان آورده ایم اگر شما نیز به تورات و انجیل چنین ایمان بیاورید پس هدایت خواهید شد چون در تورات حقیقی امر به ایمان به محمد رسول الله ص آمده است. (رازی)
وَّإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ:
اگر از ایمان آوردن بر وجه بیان شده، ابا کردند اینگونه که با کفر به بعض آن، در ایمان خود اخلال ایجاد کردند پس آنان در خلافی عظیم از حق قرار یافته اند. (ابی سعود)
و این جمله برای بیان کردن این نکته است که با ایمان به بعضی از مواردی که باید ایمان آورده شود، از خلاف حق، خارج نمیشوند. (ابی سعود)
پس اگر چنین نکنند و روی بگردانند، پس انان در مخالفت با الله قرار دارند. (آلوسی)
گفته شده است که در دشمنی آشکار قرار گرفته اند. (آلوسی)
در گمراهی هستند. (رازی)
فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ:
وقتی شقاق(دور بودن از هم) بر ممتنع بودن توافق دلالت داشت، ضرورتا باعث جدال و قتال خواهد شد، پس الله تعالی در تسلی خاطر رسول الله ص و برای دلخوشی مومنان ، وعده ی نصرت و پیروزی داد و تایید و عزیز گشتن اسلام را تضمین کرده و فرمود: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ یعنی مخالفت آنان را کفایت خواهد نمود. (ابی سعود)
یعنی کید و مخالفت و دشمنی آنان را الله بسنده است. (آلوسی)
و به وعده ی خود جامه ی عمل پوشاند و بنی قریظه کشته و اسیر گشتند و بنی نضیر تبعید شدند. (ابی سعود)
در اینجا به رسول الله ص وعده داد درحالیکه برای تمامی مومنان عائد است زیرا رسول الله ص اصل هستند و عمده ی اسلام هستند. (ابی سعود)
وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ:
در حالیکه الله تعالی شنوا است دعاهای شما را و داناست به آنچه در دل داری که میخواهی اسلام را آشکار کنی پس دعایت قبول خواهد شد وبه مقصود و مراد خود خواهی رسید و یا اینکه این وعید است برای کفار که بدانند که الله تعالی به آنچه میگویید، شنواست و به آنچه در دل مخفی میکنید، داناست که در آن خیری نیست و بر حسب گفتار و پندار شما، عقوبت خواهند نمود. (ابی سعود)
وقتی برای کفار وعید است پس شکی نیست که این برای مومنان وعده است. (ابی سعود)
وعده: مژده و وعید: تهدید را گویند.
صِبْغَةَ اللَّهِ ۖ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً ۖ وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ ﴿138﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

دین الله که همان دین فطری انسان است، آن را لازم بگیرید و بدانید که بهترین رنگ دینی است پس دین به عمل است و به دل نه اینکه در آبی فرو کرده و ادعا کنید که وی الان بر دین ما شد، و این درحالی است که ما بر سبیل دوام، الله تعالی را عبادت میکنیم.

مستندات
صِبْغَةَ اللَّهِ:
از ابن عباس: دین الله. (ابن کثیر)
فطرتی که انسانها بر آن فطرت متلود شده اند. (الدر المنثور)
یعنی دین الله را لازم گیرید. (ابن کثیر)
یعنی حجةالله و یعنی سنة الله. (رازی)
یعنی این ایمان شما به این طریق که بیان شد، رنگ شماست که با آن زینت یافته اید و از چرک و پلیدی کفر پاک شده اید. (ابی سعود)
گفته اند که این آیه در در مسیحیان وارد شده است که آنان کودکان خود را در آبی زرد رنگ فرو میکردند و میگفتند بدین طریق مسیحی بودن وی تثبیت میشود. (ابی سعود)
{وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ الله}
رنگ کردن چه کسی از رنگ کردن الله بهتر است؟ (ابی سعود)
یعنی رنگ الله تعالی از همه بهتر است. (ابی سعود)
یهود فرزندان خود را رنگ یهودیت میدهند و مسیحیان فرزندان خود را رنگ مسیحیت میدهند و رنگ الله تعالی همان اسلام است از این دین بهتر چیزی نیست و این دینی است که نوح و انبیای بعد وی به آن بوده اند.(الدر المنثور)
وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ:
در حالیکه ما مسلمانان، عبادت کننده ی الله هستیم به شکرانه ی نعمتهایی که به ما عطا کرده است و جمله ی اسمیه آورده است تا نشان دهد عبادت آنان دائمی است. (ابی سعود)
قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ ﴿139﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اهل کتاب مدعی بودند که آنان استحقاق مبعوث شدن انبیاء را دارا هستند و عرب این استحقاق را ندارند و آیه میفرماید: بگو آیا در کارهاییکه الله تعالی انجام میدهد با ما مجادله میکنید پس بدانید که الله تعالی، همچنانکه پروردگار شماست، پروردگار ما نیز هست و در این مساله اشتراک داریم و دیگر اینکه اگر شما عملی انجام داده اید که بر اساس آن خود را مستحق نبوت میدانید پس باید بدانید که ما را نیز اعمالی هست و ما بر شما امتیاز اخلاص عمل داریم که شما ندارید.

مستندات
اهل کتاب ادعا کردند که انبیاء از ما بوده و بر دین ما بوده اند و دین ما قدیمیتر است پس ما به الله تعالی اولیتریم پس این آیه نازل شد. (بغوی)
{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِى اللَّهِ}
بگو آیا در حق الله تعالی، با ما مجادله میکنید که چرا از عرب پیامبر فرستاده است و خودتان را از ما، لائقتر به نبوت میدانید؟ (نسفی)
{وَهُوَ رَبُّنَا وربكم}
در حالیکه الله تعالی،پروردگار ما و شماست و ما وشما همه در بنده ی الله بودن شریک هستیم و الله به هر که خواهد، از رحمتش عطا کند. (نسفی)
یعنی شما را نسبتی با الله نیست مگر اینکه بنده ی وی تعالی هستید و ما نیز چنین هستیم. (بغوی)
{وَلَنَا أعمالنا وَلَكُمْ أعمالكم}
و اعمال ما برای خودمان است و اعمال شما برای خودتان یعنی عمل اساس امر است و همچنانکه شما را اعمالی هست، ما را نیز چنین است. (نسفی)
اگر شما را عملی هست پس ما را نیز عملی هست. اگر شما را قبلا اعمالی بوده است که بر حسب آن مستحق نبوت شده اید، دور نیست که اعمالی از ما قبول شده باشد و مستحق نبوت گشته باشیم و این در جواب اهل کتاب بود که میگفتند اگر نبی بود، از ما میبود. (بیضاوی)
{وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ}
و ما مخلص الله تعالی هستیم یعنی موحد هستیم و شما مشرک پس ما لایق کرامت و احترام هستیم. (نسفی)
چگونه ادعا میکنید که شما اولیتر هستید در حالیکه ما مخلص هستیم و شما مشرک. (بغوی)
فضیل گوید: ترک عمل خیر به سبب مردم، ریاء است و عمل آن به سبب مردم، شرک است و مخلص کسی که الله تعالی وی را از این دو حفظ کند. (بغوی)
در حالیکه ما مخلص هستیم که این امتیاز برتری مابر شما است. (بغوی)
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ ۗ قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ ۗ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿140﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آیا شما ای یهود و مسیحیان، ادعا دارید که ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان وی، بر دین یهودیت و مسیحیت، بوده اند پس دلیل بیاورید و اگر یک وقت آنان بر این ادعا اصرار کردند پس به آنان بگو که آیا شما بهتر میدانید و یا الله بهتر میداند؟ و اگر گواهی دارید آن را کتمان نکنید چراکه هرکس گواهی از طرف الله داشته باشد و کتمان کند وی ظالمترین انسانهاست و بدانید که الله تعالی از افعال شما غافل نیست پس فریب این را نخورید که الله شما را در حال نابود نمیکند.

مستندات
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ:
در کدام یک از دو امر مجادله میکنید؟ در حکم الله و یا در ادعای اینکه انبیاء یهودی و مسیحی بوده اند؟ (نسفی)
یا اینکه چنین معنی کرده میشود: یا اینکه ادعا دارید انبیاء یهودی و مسیحی بوده اند؟
و دروغ بودن ادعای آنان آشکار است چراکه یهودیت و مسیحیت بعد این نامبردگان، پدید آمده اند. (طبری)
قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ:
الله تعالی به نبی خود امر میکند که در جواب آنان بگوید: شما میدانید یا الله میداند؟یعنی الله تعالی که گواهی میدهد که انبیاء، بر دین اسلام بوده اند. (نسفی)
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شهادة عِندَهُ مِنَ الله}
چه کسی ظالمتر است از کسی که گواهی را که نزد وی است را از الله تعالی مخفی بدارد یعنی علم اهل کتاب به اینکه ابراهیم و فرزندان وی بر دین اسلام بوده اند و اینکه محمد و حق است و رسول الله است و این درکتب آنان گواهی داده شده است. (بغوی)
یعنی کسی از این ظالمتر نیست. (ابی سعود)
از قتاده: اهل کتاب اسلام را کتمان کردند درحالیکه میدانستند که دین الله است و آنان محمد را کتمان کردند درحالیکه میدانستند که وی رسول لله است. (الدرالمنثور)
شهادتی که از الله نزد آنان ثابت است و آن گواهی الله است به بر حنیف بودن ابراهیم. (ابی سعود)
الله تعالی در اینجا از یهود و نصاری میخواهد که اگر گواهی بر ادعای بر یهودیت و مسیحیت، این انبیاء دارند، کتمان نکنند و این درحالی است که الله تعالی دروغگو بودن آنان را میداند. (طبری)
و بعد که آنان نتوانند بر ادعای خود، گواهی بیاورند پس حال از آنان خواسته میشود که بگویند که این انبیاء که نام برده شد، بر دینی بوده اند چراکه ما و شما در اینکه این انبیاء بر حق بودند، اتفاق نظر داریم و اختلاف ما بر سر این است که بر چه دینی بوده اند. (طبری)
از حسن: نزد آن قوم چنین ثابت بود که انبیاء از یهودیت و مسیحیت، مبرا هستند. (الدر المنثور)
و همینکه از الله بودن آن گواهی، قویترین باعث است بر عدم کتمان آن و بر ادای کامل آن. (ابی سعود)
پس اهل کتاب ظالمترین اشخاص هستند چراکه بر عکس آنچه الله گواه بود، شهادت داده اند. (ابی سعود)
{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ}
و الله تعالی غافل نیست از کردار شما که از شامل انواع گناهان است. (ابی سعود)
یعنی الله تعالی بر جمیع اعمال شما من جمله بر کتمان حق کردنتان، احاطه دارد و بر طبق آن بر شما جزا خواهد داد. (ابی سعود)
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿141﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنان یعنی انبیائی که نام برده شد، امتی بوده اند که بر راه و روش خود، گذشته اند و قضاوت آنان به الله مانده است پس جز بخاطر عمل خود آنان بر آنان مکافاتی مترتب نخواهد گشت اگر خیر انجام داده اند پاداش خواهند گرفت و اگر عمل شری انجام داده باشند مجازات خواهند شد.(طبری)

مستندات
اگر شما ای یهود و مسیحیان، به آنان افتخار میکنید و انتظار دارید با اینکه در گناه فرو رفته اید، بخاطر عمل آنان نجات خواهید یافت، بدانید که این انبیاء را جز عمل آنان سود ندهد، پس بطریق اولی عمل آنان برای شما سودی نخواهد داشت و از هرکسی از عمل خود وی پرسش خواهد شد. (طبری)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود