0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ لِمَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ﴿203﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی را با تکبیر تشریق گفتن بعد نمازهای فرض و تکبیر در وقت رمی جمار در روزهای ایام تشریق، یاد کنید. اگر کسی از رمی جمار بعد انجام رمی در دو روز بعد عید قربان برگشت گناهی نیست و همچنین بر کسیکه بماند و رمی روز سوم بعد عیدقربان را انجام دهد نیز گناهی نیست و هرکس حج مبرور یعنی با تمام واجبات و سنتهایش انجام دهد بر وی گناهان گذشته نیست و بخشیده میشود و این بخشش برای کسانی است که تقوی دارند یعنی فرایض حج را انجام داده و از ممنوعات حج دوری کرده باشند و بعد برگشت نیز بر این امر ثابت قدم باشند و از الله بترسید و بر وی تعالی با انجام گناه جریئ نباشد و بدانید که همه به سوی وی جمع کرده خواهید شد تا بر طبق اعمال خود، مجازات گردید.

مستندات
وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَّعْدُودَاتٍ:
رسول الله ص: ایام منی سه روز ایام تشریق است حالا اگر کسی دو روز آن را باشد نیز بر وی گناهی نیست و اگر ماند نیز گناهی بر وی نیست. (جصاص)
یعنی تکبیر و ذکر خدا گویید در بعد نمازها و در وقت ذبح قربانی و رمی جمار و غیر اینها. (ابوسعود)
علماء اجماع دارند براینکه ذکر در اینجا منظور تکبیر در وقت رمی جمار است یعنی هر یک را رمی میکند تکبیر گوید. (خازن)
اهل علم اتفاق دارند بر اینکه منظور از ایام معدودات، ایام تشریق است. (جصاص)
این قول روایت شده است از حضرات عمر و علی و ابن عباس و ابن عمر و غیر اینها و فقط در یک روایت از حضرت علی آمده است که منظور روز عید قربان و دو روز بعد آن است. (جصاص)
گفته شده است که این روایت آخری وهم است و صحیح قول اول است و ظاهر آیه نیز ایام عید قربان بودن را نفی میکند، چراکه بحث سر رمی جمار و آنچه در ایام منی انجام میشود است نه قربانی کردن. (جصاص)
از ابن عباس: ایام معلومات در آیه ی 38 حج، منظور ده روز ال ذی الحجه است و ایام معدودات، روز عید قربان و سه روز بعد آن است. (جصاص)
ضحاک: یعنی از صبح روز عرفه تا آخر ایام تشریق بعد از هر نماز فرض، تکبیر تشریق گویید. (بحر العلوم)
گفته میشود منظور تکبیر در وقت رمی جمار است. (بحر العلوم)
فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ
دو روز یعنی دو روز بعد روز عید قربان. (ابوسعود)
منظور از فلا اثم علیه این است که در هردو صورت حج مبرور کفاره ی گناهان وی میشود. (جصاص)
منظور از فلا اثم علیه در برگشتن قبل روز سوم و ماندن برای روز سوم در هردو گناهی بر حاجی نیست. (جصاص)
حاجی مختار است که بعد عید قربان دو روز در منی مانده و رمی جمار انجام داده به مکه برگردد و یا اینکه برای روز سوم نیز بماند و رمی جمار انجام دهد. (جصاص)
اگر در روز دوم ایام تشریق در منی تا غروب آفتاب بماند پس بهتر برای وی این است که بماند و رمی جمار انجام دهد و اگر تا صبح روز سوم ایام تشریق بماند، پس باید رمی جمار انجام دهد. (جصاص)
هرچند ماندن و انجام دادن رمی روز سوم ایام تشریق افضل است ولی بین ماندن و برگشتن مختار گشته اند. (نسفی)
گفته میشود: در جاهلیت بعضی کسانی را که تعجیل میکنند را گناهکار میدانستند و عده ای برعکس کسانی را که بمانند را گناهکار میدانستند و قرآن بیان داشت که بر هیچ یک از فریقین گناهی در این عمل نیست. (نسفی)
لِمَنِ اتَّقَىٰ:
این کفاره ی گناهان شدن و برای کسی است که از نواهی الهی در حج دوری میکند. (جصاص)
برای کس است که از قتل شکار در حرم و در وقت احرام امتناع کند. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ :
تقوی یعنی انجام فرایض و واجبات و اجتناب از امور منهی شرعی. (خازن)
گفته میشود: این مغفرت برای کسانی است که بعد از برگشت از حج از جمیع معاصی دوری کنند و الله تعالی آنها را از این امر برحذر داشت زیرا حاجیان بعد برگشت بر انجام گناه جریئ میشوند پس الله تعالی آنها را بر حذر داشت و گفت که از الله پروا داشته باشند. (بحر العلوم)
از ایجاد اخلال در احکامی که ذکر شد، از الله پروا کنید. (ابوسعود)
در تمامی امور از الله پروا کنید. (نسفی)
وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ:
پس بر طبق اعمال شما به شما جزا داده خواهد شد. (بحر العلوم)
وقتی از قبور خود زنده شدید به سوی وی محشور میگردید. (نسفی)
برای تاکید پروا کردن از الله متعال است چراکه اگر کسی بداند که به سوی وی باز خواهد گشت، پس تقوی را محکم تر ادا خواهد نمود. (ابوسعود)
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ ﴿204﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از میان مردم کسانی هستند از قبیل اخنس بن شریق که گفتارش در دنیا تو را به شگفت میاورد و در آخرت رسوا خواهد بود و الله بر آنچه در دل دارد گواه است و وی از الله نمیتواند باطنش را پنهان کند و خود وی ادعا میکند و الله تعالی را گواه میگیرد که گفتارش با باطنش موافق است و این در حالی است که وی دشمن سرسخت مسلمانان است و اگر با کسی دعوا کند حد نگه نمیدارد.

مستندات
وَمِنَ النَّاسِ مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا:
از مردم کسانی هستند که تو را شگفت زده میکنند. (ابوسعود)
یعنی کلامش تو را نرم میکند و در نزد تو با کلام جایگاهی دست و پا میکند. (ابوسعود)
آیه در سدد بیان اینکه مردم به دو گروه تقسیم میشوند و بیان عاقبت هر یک از دو گروه میباشد. (ابوسعود)
در دنیا قول وی تو را شگفت زده میکند. (ابوسعود)
ولی قول وی در آخرت چنین نخواهد بود چراکه در آنجا دروغ وی آشکار خواهد گشت. (ابوسعود)
یا قول وی برای کسب دنیا است که ادعای ایمان و محبت رسول الله ص را دارد. (ابوسعود)
سدی گوید: در مورد شخصی به نام اخنس پسر شریق نازل گشت که پیش رسول الله ص آمد و اظهار اسلام کرد و در باطن برخلاف آن بود. (ابن کثیر)
از ابن عباس در مورد منافقانی نازل گشت که خبیب و یارانش را که در مکانی به نام رجیع کشته شده بودند صحبت کردند و بر آنان عیب گرفتند و این آیه و آیات بعد آن نازل گشت. (ابن کثیر)
از ابن عباس و ضحاک: قریش به رسول الله ص پیام دادند که ما ایمان آورده ایم پس از علمای خود کسانی را بفرستید و رسول الله ص چنین کردند و وقتی در مکانی به نام رجیع برای استراحت نزول کردند، خبر به کفار رسید و افرادی را فرستاده و همه را کشتند و به صلیب کشیدند و این آیه نازل گشت. (مفاتیح الغیب)
از قتاده و ربیع بن انس و غیرهم:عام در حق تمامی منافقان و مومنان میباشد. (ابن کثیر)
شخصی به نام نوف (بکالی) که کتب دیگر را نیز مطالعه داشت، گفت: من در کتاب منزل از این امت (محمدی) مردمی را به صفتی یافتم که میگفت: قومی هستند که دنیا را با دین چاره کنند و زبان آنها شیرینتر از عسل است و قلبهای آنان تلختر از گیاه صبر، برای مردم پوست میش میپوشند و قلبهای گرگ دارند. الله تعالی فرماید: بر من جرئت میکنند؟ و با من فریب میدهند؟ قسم به نفس خودم که بر آنان چنان فتنه ای بفرستم که عاقل در آن حیران بماند.قرظی گوید: در این مورد در قرآن تامل کردم که اینان چه کسانی باشند؟ دیدم که آنان منافقان هستند و در این آیه صفت آنان آمده است. (ابن کثیر)
محمد بن کعب گوید: آیه در مورد یک شخص نازل میشود بعد عمومیت می یابد. (ابن کثیر)
وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلْبِهِ:
ابن محیصن به فتح یاء و ضم الله قرائت کرده است و معنی آیه چنین میشود: الله تعالی این شخص هرچند برای شما حیله کند، الله تعالی عالم است به آنچه در قلب وی است. (ابن کثیر)
جمهور به ضم یاء یشهد و فتح الله قرائت کرده اند و معنی آیه چنین میشود: برای مردم اظهار اسلام میکند و الله را از آنچه در قلبش دارد مخفی نمیکند. (ابن کثیر)
و گفته اند معنی آیه چنین است: برای مردم اظهار اسلام میکند و الله را گواه میگیرد که آنچه در قلب دارد موافق آنچه اظهار میکند است. (ابن کثیر)
وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ:
در حالیکه وی ألد یعنی کج است و این صفت منافق است که وقتی نزاعی درگیرد دروغ میگوید و به تزویر و دورویی از حق روی برمیگرداند و درست نمیشود بلکه از حد میگذرد و افترا میبندند. (ابن کثیر)
رسول الله ص: نشانه ی منافق سه چیز است: 1 وقتی سخن گوید دروغ میگوید و 2 وقتی پیمانی میبندد، خیانت میکند و 3 وقتی مخاصمه صورت گیرد، حد نگه نمیدارد. (ابن کثیر)
رسول الله ص: دشمن ترین شخص به الله تعالی الد الخصم است. (مسند حمیدی)
یعنی کسیکه در دعوا از حد میگذرد.
دشمن شدید مسلمانان است. (ابوسعود)
سرسخت در گناه کردن است و سخت در خصومت است که سخن حکیمانه میگوید و کارش گناه کردن است. (مظهری)
وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ ﴿205﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی از پیش تو برود و یا ولایتی یابد .فرصتی یابد، به فساد به انواع مختلف آن از قبیل شبهه افکنی و اختلاف افکنی و هلاک میپردازد و الله تعالی فساد ر ادوست ندارد یعنی عذاب خواهد داد.

مستندات
وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ
وقتی این منافق از پیش تو میرود. (بیضاوی)
وقتی تصرف کرد و غضب کرد. (عز بن عبدالسلام)
وقتی که غلبه پیدا کند و والی گردد. (بیضاوی)
همچنانکه اخنس وقتی شب شد زراعت طایفه ی ثقیف را آتش زد و حیوانات آنها را هلاک کرد. (بیضاوی)
قصد وی این است. (ابن کثیر)
وقتی از پیش حضرت میرفت، به القای شبهه بین مسلمانان میپرداخت و برای تقویت کفر حیله ها میکرد.
فساد بودن این امر برای این است که بین مردم اختلاف میفاکند و باعث قطع صله ی رحم میشود.(مفاتیح الغیب)
یا همچنانکه والیان بدکردار اینچنین میکنند که مردم را کشته و اموال مردم را تلف میکنند. (بیضاوی)
یا این والیان بدکردار با ظلم خود باعث قحطی میشوند و باعث هلاک زراعت و تلف شدن حیوانات میشوند. (بیضاوی)
این منافق هم و غمی ندارد جز اینکه بر روی زمین فساد کند و محل زارعت و حیوانات را هلاک کند. (ابن کثیر)
مجاهد: وقتی بر روی زمین فساد میکند، پس الله تعالی باران را میگیرد و نمیفرستد در نتیجه زراعت و حیوانات هلاک میشوند. (ابن کثیر)
با گمراه کردن که عاقبتش به قتل و هلاک میکشد. (عز بن عبدالسلام)
مقاتل: گویند: وقتی به طائف برای گرفتن طلب خود از کسی رفت در برگشت خرمن وی را آتش زد و خرهای وی را هلاک کرد. (مظهری)
نسل یعنی بچه ی هر چیزی که بر روی زمین پا میگذارد،من جمله انسان. (مظهری)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ:
الله تعالی کسی را که صفتش این باشد، دوست ندارد. (ابن کثیر)
الله تعالی به فساد راضی نیست پس از غضب الله بر حذر باشید. (بیضاوی)
بر کسی که فساد کند، غضب میکند. (ابوسعود)
وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ۚ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ ۚ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ ﴿206﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی به این منافق و افراد دارای این صفت گفته میشود که از الله بر حذر باشد از نفاق و گناه دوری کن و فساد نکن، وی را غرور میگیرد و خود را بزرگتر از آن میبیند که نصیحت شود و گناه را ترک نمیکند و ادامه میدهد پس وی را جهنم بسنده است و این جهنم چه بد مکانی است برای کسانی که واردش میشوند.

مستندات
وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ
وقتی برای این منافق که صفاتش را برای حضرت رسول الله ص بیان شد، گفته میشود که در فسادی که در روی زمین انجام میدهی از الله پروا کن. (طبری)
وقتی ز روی موعظه و نصیحت به وی گفته میشود. (ابوسعود)
ترک کن آنچه که از افعال بد انجام میدهی. (ابوسعود)
أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ
وی را تعصب و بزرگ دانستن خودش وی را در برمیگرد و از معاصی دوری نمیکند و به گمراهی و ضلال خود ادامه میدهد. (طبری)
از روی لجاجت به گناهش ادامه میدهد. (ابوسعود)
این بزرگداشتن وی را به گناه میخواند. (العز بن عبدالسلام)
از ابن مسعود: از گناهان بزرگ این است که وقتی به کسی گفته شود: از الله بترس در جواب وی بگوید: تو مواظب خودت باش. (آلوسی)
فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ:
پس همین وی را سزای گمراهی وی کافی باشد که به آتش جهنم انداخته میشود. (طبری)
پس جهم وی را بسنده باشد. (ابوسعود)
وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ
چه بد است آنچه برای خود مهیا کرده اند. (ابن ابی حاتم)
چه بد بساطی است آن جهنم برای کسی که وارد آن میشود. (طبری)
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ ﴿207﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از مردم کسانی هستند که خود را برای کسب رضای الله میفروشند و الله تعالی برای بندگانش مهربان است و این تکلیف و پاداش بخاطر مهربانی الله تعالی است.

مستندات
وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ
شان نزول: صهیب رض از مکه به طرف مدینه برای مهاجرت حرکت کرد و در راه قریش خواستند که سد راه وی شوند و صهیب تیرهای خود را از تیردان بیرون آورد و گفت ای قریش میدانید که با هر تیر یکی از شما را خواهم کشت و قسم که تا تیرهایم تمام نشود شما به من نخواهید رسید پس یک پیشنهاد دارم؛ اینکه مرا اموالی در مکه هست آن را بگیرید و مرا بگذارید بروم؛ قریش گرفتن اموال را انتخاب کردند و برگشتند و حضرت صهیب نیز به راه خود به ادامه داد و این آیه نازل گشته و وقتی صهیب پیش رسول الله ص رسیدند به وی فرمودند: معامله ات سود داد ای ابا نحیی معامله ات سود داد ای ابا نحیی و این آیه را قرائت کردند. (ابن ابی حاتم)
در مورد ابی ذر غفاری و صهیب و جندب بن سکن از خانواده ی ابی ذر، نازل شده است که هر یک به طریقی از دست قریش فرار کرده و مهاجرت کرده بودند. (الدر المنثور)
ابن عباس: در مورد کسانی است که خود را به الله تعالی فروخته اند با انتخاب جهاد فی سبیل الله و بر این امر ادامه دادند تا اینکه کشته شدند. منظور سریه است. (ابن ابی حاتم)
منظور مهاجران و انصار میباشد. (ابن ابی حاتم)
یعنی خود را به الله میفروشد با بذل جان در جهاد و تحمل سختی های عبادت و با در معرض هلاک قرار دادن خود در جنگها و یا با امر به معروف و نهی از منکر هرچند که به کشته شدن کشد. (ابوسعود)
و اینکار را برای کسب رضای الله انجام میدهد و این کمال تقوی است. (ابوسعود)
این مقابل شخص مذکور در آیه ی قبل است چراکه این یکی تقوی را رعایت میکند هرچند که منجر به کشته شدنش گردد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ
یعنی به شما مهربانی و نرم خویی میکند. (ابن ابی حاتم)
از آنجا که مهربان است بندگانش را به تقوی تکلیف میکند و برای آنها ثواب در نظر میگیرد. (ابوسعود)
منظور از عباد مومن کافر باشد چراکه اگر کافر ایمان بیاورد، گذشته ی وی را میبخشد و مورد رحمت قرار میدهد و یا خاص مومن باشد که رحمت برای آنان است. (ماتریدی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ﴿208﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید از هر دینی که قبلا بوده اید، بالکل خارج شده و در تمامی امور احکام اسلام را تبعیت کنید و از تله هاییکه شیطان در راه شما کار میگذارد، تبعیت نکنید چراکه شیطان دشمن آشکار است. این آیه واقعا واقعیت را بیان میکند چراکه وقتی از دینی به دین اسلام وارد شد دیگر از دین قبلی هیچ رسمی وارد اسلام نکند که این باقی گذاشتن رسمی از دین یا اعتقاد قبلی باعث میشود شیطان از این طریق انسان را از دین حق که اسلام است خارج کند و نمونه ی ان همین رسوم آتش پرستی است که در نزد بسیاری از ایرانیان باقی مانده است از قبیل چهار شنبه سوری و عید دانستن نوروز که در این زمان باعث شده است که در بین این اقوام گرایش به آتش پرستی ؛ هرچند انکار کنند آتش پرست نیستند وزرتشت هستند؛ زیاد شده است و علت آن چیزی جز این نیست که آیین ان زمانی را زنده نگهداشتند و الان به این مشکل خورده اند. الله تعالی ما را از خلط دین محفوظ بدارد و مسلمان حقیقی بودن را برای ما روزی گرداند.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً:
عبد الله بن سلام وثعلبة وابن يامين واسد وأسيدا بنى كعب- وسعيد بن عمرو وقيس بن زيد که مومنان از یهود بودند به رسول الله ص گفتند: روز شنبه را ما در یهودیت تعظیم میکردیم پس به ما اجازه بده همچنان آن را داشته باشیم و تورات کتاب الله است پس اجازه بده شبها را با ان برپا داریم و بغوی گوید: و گوشت وشیر شتر را مکروه میدانستند، این آیه نازل گشت. (مظهری)
روزی حضرت عمر پیش حضرت رسول الله ص گفت: ما از یهود سخنانی میشنویم که ما را شگفت زده میکنند، آیا اجازه هست که بعضی از آن را بنویسیم؟ رسول الله ص فرمودند: آیا شما نیز همانند یهود و مسیحیان، حیران مانده اید؟! همانان من دین را سفید و سره برای شما آورده ام، اگر موسی زنده بود، وی راهی جز تبعیت از من را ندارد. (مظهری)
ای کسانیکه به زبان ایمان آورده اید، ایمان قلبی بیاورید. (ماتریدی)
به گردن نهادن داخل گردید. (ابوسعود)
در اطاعت داخل گردید. (ابوسعود)
ای کسانیکه به بعضی از رسولان از قبیل موسی و عیسی ایمان آورده اید، به محمد ص نیز ایمان بیاورید. (ماتریدی)
امر به داخل شدن به ایمان اهل ایمان یعنی بر ایمان ثابت قدم باشید. (ماتریدی)
ای کسانیکه ایمان آوردید، کاملا یعنی با ظاهر و باطن به اسلام داخل شوید. (مظهری)
کلا وارد اسلام شوید و به اسلام چیز دیگر خلط نکنید. (مظهری)
به تمام شعب اسلام وارد شوید به در احکام وی خللی ایجاد نکنید. (مظهری)
حذیفه بن یمان در مورد این آیه گوید: اسلام را هشت سهم میباشد؛ نماز و روزه و زکات و حج و عمره و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر؛ بعد گفت محروم گشت کسیکه از اسلام سهمی ندارد. (مظهری)
شمردن این عبادات به طریق تمثیل است. (مظهری)
وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ
با روشن کردن احکام منسوخ گذشته از قبیل تحریم روز شنبه و تحریم شتر و امثال آن. (مظهری)
با تفرقه و جدایی و با مخالفت با انچه به آن مامور شدید، از شیطان تبعیت نکنید. (ابوسعود)
إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ:
دشمنی وی آشکار است. (مظهری)
آشکار کننده ی دشمنی است. (ابوسعود)
بیان علت عدم تبعیت از شیطان است. (ابوسعود)
فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿209﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر از اسلام سقوط کردید و بیرون شدید بعد اینکه دلائل آشکار واجب کننده ی اسلام آمد پس بدانید الله تعالی بر انتقام قادر است و چیزی نمیتواند مانع آن شود و بر همه چیز غالب است و از در حکمت امر میکند و از در حکمت مواخذه ی عاصیان میکند.

مستندات
فَإِن زَلَلْتُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ
اگر از شریعت اسلام روی گرداندید بعد اینکه محمد و شریعتش آمد. (بحر العلوم)
زلل یعنی ترک اسلام. (ابن ابی حاتم)
زلل یعنی سقوط. (آلوسی)
بینات: آنچه الله تعالی نازل کرده است از حلال و حرام. (ابن ابی حاتم)
بینات: حجت ظاهر و آشکار که واجب میگردانند که بر اسلام داخل شوند. (ابوسعود)
فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
عزیز: منیع قادر که منع میکند و منع نمیکند. (جصاص)
از انتقام گرفتن وی مانعی نیست. (ابوسعود)
عزیز است با نعمت عطا کردن و در امر خود با حکمت است. (بحر العلوم)
مقاتل: حکیم است و بر این افراد، حکم به عذاب شدید میکند. (بحر العلوم)
حکیم: دلالت بر این دارد که الله تعالی به ظلم و نادانی و زشتی ها حکم نمیکند و آنها را اراده نیز نمیکند. (جصاص)
آنچه مقتضای حکمت است را ترک نمیکند یعنی از مواخذه ی عصیان گران از اوامر وی روی گردانی نمیکند. (ابوسعود)
جز به حق انتقام نمیگیرد. (الفواتح الالهیه)
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ ۚ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ﴿210﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آیا آنان منتظر نیستند مگر اینکه الله تعالی بیاید آمدنی لایق وی تعالی که کیفیت آن بر ما مجهول است در بین سایه هایی از ابر سفید و فرشتگان بیایند که در حقیقت این فرشتگان هستند که امر الله را اجرا میکنند؟ پس اینان اوامر الله تعالی را انجام نمیدهند از گناهان دست نمیکشند و این در حالی است که الله تعالی از امر خلق و حساب آنان فراغت یافته است و بازگشت تمامی امور به الله است نه به کس یا چیز دیگر.

مستندات
هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا :
استفهام انکاری است در معنای نفی این امر یعنی اینان با انجام عناد و مخالفت با اوامر الله منتظر چیزی نیستند جز اینکه . (ابوسعود)
يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ:
1 الله تعالی امر خود را بیاورد. (ماتریدی)
2 امر الله بیاید. (ماتریدی)
غضبش بیاید. (ابوسعود)
فِي ظُلَلٍ مِّنَ الْغَمَامِ:
فی به معنی باء است یعنی الله تعالی سایبانی از ابر را بیاورد. (ماتریدی)
اصل در این مورد و موارد مشابه دیگر که به الله (آمدن و مانند آن) نسبت داده شده است، ایجاب این مساله نمیکند که همانند آنچه از اجسام سر میزند از الله نیز چنین باشد. (ماتریدی)
پس آنچه نسبت داده شده است به الله از آمدن و استواء و مانند آن به معنی حقیقی آن که ه اجسام نسبت میدهیم نیست. (ماتریدی)
گفته شده است: از آنجا که در آیات مختلف نسبت فعلهایی به الله تعالی صورت گرفته است مانند استواء و نزول کردن و رؤیت و مانند آن، و از طرف دیگر آمده است: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ؛ چیزی همانند وی تعالی نیست؛ پس واجب است که به حقیت آن اعتقاد داشته باشیم و بدون اینکه آن را تفسیر یا کیفیتی برای آن قائل شویم. پس به آن ایمان میآوریم و از کیفیت قائل شدن باز میایستیم. (ماتریدی)
غمام یعنی ابر سفید و آمدن عذاب الله در قالب ابر سفید برای این است که ابر سفید معمولا نوید دهنده ی رحمت است وقتی با آن عذاب فرود آید، فجیعتر خواهد بود زیرا آمدن عذاب از مکانی که بیم آمدن نمیرفت سخت است و اگر از مکانی بیاید که امید خیر میرود سختتر خواهد بود. (ابوسعود)
آمدن در عرض یعنی ظاهر گشتن و در جسم نقل از مکانی به مکان دیگر و الله تعالی از موصوف شدن به جسم و عرض منزه است. پس آمدنش نیز مانند آمدن عرض و جسم نیست و آمدنش به کیفیتی خواهد بود که برای ما شناخته شده نیست. (ماتریدی)
وَالْمَلَائِكَةُ:
فرشتگان که وسائط آمدن اوامر الله هستند. (ابوسعود)
در اینجا هرچند آمدن فرشتگان همراه با ابر ذکر شده است ولی این جزو عادات آمدن فرشتگان نمیباشد. (ابوسعود)
وَقُضِيَ الْأَمْرُ:
و امر آنها تمام شد یعنی از آنجا که هلاک آنان قطعی است به فعل ماضی آورده است. (ابوسعود)
امر بندگان و حساب آنان تمام شده است و به اطاعت کننده ثواب داده شده و عاصی جزا داده شده است و پرونده ی آنان بسته شده است. (آلوسی)
وَإِلَى اللَّهِ :
نه به غیر الله
تُرْجَعُ الْأُمُورُ:
از جمله ی امور، حساب بندگان و امر هلاک است. (آلوسی)
سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ ۗ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿211﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای محمد و ای کسانیکه مورد خطاب هستید، از بنی اسرائیل یعنی فرزندان یعقوب که همان یهود هستند بپرسید و از هرکسی که نعمت به وی داده شد، که چه بسیار نعمتها و معجزاتی که به آنان عطا کردیم و چه نشانه هاییکه که بر حقانیت محمد و دینش به آنان داده ایم؟ و هرکس بعد اینکه دانست و نعمتهایی را بعد امدن ان انکار میکند و تبدیل میکند و تحریف میکند و با تاویلات نادرست تبدیل میکند، پس بداند که الله متعال سخت عذاب است و هرکس را که از کفر دست نکشد مورد عذاب قرار خواهد داد.

مستندات
سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ:
خطاب به رسول الله ص میباشد. (ابوسعود)
گفته شده خطاب به هر یک از مخاطبین است. (ابوسعود)
منظور از سوال برای توبیخ بنی اسرائیل است و گوش زد کردن نعمت به آنها است و اثبات آمدن بینات بر بنی اسرائیل است. (ابوسعود)
كَمْ آتَيْنَاهُم مِّنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ
چه بسیار معجزه هایی که توسط انبیاء به آنها نشان داده شده است. (ابوسعود)
و نشانه هاییکه که گویای حقیت اسلام که مامور به داخل شدن در آن بودند، هستند. (ابوسعود)
یادآوری کن نعمتهای زیادی را که به آنان عطا کردیم. (فواتح الالهیه)
چه بسیار آیاتی که در شناخت و معرفی محمد برای آنان آمده است. (قرطبی)
آیاتی که بعضی از آن در قرآن آمده است و بعضی دیگر ذکر نشده است. (در المنثور)
آیاتی که برای آنان بیان شده است در کتبشان و آنان از روی ظلم و عناد آن را انکار کردند و به این سبب آنان را ریشه کن کردیم و این خاص بنی اسرائیل نیست. (فواتح الالهیه)
از ای العالیه: آیات بینات مانند عصای موسی و دست وی و شکافت دریا و غرق دشمن آنان و سایه کردن ابر و مَن و سلوی. (در المنثور)
وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ
آیات آشکار سبب هدایت است و این بزرگترین نعمتهاست. (ابوسعود)
تبدیل آن یعنی آن را سبب گمراهی قرار دادن. (ابوسعود)
نعمت در اینجا یعنی اسلام. (قرطبی)
یعنی تحریف آن آیات. (ابوسعود)
بنی اسرائیل یعنی یهود. (در المنثور)
اولاد یعقوب. (ابن عباس)
برای هرکسی که نعمت خدا را که مستلزم شکر است با کفران نعمت عوض میکنند. (فواتح الالهیه)
کفار قریش نیز داخل در این مورد هستند چراکه محمد را که برای آنان نعمت بود مورد کفران قرار دادند. (قرطبی)
یا تاویل بد و کج آن آیه. (ابوسعود)
یعنی کفران نعمت. (در المنثور)
دین خدا را و کتاب خدا را. (ابن عباس)
مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُ
بعد اینکه به دست وی رسید و آن را دانست. (ابوسعود)
اینکه صراحتا میآورد که بعد آمدن آیات است درحالیکه تا نیاید نمیشود تحریف کرد، برای بیان این مطلب است که آنان این آیات را و معنی درست آن را دانستند و باز تحریف کردند. (ابوسعود)
یا منظور بعد آمدن آیات آن را تبدیل کردند. (ابوسعود)
خصوصا بعد اینکه از طرف ما آمده است، و این آمدن از طرف ما به فضل و احسان ما بوده است. (فواتح الالهیه)
پس برای وی عذاب درخور وی خواهد بود. (فواتح الالهیه)
فَإِنَّ الله شَدِيدُ العقاب
تعلیل برای جواب این تبدیل است یعنی هرکس نعمت الله را تبدیل کند پس عذابش شدید خواهد بود چراکه الله تعالی شخت عذاب است. (ابوسعود)
و اسم ظاهر آوردن الله متعال برای بیان القای ترس است. (ابوسعود)
خبری است که متضمن تهدید و وعید است. (قرطبی)
برای کسانیکه به محمد کفر میورزند. (ابن عباس)
اعلام به مورد عذاب شدید قرار گرفتن بنی اسرائیل و هرکسی که همانند انان رفتار میکند، است. (راغب)
زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا ۘ وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿212﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای کفار دنیا زینت داده شده است طوری که به آن مشغول شده و آخرت را انکار میکنند و مسلمانان را به سخره میگیرند که فقیر هستند و این درحالی است که مقتین در اخرت از کفار بالا هستند چرا که مقتین در بالاترین درجات بهشت هستند و این کفار در قعر جهنم و الله تعالی فقر و غنی را بدون حساب میدهد نه غنی بودن کسی به استحقاق وی است و نه فقر کسی بخاطر عدم لیاقت وی بلکه روزی خداوندی است که بیمی از تمام شدن خزائنش ندارد و هرآنچه در دنیا و آخرت عطا کند محض فضل است نه از حساب.

مستندات
زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا
زینت دهنده همان خدا است و تزیین وی تعالی این است که اشیاء زیبا را خلق کرده و مناظر عجیب و شگفت را به وجود آورد و خلایق به آن بیش از حد نگاه کردند و خوششان آمد و مفتون گشتند. (بغوی)
خدواند قوه ی میل به شهوات و لذات دنیوی را برای امتحان قرارا داده است ولی نه این قوه در اختیار انسان است و قهری نیست طوری که نتوان ترک کرد. (خازن)
گفته اند منظور از تزیین این است که به انسان در دنیا مهلت داد و از این طریق انسان به دنیا روی آورد. (خازن)
گفته شده است این آیه در حق ابوجهل و مشرکان عرب نازل شده است که از فراخی روزی که الله تعالی به آنان داده است استفاده میکنند ولذت میبرند و روز معاد را انکار میکنند. (بغوی)
وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا
فقرای مومنان را مسخره میکنند. (بغوی)
ابن عباس: منظور از ایمان آورندگان؛ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ وَعَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ وَصُهَيْبًا وَبِلَالًا وَخَبَّابًا وَأَمْثَالَهُمْ میباشند. (بغوی)
در حق منافقانی از قبیل ابی و یارانش نازل شده است که در غنای از مال دنیا بودند و ضعیفان مسلمانان را و فقرای مهاجران را مسخره میکردند و میگفتند: نگاه کنید اینان کسانی هستند که گمان میکنند محمد با اینها غلبه خواهد یافت. (بغوی)
عطاء: در حق بزرگان یهود از طائفه های بنی قریظه و نضیر و بنی قینقاع نازل شده است که فقرای مهاجران را مسخره کردند و خدواند به آنان وعده داد که اموال بی قریظه و نضیر را بدون جنگ به آنان عطا کند. (بغوی)
بخاطر فقرشان مسخره میکردند. (بغوی)
وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
یعنی آن فقیران چرا که آن فقرا در بالای علیین خواهند بود و این در اسفل سافلین. (بغوی)
رسول الله ص: بر در بهشت ایستادم و دیدم که اکثر اهل بهشت مساکین هستند و بر در آتش ایستادم دیدم که اکثر اهل آن زنان هستند و دیدم که مادلداران هنوز محبوس هستند مگر اهل آتش از آنان که آنان به آتش روان شده بودند. (بغوی)
یعنی مساکین خیلی زود وارد بهشت شده بودند و مومنان مالدار هنوز مشغول حساب بودند و کفار آنها به جهنم روان شده بود.
سهل بن سعد ساعدی گوید: مردی بر رسول الله ص گذر کرد پس به کسیکه پیش ایشان نشسته بود فرمودند: نظرت در مورد این شخص چیست؟ آن مرد جواب داد:مردی از اشراف مردم و این والله که لایق است به اینکه اگر خواستگاری کرد به وی جواب مثبت داده شود و اگر شفاعت کند شفاعتش قبول کرده شود و رسول الله ص سکوت کردند و مردی دیگر بر رسول الله ص گذر کردند و باز رسول الله ص فرمودند: نظرت در مورد این مرد چیست؟ مرد جواب داد: این از فقرای مسلمانان است که شایسته است که اگر خواستگاری کند رد کرده شود و اگر شفاعت کرد قبول کرده نشود و اگر بگوید حرفش شنیده نشود پس رسول الله ص فرمودند: این از آن اندازه ی زمین پُر، بهتر است.(بغوی)
رسول الله ص: آیا شما را از اهل بهشت خبر دهم که چه کسانی هستند؟ آنان هر ضعیف و ناتوانی است که اگر بر چیزی به الله قسم خورد خداوند قسمش را روا دارد.
آیا شما را از اهل دوزخ خبر دهم که چه کسانی هستند؟هر شخص درشت خوی سنگدل که در خصومت شدید است و به خیر گردن نمینهد و فاجری که متکبرانه راه میرود و با آنچه در وی نیست خود را در معرض ستایش دیگران قرار میدهد. (خازن)
وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
ابن عباس: بغیر حساب یعنی زیاد و بی حد و اندازه چراکه هرچیزی که داهل در حساب شود کم است. (بغوی)
این روزی گرفتن از روی استحقاق نیست. (خازن)
یعنی به هرکس که خواهد زیاد عطا کند و هرکس بخواهد روزیش را تنگ میکند. (بغوی)
ضحاک: بدون تبعات میدهد یعنی در دنیا روزی میدهد بدون اینکه درآخرت محاسبه کند. (بغوی)
گفته شده: این بغیر حساب به الله مربوط است یعنی بر هرکسی خواهد روزی وی را تنگ میگیرد و بر هرکسی خواهد گشایش میدهد و به هرکس به اندازه نیاز وی عطا نمیکند بلکه زیاد را به کسی میدهد که نیازی به آن ندارد و به نیازمند از نیازش کمتر میدهد و بر این فعل الله متعال هیچ اعتراضی نیست و در روزی دادن وی محاسبه ای بر وی نیست و به وی تعالی گفته نمیشود: چرا به این عطا کردی وبه ای عطا نکردی.(بغوی)
بغیر حساب برای متقین در آخرت میباشد که نعمتهای آن بی پایان است . (خازن)
در آخرت الله متعال به مومنان اول به قدر عملشان پاداش میدهد و بعد آن به فضل خود بدون محاسبه عطا میکند. (خازن)
گفته شده: از تمام شدن خزینه اش ترسی ندارد تا که به حساب کردن نیاز پیدا کند زیرا حساب از عطا کنند وقتی است که از تمام شدن خزینه اش میترسد. (بغوی)
در دنیا خداوند روزی میدهد نه از روی حساب بلکه به کافر و مومن روزی میدهد و به مومن بخاطر ایمانش بیشتر نمیدهد. (عز بن عبدالسلام)
برای بعضی دنیا فراخ کرده میشود تا دچار استدراج شوند یعنی به دینا مشغول شوند و یک دفعه میبینند که هلاک شده اند و برای بعضی دیگر برای امتحان اینکه چگونه رفتار میکند. (ابوسعود)
كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ ۚ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ۖ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ ۗ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿213﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مردم بر یک دین بودند و همه بر توحید بودند و اختلافی نداشتند تا اینکه در مورد دین اختلاف کردند و هر قومی ادعای بر حق بودن نمود و در این برهه از زمان خداوند انبیاء را برای حل اختلاف و بیان حق ارسال داشت و این انبیاء مومنان را به بهشت بشارت میدادند و کفار را از آتش جهنم بیم میدادند و همراه انبیاء کتاب نازل کرد حالا این کتاب برای بعضی بر خودشان نازل شده بود و بعضی دیگر از کتاب نی قبل خود پیروی میکرد و وقتی این کتاب آمد که حق را نشان میداد این خلاف کتاب عمل کنندگان کسانی نبودند جز آن افرادی که به آنان کتاب داده شده بود و آن را نیک فهمیده بودند ولی از روی حسادت به اینکه چرا کتاب به ما داده نشده است و یا برای اینکه اگر حق را قبول میکردند فکر میکردند که مجبور خواهند شد که مال و منال دنیا را ترک گویند و خداوند متعال به مومین بصیرت شناخت حق عطا میکند و آنان را به حق راهنمایی میکند و خداوند هرکه را که خواهد به راه درست که همان اسلام است هدایت میکند.

مستندات
كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً
زجاج: امة به چند معنا میآید: 1- به معنی مردم یک عصر امم گذشته به معنی قرون گذشته. 2-به معنی مردی که بی نظیر است مثل ابراهیم را امت خوانده است. 3- به معنی دین که در این آیه منظور همین آخری است. (بحر العلوم)
یعنی مردم بر یک دین بودند. (بحر العلوم)
منظور در روز ذر بود که همه به بندگی اقرار کردند. (عز بن عبدالسلام)
متفق بر اسلام بودند از زمان حضرت آدم تا نوح. (نسفی)
حضرت آدم امام فرزندان خود بود تا اینکه الله متعال انبیاء از فرزندان وی فرستاد. (عز بن عبدالسلام)
بعضی گفته اند: تمامی مردم بر دین اسلام بودند یعنی جمیع آنانکه در کشتی نوح بودند و بعد متفرق شدند. (بحر العلوم)
بعضی دیگر گفته اند: تمامی مردم بر کفر بودند در زمان نوح و در زمان ابراهیم. (بحر العلوم)
گفته شده است منظور از مردم عرب هستند که بر دین ابراهیم بودند تا وقتی که عمرو بن عامر بر عرب ولایت یافت و بت پرستی را رواج داد. (مظهری)
تمامی مردم مستعد پذیرش حق هستند و بر فطرت درست زاده میشوند و این شیاطین هستند که آنها را دچار انحراف میکنند. (مظهری)
فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ
و در این زمان، الله متعال برای مردم انبیاء از قبیل ابراهیم و اسماعیل و لوط و موسی و انبیای بعد آنها را فرستاد. (بحر العلوم)
که بشارت دهنده ی مطیعان به بهشت بودند و بیم دهنده ی عاصیان به الله متعال بودند از آتش. (بحر العلوم)
وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ
کتاب همراه با عدل نازل گردانید. (بحر العلوم)
همراه هر یک از این انبیاء نازل کرده است. (نسفی)
منظور همه ی انبیاء نیست چراکه عده ای بر کتاب نبی قبل خود عمل میکرد. (بیضاوی)
با بیان واضح حق. (نسفی)
تا در مورد حق مورد اختلاف قضاوت کنند. (بیضاوی)
یا آنچه بر آنان پوشیده بود. (بیضاوی)
تا قضاوت کنند در بین مردم در آنچه اختلاف دارند در مورد دین. (بحر العلوم)
تا الله یا انبیاء یا کتاب، حکم کند. (نسفی)
وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ
در دین اختلاف نکردند مگر کسانی که به آنان کتاب داده شد و این اختلاف بعد این بود که بیان و توضیح آن از طرف الله آمده بود و سبب این اختلاف حسادت بین آنها بود. (بحر العلوم)
از ایتاء یعنی دادن کتاب بجای نازل کردن استفاده کرد تا بیان کند که آنان کتاب را به خوبی دریافتند و قادر بودند بر دریافت حق و اینان استفاده ی عکس کرده بر اختلاف خود افزودند. (ابی سعود)
منظور یهود و نصاری هستند که بعد آمدن تورات و انجیل که آمر به معروف بود و ناهی از منکر بود و صفات شناخت محمد ص در آن بیان شده بود.(مظهری)
و این اختلاف بعد رسوخ حق در عقول آنها بوده است. (ابی سعود)
سبب اختلاف بر حریص بودن آنان بر دنیا بود. (ابی سعود)
بعد اینکه کتاب برای ازاله ی اختلاف آمد اینها اختلافشان بیشتر گشت. (نسفی)
بعد اینکه معجزه بر راست بودن آن، آمد. (نسفی)
اختلاف اهل کتاب این بود که گفتند به بعضی کتاب ایمان میآوریم و برخی دیگر کفر میورزیم و بخاطر تحریف کتاب بود و انکار صفات محمد ص بود. (مظهری)
فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ
خداوند مومنان را هدایت داد و توفیق داد به اینکه با بصیرت حق را از باطل تشخیص دهند و این رحمت خدا به آنان بود و توفیق خدا بود. (بحر العلوم)
ایمان آورندگان یعنی امت محمد. (مظهری)
به علم خدا. (نسفی)
با عصمت خود هدایت کرده است. (بحر العلوم)
عصمت یعنی نگاه داشتن و منع کردن.
ابن زید گوید: در مورد قبله اختلاف کردند یکی رو به مشرق میخواند و دیگری به مغرب و برخی دیگر به بیت المقدس که ما را به کعبه هدایت کرد و در مورد روزه اختلاف کردند پس ما را به ماه رمضان هدایت کرد و در مورد ایام اختلاف کردند و یکی نصاری یکشنبه را انتخاب کردند و یهود شنبه را انتخاب کرد و ما را به جمعه هدایت کرد و در مورد حضرت ابراهیم یهود گفتند یهودی بود و مسیحیان گفتند مسیحی بود و ما را به حق هدایت کرد. (مظهری)
وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
صراط مستقیم یعنی اسلام. (بحر العلوم)
توفیق هدایت میدهد. (بحر العلوم)
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ ۖ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ ﴿214﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای مومنان آیا گمان میکنید که همینجوری بدون رنج کشیدن به بهشت وارد خواهید شد، در حالیکه هنوز همانند آنچه پیروان رسولان گذشته از سختی کشیده اند را هنوز نچشیده اید و سختی تا حدی بود که حتی رسول و پیروانش میگفتند این یاری خدا چه وقت خواهد بود؟ آگاه باشید که یاری خدا نزدیک است.

مستندات
أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُم
قتاده و سدی: در جنگ خندق (احزاب) نازل شده است. (بغوی)
در این جنگ بود که مسلمانان به انواع بلا از گرسنگی و ترس و سرما دچار شده بودند. (بغوی)
گفته شده: در جنگ نازل شده است. (بغوی)
عطاء: وقتی رسول الله ص و اصحابش وارد مدینه شدند و اموال خود را برای مشرکان گذاشته بودند و رضای الله را طلبیده بودند و یهود دشمنی خود را آشکار کردند و عده ای به نفاق روی آورده بودند، الله تعالی برای خوش کردن دلهای مومنان این آیه را نازل گردانده است. (بغوی)
برای تشویق مومنان بر ثاب قدم بودن بر دین آمده است. (بیضاوی)
آیا گمان کردید که به بهشت داخل خواهید شد در حالیکه آنچه بر تابعان رسولان گذشته بر شما نگذشته است؟ (بحر العلوم)
پیش آمدن آنچه بر سر گذشتگان آمده است مورد انتظار است. (نسفی)
یعنی در حالیکه مثل گذشتگان مورد امتحان قرار نگرفته اید.(بحر العلوم)
مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ
بأساء: شدت و سختی جنگ. (بحر العلوم)
بأساء: فقر و بلا وسختی. (بغوی)
ضراء: بیماری ها و بلایا. (بحر العلوم)
ضراء: برجای ماندگی بیماری. (بغوی)
وَزُلْزِلُوا
یعنی تحریک شدند و رنج کشیدند. (بحر العلوم)
تحریک شدند به انواع بلایا و پیش آمدهای ناگوار و ترسانده شدند. (بغوی)
به ستوه آمدند از شدت آنچه از سختی به آنها رسیده بود. (بیضاوی)
حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ
مقاتل: منظور شعیب نبی یعنی همان یسع است. (بحر العلوم)
کلبی: این برای هر رسولی است که به امتی فرستاده شده است و در آن راه سختی کشیده است تا اینکه گوید: پس این کمک و یاری خدا چه وقت است؟(بحر العلوم)
یعنی آمدن نصر را دیر دیدند. (بغوی)
یعنی این شدت و سختی به حدی میرسد که رسول که بیناترین مومنان به الله تعالی است چنین میگوید. (ابوسعود)
أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ
خداوند فرمود: هان که کمک نزدیک است. (بحر العلوم)
یعنی این امتحان و بلاء همچنانکه به امتهای گذشته رسیده است، ادامه دارد تا وقتی که محمد ص بگوید: یاری خدا چه وقت است؟ (بحر العلوم)
نصر قریب یعنی فتح مکه. (بحر العلوم)
این امر یعنی کمک موعود، در زمان جنگ احزاب ظاهر شد وقتی که قلبها به گلو رسیده بودند. (بحر العلوم)
خداوند برای یاری آنها لشکرش را و بادی سخت فرستاد و کفار شکست خوردند. (بحر العلوم)
در این آیه اشاره است به اینکه رسیدن به فوز و کرامت نزد الله تعالی به ترک هوی و لذات بوده و به سختی کشیدن و تحمل ریاضت است. (بیضاوی)
رسول الله ص: بهشت با ناخوشایندی ها پوشیده شده است. (بیضاوی)
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ ۖ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ ﴿215﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد اینکه صدقه و نفقه را از چه چیزی بدهند؟ بگو هرچه از مال حلال دادید فرقی ندارد مهم این است که نفقه ی والدین داده شود و به خویشان نزدیکتر و نزدیک داده شود به یتیمان فقیر داده شود و به مساکین داده شود و به در راه ماندگان داده شود و هر کاری انجام دهید از خیر چه صدقه و چه عمل خیری دیگر ، الله میداند و از نیت شما خبر دارد و بر طبق آن ثواب اعمال شما را خواهد داد.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ
اصحاب رسول الله ص سوال کردند که نفقات خود را به چه کسانی بدهند. (آلوسی)
سوال از این است که چه مقدار انفاق کنند و جواب از اینکه کم باشد یا زیاد به چه کسانی داده شود است. (جصاص)
قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ
خیر شامل هر مالی از کم یا زیاد میشود. (جصاص)
خیر گفتن شامل اموال حلال میشود نه حرام چرا که به مال حرام خیر گفته نمیشود. (آلوسی)
اینکه به والدین و خویشان داده شود. (جصاص)
این آیه میگوید که از هر نوع مالی میتوان انفاق کرد. (ابی سعود)
اینکه مصرف انفاق را ذکر میکند برای این است که اعتبار داشتن نفقه به مصرف آن است. (مظهری)
نفقه و صدقه به حساب نمیآیند مگر اینکه به جای خودش داده شود. (ابن کثیر)
یعنی این افراد اولی به انفاق هستند از دیگر افرادی که در درجه ی اینها در خویش بودن و فقر نیستند. (جصاص)
رسول الله ص: دست بالا (دهنده) بهتر از دست پایین (گیرنده) و نفقه را با انفاق به عیال خود یعنی مادر و پدر و خواهر و برادر و خویش نزدیکتر خود و خویش نزدیکتر خود. (جصاص)
از حسن بصری : این آیه در مورد زکات فرض و نفل است و منسوخ نیست. (جصاص)
از سدی: این آیه با آیه ی زکات منسوخ است. (جصاص)
ابوبکر: این حکم ثابت است منتها در فرض والدین و فرزندان قرار ندارند. (جصاص)
در مورد صدقه ی نفل عام بر همه ی مذکوران است. (جصاص)
آیه بیان میدارد که صدقه چه کم و چه زیاد نزد الله تعالی ثواب دارد اگر برای رضای الله باش و دیگر اینکه خویش نزدیک اولی است. (جصاص)
وَالْيَتَامَىٰ
منظور یتیمان فقیر است. (ابی سعود)
وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ
اینکه بقیه اصناف زکات را در اینجا ذکر نکرده است برای اینکه در آیات دیگر ذکر شده است و یا اینکه در عموم قول وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ داخل میشوند. (ابی سعود)
وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِهِ عَلِيمٌ
شامل هر نوع عمل خیر برای هر شخصی که باشد. (ابی سعود)
هرکاری از صدقه و هر عمل خیری که انجام دهید، الله تعالی از عمق آن و از نیت شما خبر دارد و بر اساس آن پاداش میدهد. (مظهری)
پس ثواب آن را وفا خواهد نمود. (ابی سعود)
در این آیه مطلبی که با فرض زکات منافات داشته باشد ذکر نشده است تا بگوییم که با آیه ی زکات منسوخ شده باشد. (ابی سعود)
مناسبت آیه با آیه ی قبل خود این استکه صبر صدقه و بخشش اموال بزرگترین چیزی است که مومن به آن مزین میگردد و از قویترین کارهایی است که شخص را به بهشت میرساند و برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: صدقه غضب پروردگار را فرو میناشند. (آلوسی)
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿216﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

جهاد بر شما فرض شده است که گاهی فرض عین میشود و گاهی فرض کفایه ولی تا قیامت برپاست و این درحالی است که نفوس شما آن را ناخوشایند میداند و چه بسا اوامری که شما ناخوش دانید در حالیکه در آن خیر شما است چراکه در جهاد غنیمت و ثواب و دفع دشمن است و چه بسا اشیائی که شما خودشتان بیاید درحالیکه در آن شر شماست از ضعیف شدن و محروم شدن از ثواب و طمع دشمن بر حمله کردن بر شما و الله میداند که چه چیزی به خیر شما است و چه چیزی بر علیه شما پس از وی تبعیت کند.

مستندات
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ
عطاء: جهاد نفل است و این آیه مخصوص اصحاب رسول الله ص بوده است نه دیگران و ثوری نیز به این قول است. (مظهری)
ان عطیه گوید این قول عطاء به نظرم در جواب سوال کسی بود که در همان وقت میپرسید و جهاد آن وقت را تطوع و نفل دانسته است. (قرطبی)
سعید بن مسیب: جهاد فرض عین است بر همه ی مسلمانان تا قیام قیامت. (مظهری)
دلیل سعید بن مسیب این آیه و قول رسول الله ص است که میفرماید: هرکس بمیرد درحالیکه جهادی انجام نداده ویا به فکر جهاد نبوده باشد بر شعبه ای بر نفاق مرده است. (مظهری)
جمهور بر این هستند که جهاد فرض کفایه است که اگر بعضی به آن مشغول شوند از بقیه ساقط میشود مثل نماز جنازه و اجماع نیز بر این است. (مظهری)
ایمه بر این اتفاق دارند که جهاد بر هر شهری که در جوار بلاد کفر باشد با آنها جهاد داشته باشد اگر ضعیف بودند و یا ترسیدند بر شهر نزدیک آنها واجب میشود و در وقتی نفیر عام بر هر شخصی فرض عین میگردد و همچنین وقتی بر بلاد اسلامی کفار حمله کنند نیز چنین میشود. (مظهری)
نفیر عام: فراخوان برای بسیج عمومی برای جهاد.
کسی که بر وی جهاد معین نشده باشد پس با اجازه ی والدین مسلمان خود باید برود. (مظهری)
همچنین اگر کسی بدهکار باشد بدون اجازه ی طلبکار حق رفتن ندارد. (مظهری)
علما در مورد ناسخ و منسوخ این آیه به سه قول قائل هستند: 1- آیه محکم است و ناسخ آیات بخشش و گذشت از مشرکان است. 2- این آیه منسوخ است چراکه در این آیه بر تمام مسلمانان جهاد را واجب گردانده است و در آیه 122 توبه بر کفایه بودن است. 3- از یک وجه ناسخ است که بعد اینکه از جهاد با مشرکان منع شد در این آیه حکم به جهاد داده شد و از طرفی نیز منسوخ است چراکه بر تمامی مسلمانان است که این منسوخ است. (خازن)
طبق روایت قتال یعنی جنگ با کفار واجب گشت. (ابوسعود)
طبق رویات قتل یعنی کشتن کفار واجب گشت. (ابوسعود)
درحالیکه طبیعت شما آن را ناخوشایند میداند. (ابوسعود)
مادامیکه بر خودخواهی خود باشید، اینگونه است. (فتوحات)
وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ
تمامی آنچه که شما بر آن مکلف شده اید که دارای سختی است من جمله از آن قتال باشد بر نفس ناخوشایند است در حالیکه به نفع شماست. (ابوسعود)
چیزی را در این خلقت ناخوشایند دانید در حالیکه در خلقت آخرت به خیر شماست. (فواتح الالهیه)
زیرا در جهاد پیروزی هست و غنیمت و غلبه یافتن در دنیا هست و شهادت و ثواب در آخرت. (مظهری)
گفته شده این ناخوش داشتن منسوخ شده است به فرمایش الله متعالی که میفرماید: وقالوا سمعنا وأطعنا که گفتند شنیدیم و اطاعت کردیم. (خازن)
گفته شده است: این ناخوش داشتن قبل فرض شدن جهاد بود و اینکه دشمن بسیار بود پس الله تعالی برای آنها بیان داشت که جهاد به خیر ایشان است تا ناخوش ندارند. (خازن)
بدین معنا است که در جنگ یکی از دو خیر است: پیروزی و غنیمت یا شهادت و بهشت. (خازن)
گفته شده است: چه بسا بعضی اشیاء در حال برای انسان ناخوشایند باشد در آینده به نفع وی میباشد مثل دوا که تلخ است ولی برای اینکه توقع سلامتی داریم میخوریم. (خازن)
وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ
آنچه دوست میدارید و آن بر علیه شما است، جمیع اموری است که از آن نهی شده اید. (ابوسعود)
مانند نشستن از جهاد که در آن خواری و ذلت و گناه و محروم شدن از ثواب و غنیمت است. (مظهری)
با کلمه ی عسی که به معنی چه بسا است برای این است که اگر نفس را ریاضت دهد تابع شرع میگردد و مکروه نمیداند مگر آنچه که الله تعالی ناخوشایند میداند و دوست نمیدارد مگر آنچه الله تعالی دوست میدارد. (مظهری)
چراکه در این امر از دست دادن غنیمت و اجر و طمع کفار بر شماست چراکه وقتی بدانند که شما به نشستن میل دارید و دنبال جنگ نیستید، عزم گرفتن دیار شما کنند و به شما قصد جنگ خواهند داشت. (خازن)
وقتی دشمن بداند که شما اهل جهاد هستید پس از جنگ با شما دست بر خواهد داشت. (خازن)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ
و الله آنچه را که به خیر شماست میداند و به آن امر میکند. (ابوسعود)
وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
و شما آن را نمیدانید و برای همین است که خوشایند شما نیست. (ابوسعود)
شما نمیدانید چه چیز به خیر شما است و چه چیزی شر برای شماست برای همین در این امور از رای و نظر خود پیروی نکنید و بلکه به فرمان خدا گردن نهید. (ابوسعود)
پس بشتابید به انجام اوامر الله متعال که در آن خیر دنیا و آخرت شما ست. (مظهری)
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ ۖ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ ۖ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ ۚ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ۗ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا ۚ وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۖ وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿217﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد حکم کشتار در ماههای حرام سوال خواهند کرد و بگو کشتار در این ماهها ممکن است که امری شنیع باشد ولی از آن شنیعتر در نزد الله متعال این است که از اسلام مانع شوند و به الله و اسلام کفر ورزند و از آمدن مسلمانان به حج مانع شوند و اهل مسجد الحرام که همان مومنان مکه هستند اخراج کنند و شرک ورزیدن و قتل مسلمانان وکارهاییکه مشرکان انجام میدهند، از کشتن نیز بزرگتر است و ای مومنان بدانید که این کفار اگر فرصت مییافتند که نخواهند یافت شما را از دینتان بازخواهند داشت و شما را مجبور به مرتد شدن میکنند و اگر کسی از شما از دین اسلام بازگشت و بر ارتداد بمیرد پس اعمال وی در دنیا و آخرت هدر خواهد شد و اینچنین افراد ملازمان همشیگی آتش جهنم هستند.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ
روایت است که دو ماه قبل جنگ بدر رسول الله ص برای کمین کردن کاروانی از قریش که بین آنها عمر بن عبدالله حضرمی نیز بود، گروهی را فرستاد و آنان عمرو را کشته و دو نفر را اسیر کردند و این واقعه در اول رجب (ماه حرام) اتفاق افتاد و سریه ی مسلمانان فکر میکردند که این آخرین روز از جمادی الثانی است و هرچه در دست آنان بود از اموال تجاری که از طائف میآوردند را پیش رسول الله ص بردند. قریش گفتند که محمد ماه حرام را که در آن مردم برای روزی متفرق میشوند را برای خود حلال دانست پس رسول الله ص اموال را نگهداشت و این امر بر افراد سریه گران آمد و گفتند تا وقتی الله تعالی توبه ی ما را نازل نگرداند از جای خود تکان نمیخوریم و رسول الله ص نیز اموال و اسیران را پس فرستاد. (ابوسعود)
رسول الله ص از این اموال، خمس گرفت و اولین خمس در اسلام است و بقیه را به خود سریه بخشید و اهل مکه خواستند که برای اسیران فدیه دهند و رسول الله ص فرمودند: هرگز اینکار را نمیکنم بلکه شما سعد و عقبه را به ما بدهید والا این دو را میکشیم وقتی آن دو را آوردند، حکم بن کیسان یکی از اسیران مسلمان شد و همراه رسول الله ص ماند و امام عثمان بن حکم به مکه بازگشت و کفر مرد و اما نوفل در جنگ خندق خود را برای عبور و حمله به مسلمانان به خندق زد و خودش و اسبش کشته شدند و مشرکان جسد وی را با پرداخت مال گرفتند. (خازن)
سوال کنندگان همان مشرکان هستند. (جصاص)
سوال کنندگان همان مسلمانان هستند که حکم آن را پرسیده بودند. (جصاص)
از ابن عباس وقتی این آیه نازل گشت غنیمت را پذیرفت. (ابوسعود)
سوال از این است که آیا قتال در ماههای حرام جایز است؟. (بحر العلوم)
این آیه متضمن حرام بودن جنگ در ماههای حرام است. (جصاص)
معنی آیه این است که مسلمانان یا مشرکان از جنگ در ماههای حرام میپرسند. (ابوسعود)
قتال را نکره آورده است که نشان میدهد که سوال از جنگ بخصوصی نیست بلکه عام است. (ابوسعود)
قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ
اکثر اقوال بر این هستند که درست نبودن جنگ در ماههای حرام منسوخ است. (ابوسعود)
قول فقهای شهرها این است که این آیه منسوخ است. (جصاص)
این کار در نزد الله، امر بزرگی است. (بحر العلوم)
از عطاء: قسم یاد میکرد که حرمت جنگ در ماههای حرام منسوخ نشده است. (ابوسعود)
وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللَّهِ
منع از اسلام که بنده را به الله میرساند و کفر به الله و منع از مسجد الحرام و بیرون کردن اهل آن یعنی رسول الله ص و مومنان از آنچه سریه از روی خطا و از روی گمان درست بودن انجام داده اند، نزد الله بزرگتر هستند. (ابوسعود)
صد عن سبیل یعنی منع مردم از انجام حج است. (بحر العلوم)
یعنی اخراج محمد ص و اصحابش. (نسفی)
و کفر به الله (بحر العلوم)
کفر به حج. (بحر العلوم)
مومنان اهل مسجد الحرام هستند زیرا آنان هستند که حقوق مسجد الحرام را ادا میکنند. (خازن)
وقتی این آیه نازل گشت به مومنان مکه چنین نوشتند که اگر مشرکان به شما از جنگ در ماههای حرام عیب گرفتند شما در جواب آنها بگویید شما نیز اهل مسجد الحرام را اخراج کردید و مانع حج شدید و شما کافر هستید. (خازن)
وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ
و آنچه مشرکان مرتکب شده اند از اخراج و شرک و منع از اسلام در ابتداءا و در ادامه، زشتتر از قتل حضرمی است. (ابوسعود)
عذاب اخراج زشتتر است. (نسفی)
عذاب شرک بزرگتر از قتل در ماههای حرام است. (بحر العلوم)
مورد عذاب قرار گرفتن مسلمانان توسط کفار زشتتر است. (نسفی)
وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا
بیان ثابت قدم بودن آنان بر دشمنی و اصرار بر فتنه ی آنان در دین است. (ابوسعود)
تا از دین حق، شما را به دین باطل خود درآورند. (ابوسعود)
اضافه ی دین به مخاطب برای بیان این مطلب است که علاقه بین مومن و دینش محکم است. (ابوسعود)
اگر بتوانند ولی نخواهند توانست. (بحر العلوم)
وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
تهدید مسلمان است تا بر دین خود ثابت باشند. (بحر العلوم)
این ارتداد را با گمراه کردن و فریب آنان انجام دهد و بمیرد، آنچه در وقت اسلام انجام داده اند، باطل و هدر میگردد. (ابوسعود)
هدر شدنی که برای آن جبرانی نیست. (ابوسعود)
در حالت کفر بمرید یعنی به اسلام بر نگردد چنین میشود و در این آیه ترغیب مرتدان به بازگشت به اسلام است. (ابوسعود)
در دنیا و آخرت یعنی برای آن عمل حکمی در دنیا و آخرت باقی نخواهد ماند. (ابوسعود)
از آنچه برای مسلمانان در دنیا از ثمرات اسلام است و در آخرت از ثواب و نیکی مرجع. (نسفی)
ثوابی برای اعمال آنان نخواهد بود. (بحرالعلوم)
خود ارتداد در حیط عمل کافی است یعنی همینکه مرتد شد، عمل وی باطل شد. (نسفی)
حکم کسی که دین خود را تغییر دهد و از اسلام برگردد و مرتد شود این است که اعدام شود و زنش طلاق بائن میشود و از مسلمانان ارث نمیبرد و اگر کمک خواست کمک کرده نشود و مورد مدح و ذکر خیر قرار نگیرد و اموالش برای مسلمانان بعنوان فیئ(غنیمتی که بدون جنگ به دست میآید) و اگر به اسلام بازگشت این احکام نیز برداشته میشوند. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
این موصوفان به زشتی در قبل و در این موضع، در آتش آمیخته شده و ملازم آن خواهند بود. (ابوسعود)
و این همیشگی خواهد بود همچنانکه برای دیگر کفار چنین است. (ابوسعود)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَٰئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ ۚ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿218﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

قطعا کسانیکه ایمان آورده اند و کسان با ایمانی که هجرت کرده و در راه خدا جهاد کرده اند، آنان کسانی هستند که از فضل الهی امید دارند که به آنها ثواب عطا کند و خداوند بخشنده ی اعمالی که از روی خطا انجام میشود است و تمام و کمال عطا کننده ی ثواب است.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ
در مورد سریه ای که در ماه حرام کشتار کرده بودند نازل شده است چرا که وقتی معلوم شد که برای آنان گناهی نیست، گمان میرفت که اجری هم نباشد. (ابوسعود)
با اینکه منظور از هجرت و جهاد در اینجا به یک معنا است باز موصول را تکرار کرده است تا مورد تفخیم و بزرگداشت قرار دهد گویا که هر یک در امید به رحمت مستقل از یکدیگر هستند. (ابوسعود)
از زهری: وقتی که خداوند غم افتادن در گناه را از سریه زدود و آنان طمع در کسب اجر کردند و پرسیدند یا رسول الله ص آیا میتوانیم امید این داشته باشیم که برای ما در این غزوه، ثواب مهاجرین برای ما باشد، که این آیه نازل شد. (آلوسی)
أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ
این افراد موصوف به این صفات شامخ، کسانی هستند که بخاطر دارا بودن مبادی فوز و نجات امید ثواب الله تعالی دارند. (ابوسعود)
در اینجا امید ثواب گفت و نگفت واجب است برای بیان این مطلب است که بدانند ثواب محض تفضل خداوند است و نه اینکه عمل اینها موجب اجر باشد. (ابوسعود)
امید اجر دارند برای اینکه اعتبار به استحقاق اجر به حسن خاتمه است. (مظهری)
وَاللَّهُ غَفُورٌ :
و خداوند مبالغه گر در آمرزش بندگانی است که از روی خطا کمکاری کرده اند. (ابوسعود)
رَحِيمٌ
اجر و ثواب را تمام خواهد عطا خواهد کرد. (ابوسعود)
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا ۗ وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ﴿219﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد حکم خمر و میسر (قمار) میپرسند پس به آنها بگو که در این دو گناه بزرگی است و منافعی برای مردم در آن موجود است و گناه آنها بزرگتر و بیشتر از منافع دنیوی آن است. و از تو میپرسند که از چه چیزی صدقه دهند؟ بگو که از اموال اضافی خود با رعایت اعتدال انفاق کنید . همچنانکه الله تعالی احکام را بیان میکند آیات را برای شما بیان میکند تا باشد که فانی بودن دنیا را تامل کرده و به باقی بودن آخرت فکر کرده و به آن روی آورید و رهایی از گناه آخرت را بر منافع ناچیز دنیا ترجیح داده و قبول کند.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ:
چهار آیه یکی پی دیگری در مورد خمر نازل گشت در مکه آیه ی وَمِن ثمرات النخيل والأعناب تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا . نحل/67 نازل شد و مسلمانان به خمر خواری ادامه دادند. بعد حضرات عمر و معاذ و عده ای دیگر از صحابه پیش حضرت رسول الله ص آمده و گفتند: در مورد خمر برای ما فتوایی دهید که این خمر عقل را میبرد،و این آیه نازل گشت و بر اساس این آیه عده ای از مسلمانان به خمر خواری ادامه دادند و عده ای دیگر دست کشیدند و ترک کردند و روزی عبدالرحمن بن عوف عده ای را دعوت کرد و خمر نوشیدند و مست کردند و یکی از آنها سوره ی کافرون را اینگونه قرائت کرد: قل ایها الکافرون اعبد ما تعبدون پس آیه ی لاَ تَقْرَبُواْ الصلاة وَأَنتُمْ سكارى نساء/ 43 نازل گشت پس از این آیه نیز افراد کمی یافت میشدند که خمر خواری کنند و روزی عتبان بن مالک، سعد بن ابی وقاص و عده ای دیگر را دعوت کرد وقتی مست کردند و شروع به شعر خوانی کردند و مشغول فخر فروشی شدند تا اینکه سعد شعری در هجای انصار سرود و یکی از انصار با استخوان فک شتر زد و سرش را خونی کرد و سعد نیز به رسول الله ص شکایت برد پس رسول الله ص دعا کردند: بار الها حکم خمر را آشکار و بسنده برای ما بیان کن که آیه ی إِنَّمَا الخمر والميسر مائده/90 نازل شد و حضرت عمر گفت: دست کشیدیم یا رب. (ابوسعود)
در این آیه وجود گناه در خمر و میسر را بیان میدارد و در آیه ی سوره مائده است که حرام بودن آن را بیان میکند. (تفسیرات احمدي)
روايت شده است که اعشی برای مسلمان شدن در حال عزیمت به پیش رسول الله ص بود و در بین راه مشرکی به وی گفت کجا میروی؟ گفت پیش محمد میروم به وی گفتند که به پیش وی نرو چرا که تو را به نماز فرا میخواند پس اعشی جواب داد: خدمت پروردگار و صاحب واجب است. گفتند: تو را به دادن اموال به فقرا امر میکند گفت احسان به دیگران واجب است. به وی گفتند که تو را از زنا نهی میکند. گفت که زنا کار زشتی است و من دیگر پیر شده ام و نیازی ندارم. به وی گفتند که تو را از خمرخواری نهی میکند. گفت این یکی را نمیتوانم پس بازگشت و گفت که یک سال میخورم بعد برای مسلمان شدن برمیگردم که در راه برگشت از مرکب افتاد و مرد. (بحر العلوم)
گفته اند؛ در این آیه نیز خمر حرام دانسته شده است چراکه آن را اثم نامید و حرام بودن اثم در آیه ی ۳۳ اعراف حرام اعلام شده است. (بحر العلوم)
اجماع امت اسلامي بر حرام بودن خمر منعقد بوده و حلال دانستن آن کفر و اگر با اعتراف به حرام بودن اقدام به خمرخواری کند وی فاسق است و بر وی حد جاری گردد. (خازن)
از حضرت علی: اگر قطره ای از خمر بر چاهی بیافتد و در همان مکان مناره ای بنا شود بر آن مناره اذان نخواهم گفت و اگر بر دریایی بیافتد و آن دریا خشک شود و گیاهی بروید از آن نخواهم خورد. از ابن عمر: اگر انگشتم در خمر فرو رود دیگر پیش من نخواهد بود یعنی از خود جدا خواهم کرد. این محض ایمان و تقوی است که حقا از صحابه ی کرام ثابت شده است. (ابوسعود)
تعریف: آنچه از افشره ی انگور خام به دست میآید که جوشیده و تیز شده و کف انداخته است و وجه تسمیه برای این است که عقل و تشخیص را میپوشاند (ابوسعود)
رسول الله ص: خمر از این دو درخت است خرما و انگور. (جصاص)
از ابی سعید خدری: شخص مستی را نزد رسول الله ص آوردند و حضرت رسول الله ص فرمودند: خمر خواری کرده ای؟ شخص گفت از وقتی الله و رسولش خمر را حرام کردند من خمر خواری نکرده ام. پس رسول الله ص فرمودند: پس چه نوشیده ای؟ شخص جواب داد: خلیطین. و رسول الله ص خلیطین را نیز حرام اعلام کردند. در این حدیث رسول الله ص بر این شخص خورده نگرفتند که آن نیز خمر است پس این مساله دلالت دارد بر اینکه اسم خمر به یک مشروب خاصی اطلاق میگردد و به مشروبات دیگر اطلاق نمیگردد.(جصاص)
از حضرت علی: در سال حجه الوداع در مورد مشروبات از رسول الله ص پرسیدم و ایشان جواب دادند: خمر عین آن حرام است و مست کردن از هر مشروب دیگر. (جصاص)
ابن عمر از رسول الله ص: هر مست کننده ای خمر است و هرمست کننده ای حرام است و اگر کسی در دنیا خمرخواری کند و در حال اصرار بر خمرخواری بمیرد و توبه نکند در
آخرت خمر نخواهد خورد. (خازن)
از جابر: مردی از جیشان(نام مکانی در یمن) نزد رسول الله ص آمد و رسول الله ص از شراب آنها پرسیدند و وی جواب داد شرابی داریم تحت عنوان مزر که از ذرت به دست میآمد و رسول الله ص فرمودند: آيا مست کننده است؟ مرد جواب داد: آری. حضرت رسول الله فرمودند: هر مست کننده ای حرام است و بر الله عهد است که هرکس که مست کننده ای بنوشد پس بر وی از طینه الخبال بنوشاند. گفتند یا رسول الله ص طینه الخبال چیست؟ فرمودند: عرق دوزخیان است و یا عصاره ی دوزخیان است. (خازن)
خلیطین مشروب درست شده از آب خرما و کشمش که کمی جوشانده شود وبعد گذاشته شود تا تیز شود. (العنایه)
سکر گفته میشود چراکه عقل را مسدود میکند. (ابوسعود)
در این آیه الله تعالی میفرماید در این خمر نفعی برای مردم هست و آن گفته اند که شفا بودن در خمر است و در حدیث نیز آمده است در حرام شفا نیست وجه توفیق بین این دو چیست؟ جواب این است که این نفع داشتن و شفا بودن در آن در زمانی بود که خمر هنوز حرام نشده بود و وقتی که حرام بودن آن در سوره ی مائده بیان شد دیگر نفع آن نیز منتفی گردید.(تفسیرات احمدی)
میسر یعنی قمار. (ابوسعود)
صفت میسر نزد عرب جاهلی اینگونه بود که ده تیر بدون پر بود به نامهای فذ و توأم و رقيب و حلس و نافسُ و مُسبِلُ و معلى و مَنيح و سَفيح و وغد و برای هریک سهمی از شترانی که در آنجا نحر میشدند تخصیص مییافت که به ده سهم تقسیم میشد و بعضی گفته به بیست و هشت سهم الا سه سهم تقسیم میشده است تقسیم آن بین ده کاسه نام برده شده: برای فذ یک سهم و برای توأم دو سهم و برای رقیب سه سهم و برای حلس چهار سهم وبرای نافس پنج سهم و برای مسبل شش سهم وبرای معلی هفت سهم. بعد آن تیرها را در یک جعبه ای قرار میدادند و دست شخص عدلی قرار میدادند و آن شخص آن را تکان میداد تا درهم شوند و دست در آن جعبه کرده به اسم هر یک تیری را انتخاب میکرد و اگر تیری در میآمد که اسمی در بین تیرهای صاحب سهم میبود آن سهم را میبرد و اگر نبود یک هشتم شتر را تاوان دار میشد و هم از سهم محروم میشد و این سهمها را به فقرا میدادند و از آن نمیخوردند و افتخار میکردند و کسانی را که در این کار داخل نمیشدند مذمت میکردند به این شخص برم میگفتند.(ابوسعود)
برم: کسی که از قمار کردن بخل میورزد.
و تمامی انواع قمار از قبیل نرد شطرنج و غیر اینها در حکم میسر هستند. (ابوسعود)
مجاهد و عطاء: هرنوع قماری میسر است حتی آنچه کودکان با گردو و کعب بازی میکنند نیز جزو میسر هستند. (بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: بر حذر باشید از این دو بازی شوم که این دو میسرهای اهل عجم هستند. (ابوسعود)
منظور از پرسیدن از خمر و میسر، سوال از حکم این دو است. (ابوسعود)
شرط بندی حرام است بغیر از آنچه در مورد اسبدوانی اجازه داده شده است که طریقه ی شرط بندی در آن اینگونه است که یکی شرط میکند که اگر طرف مقابل ببرد برای وی فلان چیز خواهد رسید و اگر باخت از وی چیزی گرفته نشود و اگر شرط کنند که بازنده به برنده چیزی بدهد و اگر برد بگیرد این باطل است. اگر این دو شخص بین خودشان شخص سومی را وارد کنند طوری که اگر این شخص سوم برد جایزه ببرد و اگر باخت چیزی ندهد در اینصورت جایز است و به شخص سوم محلل گفته میشود. (جصاص)
قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ
بگو در انجام این دو امر ، گناهی بزرگ است. (ابوسعود)
چراکه اولی یعنی خمر عقل را که قطب انجام امور اخروی و دنیوی است را مختل میکند و هردو باعث تلف اموال هستند. (ابوسعود)
در قرایت حمزه و کسایی به ثاء آمده است یعنی اثم بسیار است. (بحر العلوم)
ومنافع لِلنَّاسِ
در این دو نفع از قبیل خوشی و لذت و همراهی با جوانان شدن و تشجیع ترسو تقویت طبیعت است. (ابوسعود)
اینکه گناه آنها را اول ذکر میکند و منافع آن را در آخر و اینکه منافع آن را به مردم اختصاص میدهد، نشان دهنده ی این مطلب است که گناه بر منافع آن غالب است. (ابوسعود)
گفته شده است: در مجموع در این دو دو امر موجود است یکی گناه بزرگ در انجام این دو و نفع در ترک این دو. (تفسیرات احمدی)
وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا
مفاسدی که انجام این دو دارند بزرگتر از منافعی است که در اینها وجود دارد. (ابوسعود)
گناه خمر و میسر بعد تحریم بزرگتر از منافع آنها قبل تحریم است. (خازن)
اگر در مورد خمر آیه ای دیگر نازل نمیگشت باز همین آیه برای بیان حرام بودن خمر کافی بود چراکه آن را اثم کبیر دانسته است و به اثم بودن اکتفا ننموده است. (جصاص)
وجود منافع در خمر با حرام بودن آن منافاتی ندارد چراکه منظور منافع دنیوی است که در تمامی حرامها نیز منافع دنیوی وجود دارد. (جصاص)
در قرائتی بجای اکبر اقرب آمده است یعنی گناه آن از نفع آن نزدیکتر است. (ابوسعود)
وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ
میپرسند: از چه چیزی انفاق کنند؟ (ابوسعود)
بعد اینکه بیان شد که میتوان از هرچیزی انفاق کرد در اینجا سوال از چه گروهی از اموالمان انفاق کنیم است. یعنی از بهترین آنها باشد یا از غیر آن باشد. (ابوسعود)
یا سوال از مقدار انفاق است. (ابوسعود)
قُلِ الْعَفْوَ
عفو انفاق کنید. (ابوسعود)
عفو یعنی زیادت. (ابوسعود)
قفال: عفو یعنی آنچه که انفاق آن آسان است و میسر از مازاد از کفایت. (ابوسعود)
صحابه اینچنین بوده اند که کار میکردند و خرجی خود را برداشته و اضافه ی آن را صدقه میکردند. (ابوسعود)
منظور رعایت اعتدال در انفاق است یعنی نه زیاده روی و نه کمکاری باشد. (خازن)
آنچه از اموال اضافی است را انفاق کنید یعنی آنچه از قوت خود و عیال خود اضافی بود را داده میشد و بعدا با آیه ی زکات منسوخ شد. (بحر العلوم)
اگر شخص صاحب زراعت باشد مقدار خرجی یکسال را نگهدارد و مازاد آن را صدقه دهد و اگر صنعتگر باشد مقدار یک روز خود را نگهداشته و باقی را صدقه دهد و این صدقه دادن مازاد در ابتدای اسلام فرض بوده است و بعدا با بیان زکات منسوخ شده است. (تفسیرات احمدیه)
روایت شده است: روزی مردی تخمی از طلا را که از غنیمت به وی رسیده بود را بر حضرت رسول الله ص عرضه داشت و گفت این را بعنوان صدقه بگیر و رسول الله ص از قبول آن روی گردانیدند و این مرد تکرار میکرد تا اینکه رسول الله ص همراه غضب فرمودند آن را بده و گرفتند و به طرف آن شخص پرتاب کردند طوری که اگر به وی میخورد سر وی را میشکست و فرمودند: آیا کسی از شما میآید و کل اموال خود را صدقه میدهد و بعد میرود و از مردم گدایی میکند؟ قطعا صدقه از روی بی نیازی باید باشد. (ابوسعود)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ
آنچنان است که الله متعالی احکام شرعی مورد ذکر را بیان میدارد. (ابوسعود)
تا در آن احکام، فکر کنید. (ابوسعود)
فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
متعلق به یبین است که در اینصورت معنای آن چنین میشود: بیان میکند آنچه را که متعلق به دنیا و آخرت میشود. (ابوسعود)
احوال شما را که به دنیا و آخرت شما تعلق دارد را بیان میدارد. (ابوسعود)
باشد که در فانی بودن دنیا تفکر کرده و از آن روی گردان شوید و در بقای آخرت تفکر نموده و به آن تشویق شوید. (خازن)
همچنانکه برای شما جواب سوالهای شما را بیا کرده است، آیات و دلائل را برای شما بیان میدارد تا باشد که آنچه به دنیا و آخرت شما مربوط میشود را تفکر کرده و آنچه به صلاح شما است را انتخاب کنید. (ابوسعود)
تفسير:
فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۗ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَىٰ ۖ قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ ۖ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ ۚ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿220﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد حکم خمر و میسر (قمار) میپرسند پس به آنها بگو که در این دو گناه بزرگی است و منافعی برای مردم در آن موجود است و گناه آنها بزرگتر و بیشتر از منافع دنیوی آن است. و از تو میپرسند که از چه چیزی صدقه دهند؟ بگو که از اموال اضافی خود با رعایت اعتدال انفاق کنید . همچنانکه الله تعالی احکام را بیان میکند آیات را برای شما بیان میکند تا باشد که فانی بودن دنیا را تامل کرده و به باقی بودن آخرت فکر کرده و به آن روی آورید و رهایی از گناه آخرت را بر منافع ناچیز دنیا ترجیح داده و قبول کند. و از تو در مورد چگونگی رفتار با یتیمان و اموال آنها میپرسند و از اینکه بخاطر کمک به یتیم در گناه افتند رنجور میشوند پس بگو : اصلاح اموال و نفس یتیمان برای ولی و تیمار کننده خیر است و اگر اموال آنان را با اموال خود خلط کنید و یتیمان را در عیال خود بپذیرید و با خانواده ی شما زندگی کنند و ازدواج کنید پس آنان نیز برادران شما هستند و الله متعال کسیکه قصد اصلاح دارد را از مفسد در اموال یتیمان میشناسد پس مواظب باشید که ظلم نکنید و قصدتان اصلاح و سود رسانی به یتیمان باشد و اگر الله میخواست که بر شما سخت بگیرد و شما را به تکلیف بیاندازد اینکار را انجام میداد ولی با اجازه دادن به مخالطه با یتیمان و اموال آنها بر شما آسان گرفته است. همانا الله بر همه چیز غالب است و در احکامش دارای حکمت است.

مستندات
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَىٰ
وقتی آیهی إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا نساء/10،
نازل شد مردم از مخالطه با یتیمان و از قبول مسوولیت اموال آنان ابا کردند و این امر بر آنان گران آمد، این مطلب را به عرض رسول الله ص رساندند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
از خوردن غذای آنان دوری جستند و از نشستن بر بساط آنان امتناع کردند و در این امر سختی به خرج دادند. (تفسیرات احمدیه)
یتیم: کودکی نابالغ که پدر وی فوت کرده است. (تفسیرات احمدی)
الله متعال در جای جای کتاب خود، بر کسانیکه اموال یتیمان را میخورند، سخت گرفته است. (تفسیرات احمدی)
محافظت اموال یتیم بر وصی پدر یا جد وی است و الا قاضی کسی را بعنوان وصی تعیین کند و اگر تعیین نکرد بر اولیای وی حفظ اموال یتیم واجب است. (تفسیرات احمدیه)
قُلْ إِصْلاَحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ
پرداختن به امور یتیمان و اموال آنان به طریق اصلاح آن، از دوری کردن از آنان بخاطر پروا از ظلم، بهتر است. (ابوسعود)
وَإِن تُخَالِطُوهُمْ فَإِخوَانُكُمْ
و اگر با آنان آمد و شد داشته باشید به وجهی که به نفع یتیمان باشد، پس آن یتیمان برادران دینی شما هستند، و از واجبات برادری اقدام به هم آمیزی با آنان به طریق اصلاح و نفع رساندن به آنان است. (ابوسعود)
ابن عباس: منظور از مخالطه این است که تو از میوه ی درخت وی و از ظرف وی و از شیر حیوان وی بخوری و او نیز از میوه ی درخت تو و از شیر و ظرف تو بخورد. (تفسیرات احمدی)
در این آیه دلالتی است بر اینکه در سفر و حضر مخالطه صورت گیرد و خرجی را همه مساوی تقسیم کنند و اینکه یکی بیشتر از دیگری بخورد کراهتی ندارد زیرا وقتی این مخالطه در حق اموال یتیمان صغیر جواز دارد پس در اموال بزرگسالان به طریق اولی درست خواهد بود. (تفسیرات احمدیه)
در این آیه دلالت بر این مساله است که ولی یتیم میتواند از مال یتیم بخرد البته به شرطی که آنچه یتیم به دست میآورد قیمت آن بیشتر از چیزی باشد که از دست میدهد و این قول امام اعظم میباشد. (جصاص)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ
الله متعال میداند و میشناسد که چه کسی به قصد فساد با یتیمان آمد و شد میکند و همچنین کسانی را که از برای اصلاح مخالطه میکنند را میشناسد. (ابوسعود)
وعید به مفسدان است و وعده به مصلحان و در تقدیم مفسد اشاره به این مطلب است که تهدید برای مفسدان بیشتر است. (ابوسعود)
خلاصه ی مطلب اینکه اگر یتیمان را اموالی باشد پس بر اولیای وی فرض است که از آن اموال محافظت کنند و اگر این کار را نکنند گناهکار هستند و همینطور اگر اموال یتیمان را طوری به اموال خودشان خلط کنند طوری که اموال آنان را نشود جدا کرد و از خوردن اموال آنان امتناع نکنند، نیز گناهکار هستند.(تفسیرات احمدیه)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ
اگر خداوند میخواست که شما را با تکلیف کردن سختی ها شما را به سختی میانداخت و به شما اجازه ی مخالطه با یتیمان را نمیداد. (ابوسعود)
اعنتكم يعني شما را هلاک میکرد. (بحر العلوم)
در مخالطه با یتیمان بر شما سخت میگرفت و مخالطه با آنان را بر شما حرام میگرداند. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
بر امر خود غالب است و امری از امور من جمله در سختی انداخته شما، بر وی سنگینی نمیکند. (ابوسعود)
دارای حکمت است در اموری که انجام میدهد، از جمله ی حکمت این است که بر حسب طاقت شما حکم میکند. (ابوسعود)
یعنی به سختی انداختن شما منتفی است. (ابوسعود)
تفسير:
وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ ۚ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ ۗ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّىٰ يُؤْمِنُوا ۚ وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ ۗ أُولَٰئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ ۖ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ ۖ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ﴿221﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

زنان مشرک غیر کتابیه را نکاح نکنید و قطعا کنیز بی مقدار مومن از مشرک با مال و منال و جمال برتر و بهتر است هرچند ممکن است که از زیبایی یا مال مشرک خوشتان بیاید و زنان مومن به نکاح مشرکان در نیایند و قطعا برده ی بی مقدار مومن از مشرک دارای مقام و مال برتر و بهتر است چراکه همنشینی و ارتباط و زندگی به مشرکان باعث میشود که به آتش فراخوانده شوید وبه انجام و اعتقاد اعمالی میخوانند که عاقبت آن آتش دوزخ است و الله متعال به واسطه ی رسولان خود به اعمال و اعتقاداتی فرامیخواند که عاقبت آن بهشت و آمرزش است و آیات خود را آشکار را بیان میدارد تا باشد که پند گرفته و راه نجات را انتخاب کرده و از گناهان و نکاح مشرکان دوری کنید.

مستندات
وَلَا تَنكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ:
روایت شده است: رسول الله ص شخصی به نام مرثد بن ابی مرثد را برای خارج کردن عده ای از مسلمانان که در مکه بودند به مکه فرستادند و این شخص عاشق زنی از مشرکان در زمان جاهلیت بود و آن زن از وی خواست که با وی خلوت کند و مرثد گفت که اسلام بین ما فاصله انداخته است و نمیتواند با وی خلوت کند پس آن زن گفت پس من را به عقد خود دربیاور و مرثد گفت باید از رسول الله ص بپرسم و وقتی از رسول الله ص پرسید این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
زنان مشرک رابه ازدواج خود در نیاورید تا وقتی که ایمان بیاورند. (ابوسعود)
منظور با توجه به مشرک بودن اهل کتاب در آیه ی 30 و 31 توبه از نکاح زنان اهل کتاب نیز ممنوع خواهد بود و بعد با آیه ی ۵ سوره ی مایده منسوخ گشته است و نکاح زنان اهل کتاب بر مسلمانان حلال گشت و حرام بودن نکاح مشرکان غیر کتابی ثابت است.(ابوسعود)
ايمان يعني تصدیق الله و رسولش و آن با اقرار به شهادتین و التزام احکام مسلمانان حاصل میشود. (خازن) یعنی ایمان به احکام مسلمانان.
وَلَأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ ؛
بیان علت نهی از ارتباط با آنها است و تشویق به ازدواج با زنان مومن است. (ابوسعود)
با لام ابتدا شروع کرده است تا تاکید کند که باید از مشرکات دوری کنید. (ابوسعود)
زن مومنه از نظر دینی و دنیوی بهتر از مشرک است. (ابوسعود)
هرچند از مشرک خوشتان بیاید یعنی به هر حالت و ویژگی که باشد مومنه از مشرکه خیر است. (ابوسعود)
وَلَا تُنكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّىٰ يُؤْمِنُوا :
به نکاح مشرکان در نیایید چه اهل کتاب و چه غیر آنها و فرقی ندارد زن مومنه آزاد باشد یا کنیز باشد. (ابوسعود)
تا وقتی که آنچه از کفر دارند را ترک کنند. (ابوسعود)
وَلَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ :
برده ی مومن با وجود خواری که در وی موجود است باز از مشرکی دارای مال باشد˛ بهتر است. هرچند که در مشرک باعثه های زیادی وجود داشته باشد.(ابوسعود)
أُولَٰئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ :
برای بیان علت پرهیز از مشرکان آمده است. (ابوسعود)
این مشرکان افرادی که با آنان معاشرت کند و همراه شود را به آتش میخوانند. (ابوسعود)
یعنی میخوانند به آنچیزی که عاقبت آن آتش جهنم است از کفر ورزیدن و فسق ورزیدن پس لازم است که از معاشرت و همراهی آنان دوری کرده شود. (ابوسعود)
يعني به عمل اهل دوزخ میخوانند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ
و الله متعال به واسطه ی بندگان خود شما را اعتقاد حق و عمل صالح که به بهشت میرسانند فرا میخواند. (ابوسعود)
بِإِذْنِهِ :
فرامیخواند همراه با عنایت توفیق به آن. (ابوسعود)
از جمله ی توفیقات الهی این است که مومنان همراهان و معاشران خود را به را حق فرامیخوانند و نصیحت میکنند پس آنان لایق و شایسته ی همراهی و ارتباط هستند. (ابوسعود)
به توحيد و توبه میخواند به امر خود. (بحر العلوم)
به معاشرت به مومنان فرامیخواند که در علم الله باعث ورود به بهشت میشود. (بحر العلوم)
وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ:
آیات مشتمل بر احکام والا و حکم خالص را بیان میدارد تا باشد که پند بگیرند و تا بدانند آنچه در این احکام وجود دارد پس به واسطه ی آن برسند به آنچه که موجب آمرزش آنان است و موجب بهشت. (ابوسعود)
الله متعال با بیان احکام مذکوره مردم را به غفران و بهشت فرامیخواند. (ابوسعود)
متذکر شدن را گفته است تا بیان کند که امر خیلی واضح است و نیازی به تفکر ندارد. (ابوسعود)
پند گرفته و معاصی و نکاح حرام دوری کنند. (بحر العلوم)
گفته میشود که از انصار کنیزی را آزاد کرد و مردی از قریش خواست که وی را به نکاح خود در بیاورد و بر این مرد عیب گرفتند پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ ۖ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ ۖ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ ﴿222﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و از تو در مورد چگونگی برخورد با زنان در وقت حیض سوال میکنند چراکه مسیحیان بدون مبالات با زنان در وقت حیض آمیزش میکردند و یهود و مردم جاهلیت زنان را از خانه دور میکردند پس حکم حیض چیست؟ بگو که حیض چیز پلیدی است که نفس از آن اکراه دارد پس شما از آمیزش با زنان دوری کنید و اجتناب کنید و با آنان آمیزش نکنید تا وقتی که از حیض پاک شوند و وقتی غسل کردند پس در این زمان نیز فقط به موضع مجاز شرعی آمیزش کنید که همانا فرج زن است قطعا الله متعال کسانی را که مرتکب گناهی شده و بازگشته اند و توبه کرده اند را دوست دارد و همچنین قطعا الله متعال پاکیزگان از پلیدی با امتناع از آمیزش در وقت حیض و پاکیزگان از شرک و گناه را دوست دارد.

مستندات
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ
روايت شده است: در دوران جاهلیت عرب با زنان در دوران حیض (پریود) هم خانه نمیشدند و همانند یهود و مجوس با هم غذا نمیخوردند و مردم بر این منوال بودند تا اینکه ابودحداح و عده ای از صحابه در مورد چگونگی رفتار با زنان در وقت حیض از رسول الله ص سوال کردند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
قُلْ هُوَ أَذًى
بگو که حیض پلید داشته شده است و باعث نفرت و کراهت افراد نزدیک به آنها میشود.(ابوسعود)
فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ
در حالت حیض از مجاعت و آمیزش با آنان دوری کنید. (ابوسعود)
گفته شده است: مسلمانان ظاهر اعتزال و دوری کردن را گرفته و زنان را در این زمان از خانه هایشان بیرون کردند پس عده ای از بادیه نشینان به رسول الله ص عرض کردند: یارسول الله ص سرما شدید است و جامه کم اگر جامه را به حیض داران بدهیم بقیه هلاک میشوند و اگر به سایرین بدهیم حیض داران هلاک خواهند شد پس رسول الله ص فرمودند: شما از آمیزش با آنان در وقت حیض منع شده اید نه اینکه مثل غیر عرب از خانه بیرونشان کنید. (ابوسعود)
گفته شده است: مسیحیان بدون مبالات در وقت حیض با زنان خود آمیزش میکردند و یهود در دوری از زنان در این زمان در دوری از آنان افراط میکردند و در این آیه مسلمانان امر به میانه روی شدند. (ابوسعود)
وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ
برای تاکید دوری از آمیزش است و بیان اینکه منظور عدم آمیزش است. (ابوسعود)
بیان انتهای وقت ممنوعیت نزدیکی است که پایان ممنوعیت با تمام شدن حیض است اگر مدت حیض کامل باشد یعنی در ده روز تمام شود و در مدت کمتر تمام شود با غسل کردن زن از حیض حلال میگرددد و یا با گذشت وقت غسل و تکبیر تحریمه گفتن و این نزد امام اعظم است. (ابوسعود)
فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ
وقتی با غسل کردن پاک شدند نزدیکی کنید به موضعی که به شما اجازه داده شده است و آن نزدیکی از جلوی زن (ابوسعود) یعنی فرج جلوي زن.
ابن عباس: فقط به جلوی زن آمیزش کنید و به جایی دیگر تجاوز نکنید زیرا همان فرج است که الله متعال اجازه داده است. (خازن)
به طریقی که الله متعال اجازه داده آمیزش کنید یعنی در زمان پاکی. (خازن)
در زمانی آمیزش کنید که برای شما حلال باشد یعنی در زمان روزه داری و اعتکاف و محرم حج نباشند. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ
الله متعال کسانی را که توبه میکنند از گناهانی که ندرتا از آنچه نهی شده اند خالی باشند و از دیگر گناهان را دوست دارد. (ابوسعود)
توبه كنندگان از شرک و گناه را دوست دارد. (بحر العلوم)
و همچنین افرادی را که خود را از پلیدیها و فواحش پاک میدارند را دوست دارد. (ابوسعود)
پاکیزگان از جنابت و حدث را دوست دارد. (بحر العلوم)
پاکیزگان از آمدن و آمیزش به پشت زن. (نسفي)
همچنین دوست میدارد کسانی را که از آمیزش در وقت حیض و همچنین از پشت نزدیکی کردن دوری میکنند را دوست دارد. (بحر العلوم)
در ذکر توبه اشاره به این مطلب است که توبه یک نیاز برای انسان است چراکه بعضی از مردم مرتکب امر منهی میشوند. (ابوسعود)
تکرار دوست داشتن اشاره به این مطلب است که الله متعال به پاکی از گناه و پلیدیها اهمیت بسزایی قایل است. (ابوسعود)
توبه را قبل از پاکیزگان ذکر کرده است تا نشان دهد که گناه کننده از رحمت الله ناامید نشوند و پاکیزگان به پاکیزگی خود مغرور نشوند. (بحر العلوم)
تواب كسيكه توبه كند و دیگر به گناه برنگردد. (خازن)
متطهرین کسانیکه گناهی مرتکب نشده اند. (خازن)
متطهرین کسانیکه با آب خود را از نجاسات و حدث (نواقض وضو) پاک میدارند. (خازن)
تفسير:
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّىٰ شِئْتُمْ ۖ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ ۗ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ﴿223﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

زنان شما محل زراعت شما هستند پس با محل زرع خود آمیزش کنید در هر حالتی که خواستید به شرطی که فقط به جلوی زن باشد و بر خود مقدم دارید آنچه که برای شما حلال است و مجاز و آنچه به نفع شماست و فقط به لذت دنیوی بسنده نکنید و فکر و خیال خود را فقط به لذت بردن اختصاص ندهید و از الله متعال بترسید از اینکه در غیر موضع آمیزش کنید یا در وقت حرام آمیزش کنید و یادتان باشد و بدانید که با الله متعال ملاقات خواهید کرد پس از اعمالی که باعث رسوایی شما شود دوری کرده و آنچه باعث آبروی شما در آن روز خواهد شد اقدام کنید و تو ای محمد مومنانی که الله ترسیده و اعمال نیک انجام داده اند را بشارت ده که برای آنان پاداشی مهیا شده است که از وصف بیرون است. در مورد نزدیکی از پشت زن احادیث رسول الله ص همه بر حرام بودن تصریح دارند و آنچه از بعضی از صحابه یا مجتهدین وارد شده است اختلافی است یعنی اگر مثلا از ابن عمر مجاز بودن روایت شده باشد در روایتی دیگر منع آن و در روایتی سکوت ایشان نقل شده است. در حالیکه کسانیکه حرام میدانند از انان به اتفاق حرام بودن روایت شده است.

مستندات
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ
زنان موضع زراعت شما هستند. (مظهری)
به محل زراعت تشبیه کرده است چراکه نطفه بر رحم زنان انداخته میشود همانند بذر که بر زمین انداخته میشود. (مظهری)
فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّىٰ شِئْتُمْ
یعنی به قبل (جلو) زن بیاید. این جمله همانند بیان برای فاتوهن من حیث امرکم الله است. (مظهری)
هرطور که خواستید به جلوی زن آمیزش داشته باشید. (مظهری)
روایت شده است که یهود چنین گمان میکردند که اگر به از پشت به جلوی زن آمیزش شود‌ فرزندی که از این آمیزش نطفه میبندد لوچ خواهد بود و این مساله را به رسول الله ص گفتند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
رسول الله ص: ملعون است كسيكه بر پشت وی آمیزش میکند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: الله متعال به کسی که به پشت مرد یا زن آمیزش کند نظر نمیکند. (بحر العلوم)
وَقَدّمُواْ لاِنفُسِكُمْ
آنچه را که از ثواب برای شما ذخیره شده است را مقدم دارید. (ابوسعود)
گفته اند منظور مقدم داشتن بچه خواهی از آمیزش است. (ابوسعود)
براي خود عمل صالح تقدیم کنید. (بحر العلوم)
گفته شده است که قبل آمیزش بسم الله الرحمن الرحیم گویید. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
از الله پروا کنید با اجتناب از گناهان که از جمله ی آنها آنچه ذکر شده است میباشد. (ابوسعود)
از الله بترسید و در وقت حیض و بر پشت زن آمیزش نکنید. (بحر العلوم)
وَاعْلَمُوا أَنَّكُم مُّلَاقُوهُ
بدانید که الله را ملاقات خواهید کرد پس به آنچه به شما سود میرساند اقدام کنید و از آنچه باعث مفتضح شدن شما میشود اجتناب کنید. (ابوسعود)
در قیامت به الله متعال باز خواهید گشت پس بر طبق اعمالتان پاداش خواهد داد. (بحر العلوم)
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ
مومنانی را که آنچه به آنها امر شده و آنچه از آن نهی شده را قبول کرده و عمل کرده اند را بشارت ده به آنچه زبان از وصف خوشی آن قاصر است از احترام و نعمت دایمی. (ابوسعود)
بشارت ده مومنانی را که حدود الهی را نگه میدارند و وعده هایش را تصدیق میکنند. (بحر العلوم)
و یا بشارت به هرآنچه که باعث شادی دل میشود. (ابوسعود)
در اینکه بشارت دهنده را رسول الله ص قرار داده است مبالغه در شرافت دادن به مومنان است که قابل وصف نیست. (ابوسعود)
وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿224﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال را با قسم خوردن به نام وی تعالی مانعی برای نیکی کردن و تقوی پیشه کردن و اصلاح بین مردم قرار ندهید و برای انجام امور خیر با جهت و بی جهت قسم نخورید و الله متعال شنوای قسمهای شما و دانای به نیات شماست.

مستندات
وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ
گفته شده است که در مورد شخصی به نام عبدالله بن رواحه ی صحابی نازل شده است وقتی که قسم یاد کرد تا با دامادشان سخن نگوید و بین وی و خواهرش اصلاح نکند. (ابوسعود)
گفته اند در مورد حضرت ابوبکر نازل شده است وقتی که قسم خورد که بر شخصی از اقوام وی به نام مسطح انفاق نکند چراکه این شخص در حادثه ی افک زیاده روی کرده بود. (ابوسعود)
عرضه به معنی حاجز و مانع است و در اینصورت معنی آیه چنین میشود: الله متعال را مانعی برای امور نیک و خیر که قسم میخورید که آن را ترک کنید، قرار ندهید. (ابوسعود)
قسم به الله را مانعي براي ترك امور خير قرار ندهید. (مظهری)
عرضه به معنی هدف که معنی آیه میشود: الله متعال را هدفی برای قسم خوردن قرار ندهید طوری که زیاد قسم میخورید. (ابوسعود)
کسیکه زیاد قسم میخورد بر الله جرأت کرده است در نتیجه وی با تقوی و مورد اعتماد نخواهد بود و صلاحیت اصلاح بین مردم نخواهد بود. (ابوسعود)
رسول الله ص: قسم حانث شدن است یا پشیمانی. (مظهری) یعنی وقتی قسم میخوری باعث میشود قسمت را بشکنی و اگر نشکنی بر قسم خود پشیمان خواهی شد.
أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ
عطف بیان أیمان است یعنی الله متعال را مانعی برای نیکی کردنتان و تقوای خود و اصلاح بین مردم قرار ندهید. (ابوسعود)
اینگونه که قسم بر ترک این امور بخورید. (ابوسعود)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ
الله متعال شنونده ی قسمهای شماست. (ابوسعود)
عَلِيمٌ
داناست به نیات شما پس آنچه بر شما تکلیف شده است را انجام دهید. (ابوسعود)
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَٰكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ ﴿225﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال شما را به قسمی که از روی لغو خورده اید عذاب نمیدهد یعنی آنچه که شما فکر میکنید که آن حقیقت است و بر آن اساس قسم میخورید وبعد معلوم میشود که واقعیت خلاف آن بوده است بلکه عذاب خواهد داد آنچه که از روی قصد و به عمد قسم دروغ بر گذشته خورده اید. در اینجا فعل قلب مطرح است و آن به گذشته خواهد بود و آنچه از قسم که به آینده است در آیه ی 89 مایده بیا خواهد شد. و الله متعال آمرزنده است طوریکه بخاطر قسم لغو عذاب نمیدهد و بردبار است طوریکه بر عذاب کسی شتاب نمیکند.

مستندات
لَّا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ
لغو از کلام آنچه که از درجه ی اعتبار ساقط است. (ابوسعود)
و در قسم آنچه بدون عقد و قصد باشد. (ابوسعود)
قسم لغو اینکه شخصی به گمان اینکه راستگو است بر حادثه ای بدون قصد دروغ، قسم بخورد و بعد معلوم شود که واقعیت خلاف آن بوده است و در این نوع قسم کفاره و گناه نیست. (خازن)
یعنی الله متعال شما را به قسم لغو مواخذه نخواهد کرد و سرزنش نخواهد کرد. (خازن)
الله متعال شما را بخاطر قسم لغو مورد عذاب قرار نخواهد داد. (ابوسعود)
و گفته شده است: مواخذه نیست یعنی کفاره لازم نیست. (خازن)
مواخذه نخواهد کرد به قسم به گناه اگر کفارت دهید. (بحر العلوم)
وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ
لیکن شما را عذاب خواهد داد بخاطر قسم دروغی که از روی قصد انجام میدهید و آن قسم غموس باشد. (ابوسعود)
كسب قلب نه عقد قسم است و نه حانث شدن بلکه تعمد دروغ است. (ماتریدی)
بر اين اساس قسم به آنچه موجود است میباشد نه غیر موجود زیرا در اینجا وصف گناه آمده است و در آنچه قلب کسب نکرده گناهی نیست، پس لغو مربوط به ماضی و گذشته است که در لغو آن گناه نیست و در تعمد آن گناه است. (ماتریدی)
لیکن مواخذه خواهد کرد اگر عزم به عدم نیکی و عدم تقوی کنید. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ غَفُورٌ
الله آمرزش کننده است چراکه شما را بخاطر قسم لغو مواخذه نمیکند. (ابوسعود)
حَلِيمٌ
بردبار است چراکه برای عذاب شما تعجیل نمیکند. (ابوسعود)
با توجه به این جمله مواخذه به معنی عذاب دادن باید باشد چراکه کاربرد آمرزش و بردباری به عذاب متعلق است نه کفاره. (ابوسعود)
لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ ۖ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿226﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه قسم میخورند که با زن خود نزدیکی نداشته باشند و ایلاء میکنند، بر آنان است که چهار ماه این کار را ترک کنند، اگر در این مدت از قسم خود با نزدیکی کردن و در صورت عدم قدرت با کلام رجوع کنند، الله متعال آمرزنده ی گناه قصد ضرر به زن است و همینطور وقتی کفاره دهد گناه حانث شدن را آمرزنده است و مهربان است برای اینکه با ایلاء در صورت رجوع زنهای آنان را طلاق ندانست.

مستندات
لِّلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِن نِّسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ
براي كسانيكه قسم ميخورند که با زنان خود نزدیکی نداشته باشند پس برای آن بعد قسم چهار ماه فرصت است. (بحر العلوم)
قتاده: ایلاء طلاق اهل جاهلیت بوده است. (بغوی)
سعید بن مسیب: ایلاء از ضرار (ضرر رساندن) های اهل جاهلیت بود طوریکه مردی زن خود را دوست نمیداشت و دوست نداشت که این زن به ازدواج کس دیگر در بیاید پس قسم یاد میکرد که تا ابد با وی همخوابی نداشته باشد و معلق میگذاشت نه شوهر دار و نه بدون شوهر. (بغوی)
و در ابتدای اسلام نیز بر این منوال بود تا اینکه الله متعال برای این اشخاص مهلت تعیین کرد. (بغوی)
ابن عباس: بدون قسم ایلاء محسوب نمیشود. (الدر المنثور)
فَإِن فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
اگر قبل از کامل شدن چهار ماه، از قسم خود بازگشتند و با زنان خود نزدیکی داشتند و کفارت قسم دادند، زن وی از وی طلاق باین نمیشود.
فیء: رجوع از قسم خود با انجام نزدیکی با آن زن اگر بر نزدیکی قادر باشد و اگر عاجز باشد تا وقت توان، به قول بگوید: به وی فیء نمودم. (بغوی)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
پس در اینصورت الله متعال ایلاء کنندگان را میآمرزد آنچه را ممکن است قصد کرده باشند از ضرر رساندن به زن و این غالب حال ایلاء کنندگان است. (کشاف)
با فيء وی که همانند توبه ی وی است گناه حانث شدنش را با کفاره دادن وی میآمرزد. (ابوسعود)
رحيم است كه اجازه داد تا زن وی باقی بماند. (الفواتح الالهیه)
وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿227﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر مردان قصد طلاق کنند و در مدت ایلاء نزدیکی نکنند پس قطعا الله متعال از گفتگوی آنها در مدت ایلاء و آنچه در مدت رخ داده و در دل زمزمه کرده اند را الله متعال شنوای داناست پس باید که مواظب رفتار خود باشند.

مستندات
همچنانکه در مورد آیه ی 231 بقره بعد تمام شدن عدت میگوید زن را به نیکی نگه دارید یا به خوشی رها کنید و منظور این نیست که این رها کردن بعد تمام شدن عدت باشد بلکه با طلاق دادن حاصل میشود در اینجا نیز منظور همین است یعنی وقتی قصد طلاق داشتید و در مدت نزدیکی نکردید پس الله متعال شنوای داناست. (ماتریدی)
برای همین مجتهدین مذهب ما حنفیان بر این قول هستند که همینکه مدت بدون نزدیکی سپری شد، طلاق واقع میگردد و اين از هفت یا هشت صحابی روایت شده است از قبیل حضرات عمر و علی و ابن عباس و جابر و زید بن ثابت. (ماتریدی)
منظور وقتی اتمام مدت نزدیک شد و قصد طلاق کردید است. (ماتریدی)
امام اعظم: اگر قصد طلاق کنند به اینصورت که به عدم نزدیکی ادامه دهند و مدت تمام شود، طلاق واقع میگردد. (مظهری)
فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ
شنواست به آنچه در مدت ایلاء بین زوجین رد وبدل میشود و آنچه از مجادله رخ میدهد. (مظهری)
شنوای آنچه در دل میگذرد است. (مظهری)
شنوای ایلاء است که با گذشت وقت طلاق واقع میشود. (مظهری)
عَلِيمٌ
داناست به آنچه از ظلم در مدت ایلاء واقع میشود. (مظهری)
در این جمله وعید است برای ظالم. (مظهری)
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ ۚ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَٰلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا ۚ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿228﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

زنان مدخول بها یعنی زنانیکه با شوهران خود خلوت کرده اند، واجب است که خود را از ازدواج با دیگری سه حیض نگهدارند وبرای آنان کتمان آنچه الله متعال در رحمشان از حمل و حیض خلق کرده است، حلال نیست. اگر به الله و روز رستاخیز ایمان دارند پس از عقوبت کتمان بترسند و دوری کنند و شوهران این زنان که طلاق رجعی داده شده اند از دیگران در زمان عدت اولی به رجوع هستند البته اگر قصد شوهران از رجوع اصلاح بین خود باشد و قصد ضرر زدن به زن نداشته باشند و برای زنان حقوقی بر گردان شوهران ثابت است که بر طبق شرع و عرف است همچنانکه حقوقی بر گردن زنان برای شوهران ثابت است و شوهران حق و وظیفه ی بیشتری دارند. و الله متعال قادر بر انتقام است و بر کارهای وی تعالی هیچگونه اعتراضی نیست و قوانینش مشتمل بر حکمت و مصلحت بوده و احکام وی تعالی از صلاح و درستی خارج نیست.

مستندات
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ
مطلقات یعنی زنان طلاق داده شده که تمامی طلاقها از قبیل رجعی و باين و زنان حامله و زنانی که با شوهران خود خلوت کرده اند و زنانی را که با شوهرانشان خلوت نکرده اند را شامل میشود و همینطور زنان آزاد و کنیز نیز شامل میشود. (مظهری)
عدت کنیزان با سنت و اجماع از این آیه ی تخصیص داده شده است. (مظهری)
و عدت زن حامله با آیه ی ۴ سوره ی طلاق منسوخ شده است. (مظهری)
و عدت زن غیر مدخول بها یعنی زنیکه شوهرش با وی همخوابی و خلوت نکرده است با آیه ی 49 احزاب منسوخ شده است. (مظهری)
در این آيه جمله خبریه است که در معنی امر است یعنی امر به عدت نشستن است. (مظهری)
در این آیه زنان تشویق به انتظار کشیدن و صبر کردن شده اند هرچند که این صبر کردن از ازدواج بر خلاف هوای آنان باشد. (مظهری)
ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ
کلمه ی قرء که جمع آن قروء است از کلمه های اضداد است که معنی حیض و معنی پاکی میدهد. (مظهری)
از آنجا که طلاق شرعی در زمان طهر زن یعنی پاکی باید باشد پس قرء را به معنی حیض گرفته شود تا عدد سه کامل باشد چراکه اگر به طهر بگیریم و طهری که طلاق در آن واقع شده است را جزو عدت حساب کنیم عدت دو ماه و خورده ای خواهد شد و عدد سه یافت نخواهد شد و اگر طهر طلاق را حساب نکنیم و سه طهر جدا بخواهیم پس عدت سه طهر و بعض طهر خواهد شد که این بیشتر از سه میشود وباز معنی سه یافت نمیشود پس بر این اساس بر حیض گرفته میشود تا عدد سه بدون نقصان و زیادت حاصل گردد. (ما حصل تفسیر مظهری)
و منظور از قرء حيض بودن در این آیه قول حضرات عمر و علی و ابن عباس و ابن مسعود و ابوموسی میباشد. (جصاص)
در احادیث رسول الله ص نیز قرء به معنی حیض استعمال شده است از قبیل : الف: رسول الله ص: مستحاضه نمازش را کنار بگذارد در ایام اقراءش که منظور قطعا حیض است. ب: رسول الله ص به فاطمه بنت جحش فرمودند: زمانی که ایام قرءت شد پس نماز را کنار بگذار و وقتی قرءت تمام شد پس غسل کن و نماز بخوان بین این قرء و آن قرء. (جصاص)
باز از رسول الله ص: طلاق کنیز دو است و عدت وی نیز دو حیض است. در روایتی قرء وی دو حیض است. (جصاص)
وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ براي زنان حلال نیست که آنچه در شکم دارند را کتمان کنند یعنی حمل و حیض را. (بحر العلوم)
یعنی برای وی حلال نیست که وقتی حامله نیست بگوید من حامله ام و یا بگوید من در حالت حیض هستم درحالیکه چنین نیست. (بحر العلوم)
بعضي گفته اند که منظور فقط حمل است نه حیض چراکه در دوران جاهلیت زنان حاملگی خود را کتمان میکردند و فرزند را به غیر از پدر وی منسوب میکردند و این آیه تهدید از انجام اینکار است. (ماتریدی)
إِن كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
اگر به الله و روز آخر را باور دارند و قبول داشته باشند. (بحر العلوم)
اگر به الله و قیامت ایمان دارند پس بر کتمان جرات نورزند، چرا که کتمان با ایمان به الله و قیامت که مکان جزای اعمال است، منافات دارد. (ابوسعود)
وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَٰلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا
شوهران اين زنان اگر طلاق رجعی باشد،اولویت دارند به اینکه به این زنان رجوع کنند. (ابوسعود)
رجعی بودن از شوهران اینها نامیدن دانسته میشود. (ابوسعود)
در زمان عدت. (ابوسعود)
اولی هستند به نکاح در وقت عدت. (ماتریدی)
دلالتی در این آیه میباشد آن اینکه زنان حق منع از رجوع شوهران را ندارند و دیگر اینکه زنان را حق رجوع نیست. (ماتریدی)
اگر هدف شوهران از این رجوع اصلاح آنچه بین زن و شوهر رخ داده باشد و نه به قصد ضرر رساندن به زن و هدف از این قول تشویق به اصلاح است و دور کردن از اضرار است. (ابوسعود)
وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ
و برای زنان از حق و حقوق ثابت است بر گردن شوهرانشان همانند آنچه از حقوق که بر گردن زنان است برای شوهران به نیکی که رعایت آن حق و حقوق واجب است. (ابوسعود)
همچنانکه زنان خدمت میکنند پس بر مردان نیز کفاف نیاز آنان است. (ماتریدی)
همچنانکه حقوقی بر زنان برای مردان واجب است پس بر مردان نیز برای زنان حقوق ثابت است هرچند که این حقوق مختلف باشند. (ماتریدی)
بِالْمَعْرُوفِ
يعني به وجه شرعي و عرفي پس یکی از زوجین دیگری را برای وی نیست را تحمیل و تکلیف نکند. (نسفی)
وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ
و برای مردان بر گردن زنان زیادتی در حق ثابت است چراکه حق مردان در نفس زنان است و حق زنان در مهر و نفقه و ترک ضرر از وی . (ابوسعود)
یا منظور این است که مردان را مزیتی در فضیلت است چراکه آنان قوام و نگهبان زنان هستند. (ابوسعود)
و دیگر اینکه زن و شوهر در آنچه که هدف ازدواج است شریک هستند و مرد در خرجی دادن و مراعات زن مستقلا عمل میکند. (ابوسعود)
منظور طلاق دست مرد بودن است نه زن. (ماتریدی)
گفته اند: آنچه که خداوند برتری داده است از جهاد و ارث و مانند آن. (ماتریدی)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ
الله متعال بر انتقام گرفتن از کسی که با حکم وی مخالفت میکنند، قادر است. (ابوسعود)
به كارهايش اعتراضي نيست. (نسفی)
حَكِيمٌ
قوانین وی تعالی مشتمل بر حکمت و مصالح است. (ابوسعود)
به چیزی غیر نیک و درست حکم نمیکند. (نسفی)
الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ ۖ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ ۗ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا ۚ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿229﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

طلاق دادنی که در آن میتواند رجوع باشد، یک طلاق بعد دیگری است و بعد از این دو طلاق،‌برای شوهر دو راه میماند یکی اینکه قبل انقضای عدت رجوع کرده و بر طبق شرع به نیکی معاشرت کند و به نیکی رفتار کند و یا اینکه طلاق سوم را دهد و کار را تمام کند و یا با عدم رجوع، زن را رها کند و حقوقی اگر بر گردن وی برای زن مانده باشد را ادا کند. برای حکام حکم به پرداخت مبلغ و مال درمقابل طلاق،‌حلال نیست و شوهران نیز اگر قصد طلاق دارند گرفتن مال حلال نیست مگر اینکه زوجین از عدم رعایت حدود شرعی در قبال یکدیگر در هراس شوند که در اینصورت اگر ناسازگاری از طرف شوهر باشد، پس در گرفتن مال در قبال خلع حلال است البته مقدار مهریه را بگیرد نه بیشتر. و آنچه از احکام که بیان شد حدود و قوانین شرعی خداوند هستند پس با آن مخالفت نکنید و به آن عمل کنید و اگر کسی از حدود الهی تجاوز کند و طلاق سوم را بدهد و یا خلاف شرع انجام دهد پس وی به خود ظلم کرده و کار را برخود سخت نموده است.

مستندات
الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ
طلاق دادن رجعی دو بار است. (ابوسعود)
از رسول الله ص در مورد طلاق سوم پرسیدند و ایشان جواب دادند: او تسریح باحسان،‌طلاق سوم است. (ابوسعود)
طلاق رجعی بودن از آیه ی قبل که میگوید: بعولتهن احق بردهن، مفهوم است. (آلوسی)
از عروه صحابی: قبلا اینگونه بود که مرد وقتی طلاق میداد، قبل تمام شدن عدت رجوع میکرد و فرقی نداشت که هزار بار طلاق داده باشد و روزی مردی زنش را طلاق داد و وقتی مدت عدت به پایانش نزدیک شد، مرد رجوع کرد و بعد طلاقش داد و گفت: والله که تو در خانه راه ندهم و تا ابد راهت را نیز باز نگذارم و این آیه نازل شد. (آلوسی)
در کلمه ی مرتان بیان این مطلب است که حق طلاق این است که یکی یکی واقع شوند. (ابوسعود)
گفته شده است که منظور از مرتین عدد دو نبوده بلکه منظور تکرار طلاق است که معنی آن چنین میشود: طلاق شرعی این است که یکی یکی صورت گیرد نه اینکه دو و یا سه را یکباره صورت گیرد که این بدعت است. با توجه به این مساله پس فامساک الخ، بیان این مطلب است که وقتی طریقه ی طلاق را دانستید پس کار شما این است که یکی از این دو کار را انجام دهید نگهداشتن به نیکی و یا رها کردن. (ابوسعود)
فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ
و حکم بعد دو طلاق، نگاه داشتن زنان همراه حسن معاشرت و نیکی است و یا رها کردن با طلاق سوم. (ابوسعود)
اگر رجوع کرد پس باید که به نیکی نگهدارد و نفقه دهد و لباس بدهد و اذیت نکند و اگر رجوع نکرد پس باید که حق وی را ادا کرده و رهایش کند. (آلوسی)
یا با عدم رجعت در وقت عدت، رها کند. (ابوسعود)
خطاب به حکام نیز میتواند باشد چراکه آنان هستند که حکم به پرداخت مال میکنند. (آلوسی)
وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا
حلال نیست که در مقابل طلاق از زنان چیزی از مهری که به آنها داده اید، بگیرید. (ابوسعود)
وقتی گرفتن از مهر حلال نباشد غیر آن و اضافه بر آن گرفتن به طریق اولی درست نخواهد بود. (ابوسعود)
هرچند آنچه میخواهید بگیرید ناچیز باشد. (ابوسعود)
اگر ناسازگاری از طرف زن باشد گرفتن حلال است و اگر از طرف مرد باشد حلال نیست چراکه در آیه ی ۲۰ سوره ی نساء اتیتم احداهن قنطارا، گفته است. (بحر العلوم)
إِلَّا أَن يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ
مگر اینکه زوجین بترسند از اینکه واجبهای احکام زوجیه را رعایت نکنند. (ابوسعود)
فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ
پس ای حاکمان ترسیدید از اینکه بر زوجین احکام شرعی رعایت نشود، با دیدن نشانه های آن. (ابوسعود)
فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ
در اینصورت بر زوجه گناهی در پرداخت مبلغ و بر زوجین در این معامله،‌ نیست. (ابوسعود)
روایت شده است که زنی به نام جمیله دختر عبدالله بن سلول از شوهر خودش به نام ثابت بن قیس متنفر شده بود و پیش رسول الله ص آمد و عرض کرد: یا رسول الله ص، سر من و شوهرم را هیچ چیز نمیتواند در یکجا جمع کند و من نه به دین وی و نه به اخلاق وی ایرادی نمیبینم فقط من کافر شدن بعد اسلام را دوست ندارم من وی را نمیتوانم تحمل کنم و روزی بود که من چادر را بالا زدم و وی را دیدم و سیاهترین آدمها بود و کوتاه قدترین آنها و زشتترین آنها بود. حال من چکار کنم؟ این آیه نازل شد و وی باغی را که بعنوان مهریه گرفته بود را در مقابل خلع وی به شوهرش داد. (ابوسعود)
در روایتی آمده است: رسول الله ص به این زن گفت: آیا باغی را که بعنوان مهر گرفته ای را پس خواهی داد؟ زن گفت: آن را به همراه زیادت خواهم داد و رسول الله ص فرمودند: اضافی را خیر. (آلوسی)
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا
این احکام مذکوره حدود شرعی هستند پس از آن با ترک آن و مخالفت با آن، تجاوز نکنید. (ابوسعود)
گفته میشود: از دو طلاق تجاوز نکنید و به سه نرسانید. (بحر العلوم)
آنچه از نکاح و قسم و خلع و ایلاء و طلاق بیان شد، حدود الهی هستند. (نسفی)
وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
کسانیکه تعدی میکنند آنان همان افرادی هستند که به خود ظلم کرده اند، چراکه خود را در معرض عذاب الهی و خشم الله تعالی قرار داده اند. (ابوسعود)
با طلاق سوم دادن، تعدی کنند. (بحر العلوم)
آنان کسانی هستند که به خود ضرر رسانده و کار را بر خود سخت کرده اند. (بحر العلوم)
تکرار کلمه ی جلاله سه بار برای بیان این مطلب است که با ذکر الله از مخالفت با وی بترسند. (ابوسعود)
وعید بعد نهی برای مبالغه در تهدید است. (ابوسعود)
فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّىٰ تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ ۗ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ ۗ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿230﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر بعد دو طلاق، طلاق دیگری ایقاع کند، دیگر این زن برای وی حلال نیست تا وقتی که با کسی دیگر ازدواج کند و آمیزش داشته باشد. اگر شوهر دوم طلاق داد، برای زن و مرد قبلی در رجوع به هم گناهی نیست اگر گمان این داشته باشند که میتوانند حدود الهی را بین خود رعایت کنند. و این حدودی است که الله متعال برای قومی که میدانند، بیان کرده است. با توجه به احادیث از رسول الله ص و دیگر صحابه به قصد تحلیل نکاح کردن طبق اکثر اهل علم درست نبوده حتی ابن عمر گوید که در زمان رسول الله ص ما آن را زنا حساب میکردیم و قول امام اعظم در این مورد این است که با وجود ملعون بودن، تحلیل حاصل میشود و امام محمد گوید که نکاح دوم درست است ولی تحلیل حاصل نمیشود و با این نوع نکاح برای اولی حلال نمیگردد و امام ابویوسف گوید این همان صیغه خواهد بود که کلا این نکاح دوم درست نیست.

مستندات
فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ
اگر طلاق سوم را واقع کرد دیگر این زن برای وی حلال نیست تا وقتی که به نکاح مردی دیگر در بیاید و با وی همخوابی و آمیزش داشته باشد. (بحر العلوم)
معنی نکاح، آمیزش است و معنی عقد را از کلم هی زوج برداشت میشود. (ابوسعود)
شرط آمیزش در نکاح دوم به طریق سنت رسول الله ص ثابت است. (بحرا لعلوم)
از ابن عباس مردی به نام رفاعه قرظی زن خود را سه طلاقه کرد و آن زن به عقد عبدالرحمن بن زبیر در آمد و آن زن نزد رسول الله ص آمد و عرض کرد که رفاعه وی را طلاق قطعی (سه طلاق) کرده است و عبدالرحمن بن زبیر مرا عقد کرد و نزد وی نبودم مگر باندازه ی گرفتن یک طرف جامه. رسول الله ص فرمودند: آیا قصد برگشت به رفاعه را داری؟ زن گفت : بله همینطور است. رسول الله ص: این کار نمیشود مگر اینکه تو از عسل وی (شوهر دوم) بچشی و وی نیز از عسل تو بچشد. (بحر العلوم)
حكمت تشریع چنین حکمی، بر حذر داشتن از عجله در طلاق دادن و برگشت بعد طلاق سوم است. (ابوسعود)
در این آیه عقد را به زن نسبت داده است که بدین معنی است که برای نکاح، ولی شرط نیست. (آلوسی)
از رسول الله ص: آیا شما را از نر عاریتی خبر دهم که چه کسی است؟ گفتند: بلی یا رسول الله ص. فرمودند: وی همان محلل است که الله متعال محلل و محلل له را لعنت کرده است. (آلوسی)
بعضی گفته اند: این حدیث در مورد کسی است که تحلیل را کسب خود قرار داده است. (آلوسی)
رسول الله ص، خالکوبی کننده و کسی که برایش خالکوبی انجام دهند و کسیکه موی دیگران را به موی خود اضافه میکند و کسیکه از دیگری چنین درخواست میکنند و تحلیل کننده و کسیکه برایش تحلیل زن انجام میشود و ربا خوار و موکل ربا خوار را همه ی اینها را مورد لعنت قرار داده است. (ابن کثیر)
از رسول الله ص در مورد نکاح محلل پرسیدند. و ایشان جواب دادند: خیر مگر اینکه نکاحی از روی رغبت بوده و تاریکی در آن نباشد و در آن مسخره کردن کتاب الله نباشد و از عسل همدیگر بچشند. (ابن کثیر)
مردی نزد ابن عمر آمد و در مورد کسیکه زنش را سه طلاقه کرده بود و بعد به عقد برادر وی درآمده بود بدون اینکه مشاوره ای در بین باشد تا برای برادرش حلال کند. آیا برای اولی حلال شده است؟ ابن عمر جواب داد: خیر مگر اینکه نکاح از روی رغبت برای زندگی کردن باشد و ما (صحابه) در زمان رسول الله ص، این نوع نکاح را زنا حساب میکردیم. (ابن کثیر)
از حضرت عمر: اگر محلل و محلل له را پیش من بیاورند آنان را رجم خواهم کرد.(آلوسی)
از حضرت عثمان دو کس را که تحلیل انجام داده بودند را پیش ایشان آوردند و حضرت عثمان بین آن دو را جدا کردند و گفتند برو عقدی انجام بدید که از روی رغبت بوده بدون تاریکی باشد. (آلوسی)
در این آيه دلالتی است مبنی بر مکروه بودن طلاق سوم زیرا بعد این برای وی حلال نیست تا به نکاح کسی دیگر در بیاید و این از مواردی است که طبیعت سالم انسان از آن تنفر دارد.(ماتریدی)
فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يَتَرَاجَعَا إِن ظَنَّا أَن يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ
اگر یک یا دو طلاق داده باشد بر زن و شوهر گناهی نیست در اینکه رجوع کنند. (بحر العلوم)
گفته شده است: اگر شوهر دوم طلاق داد بر زن و شوهر قبلیش در برگشت کردن، گناهی نیست. (بحر العلوم)
اگر زن و مرد بدانند که احکام شرع را رعایت خواهند کرد. (بحر العلوم)
اگر بدانند که ازدواج دوباره با هم به صلاح آنان است. (بحر العلوم)
وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
اینها فرایض و امر و نهی الله متعال هستند که برای عالمان بیان میشود. (بحر العلوم)
علما مورد خطاب قرار گرفتند، چراکه جاهل هرچند که به وی گفته شود آن را حفظ نمیکند و رعایت نمیکند. (بحر العلوم)
در این آیه تشویق به عمل است. (آلوسی)
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ۚ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا ۚ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ۚ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا ۚ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿231﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و زمانيكه زنان خود را طلاق داديد؛ يك يا دو؛ پس به انقضاي عدت نزديك شد، در اين زمان به زنان رجوع كنيد البته رجوع براي اصلاح و همراه با رعايت حق وحقوق زن و يا از روي نيكي و جوانمردي واگذاريد تا عدت تمام شود و از عقد شما رها شود. و براي ضرر رساندن با طولاني كردن عدت زن، رجوع نكنيد و بگذاريد عدتش تمام شود و پي زندگي خود برود و آيات قرآن و احكام آن را از جمله ي آن طلاق است، با عمل نكردن به آن به سخره نگيريد و فكر نكنيد كه اين احكام براي بازي نازل شده اند، فكر نكنيد كه احكام الهي من جمله طلاق ، بازي پذير و شوخي پذير است. نعمتهاي الهي كه به شما ارزاني شد است از قبيل زن و شوهر بودن و زندگي مشترك داشتن و اسلام و احكام از روي حكمت و قرآن و سنت، را به ياد آوريد و با عمل به آن، سپاسگذار باشيد. همه ي اينها براي موعظه ي شماست. از نافرماني و به سخره گرفتن و عمل نكردن به احكام الهي بترسيد كه قطعا الله متعال بر اعمال شما و درون شما و همه چيز آگاه است و بر آن اساس حسابرسي خواهد نمود.

مستندات
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ
وقتي وقت عدت زنان تمام شد، با گذشت سه حيض، به جز غسل كردن و قبل اتمام عدت، پس شوهر، زن را با رجوع به زن ، به نيكي، زن را نگهدارد و يا اينكه رجوع نكرده و بگذارد عدت تمام شود. (بحر العلوم)
وقتي به آخرش رسيد. (ابوسعود)
وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِّتَعْتَدُوا
ضرار به زن به اين صورت است كه وقتي بعد طلاق ميگذارد تا سه حيض تمام شود و قبل غسل، بدون قصد نگهداشتن زن، به وي رجوع ميكند و بعد طلاقش ميدهد تا عدت بر زن طولاني شود. (بحر العلوم)
قصد شما از رجوع ضرر زدن به زن نباشد. (ابوسعود)
براي ضرر زدن به زن، وظلم به وي نگه نداريد. (بحر العلوم)
مراجعه به قصد ضرر زدن و طولاني كردن عدت، در نتيجه مجبور كردن زن به فديه دادن، نكنيد. (المنير زحيلي)
وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ
كسيكه چنين ظلمي ميكند به خودش ظلم كرده است. (بحر العلوم)
با ارتكاب اين ضرر به خودش ظلم كرده است. (بحر العلوم)
يعني خودش را در معرض عذاب قرار داده است. (بحر العلوم)
انجام آنچه كه الله متعال ظلم كرده است، خود را در معرض عذاب قرار دادن است. (بحر العلوم)
اصل ظلم اين است كه شيي را در غير موضع خود قرار داده شود. (بحر العلوم)
در دنيا نيز به خود ظلم كرده است چراكه باب شر و دشمني را باز كرده است. (زحيلي المنير)
وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا
قرآن را بازيچه قرار ندهيد. (بحر العلوم)
گفته ميشود كه طلاق ميدادند وبعد آن را طلاق حساب نكرده و آن را بازي حساب ميكردند. (بحر العلوم)
در عمل به قرآن جدي باشيد و حقوق آن را رعايت كنيد والا بدين معنا خواهد بود كه شما قرآن را به سخره گرفته باشيد. (ابوسعود)
گفته اند كه در گذشته مرد زنش را طلاق ميداد يا آزاد ميكرد و بعد ميگفت از روي بازي بود يعني شوخي بود پس اين آيه نازل گشت و از آن منع شد. (ابوسعود)
رسول الله ص فرمودند: سه چيز است كه جدي آن جدي و شوخي آن نيز جدي است؛ نكاح و طلاق و عتاق. (ابوسعود)
رسول الله ص: كسيكه از روي بازي طلاق دهد، طلاق وي واقع است و كسيكه از روي بازي آزاد كند، آزادي وي معتبر است. (المنيز زحيلي)
فكر نكنيد كه اين احكام شوخي هستند. (راغب)
وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ
به ياد آريد نعمت الهي را كه شما را هدايت كرد به آنچه كه سعادت دنيوي و ديني شما در آن است. يعني با شكر گذاري اداي حق و حقوق آن، آن را برپا داريد. (ابوسعود)
با اسلام آوردن، نعمت الهي را حفظ كنيد. (بحر العلوم)
آنچه كه در قرآن از موعظه و حكمت بر شما نازل ميشود را حفظ كنيد. (بحر العلوم)
آنچه كه نازل شده است از قرآن و سنت. (ابوسعود)
آنچه نازل شده است از قرآن كه مشتمل بر موعظه و حكمت است. (ابوسعود)
منظور از كتاب امر و نهي و منظور از حكمه، حلال و حرام است. (ابن عباس)
يَعِظُكُم بِهِ
شما را از ضرر زدن، نهي ميكند. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
در ضرر زدن از الله متعال بترسيد. (بحر العلوم)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [
به اعمال شما داناست و بر اين اساس جزا ميدهد. (بحر العلوم)
الله متعال بر تمام آنچه انجام ميدهيد وترك ميكنيد آگاه است پس به انواع عذاب ، مورد مواخده قرار خواهد داد. (ابوسعود)
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ۗ ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۗ ذَٰلِكُمْ أَزْكَىٰ لَكُمْ وَأَطْهَرُ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿232﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی که شما زنان را طلاق دادید و عدت آنها تمام شد و این طلاق یک یا دو بوده و به سه نرسیده بود، در اینصورت شما اولیای زنان از اینکه این زنان به شوهران قبلی خود برگردند منع نکنید اگر در این برگشت با رضایت طرفین بر اساس شرع و عرف باشد و مهر مثل و احکام دیگر رعایت شود، این احکام موعظه و یادآوری است برای کسانیکه به الله و قیامت باور دارند و این اجازه دادن و عدم منع ، پاکتر است از اینکه در شک بیافتید و بهتر است و الله متعال این را میداند و شما نمیدانید که در صورت منع چه عذابی برای شما خواهد بود.

مستندات
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ
وقتي عدت زنان تمام شد. (نسفی)
در اینجا منظور بعد عدت است چراکه در ادامه، بحث نکاح آمده است و در اولی نزدیک تمام شدن بود چراکه در آنجا بحث رجعت مطرح شد. (نسفی)
فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ
پس زنان را از اینکه به نکاح شوهرشان در بیایند، منع نکنید. (نسفی)
آن شوهرانی که زنان به آن رغبت داشته و مردان صلاحیت داشته باشند. (نسفی)
اصل معني عضل، تنگی شدید و سختی است. (مظهری)
خطاب به شوهرانی است که از روی ظلم به زنان ، بعد انقضای عدت زنان سابق خود را از اینکه به ازدواج کسی دربیایند، منع کردند. (نسفی)
در اینجا ازواج گفتن به اعتبار آنچه در آینده خواهد شد میباشد. (نسفی)
یا خطاب به اولیای زنان است که از اینکه زنان به شوهر اول خودشان برگردند منع میکردند پس ازواج گفتن در اینجا به اعتبار گذشته است. (نسفی)
در مورد شخصی به نام معقل بن یسار نازل شد که وی خواهر خود را از بازگشت به شوهر اولش بعد طلاق منع کرده بود. (نسفی)
خطاب به کل مردم است یعنی بین شما وقتی زنان راضی باشند و مردان صلاحیت داشته باشند از عقد نکاح منع نکنید. (نسفی)
إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُم بِالْمَعْرُوفِ
و این برای وقتی است که خواستگاران و زنان بر اساس آنچه شرع و مروت مورد پسند است، به رضایت رسیده باشند. (نسفی)
وقتی که بر اساس مهر مثل و کفو بودن باشد زیرا در صورت کمتر بودن مهر از مهر مثل و یا کفو نبودن، اولیاء زن حق اعتراض دارند. (نسفی)
ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَن كَانَ مِنكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
موعظه برای این اشخاص جواب میدهد. (نسفی)
این امر است برای کسانیکه به الله و قیامت ایمان دارند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكُمْ أَزْكَىٰ لَكُمْ وَأَطْهَرُ
ترک منع و ترک ضرر زدن، پاکی است برای شما از پلیدی گناه. (نسفی)
این ترک برای شما بهتر و خوشتر است. (نسفی)
به خير شماست و پاکتر از شک است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ
الله متعال میداند که چه پاکی دراین امر است. (نسفی)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
و شما آن را نمیدانید. (نسفی)
الله متعال میداند که این دو یکدیگر را دوست دارند و شما آن را نمیدانید. (بحر العلوم)
الله متعال ميداند که خیر در وفا و عدالت است و شما نمیدانید که در صورت جدایی افکندن چه عذاب و عقوبتی برای شماست. (بحر العلوم)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود