0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا ۚ قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿142﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی امر تغییر قبله به کعبه وارد شود، زود است که جاهلان به دین حقیقی بگویند که چه چیزی باعث این عمل شده است و بعضی چنین پندارند که قصد رجوع به دین قوم خود را دارد، ولی باید بدانند که هیچ مکانی نمیتواند قبله گرفته شود چون به خودی خود استحقاق آن را ندارند بلکه این الله است که صاحب مشرق و مغرب یعنی تمام اماکن است و هرجا را خواهد قبله قرار میدهد و هرکس را که الله خواهد به دین درست که قبله اش، قبله ی ابراهیمی است، ارشاد میکند.

مستندات
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ:
منظور نادانان هستند که یهود و منافقان هستند. (بحر العلوم)
گفته شده است که منظور اهل مکه هستند. (بحر العلوم)
یهود و منافقان و اهل مکه بر تغییر قبله طعن کردند. (ثعلبی)
سفه خفتی و سبی در نفس است که عقل وی در امور دنیوی و دینی، ناقص است و سفه کسی که کفر میورزد از سفیه در امور دنیوی، بیشتر است برای همین تفاسیر سفهاء این آیه را یهود و منافقان دانسته اند. (خازن)
مَا وَلَّاهُمْ؟ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا:
یعنی چه چیزی که آنان را از قبله ای که بر آن بوده اند، منصرف کرده است.(بحر العلوم)
یعنی قبله ای که قبلا بر آن نماز خوانده اند. (بحر العلوم)
قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ:
انصار یعنی مسلمانان اهل مدینه، قبل قدوم رسول الله ص به مدینه، رو به بیت المقدس نماز میگذاردند و رسول الله ص نیز بعد قدومشان، تا هجده ماه یا هفده ماه رو به بیت المقدس نماز میگذاردند و بعد مامور به رو کردن به سوی کعبه شدند و اهل مکه گفتند حالا که رو به کعبه کرد عن قریب به دین ما بر خواهد گشت که این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
یعنی رو به بیت المقدس نماز گذاشتن و رو به کعبه کردن، هر دو به امر الله بوده است. (بحر العلوم)
یعنی مشرق و مغرب و ما بین آن دو برای الله است و هیچ یک از طرفین استحقاق قبله شدن را ندارند مگر اینکه الله امر کند که آن قبله باشد. (خازن)
يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ:
الله هرکس را که بخواهد به دینی که الله راضی میشود، هدایت میکند. (بحر العلوم)
از ابی عالیه ریاحی: مسجد صالح نبی را دیدم که قبله اش رو به کعبه بود و اینکه موسی از صخره(مکانی در بیت المقدس) رو به کعبه نماز میخوانده است و کعبه قبله ی تمامی انبیاء بوده است.(بحر العلوم)
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا ۗ وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ ۚ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ ۗ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ ﴿143﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همچنانکه که شما را به راه راست هدایت کردیم و قبله ی شما را برترین قبله ها قرار دادیم، خود شما را نیز امتی عادل و راستگو میانه، قرار دادیم تا برای مردم گواه باشید و آن در آخرت خواهد بود که وقتی انبیاء اعلام میدارند که رسالت خود را ادا کرده اند و کفار انکار کنند، این امت محمدی است که به درست بودن قول انبیاء شهادت دهند و این از آنجا نشأت میگیرد که امت محمدی دین اسلام که همان دین انبیاء است را اختیار کرده و تحریف نکرده اند پس دین درست را بیان خواهند نمود و رسول الله ص نیز بر راستگو بودن و عادل بودن امت خود شهادت خواهد داد. و قبله ی شما را کعبه قرار دادیم تا بدینوسیله مسلمان واقعی شناخته شود چون کسی که ایمان وی حقیقی باشد با امر رسول الله کار دارد نه اینکه به کدام سو، امر میکند و در مساله تغییر قبله عده ای مرتد شدند. و این مساله ی بزرگی است که شبهاتی مطرح خواهد کرد و کسانی را که الله توفیق هدایت داده است، به راحتی قبول خواهند نمود. و الله تعالی ایمان شما را که قبل از امر تغییر قبله، داشته اید را باطل نخواهد کرد یعنی قبلا معتقد بودید که قبله ی شما بیت المقدس است و به آن سو نماز میخواندید حال که قبله تغییر کرد آن ایمان و نماز شما باطل نخواهد شد. و بدانید الله تعالی برای شما مهربان و دل رحم است.

مستندات
در مورد سبب نزول آیه چنین گفته اند که وقتی مسلمانان به کعبه رو کردند یهود به معاذ بن جبل چنین گفتند که محمد قبله ی ما را بخاطر حسادت به ما ترک کرده است و قبله ی ما قبله ی انبیاء است و محمد نیک میداند که ما عادل ترین مردم هستیم پس معاذ جواب داد: بلکه ما بر حق هستیم و ما بر عدل هستیم و این آیه نازل شد. (خازن)
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا:
همچنین شما را امت وسط قرار دادیم در اینکه این جمله به چه جمله ای عطف شده است چند قول مطرح شده است:
1-معطوف بجای جمله ی ولقد اصطفيناه في الدنيا که در حق حضرت ابراهیم بیان شده بود، است. (خازن)
2-معطوف است بجای يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ یعنی همچنانکه شما را هدایت کردیم و قبله ی شما را میان مشرق و مغرب قرار دادیم، شما را امت عادل و نیک قرار داده ایم(خازن)
یعنی همچنانکه شما را به اسلام و کعبه هدایت کردیم، شما را امتی عدل گرداندیم تا برای مردم گواه باشید. (بحر العلوم)
امت وسط منظور امت معتدل و میانه بین غلو و کمکاری است زیرا هر دوی اینها در دین مذموم است غلو مثل غلو مسیحیان در حق حضرت عیسی و تقصیر مثل کمکاری یهود و تبدیل و تحریف دینشان است. (خازن)
امتی میانه هستند که مثل مسیحیان غلو نکردند که انان عیسی را اله دانستند و مثل یهود کمکاری نکردند که آنان حضرت مریم را زناکار و عیسی را ولد زنا نامیدند. (نسفی)
از رسول الله ص: این امت (امت محمدی)از میان هفتاد امت، آخرین آنها است و نیکترین و محترم ترین نزد الله تعالی است. (خازن)
لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ:
یعنی در روز قیامت، این امت بر تبلیغ و رساندن پیام پیامبران، گواه خواهند بود. (خازن)
گفته شده است: امت بر علیه هرکسی که از حق خارج شود، شاهد است. (خازن)
منظور از مردم، انبیاء هستند یعنی برای انبیاء گواهی دهند. (بحر العلوم)
وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً:
و محمد رسول الله ص بر شما عدل است و تزکیه کننده ی شماست. (خازن)
با شهادت برای شما. (بحر العلوم)
تزکیه کننده کسی که عدالت شاهد را تحقیق کند.
و گواهی به این طریق است که تمامی انسانها را در یک مکان در روز قیامت جمع کرده میشود و به کفار گفته میشود که آیا ترساننده از عذاب آخرت بر شما نیامده است؟ و کفار جواب دهند: خیر برای ما کسی نیامده است و الله تعالی از انبیاء در مورد تبلیغ رسالت سوال کند و انبیاء جواب دهند که کفار دروغ میگویند و در این وقت الله تعالی از آنان یعنی انبیاء گواه بر گفته ی آنان درخواست میکند و این درحالی است که الله بهتر از هرکسی میداند که چه کسی درست میگوید ولی برای اتمام حجت بر علیه کفار این درخواست را دارد و انبیاء جواب دهند که امت محمد شاهدان ما هستند و امت محمدی را آورده میشود و آنان بر حقانیت انبیاء شهادت دهند و کفار گویند که اینان چگونه میدانند در حالیکه بعد ما امده اند؟ و این سوال را از امت محمدی پرسیده میشود و آنان جواب دهند که برای ما پیامبر فرستاده ای و بر وی کتاب نازل کردی و در آن کتاب از تبلیغ انبیاء گذشته آمده است و تو ای الله در گفته ی خود صادق هستی و بعد محمد رسول الله ص را آورده میشود و از عدالت امتش پرسیده میشود و ایشان تزکیه کنند و به صادق بودن آنان گواهی دهد. (خازن)
وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا:
قبله ی قبلی تو را منسوخ نکردیم مگر اینکه...(خازن)
تو را از قبله ی قبلی منصرف نکردیم مگر ...(خازن)
کعبه را برای تو قبله قرار ندادیم مگر ... (خازن)
ما قبله ای را که تو دوست داشتی، قبله قرار ندادیم مگر برای ....(نسفی)
إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ:
مگر برای دانستن که به معنی دیدن است یعنی مگر برای دانستن کسانیکه ...(خازن)
مگر برای امتحان و آشکار کردن... (بحر العلوم)
مگر برای دیدن کسانیکه... (خازن)
منظور از دانستن این است که عمل آنان را برای مشخص کردن این است که چه کسی مستحق عذاب و چه کسی مستحق ثواب است. (خازن)
مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ:
کسانیکه از رسول الله ص اطاعت میکنند و کسانیکه به کفر برمیگردند. (خازن)
در حدیث آمده است که وقتی قبله به کعبه تغییر یافت، عده ای مرتد شدند و به یهودیت برگشتند و گفتند که محمد به دین پدران خود بازگشته است. (خازن)
وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ:
و همانا تغییر قبله امری سخت و دشوار است مگر بر کسانیکه در ایمان خود صادق بوده اند.(خازن)
مگر برای کسانیکه قلبهای آنان را بر اسلام حفظ کرد و به نعمت تبعیت از محمد، اکرام نمود. (بحر العلوم)
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ:
الله تعالی نماز شما را که قبلا به بیت المقدس خوانده اید را ضایع نخواهد کرد. (خازن)
ایمان شما را ضایع نکرد چون قبله ی شما تغییر کرده است و ایمان شما را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
ایمان شما را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
سبب تسمیه ی نماز(صلاة) به ایمان از این جهت است که نماز بر اهل ایمان واجب است و دیگر اینکه از اهل ایمان قبول کرده میشود و دیگر اینکه ادای آن در روز جمعه نشانه ی ایمان است. (نسفی)
از ضحاک: تصدیق شما هردو قبله را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
یهود به مسلمانان گفتند که اگر قبله ی کنونی شما درست است پس آن نمازهایی را که رو به بیت المقدس خوانده اید چه میشود و اگر آن حق بود پس این گمراهی است و اگر این حق است آن گمراهی است و دیگر اینکه آنانکه نماز خود را رو به بیت المقدس خواندند و مردند حکمشان چیست و مسلمانان از رسول الله ص استفتاء کردند و این آیه نازل شد. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ:
یعنی اجر شما را تباه نخواهد کرد. (خازن)
رأفت از رحمت خاصتر و نرمتر است و گفته اند که رأفت از رحمت شدیدتر است و گفته اند که رأفت همان رحمت است و در مورد فرق رأفت و رحمت گفته اند که رأفت نوع خاصی از رحمت است که در آن مبالغه شده است و آن دفع مکروه و برداشتن ضرر است ولی رحمت اسمی است که این رأفت نیز در آن داخل است و دیگر فضل ها را نیز از انواع نعمتها شامل است. (خازن)
به این معنا که پاداش آنان ضایع نخواهد شد و تکرار رحیم بودن برای این است که انواع رحمتها را شامل شود. (خازن)
برای مومنان مهربان است که ایمان آنان را ضایع نکرد و آنان را قبول کرده است. (بحر العلوم)
قَدْ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ ۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا ۚ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ۗ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ ﴿144﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا میبینیم که رو به آسمان میکنی و ما تو را به سوی قبله ای که خود به آن راضی شوی، امر به رو کردن خواهیم نمود پس در نماز رو به مسجد الحرام کن و هرکس در هر مکانی که باشد نیز رو به آن کند و اهل کتاب نیک میدانند که این امر، امری به حق است و الله تعالی ازکردار شما ای مومنان و از کردار کفار غافل نیست و هرکس را با توجه به عمل وی پاداش و سزا خواهد داد.

مستندات
{قَدْ نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السماء}
همانا دیده ایم که رویت را و چشمت را به آسمان میدوزی. (نسفی)
از ابن عباس: اولین منسوخ از قرآن، امر قبله بوده است. (ابن کثیر)
رسول الله ص توقع داشتند که امر به رو کردن به قبله شود، چون قبله ی ابراهیم بود و مخالف یهود بود و دیگر اینکه با این عمل عرب به ایمان آوردن ترغیب میشدند چراکه کعبه فخر آنان بود و محل زیارت و طواف آنان بود. (نسفی)
روایت شده است که رسول الله ص به جبرئیل فرمودند: دوست دارم که بجای رو کردن به قبله ی یهود، روی به جهتی دیگر کنم و منظورشان کعبه بوده است، جبرئیل گفت: من نیز مثل تو بنده ای بیش نیستم و از دست من کاری ساخته نیست پس از پرودگارت، بخواه و رسول الله ص همیشه چشم به آسمان داشتند تا اینکه این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در سبب دوست داشتن توجه به کعبه و سبب رویگردانی از بیت المقدس چند قول ذکر شده است:
1-یهود در مورد رسول الله ص میگفتند که وی از قبله ی تبعیت میکند و در دین با ما مخالفت میکند. (طبری)
2-بخاطر این بود که کعبه ی قبله ی ابراهیم بود و رسول الله ص آنرا دوست میداشت. (طبری)
{فَلَنُوَلِّيَنَّكَ}
همانا تو را بر این امر قادر خواهیم ساخت و این قبله را به تو عطا خواهیم نمود. (نسفی)
{قِبْلَةً تَرْضَاهَا}
به قبله ای که تو دوست میداری و به آن میل داری بخاطر اغراض درستی که داری که با مشیت الهی و حکمت وی موافق آمده است. (نسفی)
{فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام}:
پس رویت را به سوی و به طرف مسجد الحرام بگردان، و اینکه جهت مسجد الحرام گفته شد چون توجه به عین قبله برای کسیکه از قبله دور است، مشکل است. (نسفی)
و همین ذکر مسجد الحرام بجای کعبه دلیل بر این است واجب رو کردن به قبله جهت آن است نه خود آن. (نسفی)
از ابن عباس از رسول الله ص: ما بین مشرق و مغرب برای اهل مسجد، قبله است و برای اهل حرم خود مسجد الحرام و برای برای اهل زمین یعنی دیگر نواحی، حرم قبله است. (ابن کثیر)
وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ:
ای مومنان در هرکجای زمین که باشید، رو به طرف مسجد الحرام کنید. (طبری)
وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ:
همانا اهل کتاب نیک میدانند که کعبه را قبله گرفتن حق است و آن قبله ی ابراهیم است. (بحر العلوم)
یعنی علمای یهودی و مسیحی نیک میدانند.(طبری)
منظور فقط یهود هستند. (طبری)
زیرا در بشارت انبیاء گذشته آمده بود که رسول الله ص رو به دو قبله نماز خواهد گذاشت. (نسفی)
وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ:
و الله تعالی از آنچه انجام میدهند یعنی انکار کعبه، غافل نیست. (بحر العلوم)
ای مومنان الله تعالی از آنچه انجام داده اید غافل نیست و یادش هست که اول رو به بیت المقدس نماز گذاردید و الان رو به کعبه میکنید و آن را برای شما ذخیره کرده است. (طبری)
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ ۚ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ ۚ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ ۚ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ۙ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ ﴿145﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای رسول الله ص اگر هر برهان و معجزه ای بیاوری که کعبه قبله ی حق است، از تو تبعیت نخواهند کرد زیرا آنان با مطرح کردن شبهه و سوال دنبال یافتن حق نیستند بلکه قصد گمراه کردن تو را دارند و تو نیز هرگز از قبله ی خود دست بر نمیداری و این قبله دیگر حکم محکم است که نسخی در آن نیست و دیگر اینکه یهود و نصاری از قبله ی یکدیگر تبعیت نمیکنند پس طمع نداشته باش که آنان از تو تبعیت کنند و بر فرض محال اگر از خواهشهای آنان تبعیت کنی، قطعا از ظالمان خواهی بود چه برسد به امت تو که درجه ی پیامبری ندارند.

مستندات
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ:
یعنی برای یهود و مسیحیان هر معجزه ای نشان دهی... (خازن)
گفته شده است: هر حجتی بیاوری باز...(خازن)
زیرا یهود به رسول الله ص گفتند که نشانه ای بر گفته ات بیاور و این آیه نازل شد. (نسفی)
زیرا آنان بر اثر شبهه قبله ی تو را ترک نکرده اند تا با حجت برگردند بلکه آنان از روی کبر وعناد، با تو مخالفت میکنند. (بیضاوی)
ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ:
یعنی به کعبه رو نخواهند کرد. (خازن)
به سوی قبله ی تو نماز نخواهند گذارد. (بحر العلوم)
وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ:
یعنی یهود رو به بیت المقدس میخوانند و مسیحیان رو به مشرق و تو رو به کعبه میخوانی پس چگونه بین شما اتحاد برقرار شود در حالیکه جهت قبله های شما متفاوت است. (خازن)
این برای قطع طمع یهود بود که امیدوار بودند که رسول الله ص به قبله ی آنان برگردد. (ثعلبی)
وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ:
و یهود و مسیحیان نیز از قبله ی یکدیگر تبعیت نخواهند کرد. (خازن)
یعنی وقتی آنان بین به قبله ی یکدیگر رو نمیکنند پس چگونه انتظار داری به قبله ی تو رو کنند. (بحر العلوم)
وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ:
اگر تو از مراد و رضای آنان تبعیت کنی و به قبله ی آنان رجوع کنی بعد از اینکه برای تو علم امر قبله آمد،... (خازن)
بر سبیل فرض یعنی فرضا اگر چنین کاری از تو سر بزند.(بیضاوی)
گفته شده است بعد اینکه باقی ماندن یهود و مسیحیان بر باطل و از حق روی گردانی آنان، علم حاصل کردی... (خازن)
إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ:
همانا تو اگر چنین کنی از زمره ی کسانی خواهی بود که به خود ظلم کرده اند و خطاب رسول الله ص بر سبیل موعظه و یادآوری است.(خازن)
هرچند خطاب به رسول الله ص است ولی منظور امت ایشان میباشند. (خازن)
تو نیز همانند آنان خواهی بود. (ثعلبی)
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ ۖ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿146﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنان را که کتاب آسمانی داده شده است، حضرت محمد ص را به پیامبری میشناسند همچنانکه پسران خود را میشناسند و گروهی از آنان از روی عناد و تکبر، حق را کتمان میکنند در حالیکه میدانند امر محمد، حق است.

مستندات
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ:
صفت از ظالمین است یعنی اهل کتاب، محمد را میشناسند. (نسفی)
منظور از اهل کتاب، علمای آنان است. (بیضاوی)
منظور مومنان اهل کتاب میباشد. (بغوی)
و یا قرآن را میشناسند، یا امر تغییر قبله را میشناسند. (نسفی)
قول اول با ادامه ی آیه همخوانی بیشتری دارد. (نسفی)
يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ:
عبدالله بن سلام (عالم یهودی که مسلمان شد)گفت: من ایشان را بهتر از فرزندم میشناسم و حضرت عمر گفت: چرا این را میگویی؟ و عبدالله بن سلام جواب داد: من از اول شکی نداشتم که وی (محمد) نبی است ولی در مورد فرزند خودم تا این حد مطمئن نیستم چون شاید که مادرش خیانت کرده باشد و در این هنگام حضرت عمر سر عبدالله بن سلام را بوسید. (نسفی)
وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ:
گروهی از آنان یعنی کسانی که ایمان نیاوردند، از روی حسادت و گردنکشی، حق را کتمان میکنند، در حالیکه میدانند زیرا الله تعالی در کتاب آنان این مساله را بیان کرده بود. (نسفی)
حق یعنی صفات رسول الله ص است که در کتبشان بیان شده است و امر کعبه است. (بغوی)
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ﴿147﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

امر تو امری حق است که از نزد الله است پس تو ای محمد از شک کنندگان در آن نباش و منظور از خطاب رسول الله ص به عدم تشکیک، برای این است که غیر ایشان بطریق اولی نباید شک داشته باشند.

مستندات
الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ:
یعنی رو کردن به کعبه بعنوان قبله حقی است از طرف پروردگارت نه آنچه یهود ادعا میکنند.(قرطبی)
از حضرت علی نصب حق روایت شده است یعنی الحق مفعول یعلمون در آیه ی قبل است (قرطبی)پس چنین معنی میدهد: در حالیکه آنان میدانند که حقی است از طرف پروردگارت.
آن حقی که صلاحیت تبعیت دارد همین است و از نزد الله است. (زهرة التفاسیر)
فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ:
پس از شک کنندگان مباش و منظور خطاب به امت محمد ص است. (قرطبی)
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا ۖ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ ۚ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿148﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای هر قومی جهتی برای روکردن هست چه جهت بعنوان قبله و چه جهت بعنوان شریعت و چه غیر آن پس آنچه باید توجه داشت این است که در پیشی گرفتن به سوی خوبیها است که باید مسابقه داد و آن با شریعت اسلام که آخرین آن شریعت محمدی است حاصل خواهد شد. الله تعالی بر جمع شما چه دوست و چه دشمن قادر است.

مستندات
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ:
برای هر اهل دینی، قبله ای هست که به سوی آن رو میکنند. (خازن)
گفته شده است: هر قومی به نوعی رو به قبله میکنند و هیئت و حالت مخصوص خود را دارند. (خازن)
و یا اینکه منظور برای همه ی مومنان جهتی برای رو کردن به سوی کعبه وجود دارد. (خازن)
و گفته شده است که هر قومی را شریعت و منهجی هست، زیرا شریعت برای مصالح مردم است و برای همین است که در هر دوره ی زمانی متفاوت با دیگر دوره ها است. (نسفی)
هُوَ مُوَلِّيهَا:
که به سوی آن رو میکند.(نسفی)
گفته شده است: آن را اختیار میکند. (نسفی)
و گفته اند که الله آنها را به رو کردن به آن قبله، وامیدارد. (نسفی)
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ:
پس بشتابید به سوی عبادات و به سوی قبول اوامر. (نسفی)
برای همه دین و شرعی است و آن دین الله است که دین محمد است که الله به آن میخواند، از تبعیت کند کسی که تبعیت میکند و دوری میکند آنکس که دوری پیشه کند. (ابن عطیه)
این آیه را دلیل گرفته میشود مبنی براینکه تعجیل طاعات بهتر از تاخیر آن است مادامیکه دلیل بر بهتر بودن تاخیر نباشد. (احکام القرآن جصاص)
و دیگر اینکه اصل در امر تعجیل است مگر اینکه دلیلی بر جواز تاخیر باشد. (احکام القرآن جصاص)
أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا:
هرکجا که باشید ای مسلمانان و ای اهل کتاب الله تعالی شما را در روز قیامت جمع خواهد کرد و این وعده ی پاداش است برای اهل طاعت و وعید عذاب است برای اهل معصیت. (نسفی)
از هر سوی که رو به کعبه نماز بگذارید الله تعالی چنان جمع خواهد کرد که انگار همه به یک سمت نماز گذارده اید، گویا که همه در مسجد الحرام حاضر شده و نماز میگذارید.(نسفی)
إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ:
همانا الله تعالی بر زنده کردن بعد مرگ و پاداش نیک دادن به نیکوکار و عذاب بدکار قادر است. (نسفی)
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۖ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿149﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

به هرکجا که بروید رو به قبله نماز بگذار و این امر از پروردگارت است و الله از اعمال شما غافل نیست و بر طبق اعمالتان پاداش خواهد داد.

مستندات
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ:
هرکجا که باشی، رو به مسجد الحرام کن. (بحر العلوم)
به هر سو که بروی پس رویت به مسجد الحرام باشد. (طبری)
وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِن رَّبِّكَ:
و این رو به کعبه کردن در نماز حقی است از طرف پروردگارت . (بحر العلوم)
و این حقی است از پرودگارت پس بر آن مداومت ورزید و از الله تعالی در این مورد اطاعت کنید. (طبری)
وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ:
یعنی بر طبق اعمال شما، جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
و الله اعمال شما غافل نیست بلکه آمار آن را دارد و در روز قیامت جزایتان را خواهد داد. (طبری)
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ﴿150﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرکجا که باشی رو به کعبه نماز گذار و شما مسلمانان هرکجا که باشید رو به کعبه کنید تا دیگران را علیه شما حجتی نباشد و یهود مشرک دست از طعن شما بردارند مگر کسانیکه ظالم هستند که با این تغییر نیز مجادله با شما را ترک نخواهند کرد در حالیکه میدانند این تغییر قبله حق است و در این مساله از آنان نترسید و از الله بترسید و از وی اطاعت کنید و باشد که هدایت یابید.

مستندات
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ:
تکرار برای تاکید منسوخ بودن بیت المقدس بعنوان قبله است. (بغوی)
زیرا منسوخ شدن قبله از اموری است که میتواند باعث فتنه و شبهه شود برای همین مکررا مورد تاکید قرار میدهد. (نسفی)
لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ:
قبله تغییر یافت تا مردم بر علیه شما دلیل نداشته باشند و نگویند که شما قبله ندارید و این تحویل از سخن مردم شما را حفظ خواهد کرد بجز ظالمان که منظور یهود و قریش هستند، پس قریش خواهند گفت که محمد به کعبه بازگشت و دانست که این حق است چون قبله ی پدران وی بوده است و به دین ما نیز باز خواهد گشت و یهود خواهند گفت که وی با اینکه میداند بیت المقدس حق است باز از آن روی گردانید و معلوم است که بر رای خود عمل میکند. (بغوی)
برای این تغییر یافت تا مردم اعتراض نکنند که قبله ی حضرت ابراهیم را ترک کرده است. (نسفی)
بعضی گفته اند که منظور از مردم، یهود هستند که میگفتد شما مسلمانان نمیدانستید که به کجا رو کنید و ما شما را به بیت المقدس هدایت کرده ایم پس آیه در رد این افراد آمده است و منظور از ظالمان، مشرکین مکه هستند که گویند محمد در مورد دین خود دچار تحیر شده است و زود باشد که به دین ما باز خواهد گشت همچنانکه به قبله ی ما بازگشته است.(بغوی)
منظور این است که برای مردم حجتی علیه شما باقی نمانده است بغیر از ظالمان که به باطل با شما مجادله خواهند کرد. (بغوی)
یهود میگفتند که محمد با دین ما مخالفت میکند و به قبله ی ما نماز میگذارد پس امر تغییر قبله این حجت انان را خاموش کرده است. (رازی)
عرب میگفتند: محمد میگوید بر دین ابراهیم است ولی قبله ی ابراهیم را ترک کرده است. (رازی)
ابوروق گوید: برای یهود قبل از تغییر قبله حجتی بود زیرا در تورات آمده بود که نبی آخر زمان قبله را به کعبه تغییر خواهد داد و آنان میگفتند تو که تغییر نداده ای پس همین تغییر قبله حجت آنان را از بین میبرد مگر اینکه ظلم کنند و آن را کتمان کنند. (بغوی)
ابوعبیده گوید: اِلّا به معنی واو است یعنی برای مردم و ظالمان حجتی باقی نمانده است. (بغوی)
فَلا تَخْشَوْهُمْ:
پس در رو کردن به کعبه به خود ترس راه ندهید زیرا من ولی شما هستم و شما را بر آنها با دلیل و نصرت، پیروز خواهم کرد. (بغوی)
وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ،:
با امر من مخالفت نکنید. (نسفی)
و از من بترسید و این تغییر قبله برای تکمیل کردن نعمتم است بر شما با هدایت شما به قبله ی ابراهیم و با این کار دین حنیف کامل میگردد. (بغوی)
از حضرت علی : تمام و کمال بودن نعمت اینکه بر اسلام بمیریم. (بغوی)
سعید بن جبیر گوید: نعمت برای مسلمان تا وقتی به بهشت نرفته است، کامل نشده است. (بغوی)
وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ:
و تا اینکه از گمراهی به راه راست، هدایت یابید. (بغوی)
كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ ﴿151﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

نعمت خود را با هدایت شما تکمیل کردیم همچنانکه از میان شما از جنس خودتان، رسول فرستادیم و شما نیز مرا یاد کنید همچنانکه از بین شما و از خود شما رسول فرستادیم که به شما قرآن تلاوت میکند و سنت و فقه دین میآموزد و راههای تزکیه و پاک کردن نفس را از شرک و گناه میآموزد و به شما اموری را میآموزد که اگر وحی نبود، شما با تفکر نمیتوانستید بدان دست یازید.

مستندات
كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِّنكُمْ:
کاف تشبیه است و مرجعی لازم دارد و برای همین گفته شده است که به ما قبلش بر میگردد و معنای آن چنین میشود: تا نعمتم را بر شما تکمیل کنم همانطور که بر شما رسول فرستادیم. (خازن)
و گفته اند که این جواب قبول شدن دعای حضرت ابراهیم مبنی بر فرستادن رسول از خود آنان است و معنای آیه چنین میشود: همچنانکه دعای ابراهیم را قبول کردم، همینطور شما را به راه راست هدایت کردم و شما را مسلمان گرداندم و با بیان دین حنیف، نعمت خود بر شما کامل کردم. (خازن)
و بعضی گفته اند که کاف متعلق به ما بعدش یعنی فاذکرونی است و معنای آیه چنین میشود: همچنانکه بر شما رسول فرستادم، یاد خدای گویید و وجه تشابه این است که نعمت ذکر با نعمت ارسال رسول، شبیه هستند. (خازن)
منظور از رسول، محمد ص است. (خازن)
منظور از بین شما، یعنی از بین عرب و گفته شده است یعنی از بین شما انسانها یعنی فرشته نیست. (بحر العلوم)
همچنانکه من برای شما رسول فرستادم شما نیز مرا یاد کنید. (ابن ابی حاتم)
يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا:
بر شما قرآن تلاوت میکند و این نعمتی بزرگ است چراکه معجزه ای جاویدان است. (خازن)
وَيُزَكِّيكُمْ:
شما را از پلیدی شرک و گناه پاک میگرداند. (خازن)
گفته شده است: یعنی به شما اعمالی میآموزد که با عمل به آن جزو تزکیه شدگان قرار میگیرید مثل اخلاق نیکو و افعال بزرگواری و نیک. (خازن)
شما را به انجام کارهایی که باعث تزکیه ی شما میشود، وامیدارد. (بیضاوی)
وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ:
یعنی احکام قرآن را به شما میآموزد. (خازن)
گفته شده است که تعلیم با تلاوت متفاوت است پس در آیه تکرار نیست. (خازن)
وَالْحِكْمَةَ:
یعنی سنت و فقه(فهم) دین میآموزد. (خازن)
وَيُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ:
یعنی به شما از اخبار گذشتگان و داستان انبیاء و اخبار از آینده را میآموزد که قبل بعثت این امور را نمیدانستید. (خازن)
شما را اموری تعلیم میدهد که با فکر و اندیشه نمیشد به آن رسید. (بیضاوی)
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ ﴿152﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مرا با اطاعت و انجام انواع عبادات در تمامی لحظات زندگی یاد کنید تا من نیز شما را در هر حالی به فراخور آن حال، یاد کنم و با اطاعت شکر گذار باشید و کفران نورزید.

مستندات
مرا ذکر کنید تا من نیز شما را ذکر کنم.
اصل ذکر این است که با قلب بر شیئ بیان شده، آگاهی و بیداری حاصل شود. (قرطبی)
و اینکه به ذکر زبانی نیز ذکر گفته میشود برای این است که ذکر زبانی خبر از ذکر قلبی دارد لیکن از آنجا که بر ذکر زبانی زیاد اطلاق میشود، پس همین فهمیده میشود. (قرطبی)
معنی آیه چنین است: مرا با اطاعت کردن یاد کنید تا من شما را با پاداش و ثواب یاد کنم. (قرطبی)
مرا با اطاعت در دنیا یاد کنید و من شما را در آخرت با گذشت از سیئات، یاد کنم. (ماتریدی)
مرا در فراخی و راحتی یاد کنید تا من شما را در وقت سختی و تنگدستی یاد کنم. (ماتریدی)
در خلوت مرا یاد کنید تا در جمع شما را یاد کنم. (ماتریدی)
مرا با شکر نعمت یاد کنید تا من شما را به زیادت نعمت یاد کنم. (ماتریدی)
مرا با اطاعت یاد کنید تا من شما را با کمک کردن به شما یاد کنم. (خازن)
مرا به یگانگی و با ایمان یاد کنید تا من شما را با بهشت و رضوان یاد کنم. (خازن)
سعید بن جبیر: ذکر یعنی اطاعت الله و کسیکه گناه ورزد، ذکر نکرده است هرچند که قرآن بخواند و تسبیح و تهلیل زیاد گوید. (قرطبی)
از رسول الله ص: هرکس از الله اطاعت کند وی الله را یاد کرده است هرچند نماز و روزه اش و اعمال نیک زیاد نباشد و هرکس که گناه میکند الله را فراموش کرده است هرچند نماز و روزه اش و اعمال نیکش، بسیار باشد. (قرطبی)
منظور ذکر قلبی است که مداومت بر آن در جمیع احوال، واجب است. (قرطبی)
وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ:
مرا عبادت کنید و غیر من را عبادت نکنید. (ماتریدی)
مرا به اطاعت شکرگزاری کنید و با گناه کفران نورزید. (خازن)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ﴿153﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، با صبر و نماز برای انجام عبادت و دوری از معصیت و تحمل بلا، کمک جویید و بدانید که الله با کمک خود و یاری خود، با صابران همراه است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا:
ای کسانیکه یگانگی الله را راست دانسته اید. (بحر العلوم)
از ابن مسعود: هرگاه یا ایها الذین در قرآن ذکر شد پس خوب گوش کن چرا که بعد آن امر یا نهیی خواهد آمد. (بحر العلوم)
وقتی در آیات قبل شکر نعمت را بیان داشت در آیه به صبر در بلایا ارشاد میفرماید. (ابن کثیر)
در حدیث آمده است: عجب بر مومن که الله تعالی هر چه تقدیر کند برای وی خیر است باینصورت که اگر به وی خوشی برسد شکر گوید و این برای وی خیر است و اگر ناخوشی به وی برسد، صبر پیشه میکند و این نیز برای وی خیر است. (ابن کثیر)
اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ:
با صبر و نماز بر ادای فرائض، کمک بگیرید و خصوصا از نماز فرض یاری بطلبید. (بحر العلوم)
از مجاهد: صبر در اینجا روزه منظور است. (بحر العلوم)
از ضحاک: با صبر یاری بطلبید بر ادای روزه و نمازهای پنجگانه. (بحر العلوم) صبر یعنی نفس خود را بر تحمل سختی ها واداشتن است در راه الله و دل بستن بر تحمل مشقت در عبادات و در دوری جستن از فغان و زاری و در دوری جستن از اشیاء ممنوع. (خازن)
استعانت به نماز این است که آنرا با خضوع و فروتنی و خلوص برای معبود انجام شود. (خازن)
صبر در اینجا همان صبر است و در این آیه طاعات ظاهری و بدنی ذکر شده است، زیرا از عبادتهای بدنی سختتر از نماز نیست و آن مشتمل بر خضوع و روکرد و تسبیح و قرائت ووو است که وقتی نماز آسان گشت بقیه عبادات راحت خواهند بود و از عبادات باطنی صبر سختترین آنهاست. (بحرا لعلوم)
بهترین امری که در مصائب از آن کمک گرفته میشود صبر و نماز میباشند. (ابن کثیر)
برای طلب آخرت با صبر بر انجام فرائض یاری جویید و با نمازهای پنجگانه در اوقاتشان برای دور کردن گناهان، یاری جویید. (خازن)
رسول الله ص هرگاه برایشان امری پیش میآمد، به نماز روی مآوردند. (ابن کثیر)
صبر دو نوع است: 1-صبر بر ترک حرام و گناه و 2-صبر بر انجام عبادات و قربتها و دومی ثوابش بیشتر است زیرا مقصود و هدف است.(ابن کثیر)
إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ:
الله تعالی همراه همه هست منتها تخصیص اینکه با صابرین است تا بدانند که الله فرج برای آنان حاصل خواهد کرد.(بحر العلوم)
الله با صابران است با کمک و نصرت خود. (خازن)
از علی پسر حسین پسر علی؛زین العابدین؛ وقتی در قیامت اولین و آخرین را جمع کرده میشود و ندا دهنده ای ندا در دهد: کجایند صابران تا بدون حسابرسی به بهشت بروند پس گروهی از مردم پا شده و راه میافتند و فرشتگان به آنان رسیده گویند: کجا میروید؟جواب دهند: به بهشت و فرشتگان گویند: بدن حسابرسی؟جواب دهند: آری و فرشتگان پرسند: شما کیان هستید؟ جواب دهند: صابران هستیم. فرشتگان پرسند: صبر شما بر چه بوده است؟ صابران جواب دهند: بر اطاعت الله صبر کرده ایم و از گناه کردن نیز صبر پیشه کرده ایم تا اینکه فوت کرده ایم و فرشتگان گویند: شما حقیقتا همان هستید که میگویید پس به بهشت وارد شوید چه نیکوست، اجر عمل کنندگان. (ابن کثیر)
وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ ﴿154﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

به کسانیکه در راه خدا شهید شده اند نگویید که مرده اند بلکه آنان نزد الله زنده هستند ولی شما آن را درک نمیکنید زیرا این اشیاء از عالم غیب است و بدون وحی دانسته نشود.

مستندات
از ضحاک: در شأن مسلمانانی که در جنگ بئر معونه شهید شدند، نازل شده است. (بحر العلوم)
گفته شده است که کفار و منافقین گفتند: مردم خود را برای رضای محمد(ص) به کشتن میدهند و این آیه نازل شد. (خازن)
کلبی گوید: در شأن شهدای بدر نازل شده است و در آن جنگ چهارده نفر از مسلمانان شهید شدند که هشت نفر از انصار بودند و شش نفر از مهاجرین و مردم بین خود گفتند: فلانی مرد و فلانی نیز مرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
زیرا شهداء در حکم زندگان هستند چراکه اجر آنان تا روز قیامت به آنان میرسد. (بحر العلوم)
و دیگر اینکه آنان در بهشت به هرکجا که خواستند، میروند. (بحر العلوم)
الله تعالی آنان را زنده کرده است تا ثواب به آنها برسد. (خازن)
از حسن: شهداء نزد الله زنده هستند و به آنها روزی میرسد و خوشی و راحتی میرسد همچنانکه برای ارواح فرعون صبحگاهان و شبانگاهان، عذاب میرسد. (خازن)
و در این آیه دلیل است بر اینکه به فرمانبرداران از الله تعالی، ثواب به آنها میرسد در حالیکه در قبور خود در برزخ بسر میبرند. (خازن)
شهداء از این جهت که به آنان روزی میرسد و بهشت اینور و اونور میروند زنده هستند هرچند از لحاظ خروج روج از اجساد آنان مرده محسوب میشوند. (خازن)
در این آیه دلالتی است بر اینکه روح، جوهری است که با حس بدنی فرق دارد و با مردن نیز درک کنندگی آن باقی میماند و بر این عقیده هستند جمهور صحابه و تابعین و در آیات و روایات، نیز چنین بیان شده است. (ابی سعود و بیضاوی)
بسیاری از سلف بر این هستند که آنان زنده هستند همانند زنده بودن ما یعنی روح و جسد هردو زنده هستند و بعضی گفته اند که حیات روحانی است. بعضی گفته اند که منظور زنده بودن از طریق ذکر خیر آنان باقی است و یا بعضی گفته اند که منظور از زنده بودن بر هدایت بودن است و این اقوال ضعیف هستند بلکه باطل هستند و اولی و دومی درست است و قول اول مشهور است و در مورد اینکه منظور از جسد کدام جسد است اختلاف کرده اند. (آلوسی)
دیگر اینکه آنان در عالم غیب زنده هستند هرچند ما آنان را مشاهده نمیکنیم و برای همین است که الله تعالی میفرماید: وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ. یعنی شما آنان را نمیبیند تا بدانید که حقیقتا زنده هستند. (خازن)
اگر کسی گوید که این نعمت مختص شهداء نیست و برای تمامی مسلمانان است پس چرا شهداء را به این نعمت ذکر کرده است؟ جواب آن این است که هرچند مسلمانان در این امر شریک هستند ولی شهداء بر دیگر مسلمانان فضیلتی دارند که باعث شده است اینان را ذکر کرده شود و دیگر اینکه آیه در رد قول کسانی نازل شده بود که میگفتند شهداء مردند و از لذات دنیوی دستشان کوتاه شد پس آیه برای همین شهداء را به زنده بودن ذکر کرده است. (خازن)
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ ﴿155﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا شما مومنان را با انواع بلایا مورد امتحان قرار خواهیم داد مثل امتحان با اموری که باعث ترس است و باعث گرسنگی و با نقصان و کاستی در اموال و در جان و میوه ها و با فوت فرزند و بشارت ده صابران را.

مستندات
وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ:
همانا مومنان را امتحان کرده میشود با ترس و منظور از ترس، ترسی بود که در روز خندق برای مومنان پیش آمد و قلبها تا حنجره رسیده بودند و با گرسنگی و این نیز برای مومنان پیش آمده بود طوری که برای بعضی چند روز میگذشت و طعامی نمیافت. (بحر العلوم)
امتحان برای این است که کسانیکه از رسول الله ص تبعیت میکنند از کسانی که عصیان میورزند مشخص شود. (طبری)
الله تعالی برای مومنا خبر میدهد که دار دنیا دار امتحان و دار بلاء است و این برای انبیای الهی نیز چنین بوده است. (طبری)
وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ:
یعنی با هلاک اموال و گفته شده است که منظور مردن حیوانات است. (بحر العلوم)
وَالْأَنفُسِ:
و امتحان جان با مرگ و کشته شدن و بیمار شدن. (بحر العلوم)
وَالثَّمَرَاتِ:
نقصان میوه یعنی اینکه اصلا میوه ای ندهد و یا بخاطر آفت کم بار شود. (بحر العلوم)
و گفته شده است که منظور از ثمرات فرزند است یعنی با فوت فرزند مورد امتحان قرار میگیرد. (بحر العلوم)
وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ:
بشارت ده کسانی را که بر این مصیبتها و سختی ها، بردباری میکنند. (بحر العلوم)
از امام شافعی در مورد این تفسیر این آیه چنین حکایت کرده اند: منظور از خوف، خوف از الله است و گرسنگی روزه ی رمضان و نقص اموال یعنی زکات اموال است و نقص نفس، با بیماری و منظور از ثمره ، فرزند است و این ها همه موارد امتحانی هستند. (خازن)
هدف امتحان مومن این است:
1-تا کفار با دیدن اینکه در مصیبتها هم بر دین خود ثابت هستند، بر حق بودن دین مومنان اثبات میشود و باعث مسلمان شدن، کفار میشود.
2-منافقین به طمع مال و جاه اظهار ایمان کرده بودند وبرای مشخص شدن مومن خالص از منافق این امتحان صورت گرفته است.
الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴿156﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

صفت صابران این است که در وقت مصیبت چه بزرگ و چه کوچک بگویند: ما برای الله بنده ایم و جزو اموال وی تعالی هستیم و بازگشت ما بسوی اوست یعنی قطعا همه چیز برای الله است و ما نیز فانی هستیم.

مستندات
الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ:
صفت صابران این است که وقتی برای آنان سختی روزگار و مبتلا شدن، پیش میآید،... (خازن)
قالُوا إِنَّا لِلَّهِ:
گویند ما برای الله هستیم یعنی بنده و مملوک وی تعالی هستیم. (خازن)
وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ:
و در آخرت به سوی الله تعالی باز میگردیم. (خازن)
از ام سلمه رض: از رسول الله ص شنیدم وقتی بر مومنی مصیبتی وارد شود و مومن بگوید: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ و بگوید بار الها مرا بخاطر مصبتت ماجور بگردان و جایگزین خیری برای آن بگردان، قطعا الله تعالی برای وی اجری در آخرت مهیا کند و در دنیا نیز بهتر از قبلی را جایگزین کند.(خازن)
روزی چراغ رسول الله ص خاموش گشت و ایشان فرمودند: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، و گفته شد که آیا این هم جزو مصیبت است؟ و ایشان جواب دادند: هر امری که باعث ناراحتی مومن شود، مصیبت است. (ثعلبی)
أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ﴿157﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر کسانیکه در وقت بلا و مصیبت از الله بودن و به الله برگشتن خود را یادشان میآید، از الله تعالی برای آنان برکت و مغفرت و رحمت مهیا است و مضاف بر آن هدایت یافتگان هستند.

مستندات
أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ:
و بر کسانی که چنین صفتی دارند، صلوات یعنی برکت و مغفرت است از طرف الله تعالی و رحمت است و آوردن صلوات و رحمت یکجا برای نشان دادن این امر است که انواع برکت و نعمت را ارزانی خواهد داشت. (مظهری)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ:
و آنان راه یافتگان راه درست و حق هستند. (مظهری)
و آنان راه یافتگان به استرجاع کردن هستند. (خازن)
و گفته شده است به جنت که از طریق ثواب به آن رسیده اند. (خازن)
حضرت عمر گفتند: چه خوش عدالتی و چه خوش زیادتی عدل همان صلوات (برکت و مغفرت) و رحمت است که در مقابل بلا داده میشود و زیادت هدایت است. (خازن)
رسول الله ص: به مومن ضرر و خستگی و مصیبت و غمی نمیرسد حتی باندازه ی خار رفتن در پا باشد، مگر اینکه الله تعالی، بخاطر آن کفارت گناهان وی میگرداند. (خازن)
از سعید بن جبیر: استرجاع یعنی گفتن انا لله و انا الیه راجعون، فضیلتی است برای امت محمدی چراکه وقتی یعقوب، یوسف را گم کرد، این را نگفت و اگر استرجاع میبود، میگفت. (بحر العلوم)
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ۚ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ ﴿158﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا صفا و مروه از نشانه های اسلام هستند پس هرکس که حج و یا عمره بجای میآورد، از جهت اینکه مشرکان بین صفا و مروه، سعی میکرده اند، بر شما گناهی نیست. کسی که بیش از واجب خود، طواف نفلی انجام دهد، الله سپاس وی گوید و پاداش درخور خواهد داد و الله از اعما شما با خبر است.

مستندات
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللَّهِ:
صفا به سنگی سخت که چیزی نمیرویاند، اطلاق میشود و مروه سنگ نرم را گویند. (بحر العلوم)
شعائر: پرستشگاهها را گویند. (بحرا لعلوم)
و منظور آیه این است که سعی صفا و مروه از مناسک حج است. (بحر العلوم)
منظور از صفا و مروه دو کوه معروف در مکه هستند. (طبری)
فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا:
حج البیت یعنی تردد بسیار بر بیت الله کردن یعنی چند باره آمدن به بیت الله است و اعتمار یعنی زیارت بیت الله را گویند. (طبری)
از ابی بن کعب آمده است که چنین قرائت میکرد: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن لايَطَّوَّفَ بِهِمَا و این قرائت از انس بن مالک و ابن عباس نیز روایت شده است پس طبق این قرائت معنای آن میشود: اگر کسی در حج سعی صفا و مروه را ترک کند، حج وی باطل نمیشود ولی بر ذمه ی وی جبران نقصان لازم میآید و جبر نقصان به ذبح دم در حرم است. (بحر العلوم)
و در مصحف امام، کلمه ی لا وجود ندارد. (بحر العلوم)
از آنجا که مشرکان بین صفا و مروه بخاطر دو بت مذکور سعی میکردند مسلمانان گفتند که این کار نکنیم و آیه نازل شد و بیان داشت که مشرکان از روی شرک بین این دو طواف میکردند و شما مسلمانان از روی ایمان اینکار را نجام میدهید پس برای شما مشکلی نیست. (طبری)
و سبب ذکر اینکه طواف(سعی) صفا و مروه مشکل ندارد از این جهت است که مشرکان در جاهلیت بر سر هر یک از این دو کوه بتی داشتند به نامهای اساف و نائله، و مشرکان بین این دو طواف میکردند و هر دو بت را استلام میکردند و وقتی مسلمانان همراه رسول الله ص به عمره ی قضا آمدند، انصار بین صفا و مروه، سعی نکردند و گفتند که این کار از امور جاهلیه است پس این آیه نازل شد تا حکم شرعی را بدانند. (بحر العلوم)
در روایتی دیگر آمده است: وقتی رسول الله ص مکه را فتح کردند و طواف بیت الله کردند و مسلمانان همراه ایشان بودند و وقتی رسول الله ص بین صفا و مروه سعی نمودند، مسلمانان لباسهای خود را جمع کردند و آستین خود را جمع کردند تا لباسشان به آن دو بت نخورد و این آیه نازل شد که شما مناسک حج را بجای میآورید و خوردن لباس رد وقت مناسک حج به بت گناه ندارد و در این حال حضرت عمر کلنگ آورد و آن دو بت را شکسته و از بین برد. (بحر العلوم)
این جمله خبریه ای است که در معنی امر است و منظور از میتوانید سعی کنید، امر به سعی بین صفا و مروه است که از علامات مناسک حج هستند. (طبری)
از ابی بریده در مورد اساف و نائله سوال شد و وی گفت: نام مرد وزنی بوده است که گویند در جاهلیت در وقت طواف کعبه به یکدیگر رسیدند و در خلوت به یکدیگر رسیدند و در این وقت آن دو به مس مسخ شدند یعین تبدیل به مجسمه مسی شدند و قریش گفتند الله تعالی از تبدیل این دو به مس، از ما خواسته است که آن دو را اله بگیریم و عبادت کنیم پس آن دو را عبادت کردند. (بحر العلوم)
وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ:
کسی که بیش از مقدار واجب بر بیت الله طواف کند، پس الله تعالی سپاسگذار آن است و از آنان قبول خواهد نمود و از نیات آنان با خبر است. (بحر العلوم)
همانا الله سپاسگذار شماست با قبول اعمال شما و داناست با ثواب دادن به شما. (بحر العلوم)
از عروه: این آیه را نزد ام المومنین عایشه قرائت کردم و گفتم پروایی ندارم از اینکه سعی صفا و مروه ترک کنم، پس حضرت عایشه جواب داد: چه بد گفتاری بود آنچه که گفتی. همانا رسول الله ص سعی کرده اند و مسلمانان سعی کرده اند پس سنت رسول الله ص است و در جاهلیت هرکس که برای بتها احرام میبست، بر این دو طواف میکردند و مسلمانان از اینکه همانند آنان طواف(سعی) کنند، ناپسند داشتند و این آیه نازل شد و رسول الله ص سعی کردند و سنت شد.(احکام القرآن جصاص)
از حضرت عائشه: رسول الله حج کسی را کامل نمیدانست تا وقتی که بر صفا و مروه سعی کنند. (جصاص)
سعی صفا و مروه در نزد ما حنفیان و مالک و ثوری واجب است و اگر ترک شود با قربانی کردن جبران میشود ولی نزد امام شافعی تا انجام ندهد، درست نیست. (جصاص)
گویند: طواف نفل از نماز نفل برای افراد غیر مکی، بهتر است چراکه در این آیه به طواف تشویق کرده است و اینکه آنان در این وقت قادر به طواف هستند و در برگشت این امکان نخواهد بود و در برگشت میتوانند نماز نفلی بخوانند. (بحر العلوم)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَىٰ مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ ۙ أُولَٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ ﴿159﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا کسانیکه علم دینی را کتمان میکنند از یهود که صفات رسول الله ص را کتمان کردند بعد اینکه در تورات بیان داشته بودیم و یا هرکسی که علمی را دانسته و مخفی میدارد و یا جایگزین میکند، بعد اینکه دین به وضوح بیان شده است و هدایت آشکار شده است، بر آنان است که الله آنان را از رحمت خود دور کرده و لعنت دائمی بر آنان خواهد بود.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَىٰ:
کتمان یعنی به عمد،ترک اظهار یک شیئ را کردن است در وقتی که نیاز به اظهار آن باشد و این میتواند با سکوت باشد و یا جایگزین کردن آن با چیز دیگر. (ابی سعود)
این آیه در مورد یهود نازل شد که صفات رسول الله ص را و آیه ی رجم را و دیگر احکامی را که در تورات، کتمان کردند. (خازن)
منظور از بینات: احکام حلال و حرام از قبیل آیه رجم است و هدی:امر محمد رسول الله ص است. (بحر العلوم)
هدی: آنچه در کتب انبیاء بیان شده و توضیح داده شده است. (طبری)
آیه بر عموم خود است وبر هرکسی که حق را کتمان میکند، این آیه صادق است چرا که عموم لفظ اعتبار دارد نه خصوص سبب. (خازن)
اظهار کردن علوم دینی فرض عین است یا فرض کفایه؟ در این مورد اختلافی است و جواب صحیح این است که اگر علوم دینی برای بعضی طوری باشد که هرگاه هرکس خواست به آن دست یابد میتواند، پس مکتوم نیست. (خازن)
هرگاه از عالمی در مورد مساله ای دینی سوال شود، اظهار آن در همان وقت واجب است والا خیر. (خازن)
مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ:
بعد اینکه صفت محمد رسول الله ص را در تورات بیان داشته ایم.(خازن)
پس منظور از مردم، علمای بنی اسرائیل هستند. (خازن)
منظور علمای یهود و مسیحیان میباشد. (طبری)
منظور از کتاب: قرآن است. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: منظور از کتاب تمامی آنچه بر انبیاء نازل شده میباشد و منظور از مردم، تمامی علماء هستند . (خازن)
رسول الله ص: هرکس علمی را دانسته و آن را کتمان کند در قیامت با لجامی آتشین بسته خواهد شد. (طبری)
أُولَٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ:
آنان یعنی کسانیکه آنچه الله نازل کرده را کتمان میکنند ، الله آنان را لعنت میکند یعنی از رحمت خود دور میکند.
وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ:
و لعنت کنندگان نیز آنان را لعنت میکنند و منظور از لعنت کنندگان، تمامی مخلوقات بغیر از انس و جن هستند، زیرا هر حیوانی چنین گوید: ما به سبب گناه بنی آدم، از باران محروم مانده ایم. (خازن)
لعنت کنندگان: فرشتگان و مومنان هستند. (طبری)
و گفته شده است: لعنت کنندگان همان انس و جن هستند زیرا به صیغه ی جمع عاقلان وارد شده است. (خازن)
گفته شده است: دو نفر مسلمان به یکدیگر لعن نکنند مگر اینکه آن لعن به یهود و مسیحیان میرسد چراکه صفت رسول الله ص را کتمان کرده اند. (خازن)
از ابن مسعود: وقتی دو مسلمان همدیگر را لعن کنند، اگر کسی از آنها مستحق لعن باشد به وی میرسد والا به آسمان میرود و برمیگردد و در اینصورت به خود لعنت کننده میرسد و اگر مستحق لعن نباشد، به کفار برمیگردد و در بعضی روایات به یهود برمیگردد. (بحر العلوم)
منظور از لعنت لعنت کنندگان بر آنان این است که لعنت بر آنان همیشگی است. (ابی سعود)
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَٰئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ ۚ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿160﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مگر کسانیکه از گناه خود بازگشته و آنچه را که از امور دین و اشخاص به فساد کشیده اند را اصلاح کنند وبرای مردم حقیقت را آشکار کنند، پس آنان کسانی هستند که توبه ی آنان مورد قبول قرار میگیرد و الله تعالی توبه پذیر مهربان است.

مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا:
مگر آنان که از کتمان و ترک بازگشتند. (نسفی)
و دیگر اموری که باید توبه کنند، توبه کردند. (بیضاوی)
مگر کسانیکه از کفر و یهودیت بازگشتند. (بحر العلوم)
وَأَصْلَحُوا:
و آنچه را که فاسد کرده بودند را اصلاح کردند و جبران مافات کردند. (نسفی)
و اعمال بین خود و پروردگارشان را اصلاح کردند. (بحر العلوم)
و کسانی را که از مادون خود، فاسد کرده بودند را اصلاح کردند. (بحر العلوم)
آنچه را که تحریف کرده بودند را درست کنند. (ابی سعود)
وَبَيَّنُوا:
و آشکار کردند آنچه را که کتمان کرده بودند. (نسفی)
و آنچه را که الله تعالی در کتاب بیان داشته را بیان کردند تا توبه ی آنان کامل شود. (نسفی)
صفت رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را آشکار کردند. (بحر العلوم)
آمده است: توبه ی خود را آشکار کنند تا نشانه ی کفر از آنان برداشته شود و بقیه ی هم کیشانشان به آنها اقتدا کنند. (بیضاوی)
فَأُولَٰئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ:
پس آنان کسانی هستند که توبه ی آنان را قبول میکنم. (نسفی)
با قبول توبه و مغفرت به آنان بازگردم. (بیضاوی)
از آنان در میگذرم. (بحر العلوم)
وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ:
و من مبالغه کننده در قبول توبه و افاضه ی رحمت هستم. (بیضاوی)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ﴿161﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا افرادی که بر کفر بوده و بر کفر بمیرند همانا بر انان لعنت الله و فرشتگان و مردمی است که لعنت آنان ارزش دارد.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا:
برای بیان این مطلب است که بغیر از اشخاصی که مستثنای از لعن قرار گرفتند، این افراد در لعن هستند و برای تاکید استمرار لعن بر آنان است و و اینکه فقط صفت کفر را برای آنان در این آیه ذکر میکند برای نشان دادن این موضوع است که توبه و اصلاح و بیان، موجب ایمان بوده و وجود کفر موجب نبود آن سه مورد است. (ابی سعود)
کسانی که به سبب کتمان و یا امری دیگر کفر ورزیده اند. (نظم الدرر)
وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ:
از حال اول خود بازنگشتند. (ابی سعود)
از کتمان توبه نکرده و بمیرند. (مظهری)
أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ:
آنان کسانی هستند که لعنت بر آنان استقرار یافته است. (ابی سعود)
وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ:
و لعنت تمامی کسانی که لعنت آنان، معتبر است. (ابی سعود)
گفته شده است لعنت در آیه ی قبلی در حال حیات آنان است و این لعنت بعد مرگ خواهد بود. (ابی سعود)
خَالِدِينَ فِيهَا ۖ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ ﴿162﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنان در آن عذاب موصوف جاودان خواهند بود و از عذاب آنان کاسته نشود و به آنان فرصت دیگر داده نشود.

مستندات
خَالِدِينَ فِيهَا:
آنان در این لعنت و یا در آتش جاودان خواهند بود. (مظهری)
لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ:
بعد اینکه زیاد بودن عذاب انان ذکر شد، در این آیه کیفیت عذاب انان ذکر شده است. (ابی سعود)
وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ:
به آنان مهلت داده نشود. (مظهری)
یا منتظر عذر خواهی آنان نشوند. (مظهری)
به آنان نظرِ رحمت نشود. (ابی سعود)
عذاب از آنان تاخیر نخواهد کرد. (آلوسی)
وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ ﴿163﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

معبود شما که مستحق عبادت است یگانه است و الهی نیست جز ذات واحد الله تعالی و وی مهربان و بخشنده و بخشاینده است.

مستندات
وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ:
از ابن عباس: وقتی قریش از رسول الله ص خواستند که پروردگار خود را وصف کند این آیه نازل شده است. (آلوسی)
و خطاب عام است و به شان نزول خاص نمیباشد. (آلوسی)
مستحق عبادت شما یگانه در اله بودن است و غیر وی را نشاید که اله نامید. (ابی سعود)
جمله عطف بر آیه ی قبلی است و مناسبت آن اینکه در اولی بیان نبوت رسول الله ص بوده و در این آیه اثبات یگانگی الله تعالی میباشد. (آلوسی)
گفته شده است که مخاطب آیه، کتمان کنندگان هستند یعنی همچنانکه آنان صفات رسول الله ص را کتمان میکنند، وحدانیت الله تعالی را نیز کتمان میکنند. (آلوسی)
منظور از یک بودن از جهت عدد و شکل و هم صنف بودن نیست بلکه ذات وی تعالی تک است و جلالت و عظمت و از شبیه داشتن نیز یگانه است. (تفسیر ماتریدی)
لَّا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ:
تاکید اول است از جهت اینکه توهم وجود الهی غیر وی تعالی را نفی میکند. (ابی سعود)
بهترین قول این است که لا اله، نفی معبود کفار است و الا الله اثبات معوبد مومنان. (بحرا لعلوم)
الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ:
اشاره است به دلیل استحقاق عبادت الله تعالی. (مظهری)
آمده است: این آیه و آیه ی واللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ- اسم اعظم هستند. (مظهری)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿164﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا در خلق آسمانها و زمین و اختلاف شب و روز و کشتی هاییکه در دریا میروند و به مردم نفع میرسانند و آنچه از آب که از آسمان میبارد و سبب زندگی در زمین میشود و در انواع جانورانی که در زمین پخش شده اند و ابری که بین آسمان و زمین است، همه ی اینها نشانه هایی از یگانگی الله هستند. در تفاسیر که بنده نظر انداخته ام تقریبا همه یکایک این امور را نشانهای از یگانگی دانسته و برای آن مسائلی ذکر کرده اند و این درحالی است که الله تعالی حرف اِنَّ را گفته و بقیه را خبر آن و لآیات را اسم ان قرار داده است و بین همه ی این امور حرف عطف واو که معنی جمع را میرساند مذکور است و باید گفت که هدف الله تعالی در این آیه این است که وقتی همه ی این امور را کنار هم بگذارید به نظمی عجیب و جالب خواهید رسید که بر حسب اتفاق نخواهد بود و خواهید دید که هر یک وظیفه ی خود را به درستی انجام میدهد که معلوم میشود از یک اتاق فرمان دستور میگیرند والا اگر هر یک از این امور سرخود کاری انجام میداد مثلا روز و شب به جهتی غیر از آنچه هست میبود، بقیه ای در کار نبود ویا در مورد بارش باران نیز اگر غیر این میبود دیگر بقیه ناکار میشدند و همینطور است بقیه ی نشانه ها پس تفسیر آن این است که همه ی امور از یک فرماروا اطاعت میکنند و این را عقل سلیم نمیتواند رد کند برای همین است که منکران الله از عجز خود در رد الله میگویند و مدعی میشوند که دلیلی بر وجود وی تعالی نیز نیست که این عوام فریبی است چراکه وقتی از انان میپرسی آیا ممکن است مثلا یک میمون کلمه ای با معنی را بر حسب اتفاق در کیبورد، تایپ کند و اگر بله هست چند میمون چند کلمه خواهند توانست در اینجا است که به بد و بیراه گفتن خواهند افتاد وعقلانیت خارج شوند.

مستندات
وقتی آیه ی قبلی نازل شد، مشرکان یگانه بودن الله را انکار کردند و خواهان حجت شدند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ:
در خلق آسمانها و زمین دلیل بر یگانه بودن الله است باینکه آسمانها را بدون ستون مرئی خلق کرد و در آن چراغهایی قرار داد و در زمین کوهها را بمانند میخ قرار داد و در آن دریاها و نهرها ساخت. (بحر العلوم)
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ:
شب و روز که با نظمی محکم در حال مرور هستند.(صفوةالتفاسیر)
وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ:
کشتی هاییکه با آن سنگینی در دریا حرکت میکنند و در آن مصالح بسیار برای مردم دارد از قبیل تجارت و متاع دیگر. (صفوةالتفاسیر)
نفع مردم این است که الله تعالی در هر گوشه از دنیا اموری قرار داده است که برای کسب آن انسانها بر کشتی سوار شده و طی طریق میکنند و بدین واسطه مردم بهره مند میگردند. (خازن)
وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن مَّاءٍ :
و آنچه الله آب را از آسمان نازل میکند بعضی گفته اند که باران حقیقتا آسمان میآید و بعضی گفته اند منظور ابر است چراکه هرچه بالای تو باشد آن را سماء گفته میشود. (خازن)
که غالبا بر حسب نیاز میبارد. (ماوردی)
فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا:
پس به سبب آن آب زمین را که خشک و بایر شده بود را آباد و زنده میگرداند. (خازن)
سبب زنده گرداندن زمین از دو جهت است یکی اینکه باعث جاری شدن نهرها میشود و دیگری اینکه باعث روییدن گیاهان میشود. (ماوردی)
وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ:
هرآنچه که در زمین از جانوران هستند، آیتی برای وحدانیت الله است هستند بدین طریق که اصل همه ی انسانها به آدم برمیگردد وباز انواع و اشکال مختلفی از انسانها را شاهد هستیم مثل همین است بقیه ی حیوانات و جانوران یعنی به اصلی واحد برمیگردند. (خازن)
آیتی از خدا بودن از این جهت است که دارای انواع مختلفی هستند و همه در جهت مصالح خود میروند. (ماوردی)
وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ:
و در وزش بادها نیز آیتی است که دارای انواع مختلفی هستند از نرم و شدید و گرم و سرد. (خازن)
وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ:
و ابری که بین آسمان و زمین است که با آن سنگینی که دارد باز در بین آسمان و زمین معلق میماند و با سرعت حرکت میکند. (خازن)
پس در همه ی این آیات و نشانه ها که ذکر شد، دلیل محکمی بر وجود خالق صانع قادر مختار، میباشد والا چنین منظم نمیبودند. (خازن)
این عالم با این نظام باید، بانی و صانعی داشته باشد. (قرطبی)
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ ۖ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ ۗ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ ﴿165﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از بین مردم کسانی هستند که برای الله تعالی مثل مقابلی قائل میشوند یعنی بتان را همانند الله پندارند و آنها را دوست میدارند همانند مومنان که الله را دوست دارند و کسانیکه ایمان آورده اند الله را بیشتر و قویتر و همیشگی دوست میدارند. ای محمد اگر روزی را میدیدی که مشرکان عذاب را با چشمان خود میبینند، امر عظیمی میدیدی و میدانستند که تمامی قدرت برای الله است و عذاب الله سخت است برای کفار.

مستندات
وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا:
بعضی از مردم برای الله تعالی شریک و برابری برای الله قائل شده اند و آن شریکان بتها هستند. (بحر العلوم)
منظور از انداد، الهه هایی هستند که غیر از الله، عبادت میکرده اند. (طبری)
منظور رئیسان آنها هستند که از آنان در معصیت الله اطاعت میکرده اند. (طبری)
انداد جمع ند: مثل منازع را گویند یعنی برابری که منازعه کننده با وی است پس بر این اساس بتها برای یکدیگر ند هستند و الله تعالی را ندی نیست زیرا الله بالاتر از آن است که ندی داشته باشد. (خازن)
يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ:
بعضی گفته اند: یعنی بتها را دوست میدارند همانند آنچه الله را دوست میدارند زیرا آنان به وجود الله اقرار داشته اند. (بحر العلوم و طبری)
بعضی نیز گفته اند: آنان بتها را دوست دارند آنچنانکه مومنان الله را دوست دارند. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ:
و آنانکه ایمان آورده اند الله را بیشتر دوست دارند زیرا کفار، بتها را در وقت بی نیازی دوست دارند و وقتی در مخمصه ای گیر کنند، عبادت بتها را ترک میکنند ولی مومنان الله را در تمامی ادوار زندگی عبادت میکنند. (بحر العلوم)
دوست داشتن مومنان، الله را دایمی تر و ثابت تر است چرا که همراه الله کس دیگری را عبادت نکنند ولی بت پرستان اگر بتی زیباتر از قبلی ببینند، اولی را ترک گویند و دومی را عبادت کنند. (خازن)
دوستی با الله یعنی اینکه در اوامر و نواهی از الله تعالی اطاعت شود و هرکس که اطاعت وی از الله تعالی بیشتر باشد، دوست داشتن وی قویتر است. (بحرا لعلوم)
وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا:
اگر بت پرستان امروز انچه را که در قیامت خواهند دید، میدیدند، همانا میدانستند که بتان هیچ سودی برایشان ندارند و قدرت تنها برای الله است. (بحر العلوم)
اگر میدیدی ای محمد، این کفار را وقتی که عذاب الله را میدیدند که همانا قدرت همه برای الله است و الله سخت عذاب است. (طبری)
در این هنگام عظمت عذاب الله را میدیدی. (طبری)
وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ:
و میدیدند که الله شدید العذاب است برای روسای کفار و تبعیت کنندگان آنان از بت پرستان. (بحر العلوم)
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ ﴿166﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی که در آن زمان معبودان و اطاعت شوندگان کفار و مشرکان از فرشتگان و شیاطین و جن، از این کفار بیزاری جویند و عذاب الله را ببینند و تمامی اسباب و وصلتی که بین آنان در دنیا بوده بریده شود و راهی و حیله ای برای خروج از عذاب الله نیابند.

مستندات
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا:
در آن زمان رئیسان بت پرستان از تابعان خود بیزاری و تبری جویند. (بیضاوی)
بعضی عکس این را گفته اند یعنی تابعان از رئیسان خود تبری و بیزاری جویند. (بیضاوی)
این امر در روز قیامت رخ خواهد داد و کفار از یکدیگر بیزاری جویند. (بغوی)
سدی گوید: شیاطین از انسانها تبری جویند. (بغوی)
فرشتگانی که آنان در دنیا عبادت میکردند از آنها تبری جویند. (ابن کثیر)
جن نیز از آنان تبری جویند. (ابن کثیر)
وَرَأَوُا الْعَذَابَ:
در حالیکه عذاب را به میبینند. (بیضاوی)
و گفته اند: عطف بر تبرا است یعنی وقتی عذاب را ببینند. (بیضاوی)
وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ:
سببها بریده شود و اسباب همان وصلتی است که بین رئیسان و تابعان آنها بوده است مانند یکی بودن در دین و اغراضی که به یکی بودن میخوانده اند. (بیضاوی)
منظور از وصلت خویشاوندی و دوستی ها است که در قیامت به دشمنی بدل شوند. (بغوی)
سدی گوید: منظور اعمال آنها است که در قیامت ارزشی ندارد. (بغوی)
وقتی عذاب الله را ببینند، حیله ها و راههای خلاص از آن بسته شوند و از آتش دوری و خروجی نیست. (ابن کثیر)
وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا ۗ كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ ۖ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ ﴿167﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و کفار که از رئیسان خود تبعیت کرده بودند آروز کنند که ای کاش به دنیا باز میگشتیم تا از رؤسای خود بیزاری میجستیم همچنانکه آنها در این روز از ما بیزاری جسته اند و اینچنین است که الله تعالی اعمال آنها را برای حسرت به آنها نشان میدهد و آنان از آتش خارج شونده نیستند یعنی جاودان باقی خواهند ماند.

مستندات
وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا:
وقتی میبینند که رئیسان آنها از آنان تبری میجویند پشیمان شوند و گویند: کاش رجعتی به دنیا میبود، تا در دنیا از آنان بیزاری میجستیم همچنانکه اینان در اینجا (قیامت) چنین کرده اند. (ابی سعود)
كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ:
آنچنان است که الله تعالی به آنان اعمالشان را برای حسرت نشانشان میدهد. بجای اینچنین است ، آنچنان است را آورده است تا فجیع بودن حال آنان را نشان دهد. (ابی سعود)
حسرت یعنی شدت پشیمانی و آنان بجای عمل خود فقط حسرت خواهند دید. (ابی سعود)
سدی گوید: به آنان جنت نشان داده میشود که اگر الله را اطاعت میکردند به آنها داده میشد و بعد آن را به مومنان داده میشود و این همان زمان حسرت است. (ثعلبی)
وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ:
و آنان از آتش خارج شونده نیستند یعنی این عدم خروج دائمی است. (ابی سعود)
آنان یعنی عبادت کننده و عبادت شونده و تابع و متبوع از آتش خارج نشوند. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ﴿168﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای انسانها از آنچه در زمین هست بخورید در حالیکه حلال و پاک و بدون شبهه است و از راههای شیطان در حلال کردن حرام شرعی و حرام کردن حلال شرعی دوری کنید و از شیطان تبعیت نکنید که همانا شیطان دشمنی آشکار برای شماست.

مستندات
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا:
وقتی الله تعالی بیان داشت که الهی غیر وی تعالی نیست و در خلق مخلوقات مستقل است در این آیه بیان میدارد که رازق آنها نیز فقط الله تعالی است و منت نهاده و اشیائی را حلال و لذیذ گردانده است و برای بدن و عقل ضرر ندارد. (ابن کثیر)
وقتی این آیه نازل شد، سعد ابن ابی وقاص گفت: یا رسول الله ص دعا کن تا من مستجاب الدعوه شوم. رسول الله ص فرمودند: ای سعد، غذایت را از حلال بگردان مستجاب الدعوه خواهی شد قسم به کسی که جان من در دست وی است همانا مرد لقمه ی حرامی را به داخل خود میفرستد که باعث میشود تا چهل روز از وی قبول کرده نشود و هر بنده ای که گوشت وی از حرام و ربا روییده باشد، پس وی لایق آتش است. (ابن کثیر)
این آیه درمورد طوایفی از عرب نازل شد که آنان برای خود اشیائی را حرام میکردند از زراعت و چهارپایان تحت عناوین مختلف از قبیل بحیره و سائبه. (بغوی)
در مورد قومی نازل شد که بر خود لباس و غذای نیکو و فاخر را حرام کرده بودند. (بیضاوی)
حلال: آنچه که شرع آن را حلال دانسته است. (بغوی)
طیب: خوش و نیکو که از آن لذت برده میشود و مسلمان از حلال لذت میبرد و خوش میدارد و از حرام بدش میآید و ناخوش دارد. (بغوی)
و طیب: یعنی پاک. (بغوی)
وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ:
از لغزشها و نشانه های شیطان تبعیت نکنید. (بغوی)
و خطوات شیطان: ورود در معاصی. (بغوی)
ابوعبیده: گناهان کوچک شمرده شده. (بغوی)
زجاج: راههای شیطان. (بغوی)
همچنانکه از حلال به حرام نباید رفت، از شبهاتی که شیطان القا میکند نیز دوری کنید. (رازی)
در حرام کردن حلال شرعی و حلال گرداندن حرام شرعی از شیطان تبعیت نکنید. (بیضاوی)
إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ:
شیطان برای شما دشمنی با دشمنی آشکار است. (بغوی)
دشمنی خود را آشکار کرده است. (بغوی)
دشمنی شیطان برای کسانیکه چشم بصیرت دارند آشکار است. (بیضاوی)
إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿169﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

شیطان منحصرا شما را به انجام گناهان و گناهان کبیره امر میکند و دیگر اینکه شما را به اموری امر میکند که نسبت به الله دروغ است و اینکه بدون دلیل شرعی حکم صادر کنید امر میکند.

مستندات
إِنَّمَا يَأْمُرُكُم بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ:
برای بیان دشمن بودن شیطان برای انسان است و انواع شر وی را گوشزد میکند و اینکه کار وی با انسان فقط در شر و دشمنی منحصر است. (آلوسی)
سوء: هرآنچه که باعث ناراحتی کسی میشود و منظور از سوء و فحشاء، گناهان هستند. (مظهری)
گفته شده است: سوء یعنی گناه مطلقا چه بزرگ و چه کوچک و فحشاء یعنی گناهان کبیره یا آنچه در آن حکم حد است. (مظهری)
سوء انواع گناهان قولی و فعلی و عقدی را شامل میشود و فحشاء بدترین نوع گناهان است. (آلوسی)
آمده است: فحشاء یعنی زنا و بعضی گفته اند: فحشاء یعنی بخل.(خازن)
آمده است که شیطان تخت خود را بر روی آب گذاشته و سربازان خود را میفرستد تا بین انسانها فتنه انگیزی کند و هر یک از آنها فتنه ی بزرگتری را بیاندازد، وی به شیطان نزدیکتر میشود و هر یک از فتنه ی خود گویند و شیطان گوید کاری انجام نداده ای تا اینکه کسی گوید که من همراه کسی بودم و تا وقتی که بین زن و شوهر جدایی بیاندازم همراه آنان بودم و شیطان وی را به خود نزدیک کند وبگوید کار را تو انجام داده ای. (مظهری)
وَأَن تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ:
امر میکند انچه را نمیدانید به الله نسبت دهید مثل تحریم، زراعت و چهارپایان. (مظهری)
شیطان شما را امر میکند که به الله دروغ نسبت دهید و به دروغ بگویید فلان چیز را حلال کرده و فلان چیز را حرام گردانده است. (آلوسی)
دروغ بستن بر الله شامل تمامی مذاهب فاسدی که اذن شرع به آن وارد نشده را و از رسول الله ص وارد نشده را گفتن است. (خازن)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۗ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ ﴿170﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی به کفار چه مشرکان و چه یهود و چه کسانی که حلال الله را حرام میکردند، گفته میشد که از کتاب الله قرآن و کتب دیگر آسمانی تبعیت کنید که در آن تبعیت از محمد خاتم انبیاء آمده است، آنان در جواب گویند که از پدران خودمان که داناتر و بهتر هستند تبعیت میکنیم. در جواب آنان باید گفت که وقتی پدران شما از دین چیزی تعقل نمیکنند و خیر و حق را نمیتوانند بیابند، آیا باز از آنان تبعیت خواهید نمود؟ که جواب عاقل خیر خواهد بود. در این آیه در بعضی تفاسیر به بحث تقلید پرداخته و در جواز آن کوشیده اند و انگار که این آیه از هر نوع تقلیدی منع نموده به دفاع از تقلید از مذاهب حق اهل سنت پرداخته است و سعی کرده است به آیه جواب دهد. اما حقیقت سخن این است که خود آیه جواب آن میباشد و آیه در کمال بلاغت بیان میدارد که تقلید از افرادی که بینش دینی ندارند، مذموم است نه هر تقلیدی و تقلید از مذاهب اربعه اهل سنت تقلید از حق است و تقلید از رسول الله ص است.

مستندات
در مورد مشرکانی نازل شده است که به آنها بیان شد که از قرآن و دیگر حجتهای نازل شده از طرف الله تبعیت کنید و آنان راه تقلید از گذشتگان را پیش گرفتند. (ابی سعود)
و گفته شده است در حق یهود نازل شده است که وقتی رسول الله ص انها را به اسلام دعوت کرد و منظور از کتاب، تورات است که به اسلام دعوت میکنند، آنان ادعای تبعیت از پدران خود کردند. (ابی سعود)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ:
وقتی به آنان گفته میشود از کتاب الله تبعیت کنید. (ابی سعود)
وقتی به تبعیت کنندگان از راههای شیطان، از روی نصیحت و برای بیدار کردن فطرت خفته ی آنان گفته میشود که از کتاب الله تبعیت کنید، آنان اینگونه جواب میدهند: (فواتح الالهیه )
یعنی با قبول دین و عمل به آن از کتاب تبعیت کنید. (قرطبی)
قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا:
گویند: تبیعت نمیکنیم بلکه از آنچه پدران خود را بر آن یافته ایم، تبعیت میکنیم. (ابی سعود)
انچه از پدران خود میدانند همان عبادت بتها و تحریم اشیاء حلال و شریک قائل شدن به الله است. (ابی سعود)
چراکه اعتقاد داشتند پدران آنها عاقلتر هستند. (الفواتح الالهیه)
أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ:
ای محمد به آنان بگو که آیا چنین نیست که پدران شما در مورد شعائر دین چیزی را تعقل نمیکنند؟ و به مرتبه ی ایمان و یقین نمیرسند؟ باز از آنان تبعیت میکنید. (الفواتح الالهیه)
چگونه تبعیت میکنید از کسانیکه راه هدایت نمیدانند و خیر را تشخیص نمیدهند. (الهدایه الی بلوغ النهایه)
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً ۚ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ ﴿171﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مثال کسی که کفار را به حق فرامیخواند همانند صدا زننده ی چهارپایان است که چهارپایان صدا را میشنوند ولی سودی از آن نمبیرند. و آنان از شنیدن حق کر هستند و از گفتن حق عاجز و از دیدن حق کور هستند و حق را تعقل نمیکنند.

مستندات
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً:
مثال تو ای محمد و کفار در موعظه کردن تو و به الله فراخواندن همانند چوپانی است که گوسفندان خود را صدا میزند و گوسفندان صدایی میشنوند ولی مفهوم و معنای آن را تعقل نمیکنند و همچنین کفار با اینکه میشنوند، سودی از آن نمیبرند و فایده ای ندارد. (خازن)
این تاویل بهتر است چراکه یهود بت پرست نیستند. (طبری)
نعیق: صدای کردن چوپان گوسفندان خود را. (خازن)
و گفته اند معنی آیه این است: مثال کفار در قلت فهم کلام الله و رسولش همانند چهارپایانی است که فقط صدا میشنوند و امر ونهی را متوجه نمیشوند. (خازن)
و گفته اند: مثال فراخواندن کفار بتانی را که نه فهمی و نه شعوری دارند همانند صدای چوپان برای گوسفندان است که چیزی جز خستگی عائد صدا کننده نمیشود. (خازن)
یعنی وقتی بتان را صدا میزنند فقط برگشت صدا است که میشنوند و چیز دیگری نیست. (طبری)
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ:
کر هستند، یعنی از آنجا که شنیدن سخنان رسول برای آنان سودی ندارد انگار که کَر هستند. (خازن)
از گفتن سخن حق، لال هستند و از دیدن راه حق کور هستند. (خازن)
فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ:
پس آنان را عقل کسبی نیست هرچند عقل طبیعی دارند. (خازن)
یعنی هدایت را نمیشنوند و نمیگویند و نمیبینند و نمیفهمند. (طبری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ ﴿172﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید از حلال آنچه به شما رزق داده ایم بخورید و شکر آن را بجای آورید اگر شما حقیقتا الله را عبادت میکنید پس از حلال بخورید وشکر گزار باشید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ:
یعنی از زراعت و حیوانات حلال بخورید. (بحر العلوم)
وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ:
و اگر از منظور شما از ترک خوردن رضای الله باشد پس از حلال بخورید چراکه رضایت الله در حلال دانستن آنچه الله حلال کرده و تحریم حرام الله است. (بحر العلوم)
پس سپاسگزار الله باشید. (خازن)
گفته میشود کسیکه حلال خدا را حرام بداند همانند کسی است که حرامی را حلال کرده است. (بحر العلوم)
گفته میشود در این آیه بیان فضل امت محمدی است چراکه این امت را با آنچه انبیای خود را خطاب کرده، مورد خطاب قرار داده است طوری که همین کلام آیه را در مورد انبیاء نیز بکار برده است. (بحر العلوم)
خوردن چند نوع است: فرض بقدر حفظ جان و دفع ضرر و مستحب خوردن همراه مهمان و اگر از این غرضها خالی باشد، مباح خواهد بود. (خازن)
رسول الله ص: فردی را ذکر کردند که در سفر طولانی بوده و سر و وضع وی را غبار گرفته و لباس مندرس پوشیده است و بعد دست به دعا بر میدارد و یا رب یا رب میگوید، در حالیکه خوراکش حرام است و نوشیدنی وی حرام است و لبایش حرام با این حال چگونه دعایش مستجاب شود. (خازن)
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ ۖ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿173﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنچه بر شما خوردن آن، حرام است همین مواردی است که میشماریم؛در وقت نزول این آیه چنین بوده است؛ مردار یعنی آنچه بدون بسم الله مرده باشد و خون جاری و گوشت خوک؛و تمامی مشتقات خوکی؛ و آنچه از حیوان حلال گوشت که نام الله برده نشده یا اسمی غیر از نام الله برده شده باشد، هرکس در اضطرار قرار گرفت پس بر وی رخصت است که از این موارد حرام تناول کند منتها نباید حلال بداند و در خوردن زیاده روی نکند، و قطعا الله تعالی اگر این موارد را رعایت کنید، در مورد آنچه در این حالت تناول کرده اید، چشم پوشی کننده و بخشنده است.

مستندات
وقتی آیه بیان داشت که آنچه مشرکان بر خود حرام میدانستند، حلال است پس از رسول الله ص سوال کردند که خوردن چه چیزهایی حرام است؟ و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ
میته یعنی مردار، حیوان بدون ذبح شرعی کردن مرده.
میته حرام است بغیر از ماهی و ملخ. (بحر العلوم)
کلا استفاده به هر طریق از مردار، حلال نیست ،حتی براری تغذیه ی سگ و سایر حیوانات نیز جایز نیست. (جصاص)
رسول الله ص در مورد ماهی فرمودند: اگر دریا آن را بیرون اندازد و یا بر اثر جزر بیرون بماند، از آن بخورید و اگر در دریا مرده باشد و روی آب آمده باشد، از آن نخورید. (جصاص)
در مورد ملخ چه زنده گرفته شود وچه مرده یافت شود، حلال است و این قول ما و شافعیه است. (خازن)
وَالدَّمَ:
منظور از خون که خوردن آن حرام است، خون مسفوح یعنی خون جاری است.
عادت عرب جاهلی این بود که خون مایع را در روده گذاشته و پخته و تناول میکردند و این آیه آن را حرام گردانده است. (خازن)
وَلَحْمَ الْخِنزِيرِ:
منظور از گوشت خوک، تمامی اعضای خوک است که حرام میباشدو اجماع مسلمانان بر تحریم آن منعقد است. (بحر العلوم)
ذکر گوشت از بین اعضای خوک برای این بود که گوشت مقصود خوردن است. (خازن)
وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ:
یعنی آنچه بدون ذکر نام الله ذبح شده است و اهلال در لغت به آواز بلند گویند و مشرکان در جاهلیت در وقت ذبح، اسم الهه های خود را با صدای بلند میگفتند و الله آنچه را که به اسمی غیر از اسم الله ذبح شده است را حرام گرداند و در آیه دلیل بر این است که اگر کسی عمدا ترک بسم الله کند، حرام میشود چراکه داخل در بغیر اسم الله است. (بحر العلوم)
فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ:
و الله تعالی به علم خود میدانست که بعضی انسانها در بعضی اوقات اضطرار به خوردن از مردار میشوند برای همین بیان داشت که اگر کسی مجبور و مضطر باشد به خوردن آن در حالیکه خود خواهان خوردن آن حرام نباشد و به خوردن آن راضی نباشد، و بعد اینکه مقداری که جلوی مرگ را بگیرد خورد دیگر عودت نکند و دوباره نخورد، برای وی رخصت است. (بحر العلوم)
از ابن عباس و مسروق و حسن: غیر باغ یعنی تجاوز نکننده در حق مردار و لا عاد یعنی در خوردن زیاده روی نکردن. و خوردن مردار در وقت اضطرار را برای باغیان (کسانیکه علیه حکومت اسلامی قیام کرده اند) مباح دانسته اند و انس بن مالک نیز چنین نظر دارد. (احکام جصاص)
از ابن عباس در مورد این آیه: اگر کسی این اشیاء را بخورد درحالیکه مضطر است، بر وی مشکلی نیست ولی اگر بخورد در حالیکه اضطراری نیست پس وی بغی کرده و از حد اعتدا کرده است. (بحر العلوم)
بکار بردن کلمه ی بغی و اعتدا برای حفظ معنی و مراد قول ابن عباس است.
بغی، نافرمانی و اعتداء، دست درازی کردن و دشمنی کردن.
غیر باغ و لاعاد: بدون اینکه حلال بداند و بدون قصد توشه گرفتن. (خازن)
اضطرار چیست؟ 1-به حالتی برسد که بر خود بترسد که اگر نخورد خواهد مرد. 2-از ابن مبارک: اگر به حالتی برسد که وقتی به بازار وارد شود چیزی جز نان به چیز دیگر نگاه نیاندازد. 3- به حالتی برسد که از ادای فرایض عاجز شود. (بحر العلوم)
کسی که قادر به راه رفتن نیست. (مرقاةالمفاتیح شرح المصابیح)
اگر تشنه ای مضطر، از فرط تشنگی خوف مرگ دارد بقدر دفع عطش میتواند، بنوشد و بیشتر از آن باشد، بر وی حد واجب میشود. (مبسوط سرخسی)
اختلاف در حکم خوردن از اشیاء حرام در حالت اضطرار: 1-حرام بودن آن ثابت است منتها بخاطر اضطرار، گناه نوشته نمیشود، زیرا الله تعالی در آخر آیه غفور ورحیم بودن به معنی بخشش گناه، آورده است. 2-حلال است و حق ترک تناول ندارد، زیرا در آیه ای اضطرار را از حرام استثنا کرده است (بحر العلوم)
از مسروق: اگر کسی مضطر باشد و نخورد و بمیرد، به جهنم میرود. (بحر العلوم)
مخمصه( در اضطرار بودن): اگر دائمی باشد، سیر شدن از آن بدون خلاف جایز است . اگر گذرا باشد نزد امام اعظم فقط در حد باقی ماندن رمق مجاز است. (خازن)
در مورد حکم خوردن از در حالت اضطرار اختلاف هست که آیا حرام بر حرمت خود باقی است یا خیر بلکه حلال میگردد؟ بعضی گویند که حرام است منتها برای مضطر گناه نوشته نمیشود، چون در ادامه آیه غفور و رحیم بودن مطرح است یعنی بخشش بودن و پوشاندن گناه است. (بحر العلوم)
و بعضی گفته اند: حلال است و حق ندارد از خوردن آن امتناع ورزد، چرا که در آیه ای دیگر حالت اضطرار را از حرما استثنا نموده است. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ:
الله بخشنده است آنچه را که انجام داده است و مهربان است که به این امر رخصت داده است. (بیضاوی)
بخشنده است کسانی را که در حالت اضطرار از حرام تناول کرده اند و مهربان است که رخصت داده است. (بغوی)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۙ أُولَٰئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿174﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

قطعا کسانی که احکام کتاب الله که در اینجا تورات است، را کتمان میکنند، و در عوض آن به اموال ناچیز دنیوی که از طریق ریاست بناحق میگیرند، آنان آنچه که میخورند، آتش است و در قیامت الله تعالی با آنان سخن رحمت نگوید و بر آنان غضب کند و آنان را یادکرد خیری نخواهد بود و برای آنان عذابی دردناک خواهد بود که به قلب میرسد.

مستندات
در مورد رئیسان و عالمان یهود ،نازل شده است که از پایین دستان خود هدایا و خوردنی ها میگرفتند و آنان امید داشتند که نبی مبعوث از آنان باشد وقتی محمد رسول الله ص مبعوث شد و دیدند که از خودشان نیست، آنان ترسیدند که ریاست و آن خوردنی ها را از دست بدهند و برای همین صفات رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را کتمان کردند. (خازن)
صفات پیامبر ص را تغییر دادند. (بحر العلوم)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ:
کسانیکه آنچه در کتاب از صفات رسول الله ص هست و همچنین وقت بعثت ایشان را کتمان میکنند. (خازن)
این قول مفسران است و فخر رازی و متکلمین این نوع تفسیر را ممتنع میدانند چراکه تورات و انجیل به قدری مشهور است که امکان کتمان آن نیست بلکه آنچه علمای یهود انجام داده اند اینکه آیاتی را در مورد نبوت رسول الله ص آمده بود را میشناختند و آن آیات را تاویل باطل میکردند و از محل صحیح خود، منحرف میکردند. منظور از کتمان همین است و معنی آیه طبق این قول چنین میشود، کسانیکه معانی کتاب الله را کتمان میکنند. (خازن)
وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا:
و در عوض آن کتمان، چیز ناچیزی میگیرند.(خازن)
و یا آنچه را که الله تعالی نازل کرده را در عوض چیز ناچیزی میفروشند.(خازن)
بخاطر تحریف کتاب الله و تاویل بغیر وجه آن و کتمان حق. (طبری)
آن چیز ناچیز ، همان خوردنی هایی است که از پایین دستان خود میگرفتند. (خازن)
متاعی ناچیز را برگزیدند. (بحر العلوم)
آنچه از حق و اسلام و محمد ص آمده بود را کتمان کردند. (طبری)
أُولَٰئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ:
یعنی آنچه میخورند آنان را به آتش میبرد یعنی رشوه خواری و حرام خواری آنان پس آنچه میخورند آنان را به آتش میبرد همانند آن است که آنان آتش میخورند. (خازن)
وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ:
و الله تعالی در روز قیامت با آنان با کلام رحمت سخن نگوید بلکه با کلمه ی توبیخ سخن گوید. (خازن)
منظور از سخن نگفتن الله با آنان، غضب کردن بر آنان است. (خازن)
وَلَا يُزَكِّيهِمْ:
از پلیدی گناه آنان را پاک نخواهد نمود. (خازن)
از اعمال خبیثه آنان را پاک نمیکند. (بحر العلوم)
سخن خیر آنان را یاد نمیکند و هرکس که به نیکی یاد نشود، عذاب داده شود. (بحر العلوم)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ:
و برای آنان عذابی دردناک است که درد آن به قلب میرسد. (خازن)
هرکسی نزد وی علمی باشد و مردم بدان احتیاج داشته باشند و وی آن را کتمان کند، این سزای وی است. (بحر العلوم)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ ۚ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ﴿175﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنان که کتاب الله را کتمان کرده اند، کسانی هستند که در دنیا گمراهی را بجای هدایت انتخاب کردند و در آخرت عذاب را بجای آمرزش پس چه چیزی تحمل آنان را بر آتش زیاد کرده است که اینگونه موجبات عذاب را انجام میدهند، این جای تعجب بسیار دارد.

مستندات
أُولَٰئِكَ:
آن رئیسان یهود. (بحر العلوم)
الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ:
کسانی هستند که کفر را بر ایمان اختیار کردند. (بحر العلوم)
آنان کسانی هستند که گمراهی را گرفته و هدایت را ترک کرده اند. (طبری)
وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ:
و آتش را بجای بهشت انتخاب کردند. (بحر العلوم)
و آنچه را که باعث عذاب آنان در قیامت میشود را گرفته و آنچه را که باعث بخشش آنان میشد را ترک کرده اند. (طبری)
فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ:
پس چه چیزی به آنان جرات انجام اعمال اهل آتش را داده است؟ (بحر العلوم)
چه بقایی در آتش دارند. (بحر العلوم) تعجبی است یعنی چه بسیار در آتش میمانند که جای تعجب دارد.
چه چیزی باعث شده است که آنان بر آتش صبور باشند؟ (طبری)
وقتی آنان هدایت را ترک و گمراهی را اتخاذ کردند، چه چیزی آنان را بر آتش صبور گردانده است. (طبری)
چه جرأت عجیبی بر انجام عمل موجب آتش دارند. (طبری)
تعجب از اینکه چگونه بی مبالات آنچه را که باعث عذاب آنها میشود انجام میدهند انگار که قادر بر صبر برای عذاب هستند والا آنان را صبری نخواهد بود. (مظهری)
ذَٰلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ ۗ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ ﴿176﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آن عذاب متنوع برای این است که الله تعالی کتب خود را بحق نازل کردو اینان انکار کردند و کسانیکه در کتب الله اختلاف میکنند و به آن کفر میورزند و انکار میکنند، آنان در اختلافی بدور از حق هستند.

مستندات
ذَٰلِكَ:
یعنی مجموع آنچه از ذکر شد مثل در شکمشان آتش میخورند و خداوند با آنان سخن نگوید و آنان را تزکیه نمیکند و عذابی که بخاطر کتمان حق بر آنان مترتب شده است: (آلوسی)
بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ:
بخاطر این است که الله تعالی قرآن را ویا تورات را که آمیخته به حق هستند و در آنها شائبه ی باطل نیست، را نازل کرده است. (آلوسی)
آن عذاب برای این است که الله تعالی قرآن را بحق نازل کرده است و اینان آن را انکار کردند و کفر ورزیدند. (خازن)
وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ
کسانی که در کتاب اختلاف کردند یعنی به بعضی از کتب الهی ایمان آورده و بعض دیگر را انکار کردهاند. (آلوسی)
یا از پیروی از حق آن کتاب (تورات) سرباز زدند، و بجای آن از خود جایگزین درست کردند،. (آلوسی)
کسانیکه در قرآن اختلاف کردند و بعضی گفتند که این جادو است و بعضی دیگر گفتند که شعر است و بعضی گفتند این افسانه ی قدیمیان است. (آلوسی)
کسانیکه در معانی و تاویل قرآن اختلاف کرده اند، (خازن)
لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ:
این افراد، در خلافی بدور از حق هستند و باعث اشد عذاب هستند. (آلوسی)
در گمراهی آشکار هستند. (بحر العلوم)
در دعوایی و اختلافی بدور از حق هستند. (خازن)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود