0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا ۚ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ ۖ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ ۚ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ ﴿84﴾
هُود
تفسیر

به شهر مدین ویا قبیله ی مدین از شعیب که برادر نسبی آنان است، فرستادیم، شعیب گفت: ای قوم من، فقط الله را که یگانه است عبادت کنید چراکه برای شما غیر وی، پروردگاری نیست. و از پیمانه و وزن در خرید وفروش کم نکنید، همانا که من شما را در گشایش میبینم و نیازی به کم فروشی نیست، خیر شما در درستی است، و من برای شما میترسم که عذاب روز احاطه کننده ، شما را دربر بگیرد طوریکه تمام اعضای شما در عذاب شود و هیچ یک از شما را یارای در رفتن از دست آن عذاب نیست.

مستندات
وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا
مدین اسم، شهر آنها بوده است ویا اسم پدر آنان بوده است. (نسفی)
معنا اینگونه میشود که به شعیب را به ساکنان شهر مدین فرستادیم ویا شعیب را به قومیکه فرزندان مدین هستند فرستادیم. (نسفی)
در نسب برادر بودن فضیلت حساب نمیشود چراکه این پیامبران از نسب همین کفار بوده اند ولی از آنجا که کفر ورزیدند، برادری آنها سودی نمیرساند. (تاویلات اهل سنت)
قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ
اول امر به توحید کرد چراکه ملاک امر توحید است بعد آنان را از آنچه به آنا عادت کرده بودند منع کرد یعنی از کم فروشی که با عدالت منافات دارد، نهی کرد. (بیضاوی)
الله را یگانه بدانید و به وی شرک نورزید. (ابوسعود)
وَلَا تَنقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ
چیزهای پیمانه ای را از پیمانه اش کم نکنید و موزون را از وزنش کم نکنید. (نسفی)
گفته میشود که اینها، از پیمانه و وزن، میزدند و کم میکردند. (تاویلات اهل سنت)
دلیل نهی از این امر به دو وجه دانسته اند: الف: بخاطر وجود ربا در کم فروشی چراکه اگر کم کردن به رضایت طرف باشد، حرام نخواهد بود پس علت تحریم ربا بوده است و در این دو یعنی اشیاء کیلی (پیمانه ای مثل لیتری) و وزنی، ربا جریان دارد. ب: هبه ی مشتری به بایع و تصرف در مبیع قبل قبض آن جایز نیست. (تاویلات اهل سنت)
در خرید و فروش از پیمانه و وزن کم نکنید. (بحر العلوم)
إِنِّي أَرَاكُم بِخَيْرٍ
من شما را ثروتمند و بی نیاز از تطفیف، میبینم. (نسفی)
شما را با نعمت الله میبینم که حق این نعمت این است که اینگونه که شما انجام میدهید، ادا نشود. (نسفی)
شما را در گشایش و فراخ روزی میبینم شما با انجام چنین کاری آن را زایل نگردانید. (بیضاوی)
شما که در زمان ازرانی و فراوانی هستید، آنچه باعث کم فروشی میشود، در زمان گرانی و کمیابی است، چطور میشود شما با این حال دست به کم فروشی میزنید. (تاویلات اهل سنت)
من خیر شما را در چیزی غیر از آنچه انجام میدهید میبینم در این مورد به مردم ظلم نکنید و آنان را از حقشان منع نکنید. (تاویلات اهل سنت)
وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُّحِيطٍ
از عذاب روز مهلک میترسم. (نسفی)
منظور از عذاب ریشه کن کننده در دنیا و یا در آخرت است. (نسفی)
کسی از شما از آن نمیتواند فرار کند و از احاطه ی آن عذاب، به کنار نیست. (بیضاوی)
اگر از اینکار دست نکشید، .... (ابوسعود)
اگر عذاب را محیط بگیریم معنی آن چنین میشود: هیچ عضوی از اعضای ظاهری و باطنی نباشد مگر اینکه عذاب بر آن خواهد رسید واین برای کفار است. مثل عذاب دنیا نیست که به عضوی برسد و به دیگر عضو نرسد.(تاویلات اهل سنت)
وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ ﴿85﴾
هُود
تفسیر

و ای قوم من مقیاس پیمانه و وزن را با رعایت عدالت، تمام بدهید و از حقوق مردم کم نکنید و بر روی زمین به فساد از قبیل گناه و کم فروشی مشغول نباشید.

مستندات
وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ
ای قوم من پیمانه ها و وزن ها را به عدالت کامل کنید. (بحر العلوم)
با برابر کردن زبانه ی ترازو عدالت کنید. (بغوی)
یعنی در وقت پیمانه برای خود زیاد نگیرید و در وقت تسلیم به کسی کم نکنید. (ملخص از ابوسعود)
وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ
از مردم حقشان را کم نکنید. (بحر العلوم)
وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ
بر روی زمین به فساد و گناه و کم کردن از پیمانه و وزن نگردید. (بحر العلوم)
امر آخرتتان را و مصالح دینتان را فاسد نکنید. (ابوسعود)
بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ۚ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ ﴿86﴾
هُود
تفسیر

آنچه از حلال خدا نزد شما بعد ترک کم فروشی برای شما باقی میماند و تقوای الله که با ترک گناه حاصل میشود، برای شما از گناه و کم فروشی بهتر است و این بهتر بودن وقتی کامل میشود که ایمان آورده باشید چراکه در پی خود، ثواب و نجات میآورد و من مامور حفظ اموال و جان و اعمال شما نیستم.

مستندات
بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ
ابن عباس: آنچه الله از حلال برای شما عطا کرده است از حرام، بهتر است. (بحر العلوم)
ثواب الله در آخرت برای شما خیر است. (بحر العلوم)
طاعت الله برای شما خیر است. (بحر العلوم)
آنچه بعد ایفای کیل و وزن، برای شما باقی میماند، از آنچه از راه کم فروشی به دست میآورید، برای شما بهتر است. (بغوی)
آنچه زد شما از روزی هست، برای شما بهتر است. (بغوی)
إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر تصدیق کننده هستید، مرا در مورد آنچه به شما میگویم، تصدیق کنید. (بحر العلوم)
آنچه از حلال هست برای شما خیر است به شرطی که ایمان بیاورید. (نسفی)
چراکه خیریت برای وقتی است که ثواب و نجات در پی آن باشد و آن مشروط به ایمان است. (بیضاوی)
در قرائتی تقیه الله آمده است یعنی تقوای الله یعنی از گناه و معصیت الله دوری کردن بهتر است. (بیضاوی)
وَمَا أَنَا عَلَيْكُم بِحَفِيظٍ
و من مراقب و وکیل شما نیستم. (بحر العلوم)
این سخن برای این بیان شده است که حضرت شعیب مامور به قتال با آنها نبوده است. (بغوی)
من حافظ نعمتهای الله بر شما نیستم بلکه شما خود با ترک کم فروشی آن را حفظ کنید. (نسفی)
من مراقب اعمال شما نیستم تا من شما را جزا دهم. (بیضاوی)
من حافظ شما نیستم تا شما را از بدی نگهدارم. (بیضاوی)
قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ ۖ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ ﴿87﴾
هُود
تفسیر

قوم شعیب گفتند: ای شعیب آیا این نمازت تو را فرمان میدهد که ما آنچه پدران ما از بتان عبادت میکردند را ترک کنیم؟ و آیا نمازت امر میکند که ما اختیار اموال خود را در تصرف در آن به هر نحوی که خواستیم را ترک کنیم؟ ما تو را بین خود عاقل و راه نما میدانیم پس چطور میشود که چنین سخنی میگویی؟ و یا تو بی عقل و گمراه هست.

مستندات
قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ
شعیب نماز بسیار برپا میداشت و قومش به وی میگفتند: از این نماز چه سودی میبینی؟ و وی جواب میداد: به نیکی امر میکند و از زشتی نهی میکند. قومش برای استهزای وی گفتند:... (ابوسعود)
منظور آنان این است که آنچه تو از نهی و امر میگویی، از سر عقل نیست بلکه از افعال مجنونان است که آنچه که پدر از پدرش گرفته را ترک کنیم. (ابوسعود)
ممکن است که نماز به معنی دین باشد. (ابوسعود)
أَن نَّتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا
... اینکه آیا ما عبادت آنچه پدران ما عبادت میکنند، را ترک کنیم. (نسفی)
آنچه از بتان بوده اند را ترک کنیم؟ (بیضاوی)
أَوْ أَن نَّفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ
و یا تصرف به فراخی در اموال خود را ترک کنیم؟ کم فروشی کنیم و یا ایفا کنیم. (نسفی)
نماز میتواند به مجاز امر کننده باشد همچنانکه نهی کننده است. (نسفی)
حضرت شعیب انها را از تجزیه ی درهم و دینار نهی کرده بود و این قوم نیز این سخن را گفتند. (بیضاوی)
در قرائتی به تاء خطاب بجای نون متکلم امده است که در اینصورت معنی آن چنین میشود: آیا نماز تو به تو امر میکند که تو هرآنچه خواستی را در اموال ما انجام دهی؟ (ابوسعود)
إِنَّكَ لَأَنتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ
تو نادان گمراه هستی ، این نوع بیان را فن قلب گویند. (نسفی)
تو پیش ما بردبار و راه یافته بودی، ولی رفتارت تو با ما برطبق آنچه حالت میگوید، نیست. (نسفی)
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا ۚ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَىٰ مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ ۚ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۚ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ ﴿88﴾
هُود
تفسیر

شعیب گفت: ای قوم من به خبر دهید، اگر من از طرف الله دارای حجت و دلیل آشکار باشم و پرودگارم به من روزی خوبی داده باشد از قبیل رسالت و فراخ روزی، آیا با این اوصاف از باطل شما پیروی کنم؟ و قصد من این نیست که وقتی شما را از چیزی نهی میکنم، خود قصد آن گمراهی را داشته باشم بلکه برای خود و برای شما خواهان ترک گمراهی هستم، و قصد من تا جایی که توانایی دارم، چیزی جز اصلاح دین و دنیای شما نیست. و در این راه توفیق و موفقیت من به جز توفیق الله حاصل نخواهد شد و بر وی اعتماد میکنم و از وی امید دارم و به سوی وی برمیگردم.

مستندات
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِن كُنتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّي
بر بصیرت و بیان واضح باشم به وحی و نبوت. (مظهری)
رد سخن زشت آنان گفته است. (ابوسعود)
بر دین و طاعت باشم. (بحر العلوم)
وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا
از الله روزی حلالی برسد بدون خستگی و بودن زحمت. (مظهری)
آمده است که حضرت شعیب اموال بسیار داشته است. (مظهری)
مرا رسالت داده و هدایت کند. (بحر العلوم)
با این اوصاف آیا مرا رواست که در وحی وی خیانت کنم و در امر و نهی وی مخالفت کنم؟ (مظهری)
اعتذار حضرت شعیب است در اینکه چرا با دین بت پرستی پدران آنها مخالفت میکند. (مظهری)
وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَىٰ مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ
من قصد ندارم آنچه که شما را از آن نهی کردم را، انجام دهم پس اگر درست بود ترک نمیکردم بلکه من برای شما آنچه را که برای خود دوست دارم را میخواهم و برای شما بد میدانم آنچه را که برای خود بد میدانم. (مظهری)
إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ
قصد من از نهی شما از شرک و تطفیف (کم فروشی) و امر به توحید و ایفای کیل و وزن چیزی نیست جز اصلاح شما و خالی کردن عالم از فساد است. (مظهری)
تا وقتی که قدرت آن را داشته باشم انجام میدهم. (مظهری)
آن مقدار میتوانم اصلاح میکنم. (مظهری)
وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ
رسیدن من به راه درست و حق برای من میسر نیست مگر اینکه الله متعال اسباب آن را برای مطلب ایجاد کند و هدایت و کمکش باشد. (مظهری)
عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ
توکلم بر الله است چراکه قادر و متمکن بر هر کار، ایشان است. (مظهری)
وَإِلَيْهِ أُنِيبُ
در انچه از بلایا بر من نازل میشود به الله رجوع میکنم. (مظهری)
انابت یعنی طلب توفیق از الله متعال است برای اصابت به حق در آنچه انجام میدهد و ترک میکند و طلب کمک در امور مهم است. (مظهری)
در این سخن حضرت شعیب اظهار این مساله است که قطع طمع کفار است و تهدید آنهاست بر اینکه به الله ارجاع خواهد داد تا الله جزای آنان را بدهد. (مظهری)
وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ ۚ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ ﴿89﴾
هُود
تفسیر

و ای قوم من، دشمنی با من و مخالفت با من برای شما عذاب نیاورد مثل عذابی که بر قوم نوح آمد و بر سر قوم هود و صالح آمد، و اگر آنها را دور میبینید، پس قوم لوط از شما دور نیستند که آنان با کفر و معصیت دچار عذاب شدند و این از شما بعید نیست و قوم لوط و هلاک آن را فراموش نکرده اید چراکه دیار آنان به شما نزدیک است و آثار هلاک نمایان و زمان نیز دور نیست که فراموشتان شود.

مستندات
وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي
بغض و دشمنی با من باعث ترک توبه ی شما نشود. (بحر العلوم)
مخالفت من برای شما اصابت عذاب را کسب نکند. (مظهری)
أَن يُصِيبَكُم
اینکه به شما عذابی برسد. (بحر العلوم)
مِّثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ
مثل عذاب قوم نوح که غرق شدن بود. (بحر العلوم)
أَوْ قَوْمَ هُودٍ
و یا عذاب قوم هود که باد بود. (بحر العلوم)
أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ
و یا عذاب قوم صالح که صدا بود. (بحر العلوم)
وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِّنكُم بِبَعِيدٍ
اگر زمان آنها از شما دور است، پس عبرت بگیرید به سرنوشت قومی که به شما از نظر زمانی نزدیک است، که همان قوم لوط باشد. (بحر العلوم)
زمان هلاک آنان به شما نزدیک است و آن بر شما پوشیده نیست. (بحر العلوم)
هلاک قوم لوط بر شما نزدیک است و شما میدانید که چه بر سر آنها آمده است. (مظهری)
و یا دیار قوم لوط از شما دور نیست چراکه آنان همسایگان آنها بوده اند. (مظهری)
آنچه بر سر قوم لوط آمده از شما دور نیست چراکه شما نیز مانند آنان در گناه و کفر فرو رفته اید. (مظهری)
وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ۚ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ ﴿90﴾
هُود
تفسیر

و از الله بخواهید که شرک شما را ببخشد و به سوی وی برگردید و این برگشتن به ترک گناهان حاصل میشود. و قطعا پروردگار من برای کسانیکه توبه میکنند و آمرزش میطلبند به سوی وی برمیگردند، مهربان است و دوست آنان است و این دوستی دو طرفه است. نکته: وقتی مهربان بودن و یا دوست نداشتن الله مطرح میشود فکر نکنیم که مثل دوست داشتن و یا نداشتن ما است که تبعاتی نداشته باشد بلکه معنی مهربان بودنش این است که ویرا به بهشت میفرستد و نعمتهای فراوان ارزانی میدارد و این یعنی نجات که بالاتر از ان چیزی نیست و همینطور در مورد دوست ندارد گفتن الله که به معنی به جهنم میفرستد و عذبا میدهد است که بالاتر از آن بدبختی نیست. الله ما را مورد مهربانی قرار دهد و از غضب خود دور کند. آمین یارب العالمین.

مستندات
وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ
از پرودگار خود طلب آمرزش کنید یعنی سببی را که باعث میشود مورد آمرزش قرار گیرید را بطلبید که همان توحید باشد. (تاویلات اهل سنت)
از عبادت بتان، از الله طلب بخشش کنید. (خازن)
ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ
از انجام کم فروشی برگردید. (خازن)
به سوی وی برگردید نه به سوی آنچه در گذشته بوده اید. (تاویلات اهل سنت)
طوری به سوی وی برگردید که دیگر به گذشته ی خود برنمیگردید. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ
الله کسی را که به سوی برمیگردد را مورد رحمت قرار میدهد. (تاویلات اهل سنت)
الله به بندگانش که توبه میکنند و به وی برمیگردند، مهربان است. (خازن)
وَدُودٌ
الله مستحق این است که دوست داشته شود چراکه همه چیز از وی است و هر نیکی از وی است و فطرت انسان این است که نیکی کننده به وی را دوست داشته باشد. (تاویلات اهل سنت)
الله دوست دارنده ی کسانی است که توسل جسته و تقرب میجویند. (تاویلات اهل سنت)
قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا ۖ وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ ۖ وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ ﴿91﴾
هُود
تفسیر

گفتند: ای شعیب ما آنچه تو میگویی را متوجه نمیشویم که چرا پروردگار یکی باشد و چرا ما هرچه میخواهیم را نمیتوانیم با اموال خود انجام دهیم. و اگر رهط تو نبود، با تو به گونه ای دیگر سخن میگفتیم و مورد سنگ پرانی قرار میدادیم و تو را نزد ما عزتی نیست که مانع آن شود.

مستندات
قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِّمَّا تَقُولُ
گفتند: ای شعیب ما بیشتر آنچیزهایی را که میگویی از قبیل توحید و حرام بودن کم فروشی را نمیفهمیم و تو دلیلی بر این امور ذکر نکرده ای.(بیضاوی)
و این گفتار بخاطر کم عقلی آنان و عدم تفکر آنان بوده است. (بیضاوی)
گفته شده است: این را برای توهین به حضرت شعیب بیان کرده اند. (بیضاوی)
و یا به این خاطر بوده است که از شدت نفرتی که داشته اند به گفته های وی گوش نداده اند و فکر نکرده اند. (بیضاوی)
ما صحت قول تو را نمیفهمیم نه انیکه حرفهای وی را متوجه نشوند چراکه شعیب خطیب انبیاء بوده است. (نسفی)
وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا
تو را قدتری نیست که ما را مانع شود از اینکه به تو آسیبی برسانیم. (بیضاوی)
تو پیش ما عزتی نداری. (بیضاوی)
گفته شده است که در زبان حمیر به معنی کور است. (بیضاوی)
وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ
اگر قومت و عزت آنان به نزد ما نبود که آنان بر ملت آنان بودند. منظور منزلت قوم آنها نزد آنان بود نه اینکه از رهط شعیب بترسند چراکه رهط به سه الی نه نفر گفته میشود. (بیضاوی)
تو را سنگسار میکردیم و یا به شیوه ی بدتر تو را میکشتیم. (بیضاوی)
و در بین قوم خود، یاران و قدرتمندانی داشته است. (بغوی)
گفته اند: تو را دشنام میدادیم و درشتی میکردیم. (خازن)
وَمَا أَنتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ
تو نزد ما عزتی نداری که عزتت مانع هلاک کردن ما شود. (بیضاوی)
و این عادت نادانان است که وقتی میبینند نمیتوانند دلیلی بیاورند شروع به ناسازا گفتن کرده و تهدید میکنند. (بیضاوی)
مانع آزار وی، عزت قوم شعیب بوده است. (بیضاوی)
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا ۖ إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ ﴿92﴾
هُود
تفسیر

ای قوم من آیا رهط من برای شما عزیزتر از الله است و فکر میکنید که بخاطر رهط من قتل مرا ترک کرده اید؟ و الله را بمانند چیز دور انداخته شده است. و قطعا الله به اعمالتان احاطه دارد و داناست و بر ان اساس جزا خواهد داد.

مستندات
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُم مِّنَ اللَّهِ
گفت: آیا عزت و هیبت رهط من از الله نزد شما بیشتر است که مانع شما میشود؟ آنچه سزاوار است اینکه شما بخاطر الله و عزت وی نزد شما از تعرض به من دوری کنید چراکه الله بزرگتر و عزیزتر است. (خازن)
وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا
و امر وی را به پشت سر انداخته ایدو آن را بمانند چیز بی ارزش که التفاتی نمیشود، گردانده اید. (خازن)
إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ
الله به تمامی اعمال شما داناست و چیزی از وی مخفی نمیماند و بر اساس عمل شما جزا خواهد داد. (خازن)
وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ ۖ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ ۖ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ ﴿93﴾
هُود
تفسیر

و ای قوم من بر طبق آنچه فکر میکنید هستید و میتوانید عمل کنید و از چیزی دریغ نکنید و من نیز بر طبق انچه هستم عامل هستم و منتظر باشید که من نیز منتظر هستم که عاقبت امر چه میشود.

مستندات
وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ
و ای قوم من شما بر تمکن و قدرت عمل کنید و من نیز بر تمکن خودم عامل هستم. (مظهری)
وقتی شعیب اصرار آنان را بر کفر دید و دید که چگونه به وی توهین میکنند و مورد تهدید قرار میدهند، به تهدید گفت:.. (ابوسعود)
هرآنچه در توان دارید را بکار گیرید. (ابوسعود)
یعنی بر کفر هرآنچه که هستید ثابت باشید. (ابوسعود)
سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ
زود است که بدانید که چه کسی را عذاب خوار کننده خواهد رسید، شما را یا من را و خواهید دانست بی آبرو کیست. (مظهری)
وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ
زود است که بدانید که چه کسی معذب و چه کسی دروغگو است. (مظهری)
وَارْتَقِبُوا
منتظر سرانجام باشید. (مظهری)
إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ
من نیز همراه شما منتظر هستم. (مظهری)
وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ ﴿94﴾
هُود
تفسیر

وقتی که فرمان ما مبنی بر عذاب و هلاک قوم شعیب آمد، شعیب و کسانیکه همراه وی ایمان آورده بودند را به رحمت و فضل خود، نجات دادیم و ظلم کرده گان را صدایی گرفت و آنان چنان شدند که بر اثر این عذاب بر زمین چسبیده و هلاک گشتند طوریکه انگار هیچگاه بر روی زمین نبوده اند. هان هلاکی باد بر قوم مدین به مانند هلاکی ثمود.

مستندات
وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا
امر ما به عذاب و هلاک آنان آمد. (خازن)
نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا
به فضل خود نجات دادیم به اینصورت که آنان را به ایمان هدایت کردیم و توفیق طاعت دادیم. (خازن)
وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا
و کسانی را که با شرک ورزیدن و کم فروشی، به خود ظلم کرده بودند را به عذاب گرفتیم. (خازن)
الصَّيْحَةُ
به این صورت که جبرئیل بانگ زد و همه مردند. (خازن)
و یا اینکه صدایی از آسمان آمد و همه مردند. (خازن)
فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ
مردگان گشتند. (خازن)
منظور از جثم یعنی به زمین چسبیدند. (خازن)
كَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا
گویا که در آن دیار نبوده اند. (خازن)
أَلَا بُعْدًا لِّمَدْيَنَ
هلاکی باد برای قوم مدین. (خازن)
كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ
همچنانکه قوم ثمود هلاک شدند. (بغوی)
ابن عباس: دو امت به یک نوع عذاب هلاک نشده اند مگر مدین و ثمود و ثمود را صدایی از زیر آمد و هلاک کرد و قوم شعیب را صدایی از بالا آمد و هلاک کرد.(خازن)
كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا ۗ أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ ﴿95﴾
هُود
تفسیر

وقتی که فرمان ما مبنی بر عذاب و هلاک قوم شعیب آمد، شعیب و کسانیکه همراه وی ایمان آورده بودند را به رحمت و فضل خود، نجات دادیم و ظلم کرده گان را صدایی گرفت و آنان چنان شدند که بر اثر این عذاب بر زمین چسبیده و هلاک گشتند طوریکه انگار هیچگاه بر روی زمین نبوده اند. هان هلاکی باد بر قوم مدین به مانند هلاکی ثمود.

مستندات
كَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا
گویا که در آن دیار نبوده اند. (خازن)
أَلَا بُعْدًا لِّمَدْيَنَ
هلاکی باد برای قوم مدین. (خازن)
كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ
همچنانکه قوم ثمود هلاک شدند. (بغوی)
ابن عباس: دو امت به یک نوع عذاب هلاک نشده اند مگر مدین و ثمود و ثمود را صدایی از زیر آمد و هلاک کرد و قوم شعیب را صدایی از بالا آمد و هلاک کرد.(خازن)
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ ﴿96﴾
هُود
تفسیر

همانا ما موسی را فرستادیم به همراه نشانه ها و معجزات از قبیل عصا و مانند که آن همه به وضوح دلالت بر نبوت و صدق وی داشتند.

مستندات
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ بِآيَاتِنَا
یعنی به همراه حجتها و برهانهاییکه برای وی داده ایم که همه بر راست بودن و پیامبر بودن وی دلالت دارند. (خازن)
همراه نه معجزه که داده ایم فرستادیم. (بحر العلوم)
همراه تورات و معجزه فرستادیم. (بیضاوی)
نه نشانه که عبارتند از: 1-عصا و2- دست سفید و3 طوفان و 4 ملخ و 5 شپش و6 قروباغه و 7خون و8و9 نقص ثمرات و نفس. (ابوسعود)
وَسُلْطَانٍ مُّبِينٍ
و معجزه ی درخشان که این نیز دال بر صدق وی است. (خازن)
سلطان گفتن به حجت از این جهت است که کسیکه داری حجت باشد بر کسی که حجتی ندارد غالب میشود همانند سلطان که بر غیر غالب میگردد. (خازن)
زجاج: سلطان یعنی حجت چراکه سلطان حجت الله بر روی زمین است. (خازن)
منظور عصای حضرت موسی است چراکه درخشانترین معجزات وی بوده است. (نسفی)
إِلَىٰ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ ۖ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ ﴿97﴾
هُود
تفسیر

به فرعون و اشراف قوم وی، و آن اشراف از امر فرعون در کفر به موسی تبعیت کردند. این در حالی بود که امر فرعون بر راه درست و استوار نبود.

مستندات
إِلَىٰ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ
تصریح به اشراف قوم وی بدون ذکر بقیه ی افراد قوم فرعون برای این است که آنان هستند که نظر میدهند و بقیه از رای و نظر آنان پیروی میکنند. (آلوسی)
فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ
از فرمان فرعون بر کفر به موسی، تبعیت کردند. (بیضاوی)
یعنی اشراف از فرعون تبعیت کردند. (نسفی)
از موسای هدایت کننده به حق که با معجزات تایید شده بود تبعیت نکردند و بلکه از فرعونی که فرورفته در گمراهی و طغیان که فساد آن آشکار است، تبعیت کردند. (بیضاوی)
وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ
امر فرعون دارای رشد و هدایت نیست. (بیضاوی)
هدایت کننده نیست بلکه تباهی محض و گمراهی واضح است. (بیضاوی)
برای بیان جهل تابعان فرعون است چراکه وی ادعای خدایی کرد در حالیکه بشری مثل خودشان بود و مشغول ظلم و شر بود که این نشانه ی شیطان بودن است و از اله بودن به دور است. (نسفی)
امر فرعون در صلاح نیست و عاقبت پسندیده ای ندارد. (نسفی)
استوار و درست نیست. (بغوی)
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ ۖ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ ﴿98﴾
هُود
تفسیر

فرعون جلودار قومش چه اشراف و چه غیر آنهاست در روز قیامت و آنان را به آتش میبرد انگار که آنان را به آب دادن به محل آب ببرد و این وارد شدن چه ورود بدی است و اینان چه بد وارد شوندگانی هستند.

مستندات
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
جواب سوال از عاقبت تبعیت کنندگان و تبعیت شونده است. (آلوسی) یعنی جواب اینکه عاقبت فرعون و تبعیت کنندگان چه شد است.
عاقبت آنان چگونه مورد پسند باشد در حالیکه وی .... (آلوسی)
جلودار قومش است و آنان را وارد آتش میکند. (مظهری)
همچنانکه در گمراهی آنان را راهبر بود و پیش میبرد در به دوزخ رفتن نیز جلودار آنان است. (ابوسعود)
فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ
در دنیا آنان را وارد آتش میکند یعنی به کفر وارد میکند که موجب به آتش رفتن است. (آلوسی)
وارد شدن به آتش را همانند وارد شدن بر آب در نظر گرفت. (مظهری)
وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ
چه بد وردگاهی است که اینان وارد میشوند که همان آتش است. (آلوسی)
چه بد هستند وارد شوندگان به آتش که اینان باشند. (آلوسی)
چه بد ورودی بود این ورود انها چراکه ورود برای رفع عطش است ولی انها به آتش وارد میشوند. (مظهری)
وَأُتْبِعُوا فِي هَٰذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ ۚ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ﴿99﴾
هُود
تفسیر

این عمل انان باعث شد که در دنیا لعنت پی آنان باشد و لعنت کنندگان آن را در دنیا لعنت کنند و در قیامت نیز لعنت برای آنان است و این مورد لعن بودن و این لعنت چه بد نصیبی است که نصیب انان شده است و چه بد کمکی است که برای اینان آمده است. نکته: ذکر لعنت در دنیا و بعد در قیامت نیز مورد لعن بودن آنان را بیان کردن برای روشن کردن این مطلب است که آنان در دنیا لعنت شدند چراکه مستحق آن لعنت بوده اند و مورد لعن بودن آنان از لعنت قیامت کم نکرد بلکه در دنیا و آخرت مستحق لعن شده اند.

مستندات
وَأُتْبِعُوا فِي هَٰذِهِ لَعْنَةً
اشرافی که از فرعون تبعیت کردند، در دنیا در پی آنها لعنتی بزرگ آورده اند طوری که امتهای بعد آنان تا روز قیامت آنان را مورد لعن قرار میدهند. (ابوسعود)
در دنیا به زبان انبیاء و مومنان مورد لعن قرار گرفتند. (مظهری)
وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ
طوریکه اهل موقف همگی آنها را لعنت میکنند. (ابوسعود)
در روز قیامت نیز آنها را لعن میکنند. (مظهری)
بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ
چه بد کمک کمک شوندگان است. (ابوسعود)
کمک نامیدن لعنت برای این است که هر یک از لعنتهای موید لعنت دیگر هستند. (ابوسعود)
چه بد نصیب نصیب گیرندگان است این لعنت. (مظهری)
ذَٰلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَىٰ نَقُصُّهُ عَلَيْكَ ۖ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ ﴿100﴾
هُود
تفسیر

آن داستانها که از آبادی ها و اهل آن در این سوره بیان کردیم بعضی از آنها هنوز هستند و آثار آنها پیداست و بعضی دیگر اثری از آنها باقی نمانده است.

مستندات
ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْقُرَىٰ نَقُصُّهُ عَلَيْكَ
آن خبرهایی که گفته شد از اخبار امتهای هلاک شده اند... (نسفی)
آن اخبار آبادی و امتهاییکه در این سوره ذکر شده است، از علوم غیبی است که رسالت تو با آن در آمیخته است و این نشانه ای برای برای نبوت تو است. (تاویلات اهل سنت)
مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ
از آن آبادی ها بعضی از آنها باقی هستند و بعضی نیز اثر آنان نیز پاک شده است. (نسفی)
بعضی اهلش هلاک شده ولی خود آبادی باقی است و بعض دیگر آبادی همراه با اهلش هلاک شده اند و اثری از آنها نیست. (جلالین)
بعضی را مکان انها را میبینی و بعضی دیگر اثری از آنها را نمیبینی و مکانشان را نیز نمیبینی. (تاویلات اهل سنت)
از حسن: بعضی از آنها پابرجا هستند و آنچه الله هلاک کرده است بیشتر است. (تاویلات اهل سنت)
وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَٰكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ۖ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ ۖ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ ﴿101﴾
هُود
تفسیر

ما با عذاب دادن آنها به آنها ظلم نکرده ایم و چیزی را در غیر موضع خود قرار ندادیم بلکه این کفار خودشان بودند که با انجام گناه و کفر ورزیدن به خود ظلم کرده و مستحق عذاب و هلاک گشتند و آنچه که از غیر الله عبادت میکردند، از انها چیزی را دفع نکرد و سودی به آنها نرساند و آن بتان چیزی برای آنها به غیر از هلاک و زیان و نابودی برای آنها نداشت.

مستندات
وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ
ما (الله متعال) به آنها ظلم نکرده است چراکه همه ی اینها ملک وی تعالی هستند و هر صاحب ملکی حق هلاک ملک خود را دارد و با این عمل به ظالم بودن متصف نمیشود و آنان ظلم کردند چراکه در حقیقت ملک اینان نبوده است و هرکس ملک دیگری را هلاک کند ظالم است. (تاویلات اهل سنت)
ظلم گذاشتن یک چیز در غیر موضع آن چیز را گویند. (تاویلات اهل سنت)
ما به عذاب آنها به آنها ظلم نکرده ایم بلکه خود انها مستحق آن شدند با ارتکاب آنچه مرتکب شدند. (تاویلات اهل سنت)
ما با عذاب آنها به آنها ظلم نکرده ایم. (خازن)
وَلَٰكِن ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ
ظلم آنها به خود: الف: با عبادت غیر الله به خود ظلم کرده اند. ب: منصرف کردن مردم از دین حق و جلوگیری از اشاعه ی دین الله. ج: با درخواست نزول عذاب بر خودشان. (تاویلات اهل سنت)
آنان خود با انجام معاصی و کفر به خود ظلم کرده اند. (خازن)
فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مِن شَيْءٍ لَّمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ
عبادت غیر الله که انجام دادند، از آنان چیزی را دفع نکرد وقتی عذاب الله آمد. (تاویلات اهل سنت)
عبادت بتان برای آنان آن فایده ای که انتظار داشتند را نیافتند. (تاویلات اهل سنت)
بتان آنها سودی به آنها نداشت و عذاب را نیز از آنها دفع نکرد. (خازن)
آنچه که عبادت میکردند. (قرطبی)
وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ
عبادت آن بتان چیزی به جز زیان برای آنها نداشت. (تاویلات اهل سنت)
أَبُو عَوْسَجَةَ: غیر از فساد چیزی نداشت. (تاویلات اهل سنت)
ابوعبیده: غیر از هلاکی و نابودی چیزی نداشت. (تاویلات اهل سنت)
غیر از شر نداشت. (تاویلات اهل سنت)
یعنی عبادت بتان باعث زیان آنها در آخرت شد. (قرطبی)
وَكَذَٰلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَىٰ وَهِيَ ظَالِمَةٌ ۚ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ ﴿102﴾
هُود
تفسیر

و اینچنین است گرفتن الله ظالمان را وقتی اهل آبادی ها را بگیرد در حالیکه اهل ان ظالم باشند و قطعا گرفتن الله سخت دردناک است که راه خلاصی از آن نیست. نکته: با انجام گناه و فورا دچار عذاب نشدن و زیان ندیدن ما را از گرفتن الله غافل نکند که گرفتنش سخت دردآور است.

مستندات
وَكَذَٰلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ
مانند همین گرفتنهای خدا که برای شما در این سوره بیان کردیم است، گرفتن الله است.. (خازن)
إِذَا أَخَذَ الْقُرَىٰ وَهِيَ ظَالِمَةٌ
وقتی که بگیرد اهل آبادی ها را در حالیکه اهل آن ظالم باشند. (خازن)
آنچه صورت گرفته است، مواخذه ی ظلم آنان است. (خازن)
نسبت گرفتن به خود آبادی دادن در اینجا برای بیان این مطلب است که هلاک اهل به خود آبادی ها نیز سرایت میکند و آنها را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. (ابوسعود)
إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ
گرفتن الله، دردآور است که امید خلاصی از آن نیست. (خازن)
رسول الله ص: همانا الله متعال به ظالم مهلت میدهد و وقتی وقت مواخذه رسید دیگر برای وی راه فراری نیست. (خازن)
دردناک و سخت است برای کسانی که دچار آن میشوند. (ابوسعود)
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ۚ ذَٰلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَٰلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ ﴿103﴾
هُود
تفسیر

در اخبار امتهای هلاک شده و عذاب ان امتها، عبرت و موعظه ای بلیغ است برای کسانیکه از عذاب آخرت میترسند و آن روز قیامت روزی است که همه ی انسانها جمع کرده میشوند و آن روزی است که تمام خلائق حاضر میشوند. نکته: ترسیدن از عذاب آخرت لازمه اش این است که به آخرت و زنده شدن پس از مرگ ایمان داشته باشد.

مستندات
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ
در آنچه بر سر امتهای هلاک شده ی گذشته آمده است. (بیضاوی)
در آنچه که الله برای شما قصه ی ان را بیان کرده است. (بیضاوی)
لَآيَةً
عبرت است. (بیضاوی)
لِّمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ
چراکه انان میدانند انچه بر سر این امتها آمده است نمونه هایی از عذاب آخرت هستند که بر سر مجرمان خواهد آمد. (بیضاوی)
و یا از ارتکاب موجات هلاک دوری میکنند چراکه میدانند این عذاب از طرف الله مختار آمده است که هرکس را خواست عذاب میدهد و هرکس را خواست مورد بخشش قرار میدهد. (بیضاوی)
چراکه کسی که آخرت را انکار میکند این حوادث را به الله مختار نسبت نمیدهد بلکه آن را به اسباب فلکی نسبت میدهد. (بیضاوی)
برای کسانیکه اعتقاد دارند که آن روز صحت دارد و وجود دارد. (نسفی)
ۚ ذَٰلِكَ
آن روز قیامت. (بیضاوی)
يَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ النَّاسُ
انسانها را برای آن جمع کرده میشوند. (بیضاوی)
یعنی جمع شدن در روز قیامت قطعی است و ثابت است. (بیضاوی)
وَذَٰلِكَ يَوْمٌ مَّشْهُودٌ
اهل آسمانها و زمین حاضر کرده شده اند. (بیضاوی)
یعنی شاهدان آن روز زیاد هستند. (بیضاوی)
جمیع خلائق در آن حاضر شوند. (جلالین)
وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ ﴿104﴾
هُود
تفسیر

و ما برپاشدن قیامت را تاخیر نمیکنیم مگر تا مدت معدودی. نکته: هرانچه که به شماره و عدد در امد، الاخره خواهد امد پس زمان شمرده شده ای برای برپایی قیامت باقی مانده است.

مستندات
تا زمان مشخصی ان را به تاخیر میاندازیم. (بحر العلوم)
گفته میشود: تا انقضای دنیا آن را به تاخیر میاندازیم. (بحر العلوم)
یعنی ما بر برپاداشت قیامت در همین لحظه قادر هستیم منتها تا وقت معدودی ان را به تاخیر میاندازیم. (بحر العلوم)
تاخیر تا زمانی معدود که نزد الله معلوم است، صورت میگیرد. (بغوی)
يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ ﴿105﴾
هُود
تفسیر

روزی که قیامت میشود، بعضی از مردم بدبخت هستند و بعضی دیگر خوشبخت.

مستندات
يَوْمَ يَأْتِ
آن روز که بیاید.. (خازن)
لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ
گفته شده است: جمیع خلائق ساکت شوند و کسی تا الله تعالی اجازه ندهد، صحبت نکند. (خازن)
روز قیامت روز طولانی است که در مدتی از ان مردم از شدت خوف و بیم آن روز نمیتوانند صحبت کنند و بعد در مواقعی اجازه داده شود، سخن میگویند و در بعضی مواقع از آن، این ترس کمتر میشود و آنان انکار میکنند و مجادله میکنند. (خازن)
گفته اند: منظور این است که کسی به شفاعت سخن نگوید مگر اینکه الله تعالی به وی اجازه ی شفاعت بدهد. (خازن)
فَمِنْهُمْ
از اهل موقف هستند... (خازن)
در روز قیامت بعضی از مردم شقی هستند که به آتش عذاب داده میشوند و بعضی سعید هستند که در جنت مورد احترام هستند. (بحر العلوم)
شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ
شقاوت ضد ساعدت است و سعادت این است که اسباب الهی بنده را یاری کنند و مساعده میکنند برای انجام کارهای نیک. (خازن)
سعادت بر دو قسم است یکی دنیوی و دیگری اخروی و این اخروی نهایت ساعدت است که انسان را به جنت میرساند و شقاوت نیز چنین است و بدترین آن، شقاوت اخروی است که انسان را به دوزخ میبرد. (خازن)
از بین مردم کسانی هستند که بر آنها شقاوت سبقت جسته است و بعضی دیگر را سعادت. (بغوی)
فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ ﴿106﴾
هُود
تفسیر

و اما آنان که اهل شقاوت هستند، در آتش باقی خواهند بود مادامی که آسمانها و زمین از نوع خاصشان باقی هستند مگر اینکه الله چیزی بخواهد که همان خواهد شد و در اینجا الله خواسته است که مشرکین و کفار ابدی در آتش بمانند. و الله انجام دهنده ی چیزی است که خودش اراده کند و در این مورد بر وی اعتراضی نیست و همه چیز در اراده ی الله متعال است.

مستندات
فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ
لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ
برای آنان زفیر است و آن اول صدای خر است. (نسفی)
بعضی گفته اند: زفیر به صدایی که چیزی از آن فهمیده نمیشود اطلاق میشود مثل آه و ناله. (تاویلات اهل سنت)
وَشَهِيقٌ
و برای آنان شهیق است و آن آخر صدای خر است. (نسفی)
و یا زفیر و شهیق به معنی نفس به درون کشیدن و بیرون آوردن است. (نسفی)
و شهیق هرآنچه از صدا که بلند است. (تاویلات اهل سنت)
منظور بیان شدت اضطراب و غم آنان است که نفس نفس میزنند. (بیضاوی)
تشبیه حال آنان است به کسیکه حرارت به قلب وی رسیده است و روحش حبس شده است. (بیضاوی)
ممکن است منظور از این دو کلمه این باشد که اهل دوزخ بعد اینکه دعا و ندای بسیار انجام دادند از آنان صدایی شنیده میشود ولی چیزی از آن فهمیده نمیشود همانند ناله ی جانوران در وقت درد کشیدن، از آنها شنیده میشود. (تاویلات اهل سنت)
و یا تشبیه حال جیغ زدن آنان به حال صدای خر است. (بیضاوی)
خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ ۚ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ ﴿107﴾
هُود
تفسیر

و اما آنان که اهل شقاوت هستند، در آتش باقی خواهند بود مادامی که آسمانها و زمین از نوع خاصشان باقی هستند مگر اینکه الله چیزی بخواهد که همان خواهد شد و در اینجا الله خواسته است که مشرکین و کفار ابدی در آتش بمانند. و الله انجام دهنده ی چیزی است که خودش اراده کند و در این مورد بر وی اعتراضی نیست و همه چیز در اراده ی الله متعال است.

مستندات
خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ
حال آنان مقدر شده که در آن همیشه باقی بمانند تا مدتی که آسمانها و زمین آخرت باقی هستند. (نسفی)
و آسمانها وزمین آخرت دائمی و ابدی هستند. (نسفی)
گفته شده است: تا وقتی که بالا و پایین هست. (نسفی)
ویا هدف از این کلام، بیان ابدی بودن است همچنانکه عرب گوید: تا وقتی که کوکب میدرخشد. (نسفی)
و یا منظور این است: آنان همیشگی در عذاب جسمانی نخواهند بود بلکه انواع عذابهای روحی و روانی را نیز خواهند داشت. (ابوسعود)
آن عذاب روحانی به اندازه ای خواهد بود که عذاب جسمانی آتش را فراموش خواهند کرد. (ابوسعود)
مادامی که اهل دنیا هستند، آسمانها و زمین نیز برای آنان باقی است، پس عذاب آنان نیز مثل همین، همیشگی خواهد بود مادامی که خودشان هستند. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ
استثنای از عذاب به آتش است چراکه اهل دوزخ همیشه به آتش عذاب داده نمیشوند بلکه برای آنان زمهریر نیز هست. (نسفی)
زمهریر سرمای شدید.
ویا منظور از ما شاء، من شاء است که در اینصورت چنین میشود که کسانی هستند که از آتش دوزخ بیرون آورده میشوند، و به بهشت برده میشوند که اهل جنت به انها، جهنمیون گویند و اینان از اهل بهشت نیز مسثنی شده اند چراکه مدتی را در جهنم بوده اند. (نسفی)
اگر مشیئت الهی تعلق گیرد که آنان در آتش نباشند، همان خواهد شد ولی این مشیئت نخواهد بود. (ابوسعود)
إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ
بدون اینکه بر وی تعالی اعتراضی باشد. (بیضاوی)
یعنی در جاودانه گذاشتن اهل شقاوت در آتش، به موجب اراده ی خودش عمل میکند و بر اساس مشیئت جاری خود حکم میراند. (ابوسعود)
وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ ۖ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ ﴿108﴾
هُود
تفسیر

و اما آنان که خوشبخت شده بودند، پس در جنت هستند برای همیشه مادامیکه آسمان ها و زمین خاصشان، پابرجاست مگر آن کسانی را که مدتی در آتش بودند وبعد الله خواست که به بهشت آیند. و بخشش بهشت برای آنان، منقطع نیست. نکته: در مورد استثناء که در دو آیه آمده است، باید مورد توجه قرار گیرد و از طرف دیگر از اصول ثابت عقیده ی اسلامی این است که کفار و مشرکین در جهنم برای همیشه خواهند بود و همچنین مومنان در بهشت برای همیشه خواهند بود، حال مفسرین در صدد جمع بین این دو بر آمدند و عده ای گفتند: منظور از کلمه ی ما که غالبا برای غیر عاقل بکار میرود در معنی من است پس معنی چنین میشود که در دوزخ میمانند مگر آنانکه الله خواست به بهشت بیاورد. در مورد بهشت مگر آنکه الله بخواهد که ما در متون دینی نداریم که کسی را از بهشت میکنند، حال میگویند منظور بیان ان مدتی است که قبل ورود به بهشت بوده اند و جوابی دیگر که داده اند این است که منظور اگر الله بخواهد است میشود ولی الله نمیخواهد پس در اختیار بودن ایجاب شدن آن چیز را نمیکند.

مستندات
وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا
آن کسانی را که الله اراده ی سعادتشان کرد... (ملا علی قاری تفسیر)
کسانیکه با رحمت الله، خوشبخت شدند پس آنان در بهشت جاویدان خواهند بود. (طبری)
مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ
إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ
منظور مدتی است که گناهکاران مومن در آتش بوده اند. (مظهری)
و این افراد هرچند با عمل خود اهل شقاوت شدند ولی با ایمان خود از اهل سعادت گشتند.(مظهری)
مگر ان مدتی که در آتش بوده اند. (طبری)
گفته شده است: استثنای در هر دو فرقه، مدتی است که آنان در موقف برای حساب بوده اند میباشد و یا مدتی است که هر دو فریق در دنیا و در برزخ بوده اند. (مظهری)
عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ
عطائی غیر مقطوع برای آنان است. (ملا علی قاری تفسیر)
و این تصریح به این نکته است که ثواب غیر منقطع است و اگاهی دادن به این مطلب است که استثنای مذکور از ثواب نیست. (ملا علی قاری تفسیر)
فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَٰؤُلَاءِ ۚ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ ۚ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ ﴿109﴾
هُود
تفسیر

در مورد عاقبت این مشرکان در شک مباش که بت پرستی اینان همانند پرستشان پدران خود هستند، پس عاقبت اینان نیز مثل همانان خواهد بود . اینان با اینکه مستحق عذاب هستند ولی تا وقتی روزی نوشته شده برای اینان را نداده ایم، هلاک نشوند و سهم اینان را از عذاب کم نخواهیم کرد.

مستندات
فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِّمَّا يَعْبُدُ هَٰؤُلَاءِ
از آنچه اینان عبادت میکنند در شک نباش که الله قطعا آنان را خاطر عبادت آنان عذاب خواهد داد. (بحر العلوم)
در گمراهی بودن عبادت آنها در شک نباش. (بغوی)
وقتی داستان بت پرستان و عاقبت آنان را بیان کردیم دیگر در سوء عاقبت این قوم نیز نباش. (نسفی)
مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُم مِّن قَبْلُ
اینان رغبتی به توحید ندارند همچنانکه پدران اینان که هلاک شدند، چنین بودند. (بحر العلوم)
حال اینان مثل حال آن بت پرستان است و دانستی که چه بر سر آنان آمده است پس برای اینان نیز مثل همان نازل خواهد شد. (نسفی)
وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنقُوصٍ
مقاتل: سهم آنان را از عذاب و سهم پدران اینان را از عذاب ایفا خواهیم کرد و از آنان کم کرده نشود. (بحر العلوم)
سعید بن جبیر: منظور سهم آنان از آنچه در کتاب لوح محفوظ است. (بحر العلوم)
مجاهد: آنچه برای اینان از خیر و شر مقدر شده است. (بحر العلوم)
جزای آنان را خواهیم داد. (بغوی)
آنچه روزی برای آنها نوشته شده است را کامل خواهیم پرداخت و درحالیکه موجبات عذاب را دارا هستند. (بیضاوی)
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ ۚ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ ۚ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ ﴿110﴾
هُود
تفسیر

همانا ما به موسی کتاب تورات را داده ایم و آن قومی که حضرت موسی بر آنان آمده بود در تورات اختلاف کردند بعضی تصدیق کردند وبعض دیگر تکذیب کردند پس طبیعی است که در مورد قرآن نیز چنین خواهد بود و اگر حکم الله بر این نبود که حق و باطل و جزای انان را در قیامت مشخص کند، اگر این نبود در همین دنیا بین آنها حکم میکردیم و این تکذیب کنندگان خود در شک هستند و در شک فرو رفته اند. نکته: مفسرین رد شک بودن را از طرف عدم ایمان و عدم تصدیق نگاه میکنند که به نظر مولف باید از طرف انکار نگاه کرده شود یعنی اینکه این افراد که تکذیب میکنندف در تکذیب خود مطمئن نیستند و در شک فرورفته اند نه اینکه در دل خود یقین داشته باشند که تکذیبشان درست است بلکه با داشتن شک و فرورفتن در شک است که اینان دارند انکار میکنند.

مستندات
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ
بعضی به وی ایمان آوردند و بعضی دیگر کفر ورزیدند همچنانکه در مورد قرآن چنین کرده اند. (بیضاوی)
تورات را به موسی دادیم. (نسفی)
وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ
اگر حکم به وقت دادن تا روز قیامت نبود، بین آنان با فروفرستادن آنچه اهل باطل مستحقش بودند، حکم میکردیم تا از اهل حق سوا میشدند. (بیضاوی)
آنان را و یا مشرکین زمان حضرت رسول الله ص را ریشه کن میکردیم. (نسفی)
به تاخیر حساب و جزاء تا روز قیامت اگر نبود... جلالین)
در دنیا بین آنان حکم میکردیم. (جلالین)
وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ مُرِيبٍ
و کفار قوم تو ای محمد، در قرآن به شک هستند، و رد شک فرو رفته هستند. (بیضاوی)
در نزول عذاب بر خود، در شک هستند. (نسفی)
وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ ۚ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ﴿111﴾
هُود
تفسیر

قسم که قطعا پروردگارت هر یک از گروه ایمان آورنده و کافر ورزنده را جزای کامل خواهد داد چراکه همانا پروردگارت، به آنچه انجام میدهند از اعمال ریز و بزرگ به آن اعمالشان واقف و اگاه و با خبر است.

مستندات
وَإِنَّ كُلًّا لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ
هر یک از اختلاف کنندگان از مومن و کافر، جزای اعمالشان را ایفا خواهد کرد. (ابوسعود)
إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
به آنچه هر یک از اختلاف کنندگان انجام میدهند از خیر و شر، آگاه است طوریکه چیزی بر الله متعال مخفی نمیماند چه عمل بزرگ باشد و چه عمل ناچیز باشد. (ابوسعود)
فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا ۚ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿112﴾
هُود
تفسیر

پس بر آنچه بدان مامور هستی، مداومت کن و تبلیغ کن و از پای ننشین و همچنین کسانیکه همراه تو به تو ایمان آورده اند نیز دلتنگ نشوند وبر آنچه مامور هستند، مداومت ورزند. از حکم شرع خارج نشوید و افراط و تفریط راه ندهید که قطعا الله به هرآنچه عمل میکنید، بینا است و بر آن اساس جزا خواهد داد. نکته: وقتی که عاقبت بدکاران و کفار مشخص شد و بیان شد که چه چیزی در انتظار آنان است پس به رسول الله ص امر کرد که به راهش ادامه دهد و همچنین مومنین نیز بدون اینکه روحیه ی ایمانی خود را از دست بدهند به راه خود ادامه دهند و افراط و تفریط به خود راه ندهند.

مستندات
فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ
بر توحید و طاعت آنچنانکه مامور شده ای مداومت بورز. (بحر العلوم)
بر امر پرودگارت باش و بر آن عمل کن و مردم را نیز به آن دعوت کن. (ثعلبی)
سدی: خطاب به رسول الله ص است و منظور آیه امت رسول الله ص میباشد. (ثعلبی)
قتاده: بر آنچه مامور شده ای ادامه بده. (بحر العلوم)
استقامت در توحید و منع از طغیان و سرکشی در نعمت است. (بحر العلوم)
بر آنچه که مامور شده ای ادامه ده. (بحر العلوم)
شامل استقامت در همه چیز میشود از اعقتادات گرفته که میانه را برگزیدن از تشبیه و تعطیل و در امور وحیانی و تبلیغ آن و بیان شریعت آنچنانکه که نازل شده است و انجام وظایف عبادی بدون افراط و تفریط که این امر به غایت سختی است. (بیضاوی)
وَمَن تَابَ مَعَكَ
همچنین اینها نیز بر توحید مداومت ورزند. (بحر العلوم)
کسانیکه از شرک و کفر توبه کردند و همراه تو ایمان آوردند. (بیضاوی)
وَلَا تَطْغَوْا
در توحید و طاعت بر الله عصیان نورزید. (بحر العلوم)
از حدود آنچه الله به شما داده است خارج نشوید. (بیضاوی)
از فرمان من به فرمانی دیگر نروید. (خازن)
بعضی گفته اند: یعنی در دین غلو نکنید طوری که باعث بشود از امر و نهی من خارج شوید. (خازن)
از حدودی که برای شما تعیین شده است به افراط و تفریط، منحرف نشوید. (ابوسعود)
إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
به آنچه از خیر و شر انجام میدهید، بیناست. (بحر العلوم)
از ابن عباس: بر رسول الله ص در سراسر قرآن آیه ای به این شدت و سنگینی بر رسول الله ص نازل نشده است و برای همین است که وقتی صحابه رض به حضرت رسول الله ص گفتند: موهایتان زود شروع به سفید شدن رفته است، ایشان فرمودند: مرا سوره ی هود و همانندان آن پیر کردند. (ثعلبی)
بر اساس اعمال شما جزا خواهد داد. (بیضاوی)
در این آیه دلیل است بر اینکه از نصوص با مطلق نظر و رای نباید عدول کرد چراکه گمراهی و طغیان است و اما عمل به مقتضای اجتهاد که تابع علتهای نصوص است پس این از باب استقامت بر شرع است انچنانکه در نصوص آمر به اجتهاد آمده است. (ابوسعود)
وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ ﴿113﴾
هُود
تفسیر

به سوی کسانیکه ظلم کرده اند، میل نکنید یعنی به اعمال آنان رضایت نشان ندهید و با آنان دوستی نکنید و از ظلم آنان پیروی نکنید و این ظلم شامل شرک و کفر و ستم به مردم است، و اگر چنین کنید، شما را آتش در خواهد گرفت و برای شما غیر از الله، یاوری نیست که از عذاب الهی منع کند و یا خیری به شما برساند، و بعد این مطلب بدانید که شما اگر چنین کنید، یاری نخواهید شد پس نه غیر الله شما را یاوری است و الله نیز بیان کرد که اگر چنین کنید به آتش خواهد انداخت پس راه نجاتی غیر از عدم میل به ظلم نیست.

مستندات
وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا
کمترین میل به کسانیکه از آنان ظلم دیده شده است، به خود راه ندهید. (ابوسعود)
این آیه هرچند در مورد نهی از میل به مشرکان است ولی در مورد غیر انان نیز هرکس به ظالمان میل کند و از آنان اطاعت کند و آنان را دوست داشته باشد، ترس این میرود که بر وی نیز این آیه شامل باشد. (تاویلات اهل سنت)
به سوی ظالمان در ظلمشان به آنان میل نکنید. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: وقتی مشرکان شما را به شرک خود دعوت کردند به آنان میل نکنید و به آنان ملحق نشوید. (تاویلات اهل سنت)
با دوست گرفتن آنان و با چاپلوسی کردن با آنان و یا با راضی شدن به اعمال آنان، به ظالمان میل نکنید. (جلالین)
این آیه هرچند که به طور ظلم عمومی بیان شده است ولی بدان معنا نیست که میل به هر ظلمی پی آن مساس آتش باشد. (تاویلات اهل سنت)
فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ
که به سبب آن شما را آتش در خواهد گرفت. (ابوسعود)
وقتی میل به کسانیکه از آنان ظلمی صورت گرفته است موجب مساس آتش باشد پس میل به کسانیکه راسخ در ظل هستند، چگونه خواهد بود؟ (ابوسعود)
وَمَا لَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ
و شما را یارانی نیست که از آتش نجات دهد. (ابوسعود)
برای دفع عذاب و یا جلب منفعت برای آنان کسی نیست. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ
از جهت الله نیز مورد یاری نخواهید بود، چراکه در حکم الله چنین گذشت که اگر شما میل کنید شما را عذاب خواهد داد. (ابوسعود)
وقتی بیان داشت که غیر از الله آنان را نجات دهنده ای نیست و بعد بیان کرد که از الله نیز یاری نخواهند شد نتیجه این میشود که آنا بهیچ وجه یاری نخواهند شد. (ابوسعود)
وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ ۚ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ۚ ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّاكِرِينَ ﴿114﴾
هُود
تفسیر

و نماز را برپادار (کامل با ارکان و آدابش) در دو طرف روز و در ساعاتی از شب، قطعا نیکی ها من جمله نمازهای پنجگانه بدی ها ر امیبرند و این نمازها توبه ی توبه کنندگان هستند.

مستندات
وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ
نماز را کامل کن. (بحر العلوم)
طرفی النهار یعنی نماز صبح و ظهر و عصر و زلفا من اللیل نماز مغرب و عشا. (بحر العلوم)
دو طرف روز و شب که نزدیک به روز باشد، ظاهر آیه سه وقت نماز را بیان میکند یکی اول روز که همان نماز صبح باشد و دیگری آخر روز که عصر باشد و نمازی که شب خوانده میشود و به روز نزدیک است، نماز مغرب است و باقی نمازها (ظهر و عشا) را در آیهی 78 سوره ی اسراء بیان کرده است چراکه دلوک شمس یعین زوال آن و غسق اللیل برای عشا است.(تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند که زلفا من اللیل یعنی در لحظات و ساعاتی از شب ولی اهل تاویل ان را به نمازهای پنجگانه منظور گرفته اند. (تاویلات اهل سنت)
برای مذهب حنفی از این آیه چنین استدلال کرده اند که هرچه نماز صبح را نزدیک طلوع اقامه کرده شود افضل است و همچنین تاخیر نماز عصر، افضل است چراکه امت اجماع دارد بر اینکه منظور از دو طرف روز خود وقت طلوع و غروب نیست پس هرچه به این دو به قدر امکان نزدیکتر باشد، افضلتر خواهد بود. (نیسابوری)
منظور از زلفا من اللیل ساعاتی از شب است که کمترین حد جمع سه است پس مغرب و عشا دو نماز هستند و نماز سوم نماز وتر باید باشد. (نیسابوری)
إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ
حسنات همان نمازهای پنجگانه هستند. (تاویلات اهل سنت)
روایت شده است: مردی با زنی هرکاری بجز نزدیکی را انجام داده بود و بعد پشیمان نزد رسول الله ص آمد و رسول الله ص فرمودند: من تا وقتی از نزد الله چیزی حکمی نیاید، نمیتوانم چیزی بگویم و بعد وقت نماز شد و نماز خواندند و بعد جبرئیل با این آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: نمازهای پنجگانه ات را بخوان و وقتی این را گفتند، حضرت عمر گفت: آیا این امرزش بخاطر نماز آیا خاص وی است و یا اینکه برای عموم مردم است؟ رسول الله ص فرمودند: بلکه برای تمام مردم است. اگر این روایت ثابت باشد، پس تفسیر این آیه خواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
یعنی نمازهای پنجگانه کفاره ی خطاهایی میشوند که از گناهان کبیره نیستند. (بحر العلوم)
از ابی عثمان روایت شده است: همراه سلمان فارسی بودم و سلمان شاخه از درخت خشکیده گرفت و آن را تکاند و بعد گفت: از رسول الله ص شنیده ام که فرمودند: کسیکه وضو بگیرد و وضویش را خوب بجای آورد و بعد نماز بخواند، خطاهای وی میرزد همانند ریختن این برگها و بعد این آیه را قرائت کردند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّاكِرِينَ
توبه ی توبه کنندگان است. (تاویلات اهل سنت)
نمازهای پنجگانه توبه ی توبه کنندگان است. (بحر العلوم)
وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ﴿115﴾
هُود
تفسیر

بر آنچه بدان مامور هستی و بر طاعات و بردوری از گناهان وبر انجام نمازهای پجگانه، صبور باش. قطعا الله متعال پاداش چنین احسان کنندگان را ضایع نمیکند و کامل ادا خواهد کرد. نکته: هرچند بر الله چیزی واجب نیست ولی الله متعال از فضل و بزرگواری خود اعلام میکند که هرکس احسان کند، پاداشش را کامل ادا خواهد کرد.

مستندات
وَاصْبِرْ
ای محمد بر توحید شکیبا باش و به ظالمان میل نکن و بر آنچه بر تو اتفاق میافتد نیز صبور باش. (بحر العلوم)
گفته شده است: بر این نمازهای پنجگانه شکیبا باش طوریکه چیزی از آن را ترک نکن. (بحر العلوم)
بر سختی های انچه بدان مامور شده ای شکیبا باش. (ابوسعود)
فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
ثواب موحدین مخلص را ضایع نمیکند. (بحر العلوم)
ثواب برپادارندگان نماز را ضایع نمیکند. (بحر العلوم)
بر انجام طاعات و ترک گناهان، شکیبا باش. (بیضاوی)
محسنین نامیدن نماز گزاران اشاره به این مطلب دارد که نماز و صبر جزو احسان هستند و دیگر اینکه هردو بدون اخلاص، اعتبار ندارند. (بیضاوی)
پاداش انان را کامل ادا میکند بدون اینکه کم کردنی در آن باشد. (ابوسعود)
فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ ۗ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ ﴿116﴾
هُود
تفسیر

و اگر میبود در قرن گذشته کسانیکه صاحبان عقل و جاه بودند که از فساد روی زمین نهی میکردند ولی نبودند مگر عده ای کم که همان کسانی بودند که آنان را نجات دادیم و آن دسته که به ظلم مشغول بودند به تنعم و خوشگذرانی خود و اسباب تحصیل آن مشغول شدند و مجرم نیز بودند.

مستندات
فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّنْ أَنجَيْنَا مِنْهُمْ
اولو بقیه: صاحبان خیر و هدایت و فضل. (نیسابوری)
هان اگر از آنان کسانی بودند که دنبال ابقای خود هستند و نفس خود را از سخط الله و عذاب اله دور کنند و حفظ کنند. (نیسابوری)
صاحبان طاعت. (بغوی)
تمیز دهندگانی بودند. (بغوی)
آیا از امتهای قبل شما کسانی بودند که از فساد روی زمین، نهی میکردند؟ (بغوی)
ای کاش که اهل اسلام در آن امتها زیاد میشدند تا که از فساد نهی میکردند چراکه وقتی کم باشند مثل لوط و اهلش چگونه مردم را نهی میکردند؟ گویا که الله متعال فرموده است: باشد که اهل اسلام زیاد شوند تا که از فساد روی زمین نهی کنند. (تاویلات اهل سنت)
در بین امتها گذشته صاحبان عقل و تدبیر بودند ولی از فساد نهی نکردند مگر عده ای کم که انان نجات یافتند. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا قَلِيلًا
مگر عده ای قلیل که از معاصی نهی میکردند. (نیسابوری)
در امتهای گذشته افرادی نبودند که از معاصی نهی کرده باشند مگر عده ای کم. (نیسابوری)
مِّمَّنْ أَنجَيْنَا مِنْهُمْ
همانهایی که نجاتشان داده ایم. (نیسابوری)
به جز افرادی که از انبیاء تبعیت کردند که از فساد نهی میکردند. (بغوی)
وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ
سبب نزول عذاب بر آنان این بود که آنان در ترفه و تنعم غرق شده بودند. (نیسابوری)
کسانیکه ظلم کردند پی جزای خوشگذرانی خود رفتند. (نیسابوری)
مترف کسیکه نعمت وی را به تکبر و سرمستی و غرور واداشته است. (نیسابوری)
فراء: کسانیکه ظلم میکنند در پی آنچه بدان عادت گرفته بودند از در نعمت بودن و لذتها ایثار دنیا بر آخرت، رفتند و کافر بودند. (بغوی)
وَكَانُوا مُجْرِمِينَ
و با اینکار خود مجرم بودند. (نیسابوری)
بخاطر غرق بودن در خوشگذرانی مجرم شدند. (نیسابوری)
مجرم بودن آنان این است که کسیکه تباع شهوات خود باشد در گناهان فرو میرود. (نیسابوری)
مجرم بودن برای این است که با مشغول شدن به نعمت از شکر آن غافل شده اند. (نیسابوری)
وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَىٰ بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ ﴿117﴾
هُود
تفسیر

و الله متعال امتهایی را که هلاک کرده است در هیچ یک از آنها ظالم نبوده است و امتی را هلاک نکند در حالیکه آن امت بین خودشان به صلاح رفتار میکنند.

مستندات
نیست الله متعال امتی را که همه و یا اکثر انان به صلاح باشند، هلاک استیصال (ریشه کن) کند، بلکه وقتی هلاک میکند که همه ی آنها ویا اکثر آنان مفسد باشند. (تاویلات اهل سنت)
این نشان میدهد که حکم سرزمین بر دار اسلام یا حرب بودن آن سرزمین به غلبه ی اهل آن سرزمین مربوط میشود اگر اکثرا مسلمان باشند حکم دار الاسلام را دارند و اگر اکثر انان کافر باشند حکم دار الحرب را دارد. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال بعنوان ظالم و از روی ظلم آنان را هلاک نمیکند. (مظهری)
در حالیکه اهل ان مسلمان باشند. (مظهری)
گفته شده است که منظور از ظلم شرک است و آیه را چنین معنی کرده اند: الله متعال اهل آبادی ها را به سبب شرک آنان هلاک نمیکند در حالیکه بین خودشان مهربانی باشد و به یکدیگر ستم نمیکنند. (مظهری)
وقتی این آیه نازل شد رسول الله ص فرمودند: بعض انها به بعض دیگر انصاف دارند. (مظهری)
از این جهت گفته اند: ملک همراه کفر باقی میماند ولی همراه ظلم خیر. (مظهری)
در حکمت الهی محال است که آن دسته از امتها که الله متعال انها را هلاک کرده است، ظلمی در حق آنها کرده باشد، در حالیکه اهل آن به صلاح باشند. (ابوسعود)
الله متعال با هلاک آنان ظالم شمرده نمیشود به دو وجه: الف: آنان خلق الله هستند پس با هلاک آنان ظالم شمرده نمیشود. ب: آنان را هلاک میکند بخاطر ظلمی که از آنان سرزده است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً ۖ وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ ﴿118﴾
هُود
تفسیر

اگر اراده ی الله بر این میبود که همه به یک دین باشند و اختلاف نمیکنند، چنین میشد.

مستندات
وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً
اگر الله متعال مشیئتش بر این میبود که همه ی انسانها را بر حق و دین اسلام جمع کند طوریکه کسی در آن اختلاف نمیکرد، قطعا همان میشد لیکن چنین چیزی را نخواسته است و برای همین بر حق متفق نیستند. (ابوسعود)
اگر میخواست همه را به یک دین جمع میکرد و به دین اسلام مکرم میداشت ولی دانست که همه اهل آن نیستند. (بحر العلوم)
این آیه دلیل آشکار بر این مطلب است که اراده ی الله غیر از امر وی تعالی است و اینکه الله متعال اراده ی ایمان همه را نکرده است چه اگر چنین بود قطعا واقع میشد. (مظهری)
وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ
دائما در مخالفت با حق هستند. (ابوسعود)
دائما در مخالفت باحق هستند و به باطل میروند به انحاء مختلف بعضی یهودی و بعض دیگر مسیحی و بعض دیگر مجوسی و بت پرست و از بین اینها جبری و قدری و روافض و خوارج هستند. (مظهری)
انان را مختلف در رزق خلق کرده است از این جهت است که بعضی فقیر و بعض دیگر غنی هستند مگر آن کسی که به قناعت مورد رحمت قرار دهد. (قرطبی)
إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ ۚ وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمْ ۗ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ﴿119﴾
هُود
تفسیر

و مردم دائما در اختلاف خواهند بود و برای همین انها را خلق کرده است که عده ای طرف حق باشند و عده ای دیگر در طرف باطل و سخن الله متعال و تقدیر وی تعالی تثبیت شد و تغییری در آن نخواهد بود و آن اینکه تقدیر بر این بود که از جن و انسان جهنم را پر کند.

مستندات
إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَ
مگر قومی که الله متعال آنان را با فضل خود به سوی حق هدایت کرده است پس آنان بر حق اتفاق کنند و اختلاف نمیکنند یعنی با حق مخالفت نمیکنند. (ابوسعود)
وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمْ
و برای آنچه که ذکر شد یعنی برای اختلاف، خلق کرده است، یعنی اختلاف کنندگان را خلق کرده است. (ابوسعود)
عطاء و حسن: برای اختلاف خلق کرده است. (مظهری)
از امام مالک: انان را خلق کرد تا عده ای به بهشت بروند و عده ای دیگر به جهنم. (مظهری)
فراء: اهل رحمت را برای رحمت و اهل اختلاف را برای مخالفت با حق خلق کرده است. (مظهری)
وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ
وعید الله متعال به اتمام رسیده و به سامان رسید. (ابوسعود)
و یا سخن الله متعال به فرشتگان که فرموده بود: لاَمْلاَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجنة والناس أَجْمَعِينَ، به سامان رسید. (ابوسعود)
آنچنانکه که خبر داده بود و در ازل مقدر کرده بود، تثبیت گشت و تمام یک چیز یعنی مصون ماندن آن از قبول تغییر و تبدیل. (قرطبی)
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ
از عاصیان هر دو گروه یعنی از جن و انسان، پر خواهد کرد. (ابوسعود)
و یا از هردوی اینها جهنم را پرخواهد کرد نه از یکی از این دو. (ابوسعود)
وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ ۚ وَجَاءَكَ فِي هَٰذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ ﴿120﴾
هُود
تفسیر

و هرآنچه در این سوره از داستان انبیاء و اقوام آنها بیان شد، آنها را آورده ایم تا قلبت آرام گیرد و بدانی که انان نیز همانند تو اذیت و آزار دیده اند و در این داستانها، حق گفته شده است و چیز دیگری نیست و این نصیحت و پند و اندرز و یاداوری برای یکتاپرستان است.

مستندات
وَكُلًّا نَّقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ
از اخبار رسولان برای تو نازل میگردانیم آنچه که باعث قوت قلب تو شود و میدانیم که با تو همان رفتاری را خواهند داشت که با انبیای قل تو داشته اند. (بحر العلوم)
هرآنچه که از اخبار انبیاء و امتهای انان لازم است را بری تو بیان میکنیم تا قلبت تقویت شود و یقینت بیشتر شود. بدین صورت که هر وقت رسول الله ص این داستان ها را میشنیدند قلب مبارک بر صبر کردن به اذیت و آزار قومش، تقویت میشد. (بغوی)
وَجَاءَكَ فِي هَٰذِهِ الْحَقُّ
قتاده: و در دنیا حق برای تو آمده است. (بحر العلوم)
ابن عباس: در این سوره تو را حق آمده است. (بحر العلوم)
در داستانهاییکه برای آورده ایم آنچه که حق است.(بیضاوی)
حقی که راه فراری از آن نیست. (تاویلات اهل سنت)
وَمَوْعِظَةٌ
ادب آموزی برای این امت است. (بحر العلوم)
وَذِكْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ
وعظ و عبرت است برای تصدیق کنندگان به یگانگی الله متعال. (بحر العلوم)
وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ ﴿121﴾
هُود
تفسیر

ای محمد به قومت بگو: بر آنچه که حالشان میطلبد، عمل کنید و هر آنچه از دستتان بر میآید، انجام دهید و ما نیز بر همین روش عمل خواهیم کرد.

مستندات
وَقُل لِّلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ
به کسانیکه به این حق ایمان نمیآورند و پند نمیپذیرند و یادآور نمیشوند. (ابوسعود)
اعْمَلُوا عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ
بر حال و جهتی که در پیش گرفتید از عدم ایمان باشید. (ابوسعود)
تهدید و وعید (وعده ی هلاک) است. (مظهری)
مکانة: منزلت و قدر یعنی شما بر منزلتی که نزد اتباع خود دارید عامل باشید. انگار که مورد خطاب، اشراف و رؤسای آنان است. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّا عَامِلُونَ
ما نیز بر حال خود که ایمان و پندپذیری و یادآور شدن است، هستیم. (ابوسعود)
ما نیز بر اساس منزلت خود در نزد الله عامل هستیم تا ببینیم کدام یک از ما یا شما، رجحان مییابد و چه کسی زیان میبیند. (تاویلات اهل سنت)
برای بیان عاجز بودن دشمنان رسول الله ص است که بیان میکند که اراده ی فریب و حیله بر علیه رسول الله ص را تا میتوانند انجام دهند. (تاویلات اهل سنت)
وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ ﴿122﴾
هُود
تفسیر

منتظر باشید تا ببینید انچه بر علیه ما نقشه کشیدید، بر ما رخ میدهد و یا خیر و ما نیز منتظریم تا ببینیم که وعده ی الهی بر شما نازل میشود انچنانکه بر گذشتگان و امثال شما رخ داده است.

مستندات
وَانتَظِرُوا إِنَّا مُنتَظِرُونَ
شما منتظر ما باشید و ما نیز منتظر شما هستیم. (تاویلات اهل سنت)
وقتی آنان حضرت رسول الله ص را تهدید میکردند و وعده ی هلاک میدادند، این آیه آمد که به آنان بگو که برای ما این چیزها را انتظار داشته باشید و بدانید که ما نیز بر شما چنین چیزهایی را انتظار داریم. (تاویلات اهل سنت)
شما منتظر آنچه شیطان به شما وعده داده است، باشید و ما نیز بر آنچه بر شما از عذاب الله نازل میشود، در دنیا و یا در آخرت، هستیم. (خازن)
ما منتظریم تا اگر ایمان نیاوردید، آنچه بر امثال شما در گذشته نازل شده است بر شما نیز نازل گردد. (مظهری)
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ ۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿123﴾
هُود
تفسیر

مستورات آسمانها و زمین از ان الله است و اعمال شما نیز جزو آن میباشد و تمامی امور به الله برمیگردد پس حق عبادت الله را بجای آور و بر توکل اعتماد کن و الله از آنچه شما و آنها انجام میدهند، غافل نیست پس هرکس را بر اساس عملش جزا خواهد داد. نکته: بازگشت امر به سوی وی تعالی به این معناست که ما هرجا باشیم و هرکس باشیم و هرکاری انجام دهیم در حساب پس دادن به الله بر میگردیم و راه گریزی نیست.

مستندات
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
بر آسمانها و زمین و آنچه در انها مستور است، اطلاع دارد. (الفواتح الالیه)
چیزی از این دو بر وی تعالی مخفی نمیماند پس اعمال شما نیز بر وی تعالی معلوم است. (نسفی)
وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ
مرجعی غیر از وی تعالی نیست و امر کننده ای غیر وی نیست. (الفواتح الالهیه)
در نتیجه امر تو و امر آنان به وی تعالی برمیگردد و ناگزیر از این مساله هستند. (ابوسعود)
بازگشت امر تو و آنها به وی تعالی حتمی است و انتقام تو را از آنها خواهد گرفت. (نفسی)
فَاعْبُدْهُ
ای اکمل رسولان، حق عبادتش را بجای آور. (الفواتح الالهیه)
وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ
حق واگذاری را و سپردن به الله را بجای آور. (الفواتح الالهیه)
چراکه وی تعالی تو را بس است. (ابوسعود)
اول امر به عبادت کرد و بعد توکل را آورد، برای بیان این مطلب که توکل بدون عبادت نفعی ندارد. (ابوسعود)
وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
پس هرکس را بر اساس اعمالشان جزا خواهد داد. (ابوسعود)
از رسول الله ص: هرکس سوره هود را قرائت کند، از اجر ده حسنه خواهد داد به تعداد تصدیق کنندگان انبیائیکه در این سوره ذکر شده است و به تعداد تکذیب کنندگان آنها در روز قیامت از زمره ی سعادت مندان به فضل الهی خواهد بود. (ابوسعود)
رسول الله ص: کسی اگر خواست قوی باشد بر الله توکل کند. (نسفی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
يُوسُف
الر ۚ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ ﴿1﴾
يُوسُف
تفسیر

معنی الرا را الله میداند و جزو متشابهات است و اقوال مطرح شده، ارزش دینی ندارند و خطرناک هستند و آنچه راسخین میگویند این است: به همه آن ایمان داریم که از نزد الله متعال است و معنی آن را و مقصد آن را الله متعال میداند. آن آیات این سوره ی این کتاب یعنی که بلند مرتبه هستند، حجتهای آشکار هستند که هرکس در آن تدبر کند، میداند که از نزد پرودرگار است و عرب مکه ی آن زمان از آن بی خبر بوده اند و رسول الله ص بدون مخالطه با ادیان دیگر، آن را با جزئیات تمام بیان میکند.

مستندات
سوره ی یوسف به اتفاق مکی است. (خازن)
سبب نزول سوره این بود که یهودیان و مسیحیان گفتند که از این مدعی نبوت بپرسید که سبب انتقال یعقوب و فرزندانش از کنعان به مصر چه بوده است؟ و این سوره نازل شد. (بحر العلوم)
از خالد بن معدان: سوره ی یوسف و مریم سوره هایی هستند که اهل جنت در بهشت، از ان بهره وری میکنند و لذت میبرند. (مظهری)
عطاء: اگر سوره ی یوسف را بر شخص غم زده خوانده شود، آرام میگیرد. (مظهری)
تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ
اینان حجتها و براهین الله متعال هستند. (بحر العلوم)
گفته میشود: اینان همان آیاتی هستند که در تورات وعده داده بودم که بر محمد نازل خواهم کرد. (بحر العلوم)
الْمُبِينِ
حلال و حرامش آشکار است.(بحر العلوم)
گفته میشود: در آن خبر یوسف و بردارانش بیان شده است. (بحر العلوم)
از قتاده: الله متعال رشد و هدایت کتاب را بیان داشته است. (بحر العلوم)
زجاج: بیان کننده ی(آشکارکننده) حق از باطل و حلال از حرام است. (بغوی)
این آیاتی که در این سوره است، امرش آشکار است و معلوم است که عرب از آن عاجز هستند. (نسفی)
برای کسی که در آیات تدبر کند، برایش آشکار میشود که این از نزد الله متعال است نه از نزد بشر. (نسفی)
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿2﴾
يُوسُف
تفسیر

قطعا ما این کتاب یا این سوره را نازل کرده ایم و آن قرانی عربی است، باشد که در این موضوع تعقل کرده و هدایت شوید. نکته: اینکه الله متعال این سوره را میگوید که به عربی است، نکته ای بسیار ظریف وجود دارد و آن اینکه داستان یوسف را یهود و نصارای میدانستند که زبان آنها نیز عربی نبوده است پس وقتی کسیکه داستان آن را نمیداند و باز به زبان عربی آن را واضح بیان میکند این خود یک معجزه است چراکه حتی کسانیکه این داستان را از یهود و مانند آنها گرفته باشند، در وقت روایت قطعا مجبور میشدند از کلمات و توصیفات غیر عربی استفاده کنند، در حالیکه سوره ی یوسف کلا به عربی فصیح و اشکار آمده است.

مستندات
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا
منظور این سوره است، و بعضی از قرآن را قرآن نامیدن برای این است که کلمه ی قرآن در اصل اسم جنس است که به کل و به بعض میتوان اطلاق کرد و با تغلیب بر کل قرآن استعمال شده است. (بیضاوی)
منظور همین قرآَن یعنی کل کتاب است. (ابوسعود)
اگر به زبان غیر عربی نازل میشد، میگفتند: ای کاش برای ما روشن میشد و توضیح داده میشد. (نسفی)
لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
ما این داستان را مجموع نازل کردیم و بهب زبان خودتان نازل کرده ایم تا شما آن را بفهمید و به معانی آن احاطه پیدا کنید. (بیضاوی)
ویا اینکه عقلهای خود را بکار گیرید که داستان آن را بیان کردن از کسیکه داستان نمیداند، یک معجزه است و از کسی متصور نیست جز اینکه به طریق وحی بوده باشد. (بیضاوی)
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَٰذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ ﴿3﴾
يُوسُف
تفسیر

ما برای تو راستترین و بهترین داستانهای امتهای گذشته را بیان میکنیم چراکه ما وحی کرده ایم این سوره را و تو قطعا قبل از این از قصه ی یوسف و آنچه بر آنها گذشته است، چیزی نمیدانستی و غافل بوده ای. نکته: بهترین داستانها بودن از این جهت است که از تصریح به کارهای زشت ابا میکند و منظور را به طریقی مودبانه بیان میکند و آنچه برای هدایت و آنچه برای زندگی انسان در این داستانها اهمیت دارد را میآورد و از حاشیه های بیهوده که مشغول شدن به گفتن و شنیدن ان، ووقت را بیهوده تلف کردن است، پرهیز میکند.

مستندات
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ
ما به تو خبر میدهیم و آنرا تعریف میکنیم. (ابوسعود)
اخبار امتهای گذشته و قرون ماضیه را برای تو به بهترین وجه بیان میکنیم. (مظهری)
أَحْسَنَ الْقَصَصِ
بهترین قصه گفتن را داریم. (ابوسعود)
یعنی درست آن را ما میگوییم تعریض به اهل کتاب است که در آن داستان زشتی و خلل وارده کرده و روایت میکنند. (ابوسعود)
و یا ما به تو بهترین آنچه بر تو خبر میدهیم را بیان میکنیم. (ابوسعود)
احسن بودنش به این اعتبار است که در آن حکمتها و عبرتهای فراوان است. (ابوسعود)
راستترین قصه ها را بیان میکنیم. (تاویلات اهل سنت)
بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَٰذَا الْقُرْآنَ
بخاطر اینکه ما این سوره را بر تو وحی کرده ایم. (ابوسعود)
کلمه ی قرآن را به صراحت ذکر میکند تا بفهماند که این از طریق الهام و وحی غیر متلو نیست بلکه خود قرآن است. (ابوسعود)
وَإِن كُنتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ
و تو قبل اینکه این سوره را بر تو نازل کنیم قطعا از این داستان، غافل بوده ای و به قلبت چیزی خطور نکرده بود و گوشت از ان چیزی نشنیده بود. (ابوسعود)
إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ ﴿4﴾
يُوسُف
تفسیر

ای محمد برای آنان از زمانی بگو که یوسف به پدرش یعقوب گفت که من در رویا دیدم که یازده ستاره و خورشید و ماه را دیدم که آنها بر من سجده کننده هستند.

مستندات
إِذْ قَالَ يُوسُفُ
برای آنان از اینکه یوسف گفت.. بگو. (قرطبی)
شروع در بیان داستان یوسف است. (ابوسعود)
یوسف کلمه ای عبری است نه عربی. (ابوسعود)
لِأَبِيهِ
پدر یوسف که یعقوب پسر اسحاق پسر ابراهیم خلیل الله است. (ابوسعود)
رسول الله ص: جوانمرد پسر جوانمرد پسر جوانمرد پسر جوانمرد یعنی یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم. (ابوسعود)
يَا أَبَتِ
ای پدرم. (ابوسعود)
إِنِّي رَأَيْتُ
در رؤیا دیده ام. (ابوسعود)
حضرت یوسف این رویا را در دوازده سالگی دید وبه پدرش تعریف کرد و دیگر اینکه بین این خواب و عمل برادرانش، چهل سال بوده است و بعضی گفته اند، هشتاد سال. (ابوسعود)
أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا
برادران یوسف، عالم بودند و از بزرگان زمین (عیون الارض) بوده اند و مردم به آنها اقتدا میجسته اند. (تاویلات اهل سنت)
از جابر: یهودی نزد رسول الله ص آمد و گفت که از ستاره هایی که یوسف دیده است برای من بگو و رسول الله ص ساکت شد پس جرئیل نازل شد و خبر داد و رسول الله ص فرمودند: اگر من اسم ستاره ها را بگویم، اسلام میآوری؟ یهودی گفت: بله ایمان میآورم. رسول الله ص: جريان (حرثان – جربان- حربان-خرتان- حرفان-خرثان) والطراق والذيال (دثال) وقابسُ وعمودان والفليقُ والمصبحُ والضّروحُ والفرعُ (فرغ- ذوالقرع)ووثّابُ(دنان) وذو الكتفين (ذوالکنفات-ذوالکفتان) بوده اند که یوسف آنها را دیده است. یهودی: والله که همین اسمها هستند. (ابوسعود)
وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ
پدر و مادر یوسف را برای همه نفع بوده است. (تاویلات اهل سنت)
پدر و خاله ی یوسف است. (ابوسعود)
سدی: خاله اش است چراکه مادرش راحیل، مرده بود. (بغوی)
رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ
همه بر من سجده کننده بودند یعنی پیشانی خود را بر خاک مذلت و خواری پیش من نهاده بودند و این از جهت تعظیم و احترام به من بود. (الفواتح الالهیه)
ظاهرا این سجده ، همان گذاشتن پیشانی بر خاک است چراکه مانعی از حمل بر حقیقت سجده وجود ندارد چراکه سجده ی تواضع بوده است.
قَالَ يَا بُنَيَّ لَا تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَىٰ إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْدًا ۖ إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ ﴿5﴾
يُوسُف
تفسیر

یعقوب گفت: ای پسرکم، این داستان رویای خود را به براردانت نگو چراکه آنان در صدد حیلت بر تو خواهند آمد و نقشه ها خواهند کشید تا تو را هلاک کنند. قطعا شیطان برای انسانها، دشمن آشکار است.

مستندات
قَالَ يَا بُنَيَّ
پدرش گفت: ای پسرکم و این تصغیر از جهت شفقت و مهربانی بوده است و یا اینکه بخاطر سن کم یوسف گفته است. (مظهری)
لَا تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ
قبل اینکه تاویل و تعبیر آن را بگوید، از روی رحم به یوسف این را گفت. (الفواتح الالهیه)
رویایی را که دیده ای را برای آنها یاد نکن. (الفواتح الالهیه)
عَلَىٰ إِخْوَتِكَ
بر برادرانت تا آنان بر تو بخاطر رفعت درجه ات، حسادت نکنند. (الفواتح الالهیه)
برادر پدری یوسف که یازده نفر بودند: يهوذا وروبيلُ وشمعونُ ولاوي وربالون ويشجُرُ ودينة، که از دختر خاله ی یعقوب، به نام لیا بوده اند و دان ونفتالي وجاد وآشر که از دو کنیز یعقوب (زلفة وبلهة) بوده اند. (ابوسعود)
اما بنیامین که برادر تنی وی بود و مادرشان راحیل بوده است، از جمله ی این یازده ستاره نبوده اند چراکه در بین سجده کنندگان به یوسف نبوده است. (ابوسعود)
فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْدًا
با اغوای شیطان در صدد حیله برای دشمنی و هلاک تو، بر خواهند امد. (الفواتح الالهیه)
کیدی راسخ و متین که تو را یارای خلاصی از آن نخواهد بود. (ابوسعود)
و یا کیدی پنهان که تو متوجه آن نخواهی شد. (ابوسعود)
إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلْإِنسَانِ عَدُوٌّ مُّبِينٌ
شیطان اغواء کننده و گمراه کننده برای انسان، دشمنیش آشکار است و حیله گری بزرگ است که با انسانها، در صورت و چهره ی دوست دشمنی میکند و در چهره ی اصلاح به تباهی مشغول است. (الفواتح الالهیه)
شیطان دشمن آشکار است که در اغوای برادرانت و تشویق آنان به آنچه که برای آنها در آن خیری نیست، دست بردار نخواهد بود. (ابوسعود)
گویا که یوسف سوال کرده است که چگونه برادرانم که در بیت نبوت پرورش یافته اند به این امر مبادر خواهند کرد؟ جواب آمد که شیطان آنان را به این کار بر میانگیزد. (ابوسعود)
وَكَذَٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَىٰ آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَىٰ أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ ۚ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴿6﴾
يُوسُف
تفسیر

همچنانکه الله متعال تو را بر دیدن چنین رویایی برگزیده است، تو را انتخاب کرده است و به تو علم تعبیر رویا و علم کتب و سنن انبیاء را میدهد و با این کار نعمت خودش را بر تو تکمیل خواهد کرد و بر آل یعقوب نیز با عنایت نبوت در خاندان یعقوب، نعمتش را تکمیل میکند همانطور که بر پدر بزرگت و پدرپدربزرگت نعمتش را تکمیل کرده است. قطعا پروردگارت، بر همه چیز من جمله اتفاقاتی که رخ خواهد داد و کارهاییکه برادرانت انجام خواهند داد داناست و بر بر حسب حکمتش کارها را انجام خواهد داد.

مستندات
وَكَذَٰلِكَ
مثل گزینش بدیع تو بر اینکه در عالم مثال آثارش را دیده ای و دیده ای که آن اجرام علوی بر تو سجده میکنند،... (ابوسعود)
يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ
تو را برای کبریای خود بر میگزیند و از بین اشراف مردم و از سران قوم همه، تو را انتخاب میکند. (ابوسعود)
مصداق آن رویا را در عالم شهادت، آشکار میکند. (ابوسعود)
وَيُعَلِّمُكَ مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ
و الله متعال به تو آن جنس از علوم را آموزش میدهد و مقدار قابل توجهی از آن را تا اطلاع پیدا کنی بر اینکه این حق است.(ابوسعود)
منظور از تاویل احادیث، تعبیر خواب است که اگر راست باشد از فرشته است و اگر چنین نباشد، حدیث نفس است و حدیث شیطان است. (ابوسعود)
گفته شده است: منظور تاویل مبهم و مرموز کتب الهی و سنن انبیاء است. (ابوسعود)
عبارت تاویل بجای تعبیر آوردن از این جهت است که رویای دیده شده بر آن چیزی که تعبیر کرده بر میگردد و همان میشود، گویا که حضرت یعقوب اشاره دارد به آنچه که بر یوسف رخ خواهد داد از تعبیر رویای دو زندانی. (ابوسعود)
و یعقوب این را به طریق وحی دانسته است. (ابوسعود)
گفته شده است: به یوسف تاویل صحف ابراهیم و غیر آن را اموزش داده است. (تاویلات اهل سنت)
وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ
نعمتش را بر تو با انضمام نبوت به پادشاهی، کامل میکند. (ابوسعود)
امکان دارد که رویا را یک نعمت در نظر بگیریم و هر یک از تعبیرات که به وقوع میپیوندند، تکمیل ان نعمت هستند. (ابوسعود)
همچنانکه پروردگارت تو به اینچنین رویاها، اختیار کرده است نعمتش را بر تو تکمیل میکند با وصل کردن نعمت دنیا به آخرت چراکه در دنیا نبوت و پادشاهی میدهد و در آخرت صاحب درجات بلند میشوی. (ابوسعود)
با نبوت دادن. (مظهری)
وَعَلَىٰ آلِ يَعْقُوبَ
و بر اهل یعقوب از پسران و غیر آنها است چراکه دیدن یوسف آنها را به مثال ستارگان، نشان میدهد که عاقبت آنان به نبوت ختم خواهد شد پس آنچه بالقوه داشته اند به فعل خواهد آمد پس برای آنان نیز تکمیل نعمت است. (ابوسعود)
گفته اند: منظور انبیای بنی اسرائیل هستند. (مظهری)
كَمَا أَتَمَّهَا عَلَىٰ أَبَوَيْكَ مِن قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ
منظور از ابوین: پدربزگش و پدرپدربزرگش است. (نسفی)
بر تو نعمتش را تمام خواهد کرد آنچنانکه که بر پدرانت تکمیل کرده است یعنی نعمت نبوت و رسالت را بر تو ارزانی خواهد داشت. (ابوسعود)
اتمام نعمت بر ابراهیم این استکه وی را از آتش نجات داد و از ذبح فرزند نجات داد و خلیل خود گرفت. (ابوسعود)
و اتمام نعمت بر اسحاق این است که یعقوب و اسباط را از نسل وی قرار داد. (ابوسعود)
بعضی به این آیه استدلال کرده اند که ذبیح، اسحاق بوده است. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
به همه چیز داناست. (ابوسعود)
انجام دهنده ی کارها بر حسب حکم و مصلحت خود است. (ابوسعود)
میداند که چه کسی شایسته ی برگزیده شدن است. (نسفی)
هرچیزی را سر جای خودش میگذارد. (نسفی)
به آنچه برادران یوسف انجام میدهند داناست. (تاویلات اهل سنت)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود