0%
بازگشت
↻بچرخانید
بسم الله الرحمن الرحیم
سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا ۚ قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿142﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی امر تغییر قبله به کعبه وارد شود، زود است که جاهلان به دین حقیقی بگویند که چه چیزی باعث این عمل شده است و بعضی چنین پندارند که قصد رجوع به دین قوم خود را دارد، ولی باید بدانند که هیچ مکانی نمیتواند قبله گرفته شود چون به خودی خود استحقاق آن را ندارند بلکه این الله است که صاحب مشرق و مغرب یعنی تمام اماکن است و هرجا را خواهد قبله قرار میدهد و هرکس را که الله خواهد به دین درست که قبله اش، قبله ی ابراهیمی است، ارشاد میکند.

مستندات
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ:
منظور نادانان هستند که یهود و منافقان هستند. (بحر العلوم)
گفته شده است که منظور اهل مکه هستند. (بحر العلوم)
یهود و منافقان و اهل مکه بر تغییر قبله طعن کردند. (ثعلبی)
سفه خفتی و سبی در نفس است که عقل وی در امور دنیوی و دینی، ناقص است و سفه کسی که کفر میورزد از سفیه در امور دنیوی، بیشتر است برای همین تفاسیر سفهاء این آیه را یهود و منافقان دانسته اند. (خازن)
مَا وَلَّاهُمْ؟ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا:
یعنی چه چیزی که آنان را از قبله ای که بر آن بوده اند، منصرف کرده است.(بحر العلوم)
یعنی قبله ای که قبلا بر آن نماز خوانده اند. (بحر العلوم)
قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ:
انصار یعنی مسلمانان اهل مدینه، قبل قدوم رسول الله ص به مدینه، رو به بیت المقدس نماز میگذاردند و رسول الله ص نیز بعد قدومشان، تا هجده ماه یا هفده ماه رو به بیت المقدس نماز میگذاردند و بعد مامور به رو کردن به سوی کعبه شدند و اهل مکه گفتند حالا که رو به کعبه کرد عن قریب به دین ما بر خواهد گشت که این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
یعنی رو به بیت المقدس نماز گذاشتن و رو به کعبه کردن، هر دو به امر الله بوده است. (بحر العلوم)
یعنی مشرق و مغرب و ما بین آن دو برای الله است و هیچ یک از طرفین استحقاق قبله شدن را ندارند مگر اینکه الله امر کند که آن قبله باشد. (خازن)
يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ:
الله هرکس را که بخواهد به دینی که الله راضی میشود، هدایت میکند. (بحر العلوم)
از ابی عالیه ریاحی: مسجد صالح نبی را دیدم که قبله اش رو به کعبه بود و اینکه موسی از صخره(مکانی در بیت المقدس) رو به کعبه نماز میخوانده است و کعبه قبله ی تمامی انبیاء بوده است.(بحر العلوم)
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا ۗ وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ ۚ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ ۗ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ ﴿143﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همچنانکه که شما را به راه راست هدایت کردیم و قبله ی شما را برترین قبله ها قرار دادیم، خود شما را نیز امتی عادل و راستگو میانه، قرار دادیم تا برای مردم گواه باشید و آن در آخرت خواهد بود که وقتی انبیاء اعلام میدارند که رسالت خود را ادا کرده اند و کفار انکار کنند، این امت محمدی است که به درست بودن قول انبیاء شهادت دهند و این از آنجا نشأت میگیرد که امت محمدی دین اسلام که همان دین انبیاء است را اختیار کرده و تحریف نکرده اند پس دین درست را بیان خواهند نمود و رسول الله ص نیز بر راستگو بودن و عادل بودن امت خود شهادت خواهد داد. و قبله ی شما را کعبه قرار دادیم تا بدینوسیله مسلمان واقعی شناخته شود چون کسی که ایمان وی حقیقی باشد با امر رسول الله کار دارد نه اینکه به کدام سو، امر میکند و در مساله تغییر قبله عده ای مرتد شدند. و این مساله ی بزرگی است که شبهاتی مطرح خواهد کرد و کسانی را که الله توفیق هدایت داده است، به راحتی قبول خواهند نمود. و الله تعالی ایمان شما را که قبل از امر تغییر قبله، داشته اید را باطل نخواهد کرد یعنی قبلا معتقد بودید که قبله ی شما بیت المقدس است و به آن سو نماز میخواندید حال که قبله تغییر کرد آن ایمان و نماز شما باطل نخواهد شد. و بدانید الله تعالی برای شما مهربان و دل رحم است.

مستندات
در مورد سبب نزول آیه چنین گفته اند که وقتی مسلمانان به کعبه رو کردند یهود به معاذ بن جبل چنین گفتند که محمد قبله ی ما را بخاطر حسادت به ما ترک کرده است و قبله ی ما قبله ی انبیاء است و محمد نیک میداند که ما عادل ترین مردم هستیم پس معاذ جواب داد: بلکه ما بر حق هستیم و ما بر عدل هستیم و این آیه نازل شد. (خازن)
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا:
همچنین شما را امت وسط قرار دادیم در اینکه این جمله به چه جمله ای عطف شده است چند قول مطرح شده است:
1-معطوف بجای جمله ی ولقد اصطفيناه في الدنيا که در حق حضرت ابراهیم بیان شده بود، است. (خازن)
2-معطوف است بجای يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ یعنی همچنانکه شما را هدایت کردیم و قبله ی شما را میان مشرق و مغرب قرار دادیم، شما را امت عادل و نیک قرار داده ایم(خازن)
یعنی همچنانکه شما را به اسلام و کعبه هدایت کردیم، شما را امتی عدل گرداندیم تا برای مردم گواه باشید. (بحر العلوم)
امت وسط منظور امت معتدل و میانه بین غلو و کمکاری است زیرا هر دوی اینها در دین مذموم است غلو مثل غلو مسیحیان در حق حضرت عیسی و تقصیر مثل کمکاری یهود و تبدیل و تحریف دینشان است. (خازن)
امتی میانه هستند که مثل مسیحیان غلو نکردند که انان عیسی را اله دانستند و مثل یهود کمکاری نکردند که آنان حضرت مریم را زناکار و عیسی را ولد زنا نامیدند. (نسفی)
از رسول الله ص: این امت (امت محمدی)از میان هفتاد امت، آخرین آنها است و نیکترین و محترم ترین نزد الله تعالی است. (خازن)
لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ:
یعنی در روز قیامت، این امت بر تبلیغ و رساندن پیام پیامبران، گواه خواهند بود. (خازن)
گفته شده است: امت بر علیه هرکسی که از حق خارج شود، شاهد است. (خازن)
منظور از مردم، انبیاء هستند یعنی برای انبیاء گواهی دهند. (بحر العلوم)
وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً:
و محمد رسول الله ص بر شما عدل است و تزکیه کننده ی شماست. (خازن)
با شهادت برای شما. (بحر العلوم)
تزکیه کننده کسی که عدالت شاهد را تحقیق کند.
و گواهی به این طریق است که تمامی انسانها را در یک مکان در روز قیامت جمع کرده میشود و به کفار گفته میشود که آیا ترساننده از عذاب آخرت بر شما نیامده است؟ و کفار جواب دهند: خیر برای ما کسی نیامده است و الله تعالی از انبیاء در مورد تبلیغ رسالت سوال کند و انبیاء جواب دهند که کفار دروغ میگویند و در این وقت الله تعالی از آنان یعنی انبیاء گواه بر گفته ی آنان درخواست میکند و این درحالی است که الله بهتر از هرکسی میداند که چه کسی درست میگوید ولی برای اتمام حجت بر علیه کفار این درخواست را دارد و انبیاء جواب دهند که امت محمد شاهدان ما هستند و امت محمدی را آورده میشود و آنان بر حقانیت انبیاء شهادت دهند و کفار گویند که اینان چگونه میدانند در حالیکه بعد ما امده اند؟ و این سوال را از امت محمدی پرسیده میشود و آنان جواب دهند که برای ما پیامبر فرستاده ای و بر وی کتاب نازل کردی و در آن کتاب از تبلیغ انبیاء گذشته آمده است و تو ای الله در گفته ی خود صادق هستی و بعد محمد رسول الله ص را آورده میشود و از عدالت امتش پرسیده میشود و ایشان تزکیه کنند و به صادق بودن آنان گواهی دهد. (خازن)
وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا:
قبله ی قبلی تو را منسوخ نکردیم مگر اینکه...(خازن)
تو را از قبله ی قبلی منصرف نکردیم مگر ...(خازن)
کعبه را برای تو قبله قرار ندادیم مگر ... (خازن)
ما قبله ای را که تو دوست داشتی، قبله قرار ندادیم مگر برای ....(نسفی)
إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ:
مگر برای دانستن که به معنی دیدن است یعنی مگر برای دانستن کسانیکه ...(خازن)
مگر برای امتحان و آشکار کردن... (بحر العلوم)
مگر برای دیدن کسانیکه... (خازن)
منظور از دانستن این است که عمل آنان را برای مشخص کردن این است که چه کسی مستحق عذاب و چه کسی مستحق ثواب است. (خازن)
مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ:
کسانیکه از رسول الله ص اطاعت میکنند و کسانیکه به کفر برمیگردند. (خازن)
در حدیث آمده است که وقتی قبله به کعبه تغییر یافت، عده ای مرتد شدند و به یهودیت برگشتند و گفتند که محمد به دین پدران خود بازگشته است. (خازن)
وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ:
و همانا تغییر قبله امری سخت و دشوار است مگر بر کسانیکه در ایمان خود صادق بوده اند.(خازن)
مگر برای کسانیکه قلبهای آنان را بر اسلام حفظ کرد و به نعمت تبعیت از محمد، اکرام نمود. (بحر العلوم)
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ:
الله تعالی نماز شما را که قبلا به بیت المقدس خوانده اید را ضایع نخواهد کرد. (خازن)
ایمان شما را ضایع نکرد چون قبله ی شما تغییر کرده است و ایمان شما را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
ایمان شما را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
سبب تسمیه ی نماز(صلاة) به ایمان از این جهت است که نماز بر اهل ایمان واجب است و دیگر اینکه از اهل ایمان قبول کرده میشود و دیگر اینکه ادای آن در روز جمعه نشانه ی ایمان است. (نسفی)
از ضحاک: تصدیق شما هردو قبله را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
یهود به مسلمانان گفتند که اگر قبله ی کنونی شما درست است پس آن نمازهایی را که رو به بیت المقدس خوانده اید چه میشود و اگر آن حق بود پس این گمراهی است و اگر این حق است آن گمراهی است و دیگر اینکه آنانکه نماز خود را رو به بیت المقدس خواندند و مردند حکمشان چیست و مسلمانان از رسول الله ص استفتاء کردند و این آیه نازل شد. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ:
یعنی اجر شما را تباه نخواهد کرد. (خازن)
رأفت از رحمت خاصتر و نرمتر است و گفته اند که رأفت از رحمت شدیدتر است و گفته اند که رأفت همان رحمت است و در مورد فرق رأفت و رحمت گفته اند که رأفت نوع خاصی از رحمت است که در آن مبالغه شده است و آن دفع مکروه و برداشتن ضرر است ولی رحمت اسمی است که این رأفت نیز در آن داخل است و دیگر فضل ها را نیز از انواع نعمتها شامل است. (خازن)
به این معنا که پاداش آنان ضایع نخواهد شد و تکرار رحیم بودن برای این است که انواع رحمتها را شامل شود. (خازن)
برای مومنان مهربان است که ایمان آنان را ضایع نکرد و آنان را قبول کرده است. (بحر العلوم)
قَدْ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ ۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا ۚ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ۗ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ ﴿144﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا میبینیم که رو به آسمان میکنی و ما تو را به سوی قبله ای که خود به آن راضی شوی، امر به رو کردن خواهیم نمود پس در نماز رو به مسجد الحرام کن و هرکس در هر مکانی که باشد نیز رو به آن کند و اهل کتاب نیک میدانند که این امر، امری به حق است و الله تعالی ازکردار شما ای مومنان و از کردار کفار غافل نیست و هرکس را با توجه به عمل وی پاداش و سزا خواهد داد.

مستندات
{قَدْ نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السماء}
همانا دیده ایم که رویت را و چشمت را به آسمان میدوزی. (نسفی)
از ابن عباس: اولین منسوخ از قرآن، امر قبله بوده است. (ابن کثیر)
رسول الله ص توقع داشتند که امر به رو کردن به قبله شود، چون قبله ی ابراهیم بود و مخالف یهود بود و دیگر اینکه با این عمل عرب به ایمان آوردن ترغیب میشدند چراکه کعبه فخر آنان بود و محل زیارت و طواف آنان بود. (نسفی)
روایت شده است که رسول الله ص به جبرئیل فرمودند: دوست دارم که بجای رو کردن به قبله ی یهود، روی به جهتی دیگر کنم و منظورشان کعبه بوده است، جبرئیل گفت: من نیز مثل تو بنده ای بیش نیستم و از دست من کاری ساخته نیست پس از پرودگارت، بخواه و رسول الله ص همیشه چشم به آسمان داشتند تا اینکه این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
در سبب دوست داشتن توجه به کعبه و سبب رویگردانی از بیت المقدس چند قول ذکر شده است:
1-یهود در مورد رسول الله ص میگفتند که وی از قبله ی تبعیت میکند و در دین با ما مخالفت میکند. (طبری)
2-بخاطر این بود که کعبه ی قبله ی ابراهیم بود و رسول الله ص آنرا دوست میداشت. (طبری)
{فَلَنُوَلِّيَنَّكَ}
همانا تو را بر این امر قادر خواهیم ساخت و این قبله را به تو عطا خواهیم نمود. (نسفی)
{قِبْلَةً تَرْضَاهَا}
به قبله ای که تو دوست میداری و به آن میل داری بخاطر اغراض درستی که داری که با مشیت الهی و حکمت وی موافق آمده است. (نسفی)
{فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام}:
پس رویت را به سوی و به طرف مسجد الحرام بگردان، و اینکه جهت مسجد الحرام گفته شد چون توجه به عین قبله برای کسیکه از قبله دور است، مشکل است. (نسفی)
و همین ذکر مسجد الحرام بجای کعبه دلیل بر این است واجب رو کردن به قبله جهت آن است نه خود آن. (نسفی)
از ابن عباس از رسول الله ص: ما بین مشرق و مغرب برای اهل مسجد، قبله است و برای اهل حرم خود مسجد الحرام و برای برای اهل زمین یعنی دیگر نواحی، حرم قبله است. (ابن کثیر)
وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ:
ای مومنان در هرکجای زمین که باشید، رو به طرف مسجد الحرام کنید. (طبری)
وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ:
همانا اهل کتاب نیک میدانند که کعبه را قبله گرفتن حق است و آن قبله ی ابراهیم است. (بحر العلوم)
یعنی علمای یهودی و مسیحی نیک میدانند.(طبری)
منظور فقط یهود هستند. (طبری)
زیرا در بشارت انبیاء گذشته آمده بود که رسول الله ص رو به دو قبله نماز خواهد گذاشت. (نسفی)
وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ:
و الله تعالی از آنچه انجام میدهند یعنی انکار کعبه، غافل نیست. (بحر العلوم)
ای مومنان الله تعالی از آنچه انجام داده اید غافل نیست و یادش هست که اول رو به بیت المقدس نماز گذاردید و الان رو به کعبه میکنید و آن را برای شما ذخیره کرده است. (طبری)
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ ۚ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ ۚ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ ۚ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ۙ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ ﴿145﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای رسول الله ص اگر هر برهان و معجزه ای بیاوری که کعبه قبله ی حق است، از تو تبعیت نخواهند کرد زیرا آنان با مطرح کردن شبهه و سوال دنبال یافتن حق نیستند بلکه قصد گمراه کردن تو را دارند و تو نیز هرگز از قبله ی خود دست بر نمیداری و این قبله دیگر حکم محکم است که نسخی در آن نیست و دیگر اینکه یهود و نصاری از قبله ی یکدیگر تبعیت نمیکنند پس طمع نداشته باش که آنان از تو تبعیت کنند و بر فرض محال اگر از خواهشهای آنان تبعیت کنی، قطعا از ظالمان خواهی بود چه برسد به امت تو که درجه ی پیامبری ندارند.

مستندات
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ:
یعنی برای یهود و مسیحیان هر معجزه ای نشان دهی... (خازن)
گفته شده است: هر حجتی بیاوری باز...(خازن)
زیرا یهود به رسول الله ص گفتند که نشانه ای بر گفته ات بیاور و این آیه نازل شد. (نسفی)
زیرا آنان بر اثر شبهه قبله ی تو را ترک نکرده اند تا با حجت برگردند بلکه آنان از روی کبر وعناد، با تو مخالفت میکنند. (بیضاوی)
ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ:
یعنی به کعبه رو نخواهند کرد. (خازن)
به سوی قبله ی تو نماز نخواهند گذارد. (بحر العلوم)
وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ:
یعنی یهود رو به بیت المقدس میخوانند و مسیحیان رو به مشرق و تو رو به کعبه میخوانی پس چگونه بین شما اتحاد برقرار شود در حالیکه جهت قبله های شما متفاوت است. (خازن)
این برای قطع طمع یهود بود که امیدوار بودند که رسول الله ص به قبله ی آنان برگردد. (ثعلبی)
وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ:
و یهود و مسیحیان نیز از قبله ی یکدیگر تبعیت نخواهند کرد. (خازن)
یعنی وقتی آنان بین به قبله ی یکدیگر رو نمیکنند پس چگونه انتظار داری به قبله ی تو رو کنند. (بحر العلوم)
وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ:
اگر تو از مراد و رضای آنان تبعیت کنی و به قبله ی آنان رجوع کنی بعد از اینکه برای تو علم امر قبله آمد،... (خازن)
بر سبیل فرض یعنی فرضا اگر چنین کاری از تو سر بزند.(بیضاوی)
گفته شده است بعد اینکه باقی ماندن یهود و مسیحیان بر باطل و از حق روی گردانی آنان، علم حاصل کردی... (خازن)
إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ:
همانا تو اگر چنین کنی از زمره ی کسانی خواهی بود که به خود ظلم کرده اند و خطاب رسول الله ص بر سبیل موعظه و یادآوری است.(خازن)
هرچند خطاب به رسول الله ص است ولی منظور امت ایشان میباشند. (خازن)
تو نیز همانند آنان خواهی بود. (ثعلبی)
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ ۖ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿146﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنان را که کتاب آسمانی داده شده است، حضرت محمد ص را به پیامبری میشناسند همچنانکه پسران خود را میشناسند و گروهی از آنان از روی عناد و تکبر، حق را کتمان میکنند در حالیکه میدانند امر محمد، حق است.

مستندات
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ:
صفت از ظالمین است یعنی اهل کتاب، محمد را میشناسند. (نسفی)
منظور از اهل کتاب، علمای آنان است. (بیضاوی)
منظور مومنان اهل کتاب میباشد. (بغوی)
و یا قرآن را میشناسند، یا امر تغییر قبله را میشناسند. (نسفی)
قول اول با ادامه ی آیه همخوانی بیشتری دارد. (نسفی)
يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ:
عبدالله بن سلام (عالم یهودی که مسلمان شد)گفت: من ایشان را بهتر از فرزندم میشناسم و حضرت عمر گفت: چرا این را میگویی؟ و عبدالله بن سلام جواب داد: من از اول شکی نداشتم که وی (محمد) نبی است ولی در مورد فرزند خودم تا این حد مطمئن نیستم چون شاید که مادرش خیانت کرده باشد و در این هنگام حضرت عمر سر عبدالله بن سلام را بوسید. (نسفی)
وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ:
گروهی از آنان یعنی کسانی که ایمان نیاوردند، از روی حسادت و گردنکشی، حق را کتمان میکنند، در حالیکه میدانند زیرا الله تعالی در کتاب آنان این مساله را بیان کرده بود. (نسفی)
حق یعنی صفات رسول الله ص است که در کتبشان بیان شده است و امر کعبه است. (بغوی)
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ﴿147﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

امر تو امری حق است که از نزد الله است پس تو ای محمد از شک کنندگان در آن نباش و منظور از خطاب رسول الله ص به عدم تشکیک، برای این است که غیر ایشان بطریق اولی نباید شک داشته باشند.

مستندات
الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ:
یعنی رو کردن به کعبه بعنوان قبله حقی است از طرف پروردگارت نه آنچه یهود ادعا میکنند.(قرطبی)
از حضرت علی نصب حق روایت شده است یعنی الحق مفعول یعلمون در آیه ی قبل است (قرطبی)پس چنین معنی میدهد: در حالیکه آنان میدانند که حقی است از طرف پروردگارت.
آن حقی که صلاحیت تبعیت دارد همین است و از نزد الله است. (زهرة التفاسیر)
فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ:
پس از شک کنندگان مباش و منظور خطاب به امت محمد ص است. (قرطبی)
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا ۖ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ ۚ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿148﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای هر قومی جهتی برای روکردن هست چه جهت بعنوان قبله و چه جهت بعنوان شریعت و چه غیر آن پس آنچه باید توجه داشت این است که در پیشی گرفتن به سوی خوبیها است که باید مسابقه داد و آن با شریعت اسلام که آخرین آن شریعت محمدی است حاصل خواهد شد. الله تعالی بر جمع شما چه دوست و چه دشمن قادر است.

مستندات
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ:
برای هر اهل دینی، قبله ای هست که به سوی آن رو میکنند. (خازن)
گفته شده است: هر قومی به نوعی رو به قبله میکنند و هیئت و حالت مخصوص خود را دارند. (خازن)
و یا اینکه منظور برای همه ی مومنان جهتی برای رو کردن به سوی کعبه وجود دارد. (خازن)
و گفته شده است که هر قومی را شریعت و منهجی هست، زیرا شریعت برای مصالح مردم است و برای همین است که در هر دوره ی زمانی متفاوت با دیگر دوره ها است. (نسفی)
هُوَ مُوَلِّيهَا:
که به سوی آن رو میکند.(نسفی)
گفته شده است: آن را اختیار میکند. (نسفی)
و گفته اند که الله آنها را به رو کردن به آن قبله، وامیدارد. (نسفی)
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ:
پس بشتابید به سوی عبادات و به سوی قبول اوامر. (نسفی)
برای همه دین و شرعی است و آن دین الله است که دین محمد است که الله به آن میخواند، از تبعیت کند کسی که تبعیت میکند و دوری میکند آنکس که دوری پیشه کند. (ابن عطیه)
این آیه را دلیل گرفته میشود مبنی براینکه تعجیل طاعات بهتر از تاخیر آن است مادامیکه دلیل بر بهتر بودن تاخیر نباشد. (احکام القرآن جصاص)
و دیگر اینکه اصل در امر تعجیل است مگر اینکه دلیلی بر جواز تاخیر باشد. (احکام القرآن جصاص)
أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا:
هرکجا که باشید ای مسلمانان و ای اهل کتاب الله تعالی شما را در روز قیامت جمع خواهد کرد و این وعده ی پاداش است برای اهل طاعت و وعید عذاب است برای اهل معصیت. (نسفی)
از هر سوی که رو به کعبه نماز بگذارید الله تعالی چنان جمع خواهد کرد که انگار همه به یک سمت نماز گذارده اید، گویا که همه در مسجد الحرام حاضر شده و نماز میگذارید.(نسفی)
إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ:
همانا الله تعالی بر زنده کردن بعد مرگ و پاداش نیک دادن به نیکوکار و عذاب بدکار قادر است. (نسفی)
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۖ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿149﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

به هرکجا که بروید رو به قبله نماز بگذار و این امر از پروردگارت است و الله از اعمال شما غافل نیست و بر طبق اعمالتان پاداش خواهد داد.

مستندات
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ:
هرکجا که باشی، رو به مسجد الحرام کن. (بحر العلوم)
به هر سو که بروی پس رویت به مسجد الحرام باشد. (طبری)
وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِن رَّبِّكَ:
و این رو به کعبه کردن در نماز حقی است از طرف پروردگارت . (بحر العلوم)
و این حقی است از پرودگارت پس بر آن مداومت ورزید و از الله تعالی در این مورد اطاعت کنید. (طبری)
وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ:
یعنی بر طبق اعمال شما، جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
و الله اعمال شما غافل نیست بلکه آمار آن را دارد و در روز قیامت جزایتان را خواهد داد. (طبری)
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ﴿150﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرکجا که باشی رو به کعبه نماز گذار و شما مسلمانان هرکجا که باشید رو به کعبه کنید تا دیگران را علیه شما حجتی نباشد و یهود مشرک دست از طعن شما بردارند مگر کسانیکه ظالم هستند که با این تغییر نیز مجادله با شما را ترک نخواهند کرد در حالیکه میدانند این تغییر قبله حق است و در این مساله از آنان نترسید و از الله بترسید و از وی اطاعت کنید و باشد که هدایت یابید.

مستندات
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ:
تکرار برای تاکید منسوخ بودن بیت المقدس بعنوان قبله است. (بغوی)
زیرا منسوخ شدن قبله از اموری است که میتواند باعث فتنه و شبهه شود برای همین مکررا مورد تاکید قرار میدهد. (نسفی)
لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ:
قبله تغییر یافت تا مردم بر علیه شما دلیل نداشته باشند و نگویند که شما قبله ندارید و این تحویل از سخن مردم شما را حفظ خواهد کرد بجز ظالمان که منظور یهود و قریش هستند، پس قریش خواهند گفت که محمد به کعبه بازگشت و دانست که این حق است چون قبله ی پدران وی بوده است و به دین ما نیز باز خواهد گشت و یهود خواهند گفت که وی با اینکه میداند بیت المقدس حق است باز از آن روی گردانید و معلوم است که بر رای خود عمل میکند. (بغوی)
برای این تغییر یافت تا مردم اعتراض نکنند که قبله ی حضرت ابراهیم را ترک کرده است. (نسفی)
بعضی گفته اند که منظور از مردم، یهود هستند که میگفتد شما مسلمانان نمیدانستید که به کجا رو کنید و ما شما را به بیت المقدس هدایت کرده ایم پس آیه در رد این افراد آمده است و منظور از ظالمان، مشرکین مکه هستند که گویند محمد در مورد دین خود دچار تحیر شده است و زود باشد که به دین ما باز خواهد گشت همچنانکه به قبله ی ما بازگشته است.(بغوی)
منظور این است که برای مردم حجتی علیه شما باقی نمانده است بغیر از ظالمان که به باطل با شما مجادله خواهند کرد. (بغوی)
یهود میگفتند که محمد با دین ما مخالفت میکند و به قبله ی ما نماز میگذارد پس امر تغییر قبله این حجت انان را خاموش کرده است. (رازی)
عرب میگفتند: محمد میگوید بر دین ابراهیم است ولی قبله ی ابراهیم را ترک کرده است. (رازی)
ابوروق گوید: برای یهود قبل از تغییر قبله حجتی بود زیرا در تورات آمده بود که نبی آخر زمان قبله را به کعبه تغییر خواهد داد و آنان میگفتند تو که تغییر نداده ای پس همین تغییر قبله حجت آنان را از بین میبرد مگر اینکه ظلم کنند و آن را کتمان کنند. (بغوی)
ابوعبیده گوید: اِلّا به معنی واو است یعنی برای مردم و ظالمان حجتی باقی نمانده است. (بغوی)
فَلا تَخْشَوْهُمْ:
پس در رو کردن به کعبه به خود ترس راه ندهید زیرا من ولی شما هستم و شما را بر آنها با دلیل و نصرت، پیروز خواهم کرد. (بغوی)
وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ،:
با امر من مخالفت نکنید. (نسفی)
و از من بترسید و این تغییر قبله برای تکمیل کردن نعمتم است بر شما با هدایت شما به قبله ی ابراهیم و با این کار دین حنیف کامل میگردد. (بغوی)
از حضرت علی : تمام و کمال بودن نعمت اینکه بر اسلام بمیریم. (بغوی)
سعید بن جبیر گوید: نعمت برای مسلمان تا وقتی به بهشت نرفته است، کامل نشده است. (بغوی)
وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ:
و تا اینکه از گمراهی به راه راست، هدایت یابید. (بغوی)
كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ ﴿151﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

نعمت خود را با هدایت شما تکمیل کردیم همچنانکه از میان شما از جنس خودتان، رسول فرستادیم و شما نیز مرا یاد کنید همچنانکه از بین شما و از خود شما رسول فرستادیم که به شما قرآن تلاوت میکند و سنت و فقه دین میآموزد و راههای تزکیه و پاک کردن نفس را از شرک و گناه میآموزد و به شما اموری را میآموزد که اگر وحی نبود، شما با تفکر نمیتوانستید بدان دست یازید.

مستندات
كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِّنكُمْ:
کاف تشبیه است و مرجعی لازم دارد و برای همین گفته شده است که به ما قبلش بر میگردد و معنای آن چنین میشود: تا نعمتم را بر شما تکمیل کنم همانطور که بر شما رسول فرستادیم. (خازن)
و گفته اند که این جواب قبول شدن دعای حضرت ابراهیم مبنی بر فرستادن رسول از خود آنان است و معنای آیه چنین میشود: همچنانکه دعای ابراهیم را قبول کردم، همینطور شما را به راه راست هدایت کردم و شما را مسلمان گرداندم و با بیان دین حنیف، نعمت خود بر شما کامل کردم. (خازن)
و بعضی گفته اند که کاف متعلق به ما بعدش یعنی فاذکرونی است و معنای آیه چنین میشود: همچنانکه بر شما رسول فرستادم، یاد خدای گویید و وجه تشابه این است که نعمت ذکر با نعمت ارسال رسول، شبیه هستند. (خازن)
منظور از رسول، محمد ص است. (خازن)
منظور از بین شما، یعنی از بین عرب و گفته شده است یعنی از بین شما انسانها یعنی فرشته نیست. (بحر العلوم)
همچنانکه من برای شما رسول فرستادم شما نیز مرا یاد کنید. (ابن ابی حاتم)
يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا:
بر شما قرآن تلاوت میکند و این نعمتی بزرگ است چراکه معجزه ای جاویدان است. (خازن)
وَيُزَكِّيكُمْ:
شما را از پلیدی شرک و گناه پاک میگرداند. (خازن)
گفته شده است: یعنی به شما اعمالی میآموزد که با عمل به آن جزو تزکیه شدگان قرار میگیرید مثل اخلاق نیکو و افعال بزرگواری و نیک. (خازن)
شما را به انجام کارهایی که باعث تزکیه ی شما میشود، وامیدارد. (بیضاوی)
وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ:
یعنی احکام قرآن را به شما میآموزد. (خازن)
گفته شده است که تعلیم با تلاوت متفاوت است پس در آیه تکرار نیست. (خازن)
وَالْحِكْمَةَ:
یعنی سنت و فقه(فهم) دین میآموزد. (خازن)
وَيُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ:
یعنی به شما از اخبار گذشتگان و داستان انبیاء و اخبار از آینده را میآموزد که قبل بعثت این امور را نمیدانستید. (خازن)
شما را اموری تعلیم میدهد که با فکر و اندیشه نمیشد به آن رسید. (بیضاوی)
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ ﴿152﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مرا با اطاعت و انجام انواع عبادات در تمامی لحظات زندگی یاد کنید تا من نیز شما را در هر حالی به فراخور آن حال، یاد کنم و با اطاعت شکر گذار باشید و کفران نورزید.

مستندات
مرا ذکر کنید تا من نیز شما را ذکر کنم.
اصل ذکر این است که با قلب بر شیئ بیان شده، آگاهی و بیداری حاصل شود. (قرطبی)
و اینکه به ذکر زبانی نیز ذکر گفته میشود برای این است که ذکر زبانی خبر از ذکر قلبی دارد لیکن از آنجا که بر ذکر زبانی زیاد اطلاق میشود، پس همین فهمیده میشود. (قرطبی)
معنی آیه چنین است: مرا با اطاعت کردن یاد کنید تا من شما را با پاداش و ثواب یاد کنم. (قرطبی)
مرا با اطاعت در دنیا یاد کنید و من شما را در آخرت با گذشت از سیئات، یاد کنم. (ماتریدی)
مرا در فراخی و راحتی یاد کنید تا من شما را در وقت سختی و تنگدستی یاد کنم. (ماتریدی)
در خلوت مرا یاد کنید تا در جمع شما را یاد کنم. (ماتریدی)
مرا با شکر نعمت یاد کنید تا من شما را به زیادت نعمت یاد کنم. (ماتریدی)
مرا با اطاعت یاد کنید تا من شما را با کمک کردن به شما یاد کنم. (خازن)
مرا به یگانگی و با ایمان یاد کنید تا من شما را با بهشت و رضوان یاد کنم. (خازن)
سعید بن جبیر: ذکر یعنی اطاعت الله و کسیکه گناه ورزد، ذکر نکرده است هرچند که قرآن بخواند و تسبیح و تهلیل زیاد گوید. (قرطبی)
از رسول الله ص: هرکس از الله اطاعت کند وی الله را یاد کرده است هرچند نماز و روزه اش و اعمال نیک زیاد نباشد و هرکس که گناه میکند الله را فراموش کرده است هرچند نماز و روزه اش و اعمال نیکش، بسیار باشد. (قرطبی)
منظور ذکر قلبی است که مداومت بر آن در جمیع احوال، واجب است. (قرطبی)
وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ:
مرا عبادت کنید و غیر من را عبادت نکنید. (ماتریدی)
مرا به اطاعت شکرگزاری کنید و با گناه کفران نورزید. (خازن)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ﴿153﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید، با صبر و نماز برای انجام عبادت و دوری از معصیت و تحمل بلا، کمک جویید و بدانید که الله با کمک خود و یاری خود، با صابران همراه است.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا:
ای کسانیکه یگانگی الله را راست دانسته اید. (بحر العلوم)
از ابن مسعود: هرگاه یا ایها الذین در قرآن ذکر شد پس خوب گوش کن چرا که بعد آن امر یا نهیی خواهد آمد. (بحر العلوم)
وقتی در آیات قبل شکر نعمت را بیان داشت در آیه به صبر در بلایا ارشاد میفرماید. (ابن کثیر)
در حدیث آمده است: عجب بر مومن که الله تعالی هر چه تقدیر کند برای وی خیر است باینصورت که اگر به وی خوشی برسد شکر گوید و این برای وی خیر است و اگر ناخوشی به وی برسد، صبر پیشه میکند و این نیز برای وی خیر است. (ابن کثیر)
اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ:
با صبر و نماز بر ادای فرائض، کمک بگیرید و خصوصا از نماز فرض یاری بطلبید. (بحر العلوم)
از مجاهد: صبر در اینجا روزه منظور است. (بحر العلوم)
از ضحاک: با صبر یاری بطلبید بر ادای روزه و نمازهای پنجگانه. (بحر العلوم) صبر یعنی نفس خود را بر تحمل سختی ها واداشتن است در راه الله و دل بستن بر تحمل مشقت در عبادات و در دوری جستن از فغان و زاری و در دوری جستن از اشیاء ممنوع. (خازن)
استعانت به نماز این است که آنرا با خضوع و فروتنی و خلوص برای معبود انجام شود. (خازن)
صبر در اینجا همان صبر است و در این آیه طاعات ظاهری و بدنی ذکر شده است، زیرا از عبادتهای بدنی سختتر از نماز نیست و آن مشتمل بر خضوع و روکرد و تسبیح و قرائت ووو است که وقتی نماز آسان گشت بقیه عبادات راحت خواهند بود و از عبادات باطنی صبر سختترین آنهاست. (بحرا لعلوم)
بهترین امری که در مصائب از آن کمک گرفته میشود صبر و نماز میباشند. (ابن کثیر)
برای طلب آخرت با صبر بر انجام فرائض یاری جویید و با نمازهای پنجگانه در اوقاتشان برای دور کردن گناهان، یاری جویید. (خازن)
رسول الله ص هرگاه برایشان امری پیش میآمد، به نماز روی مآوردند. (ابن کثیر)
صبر دو نوع است: 1-صبر بر ترک حرام و گناه و 2-صبر بر انجام عبادات و قربتها و دومی ثوابش بیشتر است زیرا مقصود و هدف است.(ابن کثیر)
إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ:
الله تعالی همراه همه هست منتها تخصیص اینکه با صابرین است تا بدانند که الله فرج برای آنان حاصل خواهد کرد.(بحر العلوم)
الله با صابران است با کمک و نصرت خود. (خازن)
از علی پسر حسین پسر علی؛زین العابدین؛ وقتی در قیامت اولین و آخرین را جمع کرده میشود و ندا دهنده ای ندا در دهد: کجایند صابران تا بدون حسابرسی به بهشت بروند پس گروهی از مردم پا شده و راه میافتند و فرشتگان به آنان رسیده گویند: کجا میروید؟جواب دهند: به بهشت و فرشتگان گویند: بدن حسابرسی؟جواب دهند: آری و فرشتگان پرسند: شما کیان هستید؟ جواب دهند: صابران هستیم. فرشتگان پرسند: صبر شما بر چه بوده است؟ صابران جواب دهند: بر اطاعت الله صبر کرده ایم و از گناه کردن نیز صبر پیشه کرده ایم تا اینکه فوت کرده ایم و فرشتگان گویند: شما حقیقتا همان هستید که میگویید پس به بهشت وارد شوید چه نیکوست، اجر عمل کنندگان. (ابن کثیر)
وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ ﴿154﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

به کسانیکه در راه خدا شهید شده اند نگویید که مرده اند بلکه آنان نزد الله زنده هستند ولی شما آن را درک نمیکنید زیرا این اشیاء از عالم غیب است و بدون وحی دانسته نشود.

مستندات
از ضحاک: در شأن مسلمانانی که در جنگ بئر معونه شهید شدند، نازل شده است. (بحر العلوم)
گفته شده است که کفار و منافقین گفتند: مردم خود را برای رضای محمد(ص) به کشتن میدهند و این آیه نازل شد. (خازن)
کلبی گوید: در شأن شهدای بدر نازل شده است و در آن جنگ چهارده نفر از مسلمانان شهید شدند که هشت نفر از انصار بودند و شش نفر از مهاجرین و مردم بین خود گفتند: فلانی مرد و فلانی نیز مرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
زیرا شهداء در حکم زندگان هستند چراکه اجر آنان تا روز قیامت به آنان میرسد. (بحر العلوم)
و دیگر اینکه آنان در بهشت به هرکجا که خواستند، میروند. (بحر العلوم)
الله تعالی آنان را زنده کرده است تا ثواب به آنها برسد. (خازن)
از حسن: شهداء نزد الله زنده هستند و به آنها روزی میرسد و خوشی و راحتی میرسد همچنانکه برای ارواح فرعون صبحگاهان و شبانگاهان، عذاب میرسد. (خازن)
و در این آیه دلیل است بر اینکه به فرمانبرداران از الله تعالی، ثواب به آنها میرسد در حالیکه در قبور خود در برزخ بسر میبرند. (خازن)
شهداء از این جهت که به آنان روزی میرسد و بهشت اینور و اونور میروند زنده هستند هرچند از لحاظ خروج روج از اجساد آنان مرده محسوب میشوند. (خازن)
در این آیه دلالتی است بر اینکه روح، جوهری است که با حس بدنی فرق دارد و با مردن نیز درک کنندگی آن باقی میماند و بر این عقیده هستند جمهور صحابه و تابعین و در آیات و روایات، نیز چنین بیان شده است. (ابی سعود و بیضاوی)
بسیاری از سلف بر این هستند که آنان زنده هستند همانند زنده بودن ما یعنی روح و جسد هردو زنده هستند و بعضی گفته اند که حیات روحانی است. بعضی گفته اند که منظور زنده بودن از طریق ذکر خیر آنان باقی است و یا بعضی گفته اند که منظور از زنده بودن بر هدایت بودن است و این اقوال ضعیف هستند بلکه باطل هستند و اولی و دومی درست است و قول اول مشهور است و در مورد اینکه منظور از جسد کدام جسد است اختلاف کرده اند. (آلوسی)
دیگر اینکه آنان در عالم غیب زنده هستند هرچند ما آنان را مشاهده نمیکنیم و برای همین است که الله تعالی میفرماید: وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ. یعنی شما آنان را نمیبیند تا بدانید که حقیقتا زنده هستند. (خازن)
اگر کسی گوید که این نعمت مختص شهداء نیست و برای تمامی مسلمانان است پس چرا شهداء را به این نعمت ذکر کرده است؟ جواب آن این است که هرچند مسلمانان در این امر شریک هستند ولی شهداء بر دیگر مسلمانان فضیلتی دارند که باعث شده است اینان را ذکر کرده شود و دیگر اینکه آیه در رد قول کسانی نازل شده بود که میگفتند شهداء مردند و از لذات دنیوی دستشان کوتاه شد پس آیه برای همین شهداء را به زنده بودن ذکر کرده است. (خازن)
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ ﴿155﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا شما مومنان را با انواع بلایا مورد امتحان قرار خواهیم داد مثل امتحان با اموری که باعث ترس است و باعث گرسنگی و با نقصان و کاستی در اموال و در جان و میوه ها و با فوت فرزند و بشارت ده صابران را.

مستندات
وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ:
همانا مومنان را امتحان کرده میشود با ترس و منظور از ترس، ترسی بود که در روز خندق برای مومنان پیش آمد و قلبها تا حنجره رسیده بودند و با گرسنگی و این نیز برای مومنان پیش آمده بود طوری که برای بعضی چند روز میگذشت و طعامی نمیافت. (بحر العلوم)
امتحان برای این است که کسانیکه از رسول الله ص تبعیت میکنند از کسانی که عصیان میورزند مشخص شود. (طبری)
الله تعالی برای مومنا خبر میدهد که دار دنیا دار امتحان و دار بلاء است و این برای انبیای الهی نیز چنین بوده است. (طبری)
وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ:
یعنی با هلاک اموال و گفته شده است که منظور مردن حیوانات است. (بحر العلوم)
وَالْأَنفُسِ:
و امتحان جان با مرگ و کشته شدن و بیمار شدن. (بحر العلوم)
وَالثَّمَرَاتِ:
نقصان میوه یعنی اینکه اصلا میوه ای ندهد و یا بخاطر آفت کم بار شود. (بحر العلوم)
و گفته شده است که منظور از ثمرات فرزند است یعنی با فوت فرزند مورد امتحان قرار میگیرد. (بحر العلوم)
وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ:
بشارت ده کسانی را که بر این مصیبتها و سختی ها، بردباری میکنند. (بحر العلوم)
از امام شافعی در مورد این تفسیر این آیه چنین حکایت کرده اند: منظور از خوف، خوف از الله است و گرسنگی روزه ی رمضان و نقص اموال یعنی زکات اموال است و نقص نفس، با بیماری و منظور از ثمره ، فرزند است و این ها همه موارد امتحانی هستند. (خازن)
هدف امتحان مومن این است:
1-تا کفار با دیدن اینکه در مصیبتها هم بر دین خود ثابت هستند، بر حق بودن دین مومنان اثبات میشود و باعث مسلمان شدن، کفار میشود.
2-منافقین به طمع مال و جاه اظهار ایمان کرده بودند وبرای مشخص شدن مومن خالص از منافق این امتحان صورت گرفته است.
الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴿156﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

صفت صابران این است که در وقت مصیبت چه بزرگ و چه کوچک بگویند: ما برای الله بنده ایم و جزو اموال وی تعالی هستیم و بازگشت ما بسوی اوست یعنی قطعا همه چیز برای الله است و ما نیز فانی هستیم.

مستندات
الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ:
صفت صابران این است که وقتی برای آنان سختی روزگار و مبتلا شدن، پیش میآید،... (خازن)
قالُوا إِنَّا لِلَّهِ:
گویند ما برای الله هستیم یعنی بنده و مملوک وی تعالی هستیم. (خازن)
وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ:
و در آخرت به سوی الله تعالی باز میگردیم. (خازن)
از ام سلمه رض: از رسول الله ص شنیدم وقتی بر مومنی مصیبتی وارد شود و مومن بگوید: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ و بگوید بار الها مرا بخاطر مصبتت ماجور بگردان و جایگزین خیری برای آن بگردان، قطعا الله تعالی برای وی اجری در آخرت مهیا کند و در دنیا نیز بهتر از قبلی را جایگزین کند.(خازن)
روزی چراغ رسول الله ص خاموش گشت و ایشان فرمودند: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، و گفته شد که آیا این هم جزو مصیبت است؟ و ایشان جواب دادند: هر امری که باعث ناراحتی مومن شود، مصیبت است. (ثعلبی)
أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ﴿157﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر کسانیکه در وقت بلا و مصیبت از الله بودن و به الله برگشتن خود را یادشان میآید، از الله تعالی برای آنان برکت و مغفرت و رحمت مهیا است و مضاف بر آن هدایت یافتگان هستند.

مستندات
أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ:
و بر کسانی که چنین صفتی دارند، صلوات یعنی برکت و مغفرت است از طرف الله تعالی و رحمت است و آوردن صلوات و رحمت یکجا برای نشان دادن این امر است که انواع برکت و نعمت را ارزانی خواهد داشت. (مظهری)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ:
و آنان راه یافتگان راه درست و حق هستند. (مظهری)
و آنان راه یافتگان به استرجاع کردن هستند. (خازن)
و گفته شده است به جنت که از طریق ثواب به آن رسیده اند. (خازن)
حضرت عمر گفتند: چه خوش عدالتی و چه خوش زیادتی عدل همان صلوات (برکت و مغفرت) و رحمت است که در مقابل بلا داده میشود و زیادت هدایت است. (خازن)
رسول الله ص: به مومن ضرر و خستگی و مصیبت و غمی نمیرسد حتی باندازه ی خار رفتن در پا باشد، مگر اینکه الله تعالی، بخاطر آن کفارت گناهان وی میگرداند. (خازن)
از سعید بن جبیر: استرجاع یعنی گفتن انا لله و انا الیه راجعون، فضیلتی است برای امت محمدی چراکه وقتی یعقوب، یوسف را گم کرد، این را نگفت و اگر استرجاع میبود، میگفت. (بحر العلوم)
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ۚ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ ﴿158﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا صفا و مروه از نشانه های اسلام هستند پس هرکس که حج و یا عمره بجای میآورد، از جهت اینکه مشرکان بین صفا و مروه، سعی میکرده اند، بر شما گناهی نیست. کسی که بیش از واجب خود، طواف نفلی انجام دهد، الله سپاس وی گوید و پاداش درخور خواهد داد و الله از اعما شما با خبر است.

مستندات
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللَّهِ:
صفا به سنگی سخت که چیزی نمیرویاند، اطلاق میشود و مروه سنگ نرم را گویند. (بحر العلوم)
شعائر: پرستشگاهها را گویند. (بحرا لعلوم)
و منظور آیه این است که سعی صفا و مروه از مناسک حج است. (بحر العلوم)
منظور از صفا و مروه دو کوه معروف در مکه هستند. (طبری)
فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا:
حج البیت یعنی تردد بسیار بر بیت الله کردن یعنی چند باره آمدن به بیت الله است و اعتمار یعنی زیارت بیت الله را گویند. (طبری)
از ابی بن کعب آمده است که چنین قرائت میکرد: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن لايَطَّوَّفَ بِهِمَا و این قرائت از انس بن مالک و ابن عباس نیز روایت شده است پس طبق این قرائت معنای آن میشود: اگر کسی در حج سعی صفا و مروه را ترک کند، حج وی باطل نمیشود ولی بر ذمه ی وی جبران نقصان لازم میآید و جبر نقصان به ذبح دم در حرم است. (بحر العلوم)
و در مصحف امام، کلمه ی لا وجود ندارد. (بحر العلوم)
از آنجا که مشرکان بین صفا و مروه بخاطر دو بت مذکور سعی میکردند مسلمانان گفتند که این کار نکنیم و آیه نازل شد و بیان داشت که مشرکان از روی شرک بین این دو طواف میکردند و شما مسلمانان از روی ایمان اینکار را نجام میدهید پس برای شما مشکلی نیست. (طبری)
و سبب ذکر اینکه طواف(سعی) صفا و مروه مشکل ندارد از این جهت است که مشرکان در جاهلیت بر سر هر یک از این دو کوه بتی داشتند به نامهای اساف و نائله، و مشرکان بین این دو طواف میکردند و هر دو بت را استلام میکردند و وقتی مسلمانان همراه رسول الله ص به عمره ی قضا آمدند، انصار بین صفا و مروه، سعی نکردند و گفتند که این کار از امور جاهلیه است پس این آیه نازل شد تا حکم شرعی را بدانند. (بحر العلوم)
در روایتی دیگر آمده است: وقتی رسول الله ص مکه را فتح کردند و طواف بیت الله کردند و مسلمانان همراه ایشان بودند و وقتی رسول الله ص بین صفا و مروه سعی نمودند، مسلمانان لباسهای خود را جمع کردند و آستین خود را جمع کردند تا لباسشان به آن دو بت نخورد و این آیه نازل شد که شما مناسک حج را بجای میآورید و خوردن لباس رد وقت مناسک حج به بت گناه ندارد و در این حال حضرت عمر کلنگ آورد و آن دو بت را شکسته و از بین برد. (بحر العلوم)
این جمله خبریه ای است که در معنی امر است و منظور از میتوانید سعی کنید، امر به سعی بین صفا و مروه است که از علامات مناسک حج هستند. (طبری)
از ابی بریده در مورد اساف و نائله سوال شد و وی گفت: نام مرد وزنی بوده است که گویند در جاهلیت در وقت طواف کعبه به یکدیگر رسیدند و در خلوت به یکدیگر رسیدند و در این وقت آن دو به مس مسخ شدند یعین تبدیل به مجسمه مسی شدند و قریش گفتند الله تعالی از تبدیل این دو به مس، از ما خواسته است که آن دو را اله بگیریم و عبادت کنیم پس آن دو را عبادت کردند. (بحر العلوم)
وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ:
کسی که بیش از مقدار واجب بر بیت الله طواف کند، پس الله تعالی سپاسگذار آن است و از آنان قبول خواهد نمود و از نیات آنان با خبر است. (بحر العلوم)
همانا الله سپاسگذار شماست با قبول اعمال شما و داناست با ثواب دادن به شما. (بحر العلوم)
از عروه: این آیه را نزد ام المومنین عایشه قرائت کردم و گفتم پروایی ندارم از اینکه سعی صفا و مروه ترک کنم، پس حضرت عایشه جواب داد: چه بد گفتاری بود آنچه که گفتی. همانا رسول الله ص سعی کرده اند و مسلمانان سعی کرده اند پس سنت رسول الله ص است و در جاهلیت هرکس که برای بتها احرام میبست، بر این دو طواف میکردند و مسلمانان از اینکه همانند آنان طواف(سعی) کنند، ناپسند داشتند و این آیه نازل شد و رسول الله ص سعی کردند و سنت شد.(احکام القرآن جصاص)
از حضرت عائشه: رسول الله حج کسی را کامل نمیدانست تا وقتی که بر صفا و مروه سعی کنند. (جصاص)
سعی صفا و مروه در نزد ما حنفیان و مالک و ثوری واجب است و اگر ترک شود با قربانی کردن جبران میشود ولی نزد امام شافعی تا انجام ندهد، درست نیست. (جصاص)
گویند: طواف نفل از نماز نفل برای افراد غیر مکی، بهتر است چراکه در این آیه به طواف تشویق کرده است و اینکه آنان در این وقت قادر به طواف هستند و در برگشت این امکان نخواهد بود و در برگشت میتوانند نماز نفلی بخوانند. (بحر العلوم)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَىٰ مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ ۙ أُولَٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ ﴿159﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا کسانیکه علم دینی را کتمان میکنند از یهود که صفات رسول الله ص را کتمان کردند بعد اینکه در تورات بیان داشته بودیم و یا هرکسی که علمی را دانسته و مخفی میدارد و یا جایگزین میکند، بعد اینکه دین به وضوح بیان شده است و هدایت آشکار شده است، بر آنان است که الله آنان را از رحمت خود دور کرده و لعنت دائمی بر آنان خواهد بود.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَىٰ:
کتمان یعنی به عمد،ترک اظهار یک شیئ را کردن است در وقتی که نیاز به اظهار آن باشد و این میتواند با سکوت باشد و یا جایگزین کردن آن با چیز دیگر. (ابی سعود)
این آیه در مورد یهود نازل شد که صفات رسول الله ص را و آیه ی رجم را و دیگر احکامی را که در تورات، کتمان کردند. (خازن)
منظور از بینات: احکام حلال و حرام از قبیل آیه رجم است و هدی:امر محمد رسول الله ص است. (بحر العلوم)
هدی: آنچه در کتب انبیاء بیان شده و توضیح داده شده است. (طبری)
آیه بر عموم خود است وبر هرکسی که حق را کتمان میکند، این آیه صادق است چرا که عموم لفظ اعتبار دارد نه خصوص سبب. (خازن)
اظهار کردن علوم دینی فرض عین است یا فرض کفایه؟ در این مورد اختلافی است و جواب صحیح این است که اگر علوم دینی برای بعضی طوری باشد که هرگاه هرکس خواست به آن دست یابد میتواند، پس مکتوم نیست. (خازن)
هرگاه از عالمی در مورد مساله ای دینی سوال شود، اظهار آن در همان وقت واجب است والا خیر. (خازن)
مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ:
بعد اینکه صفت محمد رسول الله ص را در تورات بیان داشته ایم.(خازن)
پس منظور از مردم، علمای بنی اسرائیل هستند. (خازن)
منظور علمای یهود و مسیحیان میباشد. (طبری)
منظور از کتاب: قرآن است. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند: منظور از کتاب تمامی آنچه بر انبیاء نازل شده میباشد و منظور از مردم، تمامی علماء هستند . (خازن)
رسول الله ص: هرکس علمی را دانسته و آن را کتمان کند در قیامت با لجامی آتشین بسته خواهد شد. (طبری)
أُولَٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ:
آنان یعنی کسانیکه آنچه الله نازل کرده را کتمان میکنند ، الله آنان را لعنت میکند یعنی از رحمت خود دور میکند.
وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ:
و لعنت کنندگان نیز آنان را لعنت میکنند و منظور از لعنت کنندگان، تمامی مخلوقات بغیر از انس و جن هستند، زیرا هر حیوانی چنین گوید: ما به سبب گناه بنی آدم، از باران محروم مانده ایم. (خازن)
لعنت کنندگان: فرشتگان و مومنان هستند. (طبری)
و گفته شده است: لعنت کنندگان همان انس و جن هستند زیرا به صیغه ی جمع عاقلان وارد شده است. (خازن)
گفته شده است: دو نفر مسلمان به یکدیگر لعن نکنند مگر اینکه آن لعن به یهود و مسیحیان میرسد چراکه صفت رسول الله ص را کتمان کرده اند. (خازن)
از ابن مسعود: وقتی دو مسلمان همدیگر را لعن کنند، اگر کسی از آنها مستحق لعن باشد به وی میرسد والا به آسمان میرود و برمیگردد و در اینصورت به خود لعنت کننده میرسد و اگر مستحق لعن نباشد، به کفار برمیگردد و در بعضی روایات به یهود برمیگردد. (بحر العلوم)
منظور از لعنت لعنت کنندگان بر آنان این است که لعنت بر آنان همیشگی است. (ابی سعود)
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَٰئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ ۚ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿160﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مگر کسانیکه از گناه خود بازگشته و آنچه را که از امور دین و اشخاص به فساد کشیده اند را اصلاح کنند وبرای مردم حقیقت را آشکار کنند، پس آنان کسانی هستند که توبه ی آنان مورد قبول قرار میگیرد و الله تعالی توبه پذیر مهربان است.

مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا:
مگر آنان که از کتمان و ترک بازگشتند. (نسفی)
و دیگر اموری که باید توبه کنند، توبه کردند. (بیضاوی)
مگر کسانیکه از کفر و یهودیت بازگشتند. (بحر العلوم)
وَأَصْلَحُوا:
و آنچه را که فاسد کرده بودند را اصلاح کردند و جبران مافات کردند. (نسفی)
و اعمال بین خود و پروردگارشان را اصلاح کردند. (بحر العلوم)
و کسانی را که از مادون خود، فاسد کرده بودند را اصلاح کردند. (بحر العلوم)
آنچه را که تحریف کرده بودند را درست کنند. (ابی سعود)
وَبَيَّنُوا:
و آشکار کردند آنچه را که کتمان کرده بودند. (نسفی)
و آنچه را که الله تعالی در کتاب بیان داشته را بیان کردند تا توبه ی آنان کامل شود. (نسفی)
صفت رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را آشکار کردند. (بحر العلوم)
آمده است: توبه ی خود را آشکار کنند تا نشانه ی کفر از آنان برداشته شود و بقیه ی هم کیشانشان به آنها اقتدا کنند. (بیضاوی)
فَأُولَٰئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ:
پس آنان کسانی هستند که توبه ی آنان را قبول میکنم. (نسفی)
با قبول توبه و مغفرت به آنان بازگردم. (بیضاوی)
از آنان در میگذرم. (بحر العلوم)
وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ:
و من مبالغه کننده در قبول توبه و افاضه ی رحمت هستم. (بیضاوی)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ﴿161﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا افرادی که بر کفر بوده و بر کفر بمیرند همانا بر انان لعنت الله و فرشتگان و مردمی است که لعنت آنان ارزش دارد.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا:
برای بیان این مطلب است که بغیر از اشخاصی که مستثنای از لعن قرار گرفتند، این افراد در لعن هستند و برای تاکید استمرار لعن بر آنان است و و اینکه فقط صفت کفر را برای آنان در این آیه ذکر میکند برای نشان دادن این موضوع است که توبه و اصلاح و بیان، موجب ایمان بوده و وجود کفر موجب نبود آن سه مورد است. (ابی سعود)
کسانی که به سبب کتمان و یا امری دیگر کفر ورزیده اند. (نظم الدرر)
وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ:
از حال اول خود بازنگشتند. (ابی سعود)
از کتمان توبه نکرده و بمیرند. (مظهری)
أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ:
آنان کسانی هستند که لعنت بر آنان استقرار یافته است. (ابی سعود)
وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ:
و لعنت تمامی کسانی که لعنت آنان، معتبر است. (ابی سعود)
گفته شده است لعنت در آیه ی قبلی در حال حیات آنان است و این لعنت بعد مرگ خواهد بود. (ابی سعود)
خَالِدِينَ فِيهَا ۖ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ ﴿162﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنان در آن عذاب موصوف جاودان خواهند بود و از عذاب آنان کاسته نشود و به آنان فرصت دیگر داده نشود.

مستندات
خَالِدِينَ فِيهَا:
آنان در این لعنت و یا در آتش جاودان خواهند بود. (مظهری)
لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ:
بعد اینکه زیاد بودن عذاب انان ذکر شد، در این آیه کیفیت عذاب انان ذکر شده است. (ابی سعود)
وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ:
به آنان مهلت داده نشود. (مظهری)
یا منتظر عذر خواهی آنان نشوند. (مظهری)
به آنان نظرِ رحمت نشود. (ابی سعود)
عذاب از آنان تاخیر نخواهد کرد. (آلوسی)
وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ ﴿163﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

معبود شما که مستحق عبادت است یگانه است و الهی نیست جز ذات واحد الله تعالی و وی مهربان و بخشنده و بخشاینده است.

مستندات
وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ:
از ابن عباس: وقتی قریش از رسول الله ص خواستند که پروردگار خود را وصف کند این آیه نازل شده است. (آلوسی)
و خطاب عام است و به شان نزول خاص نمیباشد. (آلوسی)
مستحق عبادت شما یگانه در اله بودن است و غیر وی را نشاید که اله نامید. (ابی سعود)
جمله عطف بر آیه ی قبلی است و مناسبت آن اینکه در اولی بیان نبوت رسول الله ص بوده و در این آیه اثبات یگانگی الله تعالی میباشد. (آلوسی)
گفته شده است که مخاطب آیه، کتمان کنندگان هستند یعنی همچنانکه آنان صفات رسول الله ص را کتمان میکنند، وحدانیت الله تعالی را نیز کتمان میکنند. (آلوسی)
منظور از یک بودن از جهت عدد و شکل و هم صنف بودن نیست بلکه ذات وی تعالی تک است و جلالت و عظمت و از شبیه داشتن نیز یگانه است. (تفسیر ماتریدی)
لَّا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ:
تاکید اول است از جهت اینکه توهم وجود الهی غیر وی تعالی را نفی میکند. (ابی سعود)
بهترین قول این است که لا اله، نفی معبود کفار است و الا الله اثبات معوبد مومنان. (بحرا لعلوم)
الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ:
اشاره است به دلیل استحقاق عبادت الله تعالی. (مظهری)
آمده است: این آیه و آیه ی واللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ- اسم اعظم هستند. (مظهری)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿164﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همانا در خلق آسمانها و زمین و اختلاف شب و روز و کشتی هاییکه در دریا میروند و به مردم نفع میرسانند و آنچه از آب که از آسمان میبارد و سبب زندگی در زمین میشود و در انواع جانورانی که در زمین پخش شده اند و ابری که بین آسمان و زمین است، همه ی اینها نشانه هایی از یگانگی الله هستند. در تفاسیر که بنده نظر انداخته ام تقریبا همه یکایک این امور را نشانهای از یگانگی دانسته و برای آن مسائلی ذکر کرده اند و این درحالی است که الله تعالی حرف اِنَّ را گفته و بقیه را خبر آن و لآیات را اسم ان قرار داده است و بین همه ی این امور حرف عطف واو که معنی جمع را میرساند مذکور است و باید گفت که هدف الله تعالی در این آیه این است که وقتی همه ی این امور را کنار هم بگذارید به نظمی عجیب و جالب خواهید رسید که بر حسب اتفاق نخواهد بود و خواهید دید که هر یک وظیفه ی خود را به درستی انجام میدهد که معلوم میشود از یک اتاق فرمان دستور میگیرند والا اگر هر یک از این امور سرخود کاری انجام میداد مثلا روز و شب به جهتی غیر از آنچه هست میبود، بقیه ای در کار نبود ویا در مورد بارش باران نیز اگر غیر این میبود دیگر بقیه ناکار میشدند و همینطور است بقیه ی نشانه ها پس تفسیر آن این است که همه ی امور از یک فرماروا اطاعت میکنند و این را عقل سلیم نمیتواند رد کند برای همین است که منکران الله از عجز خود در رد الله میگویند و مدعی میشوند که دلیلی بر وجود وی تعالی نیز نیست که این عوام فریبی است چراکه وقتی از انان میپرسی آیا ممکن است مثلا یک میمون کلمه ای با معنی را بر حسب اتفاق در کیبورد، تایپ کند و اگر بله هست چند میمون چند کلمه خواهند توانست در اینجا است که به بد و بیراه گفتن خواهند افتاد وعقلانیت خارج شوند.

مستندات
وقتی آیه ی قبلی نازل شد، مشرکان یگانه بودن الله را انکار کردند و خواهان حجت شدند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ:
در خلق آسمانها و زمین دلیل بر یگانه بودن الله است باینکه آسمانها را بدون ستون مرئی خلق کرد و در آن چراغهایی قرار داد و در زمین کوهها را بمانند میخ قرار داد و در آن دریاها و نهرها ساخت. (بحر العلوم)
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ:
شب و روز که با نظمی محکم در حال مرور هستند.(صفوةالتفاسیر)
وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ:
کشتی هاییکه با آن سنگینی در دریا حرکت میکنند و در آن مصالح بسیار برای مردم دارد از قبیل تجارت و متاع دیگر. (صفوةالتفاسیر)
نفع مردم این است که الله تعالی در هر گوشه از دنیا اموری قرار داده است که برای کسب آن انسانها بر کشتی سوار شده و طی طریق میکنند و بدین واسطه مردم بهره مند میگردند. (خازن)
وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن مَّاءٍ :
و آنچه الله آب را از آسمان نازل میکند بعضی گفته اند که باران حقیقتا آسمان میآید و بعضی گفته اند منظور ابر است چراکه هرچه بالای تو باشد آن را سماء گفته میشود. (خازن)
که غالبا بر حسب نیاز میبارد. (ماوردی)
فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا:
پس به سبب آن آب زمین را که خشک و بایر شده بود را آباد و زنده میگرداند. (خازن)
سبب زنده گرداندن زمین از دو جهت است یکی اینکه باعث جاری شدن نهرها میشود و دیگری اینکه باعث روییدن گیاهان میشود. (ماوردی)
وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ:
هرآنچه که در زمین از جانوران هستند، آیتی برای وحدانیت الله است هستند بدین طریق که اصل همه ی انسانها به آدم برمیگردد وباز انواع و اشکال مختلفی از انسانها را شاهد هستیم مثل همین است بقیه ی حیوانات و جانوران یعنی به اصلی واحد برمیگردند. (خازن)
آیتی از خدا بودن از این جهت است که دارای انواع مختلفی هستند و همه در جهت مصالح خود میروند. (ماوردی)
وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ:
و در وزش بادها نیز آیتی است که دارای انواع مختلفی هستند از نرم و شدید و گرم و سرد. (خازن)
وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ:
و ابری که بین آسمان و زمین است که با آن سنگینی که دارد باز در بین آسمان و زمین معلق میماند و با سرعت حرکت میکند. (خازن)
پس در همه ی این آیات و نشانه ها که ذکر شد، دلیل محکمی بر وجود خالق صانع قادر مختار، میباشد والا چنین منظم نمیبودند. (خازن)
این عالم با این نظام باید، بانی و صانعی داشته باشد. (قرطبی)
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ ۖ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ ۗ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ ﴿165﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از بین مردم کسانی هستند که برای الله تعالی مثل مقابلی قائل میشوند یعنی بتان را همانند الله پندارند و آنها را دوست میدارند همانند مومنان که الله را دوست دارند و کسانیکه ایمان آورده اند الله را بیشتر و قویتر و همیشگی دوست میدارند. ای محمد اگر روزی را میدیدی که مشرکان عذاب را با چشمان خود میبینند، امر عظیمی میدیدی و میدانستند که تمامی قدرت برای الله است و عذاب الله سخت است برای کفار.

مستندات
وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا:
بعضی از مردم برای الله تعالی شریک و برابری برای الله قائل شده اند و آن شریکان بتها هستند. (بحر العلوم)
منظور از انداد، الهه هایی هستند که غیر از الله، عبادت میکرده اند. (طبری)
منظور رئیسان آنها هستند که از آنان در معصیت الله اطاعت میکرده اند. (طبری)
انداد جمع ند: مثل منازع را گویند یعنی برابری که منازعه کننده با وی است پس بر این اساس بتها برای یکدیگر ند هستند و الله تعالی را ندی نیست زیرا الله بالاتر از آن است که ندی داشته باشد. (خازن)
يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ:
بعضی گفته اند: یعنی بتها را دوست میدارند همانند آنچه الله را دوست میدارند زیرا آنان به وجود الله اقرار داشته اند. (بحر العلوم و طبری)
بعضی نیز گفته اند: آنان بتها را دوست دارند آنچنانکه مومنان الله را دوست دارند. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ:
و آنانکه ایمان آورده اند الله را بیشتر دوست دارند زیرا کفار، بتها را در وقت بی نیازی دوست دارند و وقتی در مخمصه ای گیر کنند، عبادت بتها را ترک میکنند ولی مومنان الله را در تمامی ادوار زندگی عبادت میکنند. (بحر العلوم)
دوست داشتن مومنان، الله را دایمی تر و ثابت تر است چرا که همراه الله کس دیگری را عبادت نکنند ولی بت پرستان اگر بتی زیباتر از قبلی ببینند، اولی را ترک گویند و دومی را عبادت کنند. (خازن)
دوستی با الله یعنی اینکه در اوامر و نواهی از الله تعالی اطاعت شود و هرکس که اطاعت وی از الله تعالی بیشتر باشد، دوست داشتن وی قویتر است. (بحرا لعلوم)
وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا:
اگر بت پرستان امروز انچه را که در قیامت خواهند دید، میدیدند، همانا میدانستند که بتان هیچ سودی برایشان ندارند و قدرت تنها برای الله است. (بحر العلوم)
اگر میدیدی ای محمد، این کفار را وقتی که عذاب الله را میدیدند که همانا قدرت همه برای الله است و الله سخت عذاب است. (طبری)
در این هنگام عظمت عذاب الله را میدیدی. (طبری)
وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ:
و میدیدند که الله شدید العذاب است برای روسای کفار و تبعیت کنندگان آنان از بت پرستان. (بحر العلوم)
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ ﴿166﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی که در آن زمان معبودان و اطاعت شوندگان کفار و مشرکان از فرشتگان و شیاطین و جن، از این کفار بیزاری جویند و عذاب الله را ببینند و تمامی اسباب و وصلتی که بین آنان در دنیا بوده بریده شود و راهی و حیله ای برای خروج از عذاب الله نیابند.

مستندات
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا:
در آن زمان رئیسان بت پرستان از تابعان خود بیزاری و تبری جویند. (بیضاوی)
بعضی عکس این را گفته اند یعنی تابعان از رئیسان خود تبری و بیزاری جویند. (بیضاوی)
این امر در روز قیامت رخ خواهد داد و کفار از یکدیگر بیزاری جویند. (بغوی)
سدی گوید: شیاطین از انسانها تبری جویند. (بغوی)
فرشتگانی که آنان در دنیا عبادت میکردند از آنها تبری جویند. (ابن کثیر)
جن نیز از آنان تبری جویند. (ابن کثیر)
وَرَأَوُا الْعَذَابَ:
در حالیکه عذاب را به میبینند. (بیضاوی)
و گفته اند: عطف بر تبرا است یعنی وقتی عذاب را ببینند. (بیضاوی)
وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ:
سببها بریده شود و اسباب همان وصلتی است که بین رئیسان و تابعان آنها بوده است مانند یکی بودن در دین و اغراضی که به یکی بودن میخوانده اند. (بیضاوی)
منظور از وصلت خویشاوندی و دوستی ها است که در قیامت به دشمنی بدل شوند. (بغوی)
سدی گوید: منظور اعمال آنها است که در قیامت ارزشی ندارد. (بغوی)
وقتی عذاب الله را ببینند، حیله ها و راههای خلاص از آن بسته شوند و از آتش دوری و خروجی نیست. (ابن کثیر)
وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا ۗ كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ ۖ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ ﴿167﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و کفار که از رئیسان خود تبعیت کرده بودند آروز کنند که ای کاش به دنیا باز میگشتیم تا از رؤسای خود بیزاری میجستیم همچنانکه آنها در این روز از ما بیزاری جسته اند و اینچنین است که الله تعالی اعمال آنها را برای حسرت به آنها نشان میدهد و آنان از آتش خارج شونده نیستند یعنی جاودان باقی خواهند ماند.

مستندات
وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا:
وقتی میبینند که رئیسان آنها از آنان تبری میجویند پشیمان شوند و گویند: کاش رجعتی به دنیا میبود، تا در دنیا از آنان بیزاری میجستیم همچنانکه اینان در اینجا (قیامت) چنین کرده اند. (ابی سعود)
كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ:
آنچنان است که الله تعالی به آنان اعمالشان را برای حسرت نشانشان میدهد. بجای اینچنین است ، آنچنان است را آورده است تا فجیع بودن حال آنان را نشان دهد. (ابی سعود)
حسرت یعنی شدت پشیمانی و آنان بجای عمل خود فقط حسرت خواهند دید. (ابی سعود)
سدی گوید: به آنان جنت نشان داده میشود که اگر الله را اطاعت میکردند به آنها داده میشد و بعد آن را به مومنان داده میشود و این همان زمان حسرت است. (ثعلبی)
وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ:
و آنان از آتش خارج شونده نیستند یعنی این عدم خروج دائمی است. (ابی سعود)
آنان یعنی عبادت کننده و عبادت شونده و تابع و متبوع از آتش خارج نشوند. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ﴿168﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای انسانها از آنچه در زمین هست بخورید در حالیکه حلال و پاک و بدون شبهه است و از راههای شیطان در حلال کردن حرام شرعی و حرام کردن حلال شرعی دوری کنید و از شیطان تبعیت نکنید که همانا شیطان دشمنی آشکار برای شماست.

مستندات
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا:
وقتی الله تعالی بیان داشت که الهی غیر وی تعالی نیست و در خلق مخلوقات مستقل است در این آیه بیان میدارد که رازق آنها نیز فقط الله تعالی است و منت نهاده و اشیائی را حلال و لذیذ گردانده است و برای بدن و عقل ضرر ندارد. (ابن کثیر)
وقتی این آیه نازل شد، سعد ابن ابی وقاص گفت: یا رسول الله ص دعا کن تا من مستجاب الدعوه شوم. رسول الله ص فرمودند: ای سعد، غذایت را از حلال بگردان مستجاب الدعوه خواهی شد قسم به کسی که جان من در دست وی است همانا مرد لقمه ی حرامی را به داخل خود میفرستد که باعث میشود تا چهل روز از وی قبول کرده نشود و هر بنده ای که گوشت وی از حرام و ربا روییده باشد، پس وی لایق آتش است. (ابن کثیر)
این آیه درمورد طوایفی از عرب نازل شد که آنان برای خود اشیائی را حرام میکردند از زراعت و چهارپایان تحت عناوین مختلف از قبیل بحیره و سائبه. (بغوی)
در مورد قومی نازل شد که بر خود لباس و غذای نیکو و فاخر را حرام کرده بودند. (بیضاوی)
حلال: آنچه که شرع آن را حلال دانسته است. (بغوی)
طیب: خوش و نیکو که از آن لذت برده میشود و مسلمان از حلال لذت میبرد و خوش میدارد و از حرام بدش میآید و ناخوش دارد. (بغوی)
و طیب: یعنی پاک. (بغوی)
وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ:
از لغزشها و نشانه های شیطان تبعیت نکنید. (بغوی)
و خطوات شیطان: ورود در معاصی. (بغوی)
ابوعبیده: گناهان کوچک شمرده شده. (بغوی)
زجاج: راههای شیطان. (بغوی)
همچنانکه از حلال به حرام نباید رفت، از شبهاتی که شیطان القا میکند نیز دوری کنید. (رازی)
در حرام کردن حلال شرعی و حلال گرداندن حرام شرعی از شیطان تبعیت نکنید. (بیضاوی)
إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ:
شیطان برای شما دشمنی با دشمنی آشکار است. (بغوی)
دشمنی خود را آشکار کرده است. (بغوی)
دشمنی شیطان برای کسانیکه چشم بصیرت دارند آشکار است. (بیضاوی)
إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿169﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

شیطان منحصرا شما را به انجام گناهان و گناهان کبیره امر میکند و دیگر اینکه شما را به اموری امر میکند که نسبت به الله دروغ است و اینکه بدون دلیل شرعی حکم صادر کنید امر میکند.

مستندات
إِنَّمَا يَأْمُرُكُم بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ:
برای بیان دشمن بودن شیطان برای انسان است و انواع شر وی را گوشزد میکند و اینکه کار وی با انسان فقط در شر و دشمنی منحصر است. (آلوسی)
سوء: هرآنچه که باعث ناراحتی کسی میشود و منظور از سوء و فحشاء، گناهان هستند. (مظهری)
گفته شده است: سوء یعنی گناه مطلقا چه بزرگ و چه کوچک و فحشاء یعنی گناهان کبیره یا آنچه در آن حکم حد است. (مظهری)
سوء انواع گناهان قولی و فعلی و عقدی را شامل میشود و فحشاء بدترین نوع گناهان است. (آلوسی)
آمده است: فحشاء یعنی زنا و بعضی گفته اند: فحشاء یعنی بخل.(خازن)
آمده است که شیطان تخت خود را بر روی آب گذاشته و سربازان خود را میفرستد تا بین انسانها فتنه انگیزی کند و هر یک از آنها فتنه ی بزرگتری را بیاندازد، وی به شیطان نزدیکتر میشود و هر یک از فتنه ی خود گویند و شیطان گوید کاری انجام نداده ای تا اینکه کسی گوید که من همراه کسی بودم و تا وقتی که بین زن و شوهر جدایی بیاندازم همراه آنان بودم و شیطان وی را به خود نزدیک کند وبگوید کار را تو انجام داده ای. (مظهری)
وَأَن تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ:
امر میکند انچه را نمیدانید به الله نسبت دهید مثل تحریم، زراعت و چهارپایان. (مظهری)
شیطان شما را امر میکند که به الله دروغ نسبت دهید و به دروغ بگویید فلان چیز را حلال کرده و فلان چیز را حرام گردانده است. (آلوسی)
دروغ بستن بر الله شامل تمامی مذاهب فاسدی که اذن شرع به آن وارد نشده را و از رسول الله ص وارد نشده را گفتن است. (خازن)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۗ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ ﴿170﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی به کفار چه مشرکان و چه یهود و چه کسانی که حلال الله را حرام میکردند، گفته میشد که از کتاب الله قرآن و کتب دیگر آسمانی تبعیت کنید که در آن تبعیت از محمد خاتم انبیاء آمده است، آنان در جواب گویند که از پدران خودمان که داناتر و بهتر هستند تبعیت میکنیم. در جواب آنان باید گفت که وقتی پدران شما از دین چیزی تعقل نمیکنند و خیر و حق را نمیتوانند بیابند، آیا باز از آنان تبعیت خواهید نمود؟ که جواب عاقل خیر خواهد بود. در این آیه در بعضی تفاسیر به بحث تقلید پرداخته و در جواز آن کوشیده اند و انگار که این آیه از هر نوع تقلیدی منع نموده به دفاع از تقلید از مذاهب حق اهل سنت پرداخته است و سعی کرده است به آیه جواب دهد. اما حقیقت سخن این است که خود آیه جواب آن میباشد و آیه در کمال بلاغت بیان میدارد که تقلید از افرادی که بینش دینی ندارند، مذموم است نه هر تقلیدی و تقلید از مذاهب اربعه اهل سنت تقلید از حق است و تقلید از رسول الله ص است.

مستندات
در مورد مشرکانی نازل شده است که به آنها بیان شد که از قرآن و دیگر حجتهای نازل شده از طرف الله تبعیت کنید و آنان راه تقلید از گذشتگان را پیش گرفتند. (ابی سعود)
و گفته شده است در حق یهود نازل شده است که وقتی رسول الله ص انها را به اسلام دعوت کرد و منظور از کتاب، تورات است که به اسلام دعوت میکنند، آنان ادعای تبعیت از پدران خود کردند. (ابی سعود)
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ:
وقتی به آنان گفته میشود از کتاب الله تبعیت کنید. (ابی سعود)
وقتی به تبعیت کنندگان از راههای شیطان، از روی نصیحت و برای بیدار کردن فطرت خفته ی آنان گفته میشود که از کتاب الله تبعیت کنید، آنان اینگونه جواب میدهند: (فواتح الالهیه )
یعنی با قبول دین و عمل به آن از کتاب تبعیت کنید. (قرطبی)
قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا:
گویند: تبیعت نمیکنیم بلکه از آنچه پدران خود را بر آن یافته ایم، تبعیت میکنیم. (ابی سعود)
انچه از پدران خود میدانند همان عبادت بتها و تحریم اشیاء حلال و شریک قائل شدن به الله است. (ابی سعود)
چراکه اعتقاد داشتند پدران آنها عاقلتر هستند. (الفواتح الالهیه)
أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ:
ای محمد به آنان بگو که آیا چنین نیست که پدران شما در مورد شعائر دین چیزی را تعقل نمیکنند؟ و به مرتبه ی ایمان و یقین نمیرسند؟ باز از آنان تبعیت میکنید. (الفواتح الالهیه)
چگونه تبعیت میکنید از کسانیکه راه هدایت نمیدانند و خیر را تشخیص نمیدهند. (الهدایه الی بلوغ النهایه)
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً ۚ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ ﴿171﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مثال کسی که کفار را به حق فرامیخواند همانند صدا زننده ی چهارپایان است که چهارپایان صدا را میشنوند ولی سودی از آن نمبیرند. و آنان از شنیدن حق کر هستند و از گفتن حق عاجز و از دیدن حق کور هستند و حق را تعقل نمیکنند.

مستندات
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً:
مثال تو ای محمد و کفار در موعظه کردن تو و به الله فراخواندن همانند چوپانی است که گوسفندان خود را صدا میزند و گوسفندان صدایی میشنوند ولی مفهوم و معنای آن را تعقل نمیکنند و همچنین کفار با اینکه میشنوند، سودی از آن نمیبرند و فایده ای ندارد. (خازن)
این تاویل بهتر است چراکه یهود بت پرست نیستند. (طبری)
نعیق: صدای کردن چوپان گوسفندان خود را. (خازن)
و گفته اند معنی آیه این است: مثال کفار در قلت فهم کلام الله و رسولش همانند چهارپایانی است که فقط صدا میشنوند و امر ونهی را متوجه نمیشوند. (خازن)
و گفته اند: مثال فراخواندن کفار بتانی را که نه فهمی و نه شعوری دارند همانند صدای چوپان برای گوسفندان است که چیزی جز خستگی عائد صدا کننده نمیشود. (خازن)
یعنی وقتی بتان را صدا میزنند فقط برگشت صدا است که میشنوند و چیز دیگری نیست. (طبری)
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ:
کر هستند، یعنی از آنجا که شنیدن سخنان رسول برای آنان سودی ندارد انگار که کَر هستند. (خازن)
از گفتن سخن حق، لال هستند و از دیدن راه حق کور هستند. (خازن)
فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ:
پس آنان را عقل کسبی نیست هرچند عقل طبیعی دارند. (خازن)
یعنی هدایت را نمیشنوند و نمیگویند و نمیبینند و نمیفهمند. (طبری)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ ﴿172﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید از حلال آنچه به شما رزق داده ایم بخورید و شکر آن را بجای آورید اگر شما حقیقتا الله را عبادت میکنید پس از حلال بخورید وشکر گزار باشید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ:
یعنی از زراعت و حیوانات حلال بخورید. (بحر العلوم)
وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ:
و اگر از منظور شما از ترک خوردن رضای الله باشد پس از حلال بخورید چراکه رضایت الله در حلال دانستن آنچه الله حلال کرده و تحریم حرام الله است. (بحر العلوم)
پس سپاسگزار الله باشید. (خازن)
گفته میشود کسیکه حلال خدا را حرام بداند همانند کسی است که حرامی را حلال کرده است. (بحر العلوم)
گفته میشود در این آیه بیان فضل امت محمدی است چراکه این امت را با آنچه انبیای خود را خطاب کرده، مورد خطاب قرار داده است طوری که همین کلام آیه را در مورد انبیاء نیز بکار برده است. (بحر العلوم)
خوردن چند نوع است: فرض بقدر حفظ جان و دفع ضرر و مستحب خوردن همراه مهمان و اگر از این غرضها خالی باشد، مباح خواهد بود. (خازن)
رسول الله ص: فردی را ذکر کردند که در سفر طولانی بوده و سر و وضع وی را غبار گرفته و لباس مندرس پوشیده است و بعد دست به دعا بر میدارد و یا رب یا رب میگوید، در حالیکه خوراکش حرام است و نوشیدنی وی حرام است و لبایش حرام با این حال چگونه دعایش مستجاب شود. (خازن)
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ ۖ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿173﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنچه بر شما خوردن آن، حرام است همین مواردی است که میشماریم؛در وقت نزول این آیه چنین بوده است؛ مردار یعنی آنچه بدون بسم الله مرده باشد و خون جاری و گوشت خوک؛و تمامی مشتقات خوکی؛ و آنچه از حیوان حلال گوشت که نام الله برده نشده یا اسمی غیر از نام الله برده شده باشد، هرکس در اضطرار قرار گرفت پس بر وی رخصت است که از این موارد حرام تناول کند منتها نباید حلال بداند و در خوردن زیاده روی نکند، و قطعا الله تعالی اگر این موارد را رعایت کنید، در مورد آنچه در این حالت تناول کرده اید، چشم پوشی کننده و بخشنده است.

مستندات
وقتی آیه بیان داشت که آنچه مشرکان بر خود حرام میدانستند، حلال است پس از رسول الله ص سوال کردند که خوردن چه چیزهایی حرام است؟ و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ
میته یعنی مردار، حیوان بدون ذبح شرعی کردن مرده.
میته حرام است بغیر از ماهی و ملخ. (بحر العلوم)
کلا استفاده به هر طریق از مردار، حلال نیست ،حتی براری تغذیه ی سگ و سایر حیوانات نیز جایز نیست. (جصاص)
رسول الله ص در مورد ماهی فرمودند: اگر دریا آن را بیرون اندازد و یا بر اثر جزر بیرون بماند، از آن بخورید و اگر در دریا مرده باشد و روی آب آمده باشد، از آن نخورید. (جصاص)
در مورد ملخ چه زنده گرفته شود وچه مرده یافت شود، حلال است و این قول ما و شافعیه است. (خازن)
وَالدَّمَ:
منظور از خون که خوردن آن حرام است، خون مسفوح یعنی خون جاری است.
عادت عرب جاهلی این بود که خون مایع را در روده گذاشته و پخته و تناول میکردند و این آیه آن را حرام گردانده است. (خازن)
وَلَحْمَ الْخِنزِيرِ:
منظور از گوشت خوک، تمامی اعضای خوک است که حرام میباشدو اجماع مسلمانان بر تحریم آن منعقد است. (بحر العلوم)
ذکر گوشت از بین اعضای خوک برای این بود که گوشت مقصود خوردن است. (خازن)
وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ:
یعنی آنچه بدون ذکر نام الله ذبح شده است و اهلال در لغت به آواز بلند گویند و مشرکان در جاهلیت در وقت ذبح، اسم الهه های خود را با صدای بلند میگفتند و الله آنچه را که به اسمی غیر از اسم الله ذبح شده است را حرام گرداند و در آیه دلیل بر این است که اگر کسی عمدا ترک بسم الله کند، حرام میشود چراکه داخل در بغیر اسم الله است. (بحر العلوم)
فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ:
و الله تعالی به علم خود میدانست که بعضی انسانها در بعضی اوقات اضطرار به خوردن از مردار میشوند برای همین بیان داشت که اگر کسی مجبور و مضطر باشد به خوردن آن در حالیکه خود خواهان خوردن آن حرام نباشد و به خوردن آن راضی نباشد، و بعد اینکه مقداری که جلوی مرگ را بگیرد خورد دیگر عودت نکند و دوباره نخورد، برای وی رخصت است. (بحر العلوم)
از ابن عباس و مسروق و حسن: غیر باغ یعنی تجاوز نکننده در حق مردار و لا عاد یعنی در خوردن زیاده روی نکردن. و خوردن مردار در وقت اضطرار را برای باغیان (کسانیکه علیه حکومت اسلامی قیام کرده اند) مباح دانسته اند و انس بن مالک نیز چنین نظر دارد. (احکام جصاص)
از ابن عباس در مورد این آیه: اگر کسی این اشیاء را بخورد درحالیکه مضطر است، بر وی مشکلی نیست ولی اگر بخورد در حالیکه اضطراری نیست پس وی بغی کرده و از حد اعتدا کرده است. (بحر العلوم)
بکار بردن کلمه ی بغی و اعتدا برای حفظ معنی و مراد قول ابن عباس است.
بغی، نافرمانی و اعتداء، دست درازی کردن و دشمنی کردن.
غیر باغ و لاعاد: بدون اینکه حلال بداند و بدون قصد توشه گرفتن. (خازن)
اضطرار چیست؟ 1-به حالتی برسد که بر خود بترسد که اگر نخورد خواهد مرد. 2-از ابن مبارک: اگر به حالتی برسد که وقتی به بازار وارد شود چیزی جز نان به چیز دیگر نگاه نیاندازد. 3- به حالتی برسد که از ادای فرایض عاجز شود. (بحر العلوم)
کسی که قادر به راه رفتن نیست. (مرقاةالمفاتیح شرح المصابیح)
اگر تشنه ای مضطر، از فرط تشنگی خوف مرگ دارد بقدر دفع عطش میتواند، بنوشد و بیشتر از آن باشد، بر وی حد واجب میشود. (مبسوط سرخسی)
اختلاف در حکم خوردن از اشیاء حرام در حالت اضطرار: 1-حرام بودن آن ثابت است منتها بخاطر اضطرار، گناه نوشته نمیشود، زیرا الله تعالی در آخر آیه غفور ورحیم بودن به معنی بخشش گناه، آورده است. 2-حلال است و حق ترک تناول ندارد، زیرا در آیه ای اضطرار را از حرام استثنا کرده است (بحر العلوم)
از مسروق: اگر کسی مضطر باشد و نخورد و بمیرد، به جهنم میرود. (بحر العلوم)
مخمصه( در اضطرار بودن): اگر دائمی باشد، سیر شدن از آن بدون خلاف جایز است . اگر گذرا باشد نزد امام اعظم فقط در حد باقی ماندن رمق مجاز است. (خازن)
در مورد حکم خوردن از در حالت اضطرار اختلاف هست که آیا حرام بر حرمت خود باقی است یا خیر بلکه حلال میگردد؟ بعضی گویند که حرام است منتها برای مضطر گناه نوشته نمیشود، چون در ادامه آیه غفور و رحیم بودن مطرح است یعنی بخشش بودن و پوشاندن گناه است. (بحر العلوم)
و بعضی گفته اند: حلال است و حق ندارد از خوردن آن امتناع ورزد، چرا که در آیه ای دیگر حالت اضطرار را از حرما استثنا نموده است. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ:
الله بخشنده است آنچه را که انجام داده است و مهربان است که به این امر رخصت داده است. (بیضاوی)
بخشنده است کسانی را که در حالت اضطرار از حرام تناول کرده اند و مهربان است که رخصت داده است. (بغوی)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۙ أُولَٰئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿174﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

قطعا کسانی که احکام کتاب الله که در اینجا تورات است، را کتمان میکنند، و در عوض آن به اموال ناچیز دنیوی که از طریق ریاست بناحق میگیرند، آنان آنچه که میخورند، آتش است و در قیامت الله تعالی با آنان سخن رحمت نگوید و بر آنان غضب کند و آنان را یادکرد خیری نخواهد بود و برای آنان عذابی دردناک خواهد بود که به قلب میرسد.

مستندات
در مورد رئیسان و عالمان یهود ،نازل شده است که از پایین دستان خود هدایا و خوردنی ها میگرفتند و آنان امید داشتند که نبی مبعوث از آنان باشد وقتی محمد رسول الله ص مبعوث شد و دیدند که از خودشان نیست، آنان ترسیدند که ریاست و آن خوردنی ها را از دست بدهند و برای همین صفات رسول الله ص را که در کتبشان آمده بود را کتمان کردند. (خازن)
صفات پیامبر ص را تغییر دادند. (بحر العلوم)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ:
کسانیکه آنچه در کتاب از صفات رسول الله ص هست و همچنین وقت بعثت ایشان را کتمان میکنند. (خازن)
این قول مفسران است و فخر رازی و متکلمین این نوع تفسیر را ممتنع میدانند چراکه تورات و انجیل به قدری مشهور است که امکان کتمان آن نیست بلکه آنچه علمای یهود انجام داده اند اینکه آیاتی را در مورد نبوت رسول الله ص آمده بود را میشناختند و آن آیات را تاویل باطل میکردند و از محل صحیح خود، منحرف میکردند. منظور از کتمان همین است و معنی آیه طبق این قول چنین میشود، کسانیکه معانی کتاب الله را کتمان میکنند. (خازن)
وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا:
و در عوض آن کتمان، چیز ناچیزی میگیرند.(خازن)
و یا آنچه را که الله تعالی نازل کرده را در عوض چیز ناچیزی میفروشند.(خازن)
بخاطر تحریف کتاب الله و تاویل بغیر وجه آن و کتمان حق. (طبری)
آن چیز ناچیز ، همان خوردنی هایی است که از پایین دستان خود میگرفتند. (خازن)
متاعی ناچیز را برگزیدند. (بحر العلوم)
آنچه از حق و اسلام و محمد ص آمده بود را کتمان کردند. (طبری)
أُولَٰئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ:
یعنی آنچه میخورند آنان را به آتش میبرد یعنی رشوه خواری و حرام خواری آنان پس آنچه میخورند آنان را به آتش میبرد همانند آن است که آنان آتش میخورند. (خازن)
وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ:
و الله تعالی در روز قیامت با آنان با کلام رحمت سخن نگوید بلکه با کلمه ی توبیخ سخن گوید. (خازن)
منظور از سخن نگفتن الله با آنان، غضب کردن بر آنان است. (خازن)
وَلَا يُزَكِّيهِمْ:
از پلیدی گناه آنان را پاک نخواهد نمود. (خازن)
از اعمال خبیثه آنان را پاک نمیکند. (بحر العلوم)
سخن خیر آنان را یاد نمیکند و هرکس که به نیکی یاد نشود، عذاب داده شود. (بحر العلوم)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ:
و برای آنان عذابی دردناک است که درد آن به قلب میرسد. (خازن)
هرکسی نزد وی علمی باشد و مردم بدان احتیاج داشته باشند و وی آن را کتمان کند، این سزای وی است. (بحر العلوم)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ ۚ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ﴿175﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آنان که کتاب الله را کتمان کرده اند، کسانی هستند که در دنیا گمراهی را بجای هدایت انتخاب کردند و در آخرت عذاب را بجای آمرزش پس چه چیزی تحمل آنان را بر آتش زیاد کرده است که اینگونه موجبات عذاب را انجام میدهند، این جای تعجب بسیار دارد.

مستندات
أُولَٰئِكَ:
آن رئیسان یهود. (بحر العلوم)
الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ:
کسانی هستند که کفر را بر ایمان اختیار کردند. (بحر العلوم)
آنان کسانی هستند که گمراهی را گرفته و هدایت را ترک کرده اند. (طبری)
وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ:
و آتش را بجای بهشت انتخاب کردند. (بحر العلوم)
و آنچه را که باعث عذاب آنان در قیامت میشود را گرفته و آنچه را که باعث بخشش آنان میشد را ترک کرده اند. (طبری)
فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ:
پس چه چیزی به آنان جرات انجام اعمال اهل آتش را داده است؟ (بحر العلوم)
چه بقایی در آتش دارند. (بحر العلوم) تعجبی است یعنی چه بسیار در آتش میمانند که جای تعجب دارد.
چه چیزی باعث شده است که آنان بر آتش صبور باشند؟ (طبری)
وقتی آنان هدایت را ترک و گمراهی را اتخاذ کردند، چه چیزی آنان را بر آتش صبور گردانده است. (طبری)
چه جرأت عجیبی بر انجام عمل موجب آتش دارند. (طبری)
تعجب از اینکه چگونه بی مبالات آنچه را که باعث عذاب آنها میشود انجام میدهند انگار که قادر بر صبر برای عذاب هستند والا آنان را صبری نخواهد بود. (مظهری)
ذَٰلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ ۗ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ ﴿176﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آن عذاب متنوع برای این است که الله تعالی کتب خود را بحق نازل کردو اینان انکار کردند و کسانیکه در کتب الله اختلاف میکنند و به آن کفر میورزند و انکار میکنند، آنان در اختلافی بدور از حق هستند.

مستندات
ذَٰلِكَ:
یعنی مجموع آنچه از ذکر شد مثل در شکمشان آتش میخورند و خداوند با آنان سخن نگوید و آنان را تزکیه نمیکند و عذابی که بخاطر کتمان حق بر آنان مترتب شده است: (آلوسی)
بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ:
بخاطر این است که الله تعالی قرآن را ویا تورات را که آمیخته به حق هستند و در آنها شائبه ی باطل نیست، را نازل کرده است. (آلوسی)
آن عذاب برای این است که الله تعالی قرآن را بحق نازل کرده است و اینان آن را انکار کردند و کفر ورزیدند. (خازن)
وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ
کسانی که در کتاب اختلاف کردند یعنی به بعضی از کتب الهی ایمان آورده و بعض دیگر را انکار کردهاند. (آلوسی)
یا از پیروی از حق آن کتاب (تورات) سرباز زدند، و بجای آن از خود جایگزین درست کردند،. (آلوسی)
کسانیکه در قرآن اختلاف کردند و بعضی گفتند که این جادو است و بعضی دیگر گفتند که شعر است و بعضی گفتند این افسانه ی قدیمیان است. (آلوسی)
کسانیکه در معانی و تاویل قرآن اختلاف کرده اند، (خازن)
لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ:
این افراد، در خلافی بدور از حق هستند و باعث اشد عذاب هستند. (آلوسی)
در گمراهی آشکار هستند. (بحر العلوم)
در دعوایی و اختلافی بدور از حق هستند. (خازن)
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا ۖ وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ ۗ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ﴿177﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

نیکی در رو به قبله کردن خلاصه نمیشود بلکه نیکی آن است که الله تعالی بیان میدارد و آن این است که ایمان صحیح یعنی به الله و به روز آخر (قیامت) و تمامی فرشتگان و تمامی کتب آسمانی و تمامی انبیاء حقیقی باور داشتن است. و دیگر اینکه حسن معاشرت داشتن است یعنی از اموال خود با اینکه آن را دوست دارد بخاطر دوستی الله، به خویشان نزدیک محتاج خود بدهد و به یتیمان و ناداران تهی دست و به در راه ماندگان و به کسانیکه نیاز آنان را وادار به طلب از دیگران کرده و به کسانیکه قسط آزادی خود را میدهند از قبیل مکاتب و اسیر و کسانیکه تهذیب نفس دارند یعنی نماز فرض را در اوقات آنها انجام میدهند و کسانیکه زکات را به مستحق آن میدهند و کسانیکه به عهد خود وفا میکنند چه عهد با الله باشد و چه عهد و قول با مردم باشد، این اشخاص که چنین صفاتی در آنها یافت میشود، آنان کسانی هستند که در ایمان خود صادق هستند و آنان کسانی هستند که از الله تقوی دارند.

مستندات
لَّيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ:
نیکی این نیست که صورت خود را در نماز به طرف مشرق یا مغرب برگردانید و غیر آن را انجام ندهید. (بحر العلوم)
این آیه خطاب به یهود و مسیحیان است که هر یک به سمتی میاستادند و هر یک فکر میکردند که نیکی همین است که به سمتی که آنها نماز میخوانند خوانده شود. (خازن)
از ابن عباس: در مورد مومنان است در اول اسلام وقتی کسی شهادتین میگفت و به هر جهتی خواست نماز میخواند و هرکس بر این منوال فوت میشد، بهشتی بود وقتی رسول الله ص هجرت کردند و رو به کعبه خواندن فرض شد، این آیه نازل شد که تمام نیکی همین نیست بلکه آنچه در این ایه ذکر شده است، میباشد. (خازن)
نیکی این نیست که فقط عمل رو به کعبه کردن را انجام دهید بلکه نیکو کسی است که این صفات را داشته باشد. (بحر العلوم)
خطاب به یهود و مسیحیان است و میفرماید: نیکی آنچه شما بر آن هستید نیست زیرا دین شما منسوخ شده است بلکه نیکی آن است که الله تعالی بیان داشته و مومنان از آن پیروی میکنند.(بیضاوی)
وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ:
لیکن نیکی آن است که یگانگی الله را و شریک نداشتن وی تعالی را تصدیق کند. (بحر العلوم)
منظور این است که نماز تمامی نیکی ها نیست بلکه نیکی اموری هستند که در این آیه در ادامه میآید. (بحر العلوم)
میتوان چنین گفت: نیکوکار کسی است که به الله ایمان آورد ووو. (بحر العلوم)
در این آیه پنج مساله ذکر شده است که به هریک از آنها اقرار نشود، کفر است. (بحر العلوم)
اقرار به 1-یگانگی الله تعالی.2-به روز قیامت.3-زنده شدن پس از مرگ برای حسابرسی و اینکه اهل ثواب به پاداش نیک میرسند و اهل عذاب به عذاب خود میرسند. 4-تصدیق کتب الهی از قبیل قرآن و تورات و انجیل.5- اقرار به اینکه فرشتگان بندگان الله هستند و اقرار به اینکه انبیاء فرستادگان الله هستند. (بحر العلوم)
و آنچه بعد این مسائل ذکر میشود، جزو فضائل هستند. (بحر العلوم)
بِرّ: اسمی است که جامع تمامی عبادات و اعمال خیری است که انسان را به الله نزدیک و باعث کسب ثواب میشود و در اخر به بهشت وارد میکند. و در این آیه چند مورد از موارد بر بیان شده است. (خازن)
وَالْيَوْمِ الْآخِرِ:
و ایمان به روز آخر که بت پرستان منکر زنده شدن بعد از مرگ هستند. (خازن)
وَالْمَلَائِكَةِ:
از نیکی ایمان به تمامی فرشتگان است، چراکه یهود میگفتند که جبرئیل دشمن ما است. (خازن)
وَالْكِتَابِ:
ایمان به قرآن است. (خازن)
ایمان به تمامی کتب آسمانی است. (خازن)
وَالنَّبِيِّينَ:
ایمان به تمامی انبیاء. (خازن)
هدف از ذکر این پنج مورد ایمانی برای این است که در زیر هریک مسائل بسیاری داخل میشوند، که مومن باید به تمامی آنها ایمان داشته باشد. (خازن)
وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ:
و از نیکی این است که با اینکه اموال را دوست داری باز از آن انفاق کنی. (خازن)
رسول الله ص به شخصی که پرسید اجر چه نوع صدقه ای بزرگتراست> ایشان جواب دادند: بزرگترین اجر برای صدقه در وقتی است که خود صحیح و سالم باشی و بر جمع کردن اموال حریص باشی و از فقر میترسی و به غنی شدن امید داری. و اینکه تا وقت رسیدن جان به حلقوم در صدقه دادن تاخیر نکنی. (خازن)
گفته اند: اموال را صدقه دهی بخاطر حب الله و کسب رضایت الله. (خازن)
ذَوِي الْقُرْبَىٰ:
به نزدیکان و خویشان خود. (خازن)
وجه تقدیم ذکر خویشاوند برای این است که خویشاوند شخص برای صدقه دادن اولویت دارد. (خازن)
رسول الله ص فرمودند: صدقه به فقیر یک ثواب دارد و به فقیر خویشاوند دو اجر یکی اجر صدقه و دیگری اجر صله ی رحم. (خازن)
وَالْيَتَامَىٰ:
و برای یتیمان. یتیم کودکی که پدر ندارد. (خازن)
بعضی گفته اند، برای کسیکه پدر ندارد چه بالغ و چه نابالغ اطلاق میشود. (خازن)
منظور انفاق به فقرای یتیم است.
وَالْمَسَاكِينَ:
و به مسکین ها، یعنی کسی که هیچ مالی ندارد. (خازن)
وَابْنَ السَّبِيلِ:
و به ابن سبیل یعنی کسیکه از اهل خود دور مانده است و گفته اند که به مهمان نیز ابن سبیل اطلاق شود ولی اولی صحیحتر است. (خازن)
وَالسَّائِلِينَ:
و به طلب کننده ی غذا خواه. (خازن) یعنی کسی که درخواست غذا از دیگران کند.
از حضرت علی از رسول الله ص: سوال کننده و طلب کننده را حقی هست، هرچند که سوار بر اسب بیاید. (خازن)
کسانیکه نیاز آنان را وادار به سائلیت کرده است. (بیضاوی)
وَفِي الرِّقَابِ:
و به مکاتبین. (خازن)
یعنی برده ای که قرار کرده است مثلا هرماه مبلغی به صاحب خود پرداخت کند و تا یک سال آزاد شود.
و آمده است منظور آزاد کردن برده است و آزاد کردن اسیران. (خازن)
وَأَقَامَ الصَّلَاةَ:
و برپا داشتن نماز در اوقات آنها. (خازن)
وَآتَى الزَّكَاةَ:
و ادای زکات واجب. (خازن)
وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا:
و کسانی که به عهدی که با الله تعالی در مورد عبادات، عهد کرده اند، و به طاعات عمل میکنند و حدود آن را رعایت میکنند. (خازن)
گفته اند: منظو عهدی است که خود انسان بر خود واجب میکند از قبیل نذر و همانند آن. (خازن)
و آمده است: عمل به وعده ای که داده است میباشد.
اگر وعده دهند عمل میکنند و اگر نذر کنند وفا میکنند و وقتی قسم میخورند، بر قسم خود میمانند و وقتی میگویند راست گویند و وقتی امانت بگیرند، امانتداری میکنند. (خازن)
وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ :
و شکیبایان در وقت تنگدستی و سختی و فقر شدید. (خازن)
وَالضَّرَّاءِ:
و در بیماری و معلولیت و خانه نشینی. (خازن)
وَحِينَ الْبَأْسِ:
و در زمان جنگ در راه الله. (خازن)
از براء(صحابی): به الله قسم وقتی جنگ سخت داغ میشد، ما به رسول الله ص پناه میبردیم و پشت ایشان پناه میگرفتیم و شجاع ما در برابر شجاعت رسول الله ص چیزی نبود. (خازن)
تمام مسائل ذکر شده در این آیه مسائل انسانی را کامل بیان داشته است و با اینکه به فروع مختلف تقسیم میشود ولی میتوان آن را به سه قسمت تقسیم کرد: 1 صحت اعتقاد و 2 حسن معاشرت و 3 تهذیب نفس. (بیضاوی)
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا:
این کسانی که چنین صفاتی دارند، آنان همان کسانی هستند که در ایمان خود صادق و راستگو هستند. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ:
و آنان کسانی هستند که از حرام خدا، خود را نگهداشته اند. (بغوی)
رسول الله ص: هرکس به این آیه تماما عمل کند، ایمان وی کامل است. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى ۖ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَىٰ بِالْأُنْثَىٰ ۚ فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ۗ ذَٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ ۗ فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿178﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید بر شما قصاص به عدل، در قتل عمد، فرض گردید، آزاد در برابر آزاد نه بیشتر و برده در برابر برده نه بیشتر و اختلاف طبقاتی مردم مردود است و زن در برابر زن نه کسی دیگر. حال اگر کسی خواست قصاص را عفو کند و دیه بگیرد پس به نیکی آن را پیگیری کنید و به عدالت رفتار کنید و تعدی نکنید و قاتل نیز دیه را نیکی پرداخت کند و معطل نکند و کمکاری نکند. این حکم قصاص و دیه و بخشش که در قتل که برای شما در نظر گرفته شده است، آسان گیری است در حق شما و هرکس از این حکم تعدی کند، بر وی عذاب دردناک در دنیا به قصاص است و در آخرت عذابی دردناک، یعنی اگر کسی ببخشد و بعد بکشد قتل بغیر حق مرتکب شده است و هرکس دیه بگیرد و بعد بکشد باز قتل به غیر حق مرتکب شده و خود وی مستحق اجرای قصاص بر خود میشود.

مستندات
در مورد دو قبیله از عرب نازل شده است که بخاطر کشته شدن یک نفر با هم جنگ کردند و کشته های زیادی دادند و زخمی و ویرانیهای بسیار بر جای گذاشت و تا وقت ظهور اسلام ادامه داشت. (خازن)
گفته اند در مورد اوس و خزرج (دو قبیله از عرب) نازل شده است و بین این دو یکی قویتر بود و برای همین دختران قوم دیگر را بدون مهر عقد میکردند و قسم یاد کرده بودند که در برابر بنده ای از ما، آزاد آنها را خوهیم کشت و بخاطر زن ما از مردان آنها خواهیم کشت و در مقابل یک مرد از ما دو مرد را خواهیم کشت و در مورد دیه ی جراحات نیز دو برابر میگرفتند و این امر را به رسول الله ص گزارش دادند و شکایت کردند و این آیه نازل شد و امر به رعایت مساوات نمود و آن دو قبیله راضی شده و اسلام آوردند. (خازن)
گفته اند این آیه برای منسوخ کردن و از بین بردن احکام قبل اسلام وارد شده است چراکه یهود در مورد قتل فقط قصاص داشتند و مسیحیان بخشش را حکم میکردند و قصاص نداشتند و عرب جاهلی گاهی دیه واجب میکردند و گاهی دیگر قصاص و در حکم تعدی میکردند مثلا اگر مرد شریفی کشته میشد، چندین نفر را در قبال وی میکشتند و دیه را نیز بخاطر شرافت شخص چندین برابر میگرفتند پس وقتی اسلام آمد، الله تعالی رعایت عدالت را واجب گرداند و در قصاص حکم مساوات صادر کرد و این آیه نازل شد. (خازن)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى:
ای کسانیکه ایمان آورده اید، الله تعالی در قتل حکم قصاص را فرض گردانید. (خازن)
یعنی آنچه بر قاتل واجب است، قصاص میباشد حالا ولی مقتول دیه بگیرد یا عفو کند یا قصاص کند مختار است.(خازن)
بر شما رعایت عدل در قصاص ، فرض گردید. (ابن کثیر)
یعنی وقتی قاتل را بر قاضی آوردند و عمد ثابت شد، فرض است که حکم به قصاص کند و ولی مقتول مختار است که انتخاب کند. (بحر العلوم)
اجرای قصاص را هرکس نمیتواند انجام دهد و برای همین حاکم وضع شد تا از طرف مومنان آن را اجرا کند. (بحر العلوم)
منظور در قتل عمد است. (بحر العلوم)
قصاص: مانندی و مماثله در قتل و جراحت و دیه. (خازن)
امام مالک و امام شافعی گویند که قاتل را همانطور که مقتول را به قتل رسانده قصاص کرده شود مثلا اگر خفه کرده باشد، بعنوان قصاص خفه کرده شود و اگر با چاقو زده و کشته باشد، با وی همان عمل انجام شود. و در یکی از روایات از امام احمد حنبل چنین آمده است.(خازن)
و قول امام اعظم این است که با شمشیر قصاص کرده شود. و روایت دوم از امام احمد حنبل همین است.(خازن)
اگر گروهی یک شخص را به قتل رسانند، قصاص بر همه ثابت است و حضرت عمر در مورد افرادی که یک پسر را کشته بودند، همه را قصاص نموده و گفت: اگر تمامی اهل صنعاء در کشتن شرکت میکردند همه را قصاص میکردم و این در محضر بسیاری از صحابه بوده است و کسی اعتراض نکرده است. (ابی سعود)
حق قصاص و عفو برای هر یک از وارثان مقتول ثابت است. (فتح باب العنایه)
الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنثَىٰ بِالْأُنثَىٰ:
آزاد در مقابل آزاد و بنده در مقابل بنده و زن در مقابل زن.
گفته اند این حکم در اول اسلام بوده است یعنی اگر مرد آزاد، مرد آزاد دیگر را میکشت قصاص بود و همینطور زن در مورد زن و بعد این آیه منسوخ شده است با آیه ی 45 مائده که نفس در مقابل نفس گفته است. (بحر العلوم)
و گفته شده است که این آیه منسوخ نیست چراکه این آیه حکم مرد آزاد مقابل مرد آزاد و بنده در قبال بنده و زن مقابل زن را بیان داشته است و احکام قتل دیگر را بیان نکرده است و بلکه آن را در آیه ی 45 مائده بیان کرده است. (بحر العلوم)
در وجه قصاص مسلمان در قبال قتل ذمی و در قصاص آزاد در قبال برده و مرد در قبال زن، باید گفت که مساوات در عصمت به دو شکل صورت میگیرد یکی به دین است و دیگری به دار (کشور). (ابی سعود)
فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ:
پس اگر ولی مقتول از برادر خود یعنی قاتل، چیزی ببخشد. (بحر العوم)
یعنی وی را قصاص نکرد و دیه گرفت. (بحر العلوم)
فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ:
پس این دیه را با مدارا بگیرد و سخت نگیرد. (بحر العلوم)
وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ:
و قاتل نیز دیه را به ولی مقتول ادا کند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ:
این حکم تخفیف بر امت است چراکه در یهود فقط قتل قاتل بود و در مسیحیت فقط بخشش بود و دیه و قصاصی نبود بر این اساس اگر کسی خواست قصاص کند و اگر کسی دیه خواست دیه بگیرد و اگر کسی خواست ببخشد، مجاز است.(بحر العلوم)
ولی مقتول حق دارد که قاتل را قصاص کند و یا با رضایت قاتل دیه بگیرد و اگر قاتل به دیه رضایت ندهد، ولی مقتول نمیتواند طلب دیه کند. (مظهری)
امام شافعی گوید که ولی مقتول حق قصاص و دیه هرچند قهری را دارد. (بحر العلوم)
فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ :
بعد بیان حکن هرکس اقدام به قتل کسی غیر از قاتل کند و یا بعد از بخشیدن و یا بعد از گرفتن دیه ، بکشد پس بخاطر تعدی وی برای وی عذابی دردناک است و آن عذاب در دنیا قصاص وی است چراکه به ناحق کشته است و در آخرت آتش سوزان است. (ابی سعود)
وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿179﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و در حکم به قصاص در قتل و غیر آن برای شما زندگانی و حیات است ، ای صاحبان خرد. یعنی قصاص بازدارنده و مانع قتل نفس است و این مانع بودن و بازدارنده بودن میتواند از اول باشد بدین معنی که کسی که قصد کشتن کسی را داشته باشد، و بداند که قصاص خواهد شد، اقدام به کشتن نخواهد کرد و از این طریق زندگی خود و دیگران را تضمین کرده است و زندگانی بعد قتل نیز این است که فقط قاتل قصاص کرده شود نه جمع و نه دیگری باشد که از قصاص بترسید و از این رو اقدام به کشتن نکنید.

مستندات
وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ:
آیه برای بیان محاسن حکم قصاص آمده است. (ابی سعود)
ظرافتی در این آیه بکار رفته است و آن اینکه قصاص، گرفتن جان انسان است ولی آیه بیان میدارد که در قصاص زنده ماندن وجود دارد. (ابی سعود)
و توضیح اینکه وقتی حکم قصاص را هرکس متوجه شود و بداند که در هر طبقه ی اجتماعی که باشد، با قتل عمد یک شخص دیگر، قصاص خواهد شد دیگر اقدام به قتل نخواهد نمود و دیگر اینکه وقتی قاتل قصاص شود، فتنه فروکش میکند و دیگر کشت و کشتار ادامه نخواهد یافت. (ابی سعود)
گفته شده است که منظور از حیات، زندگی اخروی است. (ابی سعود)
منظور این است که وقتی قاتل در دنیا قصاص شد، در آخرت مواخذه نخواهد شد. (ابی سعود)
در مختار الفتاوی آمده است: قصاص حق اولیاء مقتول است و مقتول در قیامت حق مخاصمه دارد زیرا با قصاص قاتل برای مقتول چیزی عائد نشده است و حق مقتول باقی است. (قره عين الأخيار لتكملة رد المحتار علي «الدر المختار شرح تنوير الأبصار» (مطبوع بآخر رد المحتار))
آمده است: در داستان حکم قتل، برای شما زندگانی هست. (ابی سعود)
در قرآن زندگی برای قلبها است. (ابی سعود)
از رسول الله ص: خون مسلمانان با هم برابر است. (جصاص)
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ ﴿180﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر شما ای متقیان، نوشته شد و حکم شد که اگر اموال زیادی داشتید، وصیت کنید به نفع والدین و خویشاوندان و این وصیت حقی است بر گردن متقین. و این امر منسوخ است زیرا که اسلام خود سهم وارثان را مشخص نموده است و برای غیر وارث در صورت زیاد بودن اموال طوری که وراثان به مشکل نخورند، مستحب است.

مستندات
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ:
بر شما نوشته شده است و فرض شده است، وقتی که مرگتان نزدیک شد به اینکه علامات مرگ ظاهر شد و یا خود را نزدیک مرگ ببیند. (ابی سعود)
اسباب مرگ و آثار آن شروع شد، به اینکه بیمار شود. (بغوی)
إِن تَرَكَ خَيْرًا:
اگر مالی ترک کرد و گذاشت.(ابی سعود)
اگر مال بسیاری ترک کرد. (ابی سعود)
از سعد بن مالک، رسول الله ص به عیادت من آمده بودند و من پرسیدم یا رسول الله ص آیا تمام اموال خود را وصیت کنم؟ ایشان فرمودند: خیر. گفتم پس نصف آن را؟ فرمودند: خیر. گفتم: پس به یک سوم؟ فرمودند: به یک سوم و یک سوم نیز زیاد است و حقا اگر خانواده ات را غنی و بینیاز بگذاری بهتر از این است که آنان را فقیر و محتاج مردم بگذاری. (بغوی)
از حضرت علی روایت شده است که وقتی بنده اش خواست وصیت کند، و هفتصد درهم داشت، حضرت علی وی را از وصیت منع کرد و گفت: الله تعالی گفته خیرا، و این اموال تو کم است و آن را برای خانواده ات بگذار. (ابی سعود)
از حضرت عائشه: کسی خواست وصیت کند و دارای خانواده بود و اموال وی چهارصد دینار بود و حضرت عائشه گفتند: در این کار وی فضلی نمیبینم و دیگری خواست و از اموال وی پرسید و آن فرد جواب داد: سه هزار درهم و از خانواده اش پرسید و وی جواب داد: چهار نفر و حضرت عائشه فرمودند: الله تعالی فرموده که اگر خیری ترک کرد و اموال تو که چیزی کم است (ابی سعود)
{الْوَصِيَّة للْوَالِدين والأقربين بِالْمَعْرُوفِ حَقًا على الْمُتَّقِينَ}
وصیت برای والدین و نزدیکان در ابتدای اسلام واجب بوده است و بعد منسوخ شده است. (سمعانی)
رسول الله ص: آگاه باشید که الله تعالی حق هر صاحب حق از میراث را تعیین کرده است و از این به بعد وصیتی برای وارث نیست. (سمعانی)
از الْحسن، وَطَاوُس، وَقَتَادَة وَالضَّحَّاك: وصیت در حق والدین منسوخ شده است ولی در حق نزدیکان منسوخ نیست. (سمعانی)
آمده است که وصیت در اول اسلام نیز بر ندب و استحباب بوده است. (سمعانی)
از بعضی از سلف روایت شده است که وصیت کردن به یک پنجم اموال، معروف است و به یک چهارم جهد (زحمت) است و یک سوم، وصیتی است که قاضی حکم میکند و اجرا میکند. (سمعانی)
فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿181﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

پس هرکس وصیت را که موافق شرع بود، تبدیل کرد و این تبدیل میتواند کتمان شهادت باشد و یا تغییر متن وصیت یا عوض کردن اسم موصی له باشد و یا از اموال وصیت شده کم کند، پس گناه این تبدیل بر تبدیل کنندگان است و قطعا الله تعالی شنواست و وصیت را میشنود و دانا به تغییر و تبدیل کنندگان است.

مستندات
فَمَن بَدَّلَهُ:
هرکس از اولیاء و اوصیاء میت، وصیت را تغییر دهند. (خازن)
تغییر میتواند: 1 تغییر متن وصیت باشد. 2 تغییر در تقسیم حقوق باشد. 3 شهود تغییر دهند یعنی شاهدان گواهی خود بر وصیت را کتمان کنند و تغییر دهند. (خازن)
وصیت به معنی وصیت کردن است. (خازن)
هرکس قول میت را تغییر دهد. (خازن)
و یا آنچه را که وصیت کرده را تغییر دهد. (خازن)
زیرا این تغییر دهندگان ترسیدند و با شرع مخالفت کرده اند. (بیضاوی)
اگر وصیت موافق شرع را تغییر دهد. (نسفی)
بَعْدَمَا سَمِعَهُ:
بعد اینکه شنید و دانست. (خازن)
بعد اینکه شاهد و وصی شنید. (جصاص)
فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ:
حقا گناه آن تبدیل و تغییر، بر تغییر دهنده خواهد بود نه بر وصی و موصی له. (خازن)
مخاطب این آیه میتواند که حاکم باشد که به اجرا و تنفیذ وصیت همچنانکه هست، امضاء کند اگر وجه غیر شرعی وجود نداشت. (جصاص)
مقتضای این حکم این است که وصی آنچه را که شنیده است میتواند اجرا کند هرچند شاهدی نداشته باشد و نیازی به حکم قاضی نیست. (جصاص)
همچنین اگر میت نزد وصی برای کسی اقرار به بدهی کند، وصی میتواند که آن را جاری کند و بدهی وی را بپردازد هرچند که وارثان از آن با خبر نباشند و حکم قاضی نیز نباشد. زیرا در صورت ترک اجرای وصیت در این دو حالت، تبدیل وصیت صورت میگیرد.(جصاص)
منهی(کسی که نهی شده است) در اینجا میتواند که خود وصیت کننده باشد و تبدیل وی این است که به افرادی که الله تعالی به وصیت برای آنان سفارش کرده است یعنی خویشان خود، وصیت نکرده و برای اجانب وصیت کند پس از جمله ی مبدلین خواهند بود زیرا در جاهلیت مردم برای اجانب وصیت میکردند و خویشان خود را در نیاز و تنگدستی میگذاشتند. (رازی)
اگر کسی به ادای دین خود وصیت کند و وارثان چه اجرا کنند و چه اجرا نکنند، تبعات اخروی آن دین از میت برداشته میشود و گناه عدم اجرا بر تغییر دهندگان است. (جصاص)
افرادی که مانع اجرای وصیت به حق شوند، نیز مشمول همین حکم تغییر دهندگان هستند. (رازی)
إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ:
حقا الله شنونده ی وصیت وصیت کننده هست. (خازن)
عَلِيمٌ:
و دانا به تبدیل تبیدل کننده هست. (خازن)
وعید است در حق تغییر دهندگان و تبدیل کنندگان وصیت. (بیضاوی)
علماء از این آیه چنین استنباط کرده اند:
1-کودک کافر بخاطر کفر والدین خود، عذاب داده نشود. (رازی)
2-میت بخاطر گریه ی دیگران برای وی، عذاب داده نشود. (رازی)
فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿182﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

هرکسی بیم ارتکاب گناه غیر عمدی و عمدی را از وصیت کننده داشته باشد و اصلاح کند وبر وجه شرعی درست کند، پس بر این اصلاح کننده، گناهی نیست و حتی در صورت اصلاح گناه وصیت کننده نیز آمرزیده شود و همانا الله تعالی آمزنده و مهربان است و با گذاشتن راهکار جلوی پای گنهکاران آنان را مورد آمرزش قرار میدهد.

مستندات
فَمَنْ خَافَ مِن:
هرکس بداند، در اینجا خوف به معنی گمان غالب و راجح است یعنی پس هرکس بداند. (نسفی)
مِن مُّوصٍ جَنَفًا:
از وصیت کننده، میل و انحرافی از حق یعنی خطای وصیت کننده را. (نسفی)
أَوْ إِثْمًا:
یا میل از حق به عمد مشاهده کند. (نسفی)
فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ:
بین موصی له (کسی که برای وی وصیت شده است) بین والدین و خویشاوندان به طریق شرعی، صلح کند. (نسفی)
فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ:
پس گناهی بر تبدیل کننده نیست چرا که وی باطل را به حق تبدیل کرده است.
ذکر تبدیل حق به باطل و تبدیل باطل به حق در این آیه برای بیان این مساله است که هر تبدیلی گناه نیست.
گفته شده است که این تبدیل باطل برای زمان زنده بودن وصی است یعنی وقتی کسی در مجلس وصیت حاضر باشد و ببیند که بر خلاف شرع وصیت میکند، پس از آن نهی کند و حمل بر صلاح کند پس بر وصی بر آنچه قبل نصیحت گفته و وصیت خلاف شرع کرده، گناه مترتب نمیشود. (نسفی)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ:
وعده ی خداوند است برای مصلح و ذکر مغفرت به مطابقت با اثم است و اینکه این عمل از جنس ماده ای است که بر آن گناه مترتب میشود. (بیضاوی)
اگر بین موصی و موصی له، اصلاح کند باینکه امر به عدل کند و از وصیت بیش از حد و وصیت به غنی، منع کند. (آلوسی)
در صورت وصیت بیشتر از یک سوم، وصیت باطل نیست بلکه مازاد از یک سوم باطل میشود. زیرا در این آیه اصلح و غیر اصلح بیان کرده است و از باطل بودن سخن نگفته است. (آلوسی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿183﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آورده اید و اقرار میکنید، بر شما روزه ی رمضان فرض شده است همچنانکه بر کسان پیش از شما فرض شده بود، باشد که در روزهای رمضان از خوردن آشامیدن و آمیزش دوری کنید.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ:
ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آورده و آنها را تصدیق کرده اید و اقرار دارید، بر شما روزه فرض شده است. (طبری)
بر شما فرض شد. (نسفی)
الصِّيَامُ:
منظور روزه ی ماه رمضان است. (نسفی)
كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ:
همچنانکه که بر کسان قبل شما از انبیاء و امتها، روزه فرض شده بود. (نسفی)
از زمان حضرت آدم بوده است. (بیضاوی)
وجه تشابه با روزه ی پیشینیان که منظور مسیحیان است، در مقدار و زمان آن است یعنی همانند روزه ی آنها بر شما نیز فرض شده است. (طبری)
وجه تشابه فرض شدن روزه بر ما با روزه ی پیشینیان این است که همچنانکه بر آنها مقداری از روزها روزه فرض بود، بر شما نیز مقداری فرض شده است. یعنی شما نیز عبادتی به مثل عبادت گذشتگان به نام روزه دارید. (نسفی)
بعضی نیز شباهت روزه ی ما به روزه ی پیشینیان را اینگونه گفته اند که آنها از عشا تا عشا دیگر روزه میگرفتند و بر مسلمانان نیز در وهله ی اول چنین فرض شده بود و بعد به صبح تا شام تبدیل شد. (طبری)
در این آیه ترغیب مومنان بر روزه است و تاکید حکم است وحصول طیب خاطر است. (بیضاوی)
صوم در لغت: نگاهداشت خود از آنچه نفس میخواهد است و در شرع نگاهداشت خود از مفطرات روزه در طول سفیدی روز. (بیضاوی)
از شعبی: روزه ی ماه رمضان بر مسیحیان فرض بود و تا اینکه آن را خود زیاد کردند بدینگونه که در بعضی اوقات که در تابستان بود سی روز میگرفتند و بعد مدتی، کسانی آمدند و گفتند یقینی میگیریم و بر اول و آخر آن یک روز اضافه کردند و بعد کسانی بعد آنها افرادی آمده و بر روزهای قبلی یک روز به اول و آخر آن اضافه میکردند و پیش خود یقینی عمل میکردند تا اینکه به پنجاه روز رساندند. (طبری)
گویند که بر مسیحیان روزه ی رمضان فرض شده بود و وقتی دیدند که رمضان یک بار به تابستان میافتد و بار دیگر به زمستان پس جمع شدند و با هم توافق کردند که روزه را بین تابستان وزمستان بگیرند و به کفاره ی این عمل بیست روز اضافه کردند. (طبری)
لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ:
باشد که از گناهان به سبب روزه، خود را نگهدارید چرا که شکننده ی قوی نفس است و بازدارنده تر از انجام کار پلید و زشت است و باشد که از این طریق از زمره ی متقین، در آیید چرا که علامت متقین، روزه داری است. (نسفی)
باشد که از خلل وارد کردن به روزه پروا کنید چون عبادتی اصیل و قدیمی است. (بیضاوی)
باشد که در این ایام از خوردن و آشامیدن و آمیزش دوری کنید. (طبری)
أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿184﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

روزه گرفتن روزهای معدود سال بر شما واجب شد که همان ماه رمضان است و پس در این ماه اگر کسی بیمار بود و روزه مضر بود، و مسافر بود و روزه نگرفت، پس در ماههای دیگر قضای آن را بجای آورید و بر کسانیکه طاقت روزه ندارند و بخاطر پیر بودن از روزه عاجز هستند پس بجای هر روز به مسکینی غذا دهند. اگر کسی بیشتر غذا داد و یا روزه ی نفلی گرفت، این عمل برای وی خوب است. بدانید که در روزه گرفتن برای شما منفعت است. اگر میدانید چنین است پس عمل کنید.

مستندات
أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ:
روزه ی ایامی مشخص. (خازن)
روزه ی روزهای ناچیز. (خازن)
مقاتل گوید: هر آنچه از معدود و معدودات در قرآن آمده است از چهل بیشتر نیست و در مورد بیش از چهل معدود بکار نرود. (بحر العلوم)
آمده است: در اول اسلام از هر ماه سه روز باضافه ی روز عاشوراء، روزه واجب شده بود و بعد منسوخ شده و ماه مبارک رمضان برای روزه تعیین یافت. (خازن)
از ابن عباس: اولین حکمی که بعد هجرت منسوخ شد، مساله ی قبله بود و بعد مساله ی روزه. (خازن)
از حضرت عائشه: در جاهلیت روز عاشورا را روزه گرفته میشد و رسول الله ص نیز آن روز را روزه میگرفتند و وقتی به مدینه آمدند و رمضان فرض شد، روزه ی عاشورا را ترک کردند و روزه ی عاشورا اختیاری شد. (خازن)
گفته شده است: منظور از روزهای مقدر، روزهای رمضان است زیرا وقتی گفت که روزه فرض است احتمال این میرفت که یکی دو روز باشد و بعد ایاما معدودات را گفت معلوم کرد که بیشتر از اینها میباشد و در آخر با بیان شهر رمضان، توضیح داد که یک ماه میباشد. بر این اساس آیه منسوخ نشده است.(خازن)
گفته شده است: روزه ی رمضان در سال دوم هجری یک ماه چند روز قبل جنگ بدر بوده است. (خازن)
فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ:
پس اگر کسی از شما بیمار شود یا در سفر بود و روزه نگرفت، روزهای دیگر یعنی غیر از روزهای بیماری و سفر خود، روزه بگیرد. (خازن)
امامان حنفی گویند: اگر بیماری از این بترسد که درد وی بیشتر خواهد شد یا تب وی بالا خواهد رفت، بر این شخص افطار مباح است. (خازن)
با توجه به اقوال مجتهدین ثابت شد: رخصت افطار برای بیمار برای وقتی است که بخاطر روزه بیماری وی بیشتر شود و مادامیکه از ضرر رسیدن نترسد بر وی روزه واجب است. (جصاص)
مقدار سفر نزد احناف سه شبانه روز است. (جصاص)
وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ:
و بر کسانیکه طاقت روزه دارند. (خازن)
در حکم این قسمت آیه علماء اختلاف نظر دارند: 1- آیه منسوخ است و این قول حضرت عمر و سلمه بن اکوع میباشد، و دلیل این قول این است که گویند در صدر اسلام کسانیکه طاقت روزه داشتند بین روزه گرفتن و فدیه دادن، مخیر بودند زیرا مسلمانان به روزه عادت نداشتند و تا وقت عادت کردن به روزه چنین حکمی صادر شد و بعد مخیر بودن منسوخ گشت و عزیمت بر قطعی بودن روزه نازل شدیعنی آیه فمن شهد منکم الشهر. (خازن)
قتاده معتقد است که این حکم تخییر و فدیه در حق شیخ فانی است که روزه میتواند بگیرد ولی برای وی سنگین است پس به وی رخصت داده شد که افطار کند و فدیه دهد و بعد این حکم منسوخ گشت. (خازن)
جماعتی من جمله ابن عباس قائل هستند به این قول: این آیه محکم است و منسوخ نیست و معنی آیه چنین است که بر کسانی که در جوانی قادر بر روزه بودند و حال که پیر شدند و از روزه عاجز شدند، بر آنها فدیه واجب است. (خازن)
در قرائت ابن عباس چنین است: یُطَوَّقُنَه به ضم یاءو فتح طاء و تشدید واو یعنی بر کسانی که بر آنها روزه سخت میآید. (خازن)
از عطاء: از ابن عباس شنیدم که اینگونه قرائت میکرد و میگفت این آیه منسوخ نیست و منظور آیه مرد و زن کهنسالی است که نمیتوانند روزه بگیرند پس بر آنها فدیه دادن واجب میشود برای به عوض هر روز به یک مسکین طعام دهد. (خازن)
فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ:
جزای آن، طعام مسکین است. (خازن)
جزا آن مقداری است که انسان بخاطر کوتاهی که در عبادت رخ داده، پرداخت میکند و خود را محفوظ میدارد. (خازن)
ای فدیه بر کسی واجب است که بخاطر کهنسالی نمیتواند روزه بگیرد و مقدار آن برای هر روز، یک مُد (یکچهارم صاع) از غذای غالب اهل شهر فدیه دهنده است و این قول فقیهان حجاز است. (خازن)
و فقهای عراق نصف صاع برای هر روز میدانند. (خازن)
بعضی گفته اند از گندم نصف صاع و از دیگر اشیاء یک صاع لازم میشود. (خازن)
فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ:
اگر از مقدار واجب، فدیه ی بیشتری بدهد، بهتر است. (خازن)
این آیه میتواند تشویق به انجام عبادات نافله باشد. (جصاص)
وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ:
گفته شده: خطاب به کسانی است که طاقت روزه دارند یعنی میگوید که روزه گرفتن و تحمل مشقت، از افطار و فدیه دادن، بهتر است. (خازن)
گفته اند: خطاب به همه است و این قول بهتر است. (خازن)
زن حامله و شیرده، اگر افطار کنند بعدا باید قضا کنند و بر این دو فدیه واجب نمیشود. (جصاص)
از حضرت علی: اگر افطار کردند پس بر این دو قضا واجب است و فدیه نیست. (جصاص)
إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ:
اگر میدانید که روزه برای شما خوب است. (خازن)
گفته اند: اگر روزه بگیرید، خواهید دانست که چه منفعتهایی برای شما از قبیل خیرات و تقوی هست. (خازن)
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿185﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ماه رمضان که روزه ی آن بر شما فرض گشت ماهی است که قرآن در آن نازل شده است و بر فرض بودن آن قرآن نازل گشته است قرآن راهنمایی است برای راه حق و در آن بیاناتی است در مورد احکام حلال و حرام و داستان عبرت آموز و جدا کننده است بین حق و باطل یعنی قرآن باعث شناخت حق از باطل است پس اگر کسی از شما ماه رمضان را رویت نمود و کسی که در ماه رمضان معذور نبود، روزهای رمضان را باید روزه بگیرد و کسانیکه بیمار باشند و از روزه عاجز و یا مسافر باشند، پس رواست که روزه نگیرند و در وقتی دیگر قضای آن را بجای آورند. هدف و مقصود خداوند از این حکم آسان گیری است و سختگیری نیست و این امر به قضا برای کامل کردن عدد ماه است و فرض گردانیدن روزه ی رمضان برای این است که از طریق الله تعالی را بزرگ بدارید بخاطر اینکه شما را هدایت کرده است و باشد که از این طریق شکر گذار نعمتهای الله تعالی باشید.

مستندات
شَهْرُ رَمَضَانَ:
ماهی که باید روزه بگیرید، ماه رمضان است. (خازن)
بر شماست روزه ی ماه رمضان. (بحر العلوم)
رمضان مشتق از رمضاء به معنی سنگ داغ شده توسط خورشید است. (خازن)
آورده اند که وقتی اسمهای ماههای سال را از لغت و زبان قدیمی ، نقل کردند، هر ماه که با هواو فصلی مصادف میشد به آن اسم خوانده میشد و ماه رمضان در وقت گرمی هوا بوده است و برای همین رمضان نام گذاری شد. (خازن)
بعضی گفته اند که رمضان اسمی از اسامی الله تعالی است که البته صحیح این است که اسم ماه است نه چیز دیگر. (خازن)
الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ:
وقتی الله تعالی این ماه راه به این عبادت عظیم یعنی روزه، اختصاص داد، سبب آن را نیز بیان نمود که چرا این ماه انتخاب شده است، و آن بخاطر نازل کردن کتاب بزرگ خود یعنی قرآن در این ماه صورت گرفته است. (خازن)
قرآن جامد بوده و اسم این کتاب است همانند اینکه کتاب منزل بر موسی تورات است و از امام شافعی روایت است که نه از قرء مشتق است و نه مهموز است. (خازن)
و اکثرا بر این قول هستند که قرآن مشتق از قرء به معنی جمع است زیرا قرآن سوره ها و آیات و قصه ها و مثلها و احکام و نشانه ها را در خود جمع نموده است. (خازن)
داود بن ابی هند گوید از شعبی پرسیدم که آیا در ماه های دیگر قرآن نازل نمیشد؟ شعبی گفت: بله در ماههای دیگر نیز نازل میشد ولی در ماه رمضان رسول الله ص قرآن همان سال را عرض میکرد پس الله تعالی هر آیه ای را که میخواست نگه میداشت و یا آیه ای دیگر را منسوخ میکرد و از یاد پیامبر ص میبرد. (بغوی)
از ابن عباس: کل قرآن یکباره از لوح محفوظ به آسمان زمین، در شب قدر ماه رمضان، نازل شده است و در مکانی به نام بیت العزة نهاده شد و از آنجا جبرئیل در طول بیست و سه سال، قسمت قسمت بر پیامبر ص ، نازل کرده است.(خازن)
در روایت ابی داوود از رسول الله ص آمده است: صحف ابراهیم بر حضرت ابراهیم در سومین شب رمضان نازل شده است و در روایتی در شب اول آن نازل شده است و تورات شب ششم و انجیل در شب سیزدهم رمضان نازل شده اند و زبور در شب هجدهم و قرآن در شب بیست و چهارم یعنی شش روز مانده از رمضان نازل شده است. (خازن)
بعضی نیز گفته اند منظور از نزول قرآن در رمضان، ابتدای نزول آن در رمضان بوده است و این قول ابی ابن اسحاق و ابی سلیمان دمشقی است. (خازن)
بعضی دیگر گفته اند منظور آیه ی فرض شدن روزه ی رمضان در این ماه اتفاق افتاده است. از ضحاک و مجاهد چنین روایت شده است.(خازن)
از مجاهد: در هر شب قدر در بیست سال نازل شده است. (بحر العلوم)
ابن جریر گوید: در هر رمضان قرآن همان سال نازل میشده است. (بحر العلوم)
هُدىً لِلنَّاسِ:
قرآن هدایت مردم از گمراهی است. (خازن)
وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ:
و بیاناتی از حلال و حرام که هدایت است و بیاناتی برای خروج است شبهات. (بحر العلوم)
فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ:
یعنی کسی از شما مقیم باشد یعنی مسافر نباشد، پس باید که این ماه را روزه بگیرد و شهود یعنی حاضر بودن. (خازن)
بعضی گفته اند منظور از شهود، مشاهده ی هلال رمضان است برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: روزه را با دیدن هلال شروع کنید و با دیدن هلال فطر کنید.(خازن)
در ثبوت رویت بین علما چند قول وجود دارد: در اینکه اگر کسی هلال رمضان را ببیند باید روزه بگیرد، اختلافی نیست. (خازن)
و در ثبوت رویت آمده است:
ابوثور گوید: یک نفر خبر دهد نیز رویت ثابت میشود. (خازن)
امام مالک گوید همانند حقوق دیگر است که با شهادت دو مرد یا یک مرد و دو زن ثابت میشود. (خازن)
امام شافعی: هلال رمضان با خبر واحد ثابت میشود و فطر به نصاب شهادت ثابت میشود و فطر کمتر از دو مرد قبول کرده نشود. (خازن)
وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ:
تکرار رخصت بودن برای بیمار و مسافر برای این است که رخصت اول برای همه بود و روزه اختیاری بود و وقتی با فلیصمه ، منسوخ شد، احتمال میرفت که برای بیمار و مسافر نیز رخصت برداشته شده باشد برای همین در اینجا تکرار نمود تا بگوید برای بیمار و مسافر روزه نگرفتن رخصت است. (خازن)
روزه نگرفتن در مسافرت مباح است و روزه گرفتن رواست و این قول عامه ی علمای اسلام است. (خازن)
ابن عباس وابو هریره و ظاهریه گویند: روزه در مسافرت جایز نیست و اگر بگیرد باز بر وی قضای رمضان واجب است. (خازن)
و به حدیث رسول الله ص استدلال کردند که فرموده اند: روزه ی در سفر، از نیکی نیست. (خازن)
و عامه ی علما این حدیث را در حق کسی میدانند که روزه وی را به مشقت انداخته باشد. (خازن)
و این تاویل علما با بیان قصه ی این حدیث مشخص میگردد، روزی مردم را دیدند که در سفر کسی را دوره کرده بودند و رسول الله ص فرمودند: چه شده است؟ جواب دادند که کسی روزه گرفته و از حال رفته است و مردم در حال رسیدگی به وضع وی هستند و رسول الله ص در این حال این جمله را گفتند. (خازن)
و نیز از انس روایت است که همراه رسول الله ص به مسافرت رفتیم و بعضی روزه بودند و بعضی دیگر روزه نبودند و کسی بر دیگری بر فطر یا روزه عیب گیری نمیکرد. (خازن)
در مورد مسافت سفر نیز اختلاف میباشد:
الف: داوود ظاهری گوید هر نوع سفری باشد ولو یک فرسخ، موجب اباحت افطار میشود. (خازن)
اوزاعی گوید: به مسافت سفر یک روزه باشد. (خازن)
امام شافعی و احمد بن حنبل و مالک گویند: کمتر از شانزده فرسخ که مسافت مدت دو شبانه روز است، موجب اباحت نمیشود. (خازن)
حنفیان گویند که مدت سفر مدت سه شبانه روز است. (خازن)
فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ:
پس کسانیکه بخاطر بیماری یا سفر در ماه رمضان افطار کرده اند، در وقتی دیگر قضای آن را بجای آورند. (خازن)
قضای رمضان فرقی ندارد که به تتابع باشد یا متفرق باشد، هر دو صحیح هستند. (خازن)
از حضرت عائشه روایت است که میگفتند قضای روزه رمضان بر من میماند و نمیتوانستم بجای بیاورم تا وقتی که شعبان میشد، آنوقت قضا میگرفتم. (خازن)
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ:
الله تعالی در واجب گرداندن روزه، قصد آسان شدن آن را دارد و برای همین برای بیمار و مسافر، فطر را مباح گرداند. (خازن)
با اباحت فطر برای شما در حالت بیماری و مسافرت، قصد آسان گیری برای شما را دارد. (بحر العلوم)
وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ:
قصد سختگیری بر شما را ندارد. (خازن)
با واجب کردن روزه بر بیماران شما و مسافران، قصد سختگیری ندارد. (بحر العلوم)
وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ:
و میخواهد که تعداد روزه ی روزهای قضا شده را کامل کنید. (خازن)
یعنی اگر بر شما رویت هلال، مبهم ماند پس عدد ماه را به سی کامل کنید. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: روزه ی رمضان را یک و یا دو روز زودتر شروع نکنید. (بغوی)
وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ:
منظور تکبیر گفتن در روز عید است. و این قول امام مالک و احمد و شافعی و امام محمد و ابویوسف است. (خازن)
امام اعظم گوید که تکبیر در عید قربان است و در عید فطر تکبیر نمیباشد. (خازن)
قول دوم در این مورد این است که منظور از لتکبروا، الله تعالی را به بزرگی یاد کنید با شکر گزاری نعمتهایش و برای اینکه این عبادت بزرگ را بر شما واجب گردانده است. (خازن)
عَلى ما هَداكُمْ:
بخاطر راهنمایی شما به عبادت خود و به آنچه از عمل که باعث رضایت الله تعالی از شما میشود. (خازن)
وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ الله:
باشد که شکر گزار نعمتهای الله تعالی باشید. (خازن)
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ ۖ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ۖ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ ﴿186﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی بندگان من بپرسند که کیفیت دعای رب چگونه است پس به آنان بگو که به آنان از هر نظر نزدیکم و دعایشان را اجابت میکنم پس دعا کنند و از من اطاعت کنند و بر ایمان خود استوار باشند، که در اینصورت امید است که هدایت شوند و راه یابند.

مستندات
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ
وقتی اعرابی (بادیه نشینی) از رسول الله ص پرسید که آیا پروردگار ما نزدیک است تا با وی مناجات کنیم و یا دور است تا به فریاد بخوانیمش؟ این آیه نازل شد. (نسفی)
الله تعالی از طریق علم و اجابت دعا، نزدیک است زیرا از قرب مکانی، فراتر است. (نسفی)
از ابن عباس: یهود به رسول الله ص گفتند: پروردگار تو چگونه دعای ما را میشنود در حالیکه تو گمان میکنی که بین آسمان و زمین مسیر پانصد سال راه است و غلظت هر آسمان نیز همانند آن است؟ در جواب آنان این آیه نازل گشت. (بغوی)
رسول الله ص در راه جنگ خیبر و یا در راه برگشت از آنان بودند که صحابه وقتی به دره ای رسیدند فریاد زدند و گفتند: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، در این حال رسول الله ص فرمودند: از جهر باز ایستید و جهر نگویید چراکه شما کر و غائب را نمیخوانید بلکه قطعا شنوا و نزدیک را میخوانید و وی با شماست (بغوی)
أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ:
در هر زمان دعا کنید، اجابت کنم و این در جوا کسانی بود که پرسیده بودند: در چه اوقاتی دعا کنیم اجابت میشود؟.(بحر العلوم)
اجابت دعا وعده ای صادق از طرف الله تعالی است و آن بدین معنی است که وقتی مومن دعا میکند، پروردگار گوید که بگو گوش میکنم و ای با برآورده کردن حاجت تفاوت دارد و در مورد برآورده کردن حاجت چنین است که گاهی سریع به حاجتش روا میشود و گاهی با تاخیر و گاهی نیز به آخرت گذاشته میشود و گاهی نیز چنین است که خیر بنده در امری دیگر است. (نسفی)
گفته اند که معنی دعاء، اطاعت است و معنی اجابت، ثواب دادن. (بغوی)
از رسول الله ص: دعایتان را الله تعالی اجابت میکند مادامیکه دعای به گناه نباشد و یا برای قطع صله ی رحم نباشد و یا عجله نکند. گفتند: عجله کردن به چه معناست؟ فرمودند: بنده گوید یا رب دعا کردم و دعا کردم ولی قبول نکردی و بعد دعا کردن را ترک کند.(بغوی)
رسول الله ص: مومنی بر روی زمین دعا نکند مگر اینکه الله تعالی دعای وی را اجابت کند و یا شری را از وی دفع کند مادامیکه به گناه یا قطع صله ی رحم دعا نکند. (بغوی)
گفته شده است: دعا دارای آداب و شرایط است که اسباب اجابت دعا هستند هرکس آن شرایط را کامل کند اهل اجابت دعا میشود و هرکس خللی در آن ایجاد کند دیگر اهل اجابت نخواهد بود. (بغوی)
فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي:
پس من را اجابت کنند وقتی به ایمان و طاعت خود فرامیخوانم. (نسفی)
از من طلب اجابت کنید. (بغوی)
اجابت از الله تعالی، عطاء و بخشش است و از بنده اطاعت است. (بغوی)
وَلْيُؤْمِنُواْ بي:
و به من ایمان بیاورند. (نسفی)
امر به ثابت قدم بودن در ایمان است. (بیضاوی)
لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ:
تا امیدوار به هدایت یافتن باشند. (نسفی)
رشد ضد غی است. (نسفی)
غی یعنی بی راه شدن و گمراه گشتن و منهمک شدن در جهل و نادانی.
رشد یعنی به حق رسیدن. (بیضاوی)
وقتی الله تعالی مسلمانان را امر به روزه و رعایت عدد آن کرد و بر انجام وظایف شان تشویق نمود، در این آیه بیان داشت که وی تعالی به احوال آنان عالم است و اقوال آنان را میشنود و دعایشان را قبول میکند و بر اعمالشان پاداش خواهد داد. (بیضاوی)
باشد که هدایت شوید. (بغوی)
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ ۗ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ ۖ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ﴿187﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

براي شما شب رمضان اجازه داده شد و حلال گشت تا با زنان خود مباشرت و مجامعت و سخنی از این سنخ بگویید و انجام دهید. زنان برای شما لباس هستند و شما مردان نیز برای آنان لباس هستید که عیب یکدیگر میپوشانید و به یکدیگر تا این اندازه نزدیک هستید و یکدیگر را از اعمال حرام باز میدارید و مایه ی آرامش یکدیگر هستید و یکدیگر را از آتش جهنم نجات میدهید. الله تعالی میداند که شما با انجام امور نهی شده در شب رمضان به خود خیانت میکنید و برای همین از گناه شما گذشت نمود و به شما اجازه داد که شب رمضان با همسران خود امیزش داشته باشید و بخورید و بیاشامید و توبه کردید و توبه ی شما قبول شد و از عذاب شما درگذشت و به شما تخفیف در حکم داده شد. پس از این به بعد با زنان خود آمیزش کنید و البته آنچه بر شما از حرام و فرض نوشته است را رعایت کنید یعنی با همسران خود در زمانی که عذر شرعی ندارند این امر حلال است و با آمیزش هدفتان نسل آوری باشد و حلال و حرام الله را رعایت کنید. و بخورید و بیاشامید تا وقتی که فجر صادق ظاهر گردد و روز و شب از یکدیگر متمایز گردند و بر سر کوهها فجر صادق آشکار شود. بعد طلوع فجر صادق و آشکار شدن آن دیگر روزه بگیرید و کامل کنید تا غروب آفتاب. و این حلال شدن شب رمضان برای آمیزش با همسران برای کسانی است که اعتکاف نباشند و بر اعتکاف گذاران آمیزش و لوازم آن از قبیل بوسه و لمس حلال نیست. آنچه از امور روزه و محرمات آن و اعتکاف و محرمات آن بیان شد حدود الهی هستند که به آن نباید نزدیک شد. آنچنانکه این احکام را برای شما بیان داشته ایم احکام دینی دیگر را نیز بیان خواهیم نمود. نکته: آنچه از جدول اوقات صلاه و نماز و روزه و وقت سحری و آخر وقت سحری بین مردم در این زمان مرسوم شده است هیچ یک بر اساس معیار شرعی نبوده و اعتبار ندارند و آنچه معتبر است قول صاحب شرع است که روزه را فرض گردانیده است و اصل این است که نظر شرع تامین شود نه نظر دانشمند یا عالم یا هرکس دیگر.

مستندات
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ:
سبب نزول آیه: در ابتدا روزه اینگونه واجب شده بود که وقتی کسی روزه را افطار میکرد تا وقت ادای عشا یا خوابیدن قبل آن ، حق خوردن و آشامیدن و آمیزش را داشت. وقتی عشا را ادا کرد یا خوابید ، خوردن و آشامیدن و جماع تا شب روز بعد حرام میگشت.
شبی حضرت عمر بعد خواندن عشا با همسر خود آمیزش کرد و بعد اینکه غسل بجای آورد ، پشیمان شد و شروع کرد به ملامت خود که چرا چنین نموده است.
بعد پیش رسول الله ص آمد و عرض کرد که از این عملی که انجام داده است از الله تعالی و از رسول الله ص عذر میخواهد. حضرت رسول الله ص فرمودند: این شایسته ی تو نبود. بعد جماعتی از مردان دیگر نیز به این امر اعتراف کردند.
در این حین این آیه نازل شد و شب روزه تا وقت صبح صادق حلال گشت. (خازن)
يعني بر شما حلال گشت رفث با زنان شما یعنی در شب روزه.
رفث به معنی گفتن مسایلی که در بین عموم گفتن آن باعث شرم است، و در این آیه کنایه از آمیزش با همسران خود است. (خارن)
از ابن عباس: الله تعالی با حیا است و از ذکر آمیزش دوری کرده و به کنایه آورده است و منظور در اینجا آمیزش است. (خازن)
هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ أي سكن لكم وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ:
زن و مرد برای یکدیگر مایه ی آرامش هستند. آرامشی که زن و شوهر کنار پیدا میکنند را در چیزی دیگر نمیتوان یافت. (خازن)
از آنجا که ارتباط زن و شوهر با همانند لباس بر یکدیگر است و تماس بسیار است از این جهت به شما آمیزش در شب را در ماه رمضان حلال گردانید. (نسفی)
گفته شده: از آنجا که زن و شوهر در رختخواب لخت میشوند و در زیر یک لباس میخوابند، هر یک از آنها را لباس گفته شده است. (خازن)
شما ای مردان پوشاننده ی زنان از آتش جهنم هستید و همچنین زنان نیز مردان را چنین پوشاننده هستند (بحر العلوم)
آمده است: زن و شوهر پوشاننده ی همدیگر هستند چراکه از کار حرام یکدیگر را حفظ میکنند و برای همین در حدیث وارد شده است: هرکس ازدواج کند دو سوم دین خود را محافظت داشته است. (خازن)
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ:
از ابن عباس: الله تعالی دانست که شما به نفس خود در مورد آنچه که به امانت سپرده بود خیانت میکنید. (خازن)
یعنی خیانت شما در آمیزش با همسران در شب روزه یعنی با اینکار به نفس خود خیانت و ظلم میکنید. (خازن)
به فرد عاصی و گناهکار، خاین گفته میشود زیرا دین را به وی به امانت داده اند. (خازن)
خيانت شما بر خود اين است كه نفس خود را در معرض عذاب قرار میدهید و از ثواب نفس کم میکنید. (بیضاوی)
فَتابَ عَلَيْكُمْ:
یعنی توبه کردید و توبه ی شما را پذیرفت و از گناه شما گذشت. (خازن)
يعني به شما تخفيف داده شد و شب رمضان را حلال گردانید. (البحر المحیط)
وَعَفا عَنْكُمْ:
گناهانتان را محو کرد. (خازن)
بر شما امر زنان را آسان گردانید. (البحر المحیط)
از براء بن عازب: در شبهای رمضان مردان به خود خیانت میکردند و این آیه نازل گشت. (خازن)
ابن عباس گوید: این خیانت آن مردان به نفع مردم شد و حکم تسهیل گشت و رخصت داده شد. (خازن)
فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ:
پس حال در شبهای رمضان مجامعت کنید چرا که برای شما حلال گشته است. (خازن)
مباشره یعنی پوست به پوست خوردن و لمس داشتن است. (خازن)
وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ:
بجویید با این عمل آنچه برای شما در لوح محفوظ نوشته شده است یعنی فرزند مقدر برای شما. (خازن)
گفته اند: با خوردن و آشامیدن و جماع در شب ، بجویید آنچه را که الله برای شما حلال گردانده است. (خازن)
به جايي از زن مباشرت کنید که بر شما حلال شده است نه بر موضع حرام زن. (البحر المحیط)
از زجاج: از قرآن تبعیت کنید در آنچه که در آن براي شما مباح گردانیده شده و امر شده است. (بحر العلوم)
آمیزش در شب رمضان وقتی حلال است که از معذورات شرعی امثال حیض و نفاس خالی باشد. (البحر المحیط)
گفته شده: شب قدر را در این شبها بجویید. (خازن)
منظور از حلال بودن آمیزش این است که آمیزش با زنان و کنیزان خود حلال است. (البحر المحیط)
وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ:
در مورد صرمه پسر قیس نازل شده است: داستان از این قرار بود که وی با دهان روزه در زمین خود کار میکرد و وقت افطار که به خانه برگشت، از اهل خود طعام خواست و وقتی زن وی خواست برایش غذای گرم آماده کن، از فرط خستگی به خواب رفت و وقتی زنش وی را بیدار کرد، از عصیان به الله ابا کرد و چیزی نخورد و روز بعد که گرسنه صبح کرد، نیمروز نشده بود که بیهوش شد. وقتی به هوش آمد نزد رسول الله ص رفت و وقتی رسول الله ص وی را دیدند فرمودند: چه شده که ضعیف میبینمت ای اباقیس؟ و صرمه قصه را بیان داشت و رسول الله ص ناراحت شدند و در این حین این آیه نازل شد. (خازن)
زجاج: فجر دو نوع است یکی سیاه است و دیگری روشن و سفید که به عرض پخش شده و افق را پر میکند. (البحر المحیط)
معنی آیه این است: در شب رمضان بخورید وبیاشامید تا اینکه سفیدی روز از تاریکی شب جدا شود. (خازن)
وقتي خوردن و آشامیدن و آمیزش تا وقت صبح صادق حلال گشت پس تاخیر غسل آن تا بعد صبح بلااشکال خواهد بود. (مظهری)
خیط گفتن به صبح و شب از این جهت است که هر دو در افق همانند رشته و ریسمان امتداد مییابند. (خازن)
این امر به خوردن و آشامیدن اشاره به این مطلب دارد که سحری خوردن پسندیده است و در حدیث نیز آمده است: سحری بخورید که در آن برکت است. (ابن کثیر)
وقتی این آیه نازل گشت مردم به پای خود ریسمان سفید و سیاه میبستند و تا وقتی که این دو از هم تشخیص داده شود، میخردند. وقتی من الفجر آمد، مردم دانستند که منظور سیاهی شب و سفیدی روز است. (خازن)
از بسیاری از صحابه و تابعین تاخیر شدید سحری روایت شده است و سحری را ادامه میدادند تا وقتی که بعضی میگفتند صبح دمیده است و بعض دیگر میگفتند نشده است. (ابن کثیر)
از عدی بن حاتم: من اینکار را میکردم ولی برای من معلوم نمیشد که چه وقت باید دست بکشم و نزد رسول الله ص آمدم و آن را عرض کردم و ایشان فرمودند: آن سیاهی شب و سفیدی روز است. (خازن)
رسول الله ص: بخوريد و بیاشامید و شما را این سفیدی بالارونده به واهمه نیاندازد(که وقت سحر تمام شده است) تا وقتی که برای شما سرخی عریض ظاهر گردد. (ابن کثیر)
از ابن عمر: رسول الله ص فرمودند: بلال در شب اذان میگوید پس تا وقتی ابن ام مکتوم اذان نگفته باشد، بخورید و ابن ام مکتوم، فردی نابینا بود و اذان نمیگفت تا وقتی که مردم داد میزدند که صبح شد صبح شد. (خازن)
از ابن عباس: فجر دو نوع است یکی اینکه در آسمان رو به بالا میرود پس آن نه خوردن را حرام میکند ونه نماز صبح را حلال میگرداند و نوع دیگر فجری است که بر سر کوه ها ظاهر میشود آن است که خوردن را بر روزه دار حرام میگرداند و نماز صبح را حلال میگرداند. (ابن کثیر)
صبحی که طعام را برای روزه دار حرام میگرداند، صبحی است که سریع منتشر میشود و نه فجری که دراز است. (خازن)
فرق بین فجر صادق و کاذب این است که صبح کاذب به درازا در افق ظاهر میشود و بعد خاموش میگردد و فجر صادق بعد آن است و در افق منتشر میگردد. (خازن)
از سمره بن جندب: رسول الله ص فرمودند: اذان بلال و فجر مستطیل شما را به اشتباه نیاندازد پس بخورید و بیشامید تا وقتی که فجر اینگونه پخش شود. و حماد آن را اینگونه حکایت کرد که به طرفین دست خود را دراز باز کرده است یعنی به عرض پخش شود. (خازن)
ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ:
یعنی انتهای روزه به آمدن شب است همینکه شب شد، افطار حاصل است. (خازن)
در حدیث قدسی آمده است؛ بهترین بندگان من کسانی هستند که در افطار تعجیل میکنند.(ابن کثیر) یعنی به محض غروب افطار میکنند.
از حضرت عمر: رسول الله ص فرمودند: وقتی شب از اینور آمد و روز اونور رفت و خورشید غروب کرد، روزه دار، افطار نموده است. (خازن)
نکته ای در مورد غروب خورشید برای روزه دار: آیا روزه دار همینکه غروب شد چیزی تناول کند یا خیر؟ از آنجا که از روزه وصال (روزه پی در پی گرفتن بدون اینکه شب بین آنها فطری صورت گیرد) نهی شده است پس باید چیزی بخورد تا مشمول این نهی نشود. جواب دوم خیر است چرا که همینکه شب شد دیگر افطار شده است چه بخورد و چه نخورد. (خازن)
از این قسمت آیه، میتوان چنین استدلال کرد که روزه ی نفلی باید و وجوبا کامل کرده شود چرا که الله تعالی امر به اتمام نموده است و امر برای وجوب است و شامل تمامی روزه ها میشود . (خازن)
وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ:
اعتكاف يعني بر چیزی رو کردن و ملازم بودن با وی به طریق احترام و تعظیم. (خازن)
اعکاف یعنی در مسجد به نیت خالصا لله و به نیت قربت به الله بودن است. (بیضاوی)
سبب نزول این قسمت آیه این است که صحابه وقتی اعتکاف مینشستند و نیازی به همسر پیدا میکردند ، به خانه رفته و قضای حاجت کرده و غسل کرده و باز به اعتکاف خود ادامه میدادند و با این آیه از این عمل نهی شدند. (خازن)
این آیه که کلمه ی مساجد را برای اعتکاف آورده است نشان میدهد که اعتکاف فقط در مسجد میباشد و در غیر مسجد نمیشود و دیگر اینکه فرقی ندارد که چه مسجدی باشد. (نسفی)
وجه دیگر اینکه وقتی الله تعالی آمیزش را بر روزه دار در روز حرام گرداند و شب حلال گرداند، گمان میرفت که مردم فکر کنند برای اعتکاف گذار نیز حکم چنین باشد پس الله تعالی در این قسمت بیان آن داشت که آن حلال بودن آمیزش در شب برای افراد غیر معتکف است. (خازن)
در آیه دلالتی بر مطلوب بودن اعتکاف نیست بلکه اعتکاف نشستن رسول الله ص است که سنت بودن آن را بیان میکند. (البحر المحیط)
أيه دال بر اعتکاف مردان در مساجد است و از بیان حکم زنان مسکوت است. (البحر المحیط)
در بیان حکم اعتکاف:
از حضرت علی: اعتکاف فقط در مسجد الحرام است نه مکانی دیگر و نه مسجدی دیگر. (خازن)
از عطاء : فقط در مسجد الحرام و مسجد النبی درست است. (خازن)
حذیفه گوید: در این دو مسجد و در مسجد بیت المقدس است. (خازن)
زهری گوید: فقط در مساجد جامع صحیح است. (خازن)
امام اعظم گوید: در مسجدی که دارای امام و موذن باشد، رواست. (خازن)
از ایمه ی دیگر: در هرکجا که مسجد باشد جایز است منتها در مسجد جامع افضل است. (خازن)
از حضرت عایشه: رسول الله ص در ده روز آخر رمضان اعتکاف مینشستند تا اینکه وفات کردند و بعد ایشان، همسران حضرت اعتکاف نشستند. (خازن)
امام اعظم ابوحنیفه، روزه را شرط اعتکاف میدانند یعنی هرکس بخواهد اعتکاف بنشیند باید روزه باشد. (خازن)
نزد امام اعظم کمترین حد اعتکاف یک روز است به شرطی که قبل صبح صادق وارد شود و بعد غروب خارج شود. (خازن)
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها:
آنچه از احکام روزه و اعتکاف ذکر شد، از حرامها و منهیات، حدود الهی هستند پس نزدیک این حدود و مرز نشوید. (خازن)
مباشرت با همسران در وقت اعتکاف معصیت است پس نزدیک آن نیز نروید. (بحر العلوم)
كذلك يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ:
آنچنانکه که برای شما امر ونهی خود را بیان داشته است، احکام شریعت خود را بیان میدارد تا از آنچه حرام گردانیده است دوری کنید و از عذاب الهی نجات یابید. (خازن)
باشد که تقوی پیشه کرده و از نهی و امر الله تعالی تبعیت کنید. (بحر العلوم)
تفسير:
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿188﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اموال یکدیگر را به وجهی که الله بر شما حلال ندانسته نخورید، مانند اینکه به قمار یا به قسم دروغ و امثال اینها نخورید. با بردن اموال مردم به حکام و با کمک آنان نیز، نخورید و با شهادت دروغ پیش قاضی نیز اموال یکدیگر را نخورید و حکم قاضی اموال دیگران بر شما حلال نمیگردد و این اعمال خلاف شرع را درحالیکه خود میدانید باطل است، انجام ندهید.

مستندات
این آیه در حق دو نفر به نامهای امرئ القیس و کندی و اشوع خضرمی نازل شده است و آن دو در مورد حقی به پیش رسول الله ص شکایت بردند و وقتی یکی از آنها خواست قسم دروغ بخورد رسول الله ص چنین فرمودند: شما دو نفر پیش من شکایت آورده اید و شاید یکی از شما حجت خود را بهتر از دیگری بیان میکند پس اگر من به یکی از شما حق را بدهم و به نظرم برسد که حق با وی است و این درحالی باشد که آن گیرنده ی حق خود میداند که حقش نیست پس بداند که من برایش قطعه ای از آتش جهنم به وی میبرم و میدهم. و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
رسول الله ص: هرکس شهادت دروغ دهد پس قبل اینکه وی پایش را بردارد الله تعالی وی را از بالای عرش لعنت کند. (بحر العلوم)
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ:
یعنی اموال یکدیگر را به ظلم و گواهی و شهادت دروغ نخورید. (بحر العلوم)
اموال یکدیگر را به جز مواردی را که الله تعالی برای شما مباح گردانده است، نخورید. (خازن)
اكل به باطل به چهار قسم صورت میگیرد: ۱ به طریق غارت و دزدی و۲ از طریق بازی مثل قمار و اجرت آوازخوانی و بازیهای دیگر و ۳ به طریق رشوه گرفتن در حکم و شهادت دروغ و ۴ به طریق خیانت در امانت. (خازن)
یعنی به باطل خورده و به حکام نسبت ندهید. (بغوی)
با اموال برادرت به پیش حاکم و قاضی نرو در حالیکه میدانی ظالم هستی چراکه حکم قاضی حرامی را حلال نمیگرداند. (بغوی)
وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ:
و با بردن دعوا به حاکمان. (بحر العلوم)
با عمل به ظاهر دلیل و ترک آنچه از حقیقت میدانید اموال یکدیگر را نخورید. (بحر العلوم)
لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ:
اموال مردم را با قسم دروغ و شهادت دروغ نخورید. (بحر العلوم)
وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ:
درحالیکه خود میدانید که این ظلم است. (بحر العلوم)
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ ۖ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ ۗ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿189﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد هلال ماه میپرسند و از چرایی آن میپرسند پس به آنان بگو که حکمت آن این است که برای مردم زمان را نشان میدهد و زمان حج را نشان میدهد و این نیست که هر وقت خواستید حج بجای آورید و نیکی نیز در این خلاصه نمیشود که در وقت برگشت از در وارد نشده و از پشت خانه وارد شوید و در این عمل شما هیچ حکمتی نیست پس از در وارد شوید از حرام خدا دوری کنید و اوامر وی را انجام دهید تا از عذاب وی در امان بمانید و نجات یابید.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ:
از رسول الله ص در مورد بزرگ و کوچک شدن هلال ماه پرسیدند و این آیه نازل شد. (طبری)
معاذ بن جبل و ثعلبه در مورد هلال پرسیدند و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
این هلال برای نشان دادن وقت روزه و افطار مسلمانان و برای دانستن وقت مناسک حج آنان است. (طبری)
اعتبار به رویت هلال میباشد و مسلمانان بر این قول اتفاق نظر دارند و شهود شهر همان رویت هلال میباشد برای واجب شدن روزه. (جصاص)
و از آیه چنین برداشت میشود که شبی که هلال رویت میشود برای ماه جدید است نه برای ماه گذشته. (جصاص)
منظور سوال کنندگان این بود که چراهلال گاهی پنهان میگردد و در اوقات دیگر نیز تغییر میکند و الله تعالی چنین جواب میدهد. (طبری)
نام بردن حج از بین عبادات برای بیان این مطلب است که عرب جاهلی حج را به عدد انجام میدادند و اوقات آن را تغییر میدادندو برای رد این عمل آنها، بیان داشت که حج وقت بخصوصی دارد. (خازن)
از آنجا که روزه عبادتی است که بر تمامی مردم مکلف، واجب میشود پس جایز نیست که به چیزی تعلیق شود که فقط یک عده ی خاص آن را بدانند. (جصاص)
یعنی وقتی بر تمامی مسلمانان مکلف واجب است پس نشانه های آن نیز باید برای عموم معلوم و قابل شناسایی باشد.
یعنی وقتی بر تمامی مسلمانان مکلف واجب است پس نشانه های آن نیز باید برای عموم معلوم و قابل شناسایی باشد.
رسول الله ص فرموده اند: روزه را با دیدن هلال شروع کنید و فطر را نیز با دیدن هلال آغاز کنید و اگر بخاطر ابری بودن یا چیز دیگر نتوانستید هلال رمضان را ببینید، در اینصورت ماه شعبان را سی را گویید.
این حدیث نشان میدهد که با حساب و منجم کار ندارد و برخلاف حکم شرع و سنت و اجماع فقها میباشد. (جصاص)
وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَن تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا:
در مورد کسانی نازل گشت که وقتی احرام میبستند به خانه های خود از در ورودی وارد نمیشدند و بلکه از پشت خانه ی خود وارد میشدند و این آیه نازل شد. (طبری)
در جاهلیت کسانی بودند که وقتی به سفری یا حجی میرفتند و بعد منصرف میشدند در وقت برگشت به خانه از در وارد نشده بلکه از پشت و از سوراخی که ایجاد کرده اند وارد میشدند. (ابن ابی حاتم)
انصار وقتی به حج میرفتند از در ورودی وارد نمیشدند بلکه از پشت خانه وارد میشدند و یکی از آنها از در ورودی وارد شد و به وی تذکر دادند و این آیه نازل گشت.(طبری)
در جاهلیت چنین میکرده اند.(طبری)
یعنی نیکی این نیست که از پشت وارد خانه شوید و این کار شما هیچ ثوابی ندارد و بلکه نیکی آن است که از خدا ترسیده و از حرام وی دوری کنید و اوامر وی را انجام دهید. (طبری)
در یک آیه آوردن سوال و جواب از هلال و آمدن بعضی از پشت خانه برای بیان این مطلب است که کارهای الله تعالی همه از روی حکمت است ولی بعضی کارهای انسان را حکمتی نیست مثل همین عمل آنها. (نسفی)
وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ:
از الله بترسید و گناه نکنید، از عذاب نجات خواهید یافت. (بحر العلوم)
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ﴿190﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای اعتلای دین الله و رضای الله و بالا بردن و برپا داشتن دین الله، با کسانی جنگ کنید که با شما میجنگند ویا قصد جنگ دارند و با شروع جنگ یا جنگ با غیر نظامیان از قبیل سالخوردگان و کودکان و زنان، از حدود الهی تجاوز نکنید. الله تعالی برای این از تجاوز نهی میکند چراکه متجاوزین را دوست ندارد.

مستندات
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ:
رسول الله ص و اصحاب ایشان به قصد عمره به طرف مکه حرکت کردند و در مکانی به نام حدیبیه برای استراحت نشستند و مشرکان، ایشان را از عمره منع کردند و صلح حدیبیه بین رسول الله ص و مشرکان صورت گرفت و قرار شد که در سال آینده به رسول الله ص سه روز اجازه ی عمره بجای آوردن داده شود و در سال آینده که رسول الله ص آهنگ رفتن به عمره کردند، اصحاب رسول الله ص از این بیم داشتند که اگر مشرکان جنگ را شروع کنند، چه کنند چراکه در ماه حرام جنگیدن را دوست نداشتند و این آیه نازل شد و به آنان دستور داده شد که اگر تعرضی صورت گرفت، جنگ کنند. (بحر العلوم)
گفته شده این اولین آیه ی قتال میباشد و رسول الله ص از این زمان به بعد با کسانیکه با مسلمانان جنگ میکردند، میجنگیدند و با کسانیکه با آنان کاری نداشتند، کاری نداشتند. (نسفی)
برای غالب شدن کلمه الله و برای عزت بخشیدن به دین وی جنگ کنید. (بیضاوی)
از رسول الله ص سوال شد که چه کسی مجاهد فی سبیل الله میباشد؟ کسی که برای نشان دادن شجاعت میجنگد و یا از روی تعصب و یا ریاکار؟ رسول الله ص فرمودند: کسیکه جنگ کند تا کلمه الله برپا باشد پس آن فی سبیل الله ص است. (خازن)
الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ:
با کسانیکه در حرم و یا در ماه حرام با شما جنگ میکنند، در راه اطاعت از الله تعالی، جنگ کنید. (بحر العلوم)
گفته اند این حکم قبل امر به جنگ با عموم کفار و مشرکان بود و در این وهله از زمان فقط با کسانیکه جنگ میکنند، بجنگید نه با کسانیکه کنار کشیده اند. (بیضاوی)
در اینصورت این آیه با آیه ی 36 سوره ی توبه که در آن امر به جنگ با تمامی مشرکین شده است، منسوخ شده است. (نسفی)
یعنی با کسانی بجنگید که برای جنگ با شما آماده شده اند و یا احتمال جنگ آنان باشد نه با افراد سالخورده و زنان و کودکان و راهبان. (بیضاوی)
یا منظور جنگ با تمامی کفار است چراکه هر یک از آنان اگر فرصت پیدا کنند، انتظار میرود که جنگ کنند. (بیضاوی)
وَلَا تَعْتَدُوا:
با شروع جنگ در ماه حرام و حرم، تعدی نکنید. (بحر العلوم)
با جنگ با کسانیکه پیمان دارید، تعدی نکنید. (بیضاوی)
با بدون اعلان جنگ کردن تعدی نکنید. (بیضاوی)
با مثله کردن (بریدن اعضای انسان) و یا با جنگ کردن با کسانیکه از جنگ با آنان منع شده اید. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ:
معتدین در اینجا کسانیکه ظلم را شروع میکنند. (بحر العلوم)
خیری برای این افراد راده نمیکند. (بیضاوی)
برای بیان علت نهی از اعتدا و تجاوز است. (ابی سعود)
وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ ۚ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ۚ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ ۖ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ ۗ كَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ ﴿191﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مشرکانی را که در صدد کشتن شما هستند در هرکجا که باشد بکشید چه در حرم و چه در غیر آن و چه در ماههای حرام و غیر آن و آنان را از مکانی که شما را اخراج کردند، اخراج کنید و هم و غم شما در برآورده شدن این مطلب باشد و بدانید که شرک آنان از قتل بزرگتر است و فتنه اش نیز بزرگتر است و در همه جا جنگ مجاز است بغیر از حرم که نباید جنگ کنید مگر اینکه آنان جنگ را شروع کنند که در اینصورت جنگ کنید و سزای کفاری که قصد جنگ دارد همین است.

مستندات
الله تعالی امر کرد تا کفاری را که نقض پیمان کرده بودند را بکشید. (بحر العلوم)
اصل ثقف به معنی مهارت در دست یافتن بر یک شیی است چه علمی و چه عملی. (ابی سعود)
تمام هم و غم شما کشتن آنان باشد همچنانکه هم و غم آنان چنین است و سعی شما بر اخراج آنان از دیارشان باشد همچنانکه شما را اخراج کرده اند. (ابن کثیر)
وَأَخْرِجُوهُم مِّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ:
یعنی از مکه و این امر در روز فتح مکه با کفاری که اسلام نیاوردند، چنین کرده شد. (ابی سعود)
وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ:
زحمت و رنجی که بخاطر آن انسان دچار فتنه و تشویش میشود، از قبیل بیرون رانده شدن از وطن خد، سخت تر از کشته شدن است، چراکه سختی و رنج آن باقی میماند و جان در عذاب باشد. (ابی سعود)
گفته شده منظور این است که شرک آنان در حرم و مانع شما شدن از کشتن آنان در حرم سختتر است. (ابی سعود)
بزرگ بودن شرک از قتل برای این است که شرک باعث آتش ابدی میشود و همینطور باعث فساد بر روی زمین است. (خازن)
وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ:
کشتار آنان را در حرم اول شما شروع نکنید تا وقتیکه در حرم با شما جنگ نکرده اند. (ابی سعود)
در مورد حکم این آیه که محکم است یعنی حکم آن تا به الان پابرجاست یا که منسوخ بین علما اختلافی میباشد: الف: مجاهد و جماعتی دیگر از علما قائل به این هستند که این آیه محکم بوده و جنگ کردن در حرم، حرام است مگر اینکه کسانی اقدام به جنگ کنند که در اینصورت جنگ مجاز است. ب: قتاده قائل به این است که آیه منسوخ میباشد و ما مامور به جنگ با کفار در هرکجا که باشد میباشیم. (خازن)
فَإِن قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ:
اگر جنگیدند، از کشتن آنان در حرم هیچ ابایی نداشته باشید چراکه خودشان هتک حرمت حرم کرده اند پس مستحق سختترین عذابها هستند. (ابی سعود)
كَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ:
با کفار چنین کرده میشود همچنانکه با اینان انجام داده شده است. (ابی سعود)
سزای مشرکین کشتار آنان است چه در حرم و چه در غیر آن. (بحر العلوم)
فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿192﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر از کفر و جنگ با شما دست بردارند، الله تعالی در حق مومنان آمرزنده ی گناهان بوده و در حق آنان به فضل خود، مهربانی کند و در آخرت از آنچه به اهل طاعت داده میشود، میبخشد.

مستندات
اگر از شرک و جنگ دست بکشند، همانا الله تعالی در مورد گذشته ی آنان از طغیان، آمرزنده است و در مورد قبول توبه ی آنان و ایمان آنان مهربان است. (نسفی)
آمرزنده بر گذشته و مهربان به بندگانش است. (بغوی)
اگر اسلام بیاورند که غفور و رحیم است. (بحر العلوم)
اگر کفاری که با شما میجنگند از جنگ با شما و کفرشان توبه کنند در اینصورت الله تعالی در مورد مومنانی که از گناه برگشته و توبه کنند آمرزنده ی گناه است و در آخرت برای آنان مهربان است به فضل خود و عطای آنچه اهل طاعت میدهد. (طبری)
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ ۖ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ ﴿193﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

با مشرکان عرب بجنگید تا وقتی که کفری باقی نماند و دین یعنی فرمانبرداری دائمی از آن الله گردد و اگر از جنگ دست کشیدند قتلی بر کسی نیست مگر بر از حد تجاوز کنندگان.

مستندات
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ:
با اهل مکه جنگ کنید تا شرکی نماند و اسلام برپا شود. (بحر العلوم)
دین شرعی گردن نهادن و فرمانبرداری از الله تعالی بوده و واگذاری به الله و تسلیم وی شدن به طور دائم میباشد. (جصاص)
این آیه در مورد مشرکان میباشد چراکه مشرکان مورد خطاب هستند و این مشرکان عرب بودند که پیامبر ص را و اصحاب ایشان را اخراج کردند و اهل کتاب چنین نکرده اند پس از این رو است که از عرب فقط اسلام قبول کرده میشود والا جنگ کرده میشود پس این آیه میگوید یا اسلام یا جنگ.(جصاص)
تا وقتی که دین خالص برای الله تعالی باشد و برای شیطان سهمی از آن نباشد. (بیضاوی)
دین در اینجا اطاعت از اوامر و نهی الله تعالی و عبادت وی تعالی میباشد. (طبری)
تا وقتی که دین الله یعنی اسلام دین غالب و ظاهر بر دیگر ادیان گردد. (ابن کثیر)
شخصی از ابن عمر پرسید چگونه است که به حج میروی و عمره بجای میآوری و از جهاد روی برگردان شده ای مگر نمیدانی که الله تعالی به جهاد تشویق کرده است؟ ابن عمر جواب داد: ای فرزند برادر، اسلام بر پنج امر بنا شده است:ایمان به الله و رسولش و نماز پنجگانه و روزه ی رمضان و اداء زکات و حج بیت الله. آن مرد ادامه داد: ای ابا عبدالرحمن مگر نشنیده ای که الله تعالی در قرآن آورده است: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ المُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا، فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} [الحجرات: 9] {قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ} [الأنفال: 39]. ابن عمر جواب داد: ما در زمان رسول الله ص را انجام دادیم و این درحالی بود که اسلام کم بود و شخص در مورد دین خود مورد فتنه واقع میشد: پس یا کشته میشد یا مورد عذاب قرار میگرفت. تا اینکه اسلام زیاد شد و فتنه نیز نماند. (صحیح بخاری4514)
جهاد فرض کفایی است و خود جهاد منظور نمیباشد چراکه جنگ فساد است بلکه فرض شده است تا دین عزت یابد و دفع شر از بندگان الله است پس وقتی با عده ای از مردم این امر حاصل شود، از دیگران ساقط میشود. (هدایه جهاد)
در فتنه ی ابن زبیر دو مرد نزد ابن عمر آمدند و گفتند که چرا کنار کشیده ای؟ ابن عمر جواب داد: آنچه مانع میشود این است که الله تعالی خون برادر (دینی)م را بر حرام گردانده است. آنان ادامه دادند: مگر نشنیده ای که الله تعالی میفرماید: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ}؟ ابن عمر جواب داد: ما جنگیدیم تا وقتی که فتنه ای نماند و دین برای الله گشت ولی شما قصد جنگ دارید تا فتنه باشد و دین برای غیر الله باشد. (بخاری 4513)
اگر ایمان نیاوردند پس با آنان جنگ کنید تا ریشه کن شوند و بر روی زمین فتنه ی انان باقی نماند و دین الله تعالی خالص و بدون مزاحم بماند. (الفواتح الهیه)
تا وقتی که فقط الله عبادت کرده شود. (نسفی)
فَإِنِ انتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ:
اگر از جنگ با شما دست کشیدند و شرک را ترک کردند، پس راه و حجتی برای کشتن آنان نیست مگر با کسانیکه جنگ را شروع کنند. (بحر العلوم)
اگر دست کشیدند پس قتلی نیست مگر بر ظالمان. یعنی قتلی که ابتداءا شروع شود نیست مگر بر ظالمان(والله اعلم). (جصاص)
با کسیکه جنگ نمیکند، جنگیده نشود. (ابن کثیر)
اگر از جنگ با شما دست کشیدند، (خازن)
اگر بعد از جنگ با شما از شرک دست کشیدند پس دشمنی علیه آنان نیست. (ابی سعود)
بر کسانیکه از جنگ ابا دارند تعدی نکنید. (بیضاوی)
اگر بدون جنگ وارد اسلام شدند دیگر دشمنی بر آنان نیست و آنان برادران دینی شما هستند مگر کسانیکه ظلم کنند و از حدود الهی تجاوز کنند. (الفواتح الهیه)
اگر شما بدون ظلم آنان، تعدی کنید حکم علیه شما بر میگردد و شما ظالم خواهید بود. (ابی سعود)
رسول الله ص: من مامور به جنگ با مردم هستم تا وقتی که مردم گواهی دهند که الهی غیر الله نیست و اینکه محمد قطعا فرستاده ی الله است و نماز برپادارند و زکات ادا کنند. وقتی این کارها را انجام دادند دیگر خون و مال آنان محفوظ و محترم است مگر به حق اسلام و حساب آنان با الله است. (مظهری)
سزای ظلم نیست مگر بر خود ظالم. (بحر العلوم)
در این آیه دلیل بر این نیست که از بت پرست غیر از اسلام، چیز دیگری قبول کرده نشود بلکه همانند دیگر ادیان، همنیکه گردن نهادند و جزیه پرداختند، نیز کفایت میکند. (مظهری)
پس اگر از شرک دست کشیدند ویا از جنگ دست کشیدند و جزیه را قبول کردند، دیگر دشمنی و غارت و اسیر گرفتنی علیه آنان نیست مگر علیه کسانیکه بر شرک و جنگ با شما ادامه دادند. (مظهری)
الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ ۚ فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ﴿194﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ماه حرام در قبال ماه حرام است که آنان حرمت ماه را نگه نداشتند و شما را از حج بازداشتند پس اگر باز مانع شدند به زور داخل شوید و اگر بر شما دست درازی کردند شما نیز جواب آن را بدهید و بکشیدشان و هرکس بر کسی ظلمی روا داشت، جزای وی را بدهید و از الله تقوی کنید و دست درازی را شروع نکنید و بدانید که الله تعالی همراه متقین است با یاری رساندن و با پیروز گرداندن شما.

مستندات
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ:
این آیه در مورد عمرهی قضای رسول الله ص نازل شده است توضیح اینکه وقتی رسول الله ص از زیارت بیت الله توسط مشرکین منع شدند و صلح حدیبیه صورت گرفت و قرار شد که رسول الله ص سال آینده حج بجای آورند و رسول الله ص در ذی القعده ، عمره ی قضا را بجای آوردند و الله تعالی میفرماید این ماه حرام یعنی ذی القعده بجای آن ماه حرامی که از آن منع شده اید میباشد. (خازن)
گفته میشود: اگر آنان در ماه حرام با شما جنگ کردند پس شما نیز در ماه حرام جنگ کنید. (بحر العلوم)
روایت شده است: مشرکین به رسول الله ص گفتند: آیا از جنگ در ماههای حرام نهی کرده ای؟ رسول الله ص جواب دادند: بله، و مشرکان خواستند در ماه حرام حمله کنند که این ایه نازل گشت. (جصاص)
وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ:
حرمات جمع حرمة و جمع آوردن آن بخاطر این است که حرامهایی چند وجود دارند؛ماه حرام، شهر حرام، حرمت احرام. (خازن)
قصاص یعنی برابر و مماثله و مثل هم بودن. (خازن)
یعنی با انجام دهنده ی کاری همانند عمل وی پاسخ دادن است.(خازن)
با اینکه مشرکان، مسلمین را در سال ششم منع کردند، در سال هفتم به کوری چشم آنان در سال هفتم حج بجای آوردید. (خازن)
معنای دیگر این آیه را چنین گفته اند: اگر آنان در ماه حرام جنگ را شروع کردند پس شما نیز بجنگید و بکشیدشان و این قصاص است. (خازن)
قتال شما در برابر قتال آنان قصاص است و همچنانکه آنان حرمت ماه حرام را ترک کردند، شما نیز ترک میکنید. (بحر العلوم)
فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ:
پس اگر کسی دست درازی کرد با شروع جنگ، پس شما نیز دست درازی کنید با جنگ کردن با آنان. (خازن)
اینکه جواب دست درازی آنان را نیز دست درازی و تجاوز نامید بخاطر همانند بودن در شکل است. (خازن) یعنی هردو جنگ هستند.
این آیه در مورد قال نازل شده بود و این قاعده ای گشت که هر انسانی تجاوزی علیه انسانی انجام دهد، جزای آن همانند آن داده شود. (بحر العلوم)
عمومیت این آیه در مورد اموال است که اگر کسی اموالی از کسی هلاک کرد باید مثل آن را بدهد و این مثل دو نوع است یکی مثل همان که در اشیاء کیلی (پیمانه ای) و وزنی میباشد و دیگری مثل معنوی که در اشیاء قیمی میباشد. (جصاص)
رسول الله ص در مورد دو شریک در برده ای که یکی از آنها حق خود را آزاد کرده بود پس رسول الله ص وی را برای نصف قیمت برده ضامن گردانیدند. (جصاص)
پس آنچه باید دانست منظور از مثل حتما همانند ظلم صورت گرفته را پس دادن نیست بلکه در مواردی از قبیل قذف(به کسی نسبت زنا دادن) مثل آن همان هشتاد ضربه تازیانه میباشد. (جصاص)
حکم کلی این است که هرآنچه که در آن مماثله وجود داشته باشد عین آن را اجرا کرده شود و اگر نشود به دیه و قیمت و احکام دیگر لحاظ گردد. (جصاص با تلخیص)
وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ
از الله بترسید از اینکه دست درازی را اول شما شروع کنید. (بحر العلوم)
بدانید الله تعالی کمک میکند کسانی را از دست درازی پروا کنند. (بحر العلوم)
در حالی که شما بر تجاوزگران، پیروز میشود بر آنچه بر شما حلال نیست دست درازی نکنید. الله با متقین است با پیروزی دادن.(نسفی)
از آنان مراقبت خواهد نمود و شان آنان را به صلاح خواهد آورد. (بیضاوی)
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ۛ وَأَحْسِنُوا ۛ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴿195﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای کسب رضایت الله و بعنوان اطاعت و فرمانبرداری از الله تعالی در راه وی خرج کنید و به نیامندان و رزمندگان انفاق کنید و با امتناع از فرایض و اوامر الله تعالی که از جمله ی آن انفاق فی سبیل الله باشد خود را در دنیا و آخرت به هلاکت نیاندازید و از جایگزین کردن الله و پاداش آخرت صدقه محروم نمانید و نیکی و احسان کنید و حسن ظن به جبران انفاق از الله داشته باشید. قطعا الله متعالی کسانی را که احسان میکنند نیاز نیازمند را برطرف میکنند، را دوست دارد. دوست دارد یعنی پاداش نیک میدهد آن دوست داشتنی که لایق شان الله است.

مستندات
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ:
در اطاعت و فرمانبرداری از الله خرج کنید. (بحر العلوم)
در راه رضای الله خرج کنید که عام است در مورد اینکه در راه جهاد باشد یا که به وجهی دیگر. (نسفی)
ابن عباس گوید: وقتی رسول الله ص امر کردند که به جنگ بروند، عده ای از اعراب (بادیه نشینان) حاضر بودند، گفتند با چه وسلیه ای به جنگ برویم درحالیکه ما خود چیزی برای خوردن نداریم و کسی نیست ما را غذا دهد؟ پس این آیه نازل گشت. (بحرالعلوم)
یعنی صدقه دهید ای توانگران. (بحر العلوم)
گاهی شجاع را مالی نیست تا با آن به جنگ برود و گاهی کسی را مال باشد ولی شجاعت نداشته باشد پس به اغنیا امر شد که انفاق کنند تا هدف حاصل گردد. (مفاتیح الغیب)
وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ
مقاتل: با دستان خود مانع صدقه نشوید که هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
معنی قول ابن عباس اینکه ای توانگران از صدقه دادن به ضعیفان خودداری نکنید چراکه اگر ضعیفان از جنگ تخلف کنند دشمن بر شما غالب خواهد گشت و هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
از صدقه دادن امتناع نکنید و با دست خود خود را هلاک نکنید یا در انفاق زیاده روی نکنید که فقیر بمانید و هلاک شوید.(نسفی)
از جهاد باز نمانید که دشمن شما را هلاک خواهد کرد. (نسفی)
از صدقه امتناع نکنید که در آخر به ارث خواهد رسید و از منفعت اموال خود محروم خواهید ماند. (بحر العلوم)
بالکل از انفاق دست نکشید. (بیضاوی)
از صدقه امتناع نکنید که از جایگزین شدن آن در دنیا و از ثواب در آخرت، محروم خواهید ماند. (بحر العلوم)
از حرام انفاق نکنید که بر شما برگشت داده خواهد شد پس هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
اگر در راه خدا خرج نکنید به الله عاصی شده و هلاک خواهید شد. (بحر العلوم)
از براء بن عازب (صحابی) در مورد تهلکه پرسید: آیا منظور کسی است که به جنگ رفته و کشته شده است؟ براء جواب دادک خیر بلکه وی شخصی است که گناهی مرتکب میشود و توبه نمیکند. (بحر العلوم)
شخصی به ابوهریره گفت: ندیدی که سعد بن هشام به جنگ رفت و کشته شد و خود را به تهلکه انداخت؟ابوهریره گفت هرگز چنین نیست والله تاویل کار وی این آیه است:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ . (207بقره) یعنی از جمله ی کسانی هستند که خود را برای کسب رضای الله فروخته اند. (بحر العلوم)
ابوعبیده سلمانی گوید: تهلکه این استکه کسی گناهی انجام دهد و از بخشش الله ناامید گردد. (بحر العلوم)
با امساک از انفاق و با دوست داشتن مال خود را به هلاکت ابدی نیاندازید. (بیضاوی)
از این رو است که به بخل هلاک گفته میشود. (بیضاوی)
از خرج کردن در راه جهاد فی سبیل الله امتناع نکنید که به گناه هلاک خواهید شد و بدون توشه خارج نشوید که از ضعف هلاک خواهید شد و از آمرزش الله ناامید نشوید که توبه نکرده هلاک خواهید شد و جهاد را ترک نکنید که هلاک خواهید شد. (عز بن عبدالسلام)
از ابوایوب انصاری: این آیه در مورد ما انصار نازل شده است، وقتی که الله تعالی با را به دین خود عزت بخشید و زیاد شدیم، بین خودمان گفتیم: اموال ما خراب شده است، به اصلاح و تعمیر آن مشغول شویم، در این حین این آیه نازل شد پس اگر ما به اموال خود مشغول میشدیم دچار تهلکه میشدیم پس مامور به جنگ شدیم. (بحر العلوم)
وَأَحْسِنُوا:
خرجی که بعنوان صدقه انجام میدهید به نیکی ادا کنید. (بحر العلوم)
به تقدیر حسن ظن داشته باشید و یا به اداء فرایض یا به احسان به ندار خود را عادت دهید. (عز بن عبدالسلام)
در صدقه دادن نیت خالصا لله داشته باشید. (بحر العلوم)
حسن ظن داشته باشید،در مورد اینکه الله تعالی جایگزین آنچه خرج کرده اید را خواهد داد و در آخرت ثواب نیک خواهد داد.(بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ:
نیکوکنندگان در انفاق را دوست دارد. (بحر العلوم)
محسنین به محتاجان را. (نسفی)
اعمال و اخلاق خود را نیک و به محتاجان انفاق کنید. (بیضاوی)
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ ۚ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ۖ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّىٰ يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ۚ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ۚ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ ۗ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ۗ ذَٰلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿196﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

حج و عمره را برای الله انجام دهید و ارکان و سنتهای آن را تمام و کمال انجام دهید و از منهیات وی تعالی به شدت دوری کنید؛چراکه در همه ی مواقع باید دوری کرد پس در حج با شدت بییشتری دوری کنید تا مشمول آخر این آیه نشویم؛ بهتر است احرام از خانه ی خود شروع شود و اگر شروع کردید هرچند نفل باشد باز برای الله تمام کنید. اگر از ادامه ی حج منع شدید بخاظر بیماری یا مانع شدن دشمن پس هدیی به حرم بفرستید و تا وقتی از رسیدن هدی به محل خود و ذبح آن اطمینان حاصل نکردید، سر خود را نتراشید و تراشیدن سر جزو ممنوعات حج است. اگر بیماری یا عذری یافتید که مجبور به تراشیدن شوید پس فدیه دهید از بین این سه نوع فدیه از سه روز روزه و یا به شش نفر مسکین هریک نصف صاع گندم دهید یا گوسفندی ذبح کنید. وقتی از احصار در امان شدید و حج تمتع بجای آوردید پس هدی بعنوان دم نسک ذبح کنید و اگر هدی نیافتید سه روز روزه تا قبل عید در ایام حج بجای آورید و هفت روز دیگر را وقتی از امور حج فارغ شدید بجای آورید تا ده روز کامل شود. این جمع بین عمره وحج برای کسانی است که اهل داخل میقات نباشند. از الله پروا کنید و بدانید که اگر مخالفت کنید عذاب الهی سخت است.

مستندات
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ:
رسول الله ص: حج جهاد است و عمره تطوع. (ابوسعود)
ابن عباس: اتمام عمره به رسیدن به بیت الله است و اتمام حج به آخر رساندن آن. (بحر العلوم)
ابن عباس: یعنی با انجام مناسک آن دو و حفظ حدود آنها و همراه سنتهای آنها. (خازن)
گفته شده: اتمام یعنی احرام بستن از در خانه ی خود. (خازن)
و گفته شده: برای هر یک از عمره و حج، سفری جداگانه انجام دهد. (خازن)
و گفته شده: اینکه با اموال حلال انجام شود و از نواهی الهی اجتناب کند. (خازن)
و گفته شده: از خانه ی خود به قصد انجام این دو خارج شوی نه برای تجارت یا امری دیگر. (خازن)
و گفته شده: اتمام یعنی وقتی شروع کردی پس به پایان رساندن آن واجب است. (خازن)
مقاتل: حج و عمره را با شروع از میقات کامل کنید و در این دو آنچه حلال نیست را حلال ندانید. علت اینکه اینگونه گفته شد این است که مشرکان در احرام خود غیر الله را شریک الله در حج قرارمیدادند.(بحر العلوم)
یعنی کامل کنید و بر آن چیزی غیر آن دو خلط نکنید. (بحر العلوم)
فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ:
اگر بعد احرام بستن از ادامه ی حج بازداشته شدید بخاطر دشمن یا بیماری یا مانند آن. (بحر العلوم)
در حدیث آمده است: اگر کسی در احرام شکستگی پیدا کرد یا پایش لنگ شد میتواند از احرام حلال شده و بعدا قضا کنند. (نسفی)
فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
بفرسیتد به بیت الله آنچه بر شما میسر شده است از هَدی. (بحر العلوم)
یعنی در این صورت بر شما هدی ارسال هدی واجب است. (ابوسعود)
الله متعال به کسی که از ادامه ی حج بنا به سببی ممنوع گشت، اجازه داد تا با فرستادن گوسفندی به بیت الله و ذبح آن در حرم از احرام بیرون بیاید و بعدا حج یا عمره ی خود را قضا کند. (بحر العلوم)
هدی: آنچه به بیت الله اهدا میشود و بالاترین آنها شتر و میانه ی آن گاو و کمترین آن گوسفند است. (خازن)
وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ:
وقتی محصر(از حج بازداشته شده بعد احرام)، هدی را به بیت الله فرستاد تا وقتی که هدی وی ذبح نشود، از احرام بیرون نیاید. (بحر العلوم)
رسول الله ص در حدیبیه ذبح کردند که طرفی از حرم بود. (ابوسعود)
از زهری: رسول الله ص در حرم ذبح کردند. (ابوسعود)
واقدی گوید: حدیبیه از حرم است که با مکه نه فرسخ فاصله دارد. (ابوسعود)
خطاب به محصر است که تا وقتی که ندانید هدی به مل ذبحش که حرم است نرسیده باشد، سر خود را نتراشید. (نسفی)
سر خود را تا وقتی موعد ذبح هدی نرسیده باشد، نتراشد. (بحر العلوم)
محل ذبح طبق قول حنفیان حرم است. (خازن)
تراشیدن سر نشانه ی از احرام بیرون آمدن است و محصر تا وقتی که هدی وی ذبح نشده سر خود را نتراشد و دانستن ذبح هدی این است که با کسی که هدی وی را میبرد موعدی تعیین کند تا در آن روز هدی ذبح و آمر نیز یر بتراشد.
ابتداءا این امر برای محصر بود ولی بعدا بر تمامی حجاج چه عمره گذار و چه حاج، سر خود را تا اتمام مناسک نباید سر خود را بتراشند. (بحر العلوم)
فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ:
کعب بن عجره گوید: روزی رسول الله ص بر من گذر کردند و دیدند که شپش از سر و روی من میریزد، به من فرمودند که سر خود را بتراش و بعنوان کفاره به شش مسکین به هریک نصف صاع گندم طعام بده و سه روز روزه بگیر یا گوسفندی ذبح کن و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
بر وی یکی از این سه کفاره واجب است. (ابوسعود)
در حالت احرام سر خود را نتراشید مگر اینکه معذور باشید از قبیل بیماری یا مرضی یا سردردی داشته باشید. (خازن)
فَإِذا أَمِنْتُمْ:
این جمله اختصار دارد یعنی وقتی از دشمن در امان شدید پس قضای عمره یا حجی که بر شما واجب شده بود را بجای آورید پس فَمَنْ تمتع.... است. (بحر العلوم)
وقتی از ترسی که داشتید در امان شدید و یا از بیماری که داد و یا از احصار در امان شدید. (خازن)
یعنی وقتی مانع از حج برداشته شد فمن تمتع... است. (بحر العلوم)
فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
پس آنچه برایش میسر است از هدی بیاورد و حج تمتع کننده لازم است که در یک سفر حج و عمره را در ماههای حج بجای آورد. (بحر العلوم)
چهار نوع حج داریم: 1 تمتع: عمره همراه حج که بر وی هدی واجب است. 2 قران: عمره و حج را در یک احرام بجای آورد که بر وی هدی واجب است. 3 مفرد: فقط حج بجای میآورد و بر وی هدی واجب نیست. 4 عمره: فقط عمره بجای آورد که بر وی نیز هدی واجب نیست. (بحر العلوم)
ابن عباس: این کسی است که در ماههای حج عمره انجام داده و در مکه مانده و حج بجای میآورد و بین عمره و حج جمع کرده است. (خازن)
پس بر این شخص تمتع گذار، ذبح هدی واجب است و وقت ذبح آن در روزهای عید قربان یا بعد آن است نزد حنفیان. (خازن)
ابن عباس: کمترین حد مجاز برای هدی گوسفند است. (بحر العلوم)
این هدی، دم نسک است که خودش نیز میتواند از آن بخورد. (خازن)
فَمَنْ لَمْ يَجِدْ الهدي فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ:
اگر کسی هدی نیافت پس سه روز روزه بگیرد.
ابن عباس: آخر آن روز عرفه است. (بحر العلوم)
یعنی تا قبل عید اولین روز عید قربان سه روز را روزه گرفته باشد.
امام اعظم: در ماههای حج قبل روز عید سه روز را بگیرد و مستحب است که روزهای هفتم و هشتم و نهم ذی الحجه باشند. (بیضاوی)
وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ
و هفت روز را وقتی برگشتید یعنی وقتی به پیش خانواده برگشتید. (بحر العلوم)
وقتی از منا بازگشتید. (بحر العلوم)
وقتی به امر اول برگشتید یعنی از امر حج فراغت یافتید. و این قول ما حنفیان است. (بحر العلوم)
تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ
و این ده روز کامل بدل از هدی میباشد. (بحر العلوم)
ده روز کامل است و منظور از هفت تکثیر نبوده بلکه عدد هفت است. (بیضاوی)
تکثیر یعنی برای بیان زیاد بود مثلا ما میگیم هزار پا و منظور حتما عدد هزار نیست بلکه زیاد بودن است پس برای رفع این توهم کامله را آورده است.
این ده روز کامل در اجر و ثواب هستند. (خازن)
این عدد را کامل کنید و کم نکنید. (خازن)
یعنی این سه و هفت برای اختیار بین این دو نیست بلکه ده روز کامل به این روش گرفته شود. (نسفی)
ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ:
و این فدا دادن، برای کسی است که خانه ی وی در حرم نیست. (بحر العلوم)
افرادی که داخل میقاتها باشند، جزو اهل مسجد الحرام هستند. (خازن)
قتاده و مقاتل : یعنی تمتع برای افرادی غیر از اهل حرم است. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ:
از الله در مورد آنچه امر کرده و نهی کرده است پروا کنید. (بحر العلوم)
در آنچه بر شما فرض گردانیده است. (خازن)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
و بدانید عذاب الله شدید است، اگر با وی مخالفت کنید. (بحر العلوم)
بر کسی که در اعمال حج اهمال و سستی بپردازد و منهیات را انجام دهد. (خازن)
تا با دانستن این مطلب از عصیان گری امتنا ورزید. (بیضاوی)
بر کسی که پروا نمیکند. (نسفی)
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ ۚ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ ۗ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَىٰ ۚ وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ ﴿197﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

حج را ماههای معلوم و مشهور بین مردم است که احرام برای حج در آن ماهها صورت میگیرد. اگر کسی با تلبیه یا سوق بدنه احرام بست پس بر وی لازم است که در وقت احرام، آمیزش و کلام مربوط به آن و ممنوعات حج و جدل و ستیز از وی یافت نشود و در وقت رفتن به حج توشه با خود بردارید تا سربار مردم نشوید و توشه ی آخرت را که همان تقوی است با خود بگیرید و از عذاب من بترسید و پروا کنید ای کسانیکه صاحب عقل هستید.

مستندات
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَاتٌ:
حج در ماههای مشهور بین مردم انجام میشود یعنی در شوال و ذی القعده و ده روز از ذی الحجه نزد ما حنفیان. (ابوسعود)
نزد امام شافعی نه روز ذی الحجه همراه با شب عید قربان است و نزد امام مالک کل ماه ذی الحجه، و مدار خلاف در این است که منظور از ماههای حج، ماههایی است که احرام بسته میشود یا اوقاتی که در آن اعمال حج انجام میشود؟ یا منظور اوقاتی است که در آن غیر از حج، مناسک دیگر انجام دادن پسندیده نیست.. (ابوسعود)
امام اعظم هرچند احرام بستن برای حج قبل شوال را جایز میداند ولی همراه با کراهت است. (ابوسعود)
فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الحج:
کسی اگر بر خود حج را فرض گرداند با احرام بستن به حج یا با تلبیه گفتن یا سوق هدی، (ابوسعود)
رسول الله ص: هرکس هدی همراه دارد به عمره و حج اهلال کند.(مظهری)
اهلال یعنی صدای خود را با تلبیه گفتن بالابردن و امر (رسول الله ص) برای وجوب است. (مظهری)
تلبیه ی رسول الله ص : لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكُ، لَا شَرِيكَ لَكَ. (صحیح ابن خزیمه)
فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ:
پس در وقت احرام آمیزش و کلام فحش یعنی بددهانی و خروج از شرع با ارتکاب ممنوعات نباشد. (ابوسعود)
رفث هر چیزی که مرد از زن خود میخواهد. (مظهری)
رفث نیز جزو محرمات احرام است ولی جداگانه ذکر کرد زیرا با رفث به معنی آمیزش حج وی باطل میگردد پس فسوق آنچه بر حاجی انجام آن ممنوع است چراکه فسوق به معنی خلاف شرع در حالت عادی نیز حرام میباشد. (مظهری)
وَلاَ جِدَالَ:
ستیزه و جدال با خادمان و رفقای خود نیست. (ابوسعود)
برای نشان دادن این مطلب است که در حج مخالفتی با دیگران نباشد و توضیح آن اینکه قریش با سایر عرب در حج مخالفت میکردند و درمشعر الحرام وقوف میکردند پس با نفی جدال، این مخالفت برداشته شد. (ابوسعود)
عرب جاهلی در مورد حج اختلافاتی داشتند و هر یک از طوایف عمل خود را همان حج ابراهیمی میدانستند بعضی در مزدلفه وقوف میکردند و بعضی دیگر در عرفات و بعضی در ذی القعده حج بجای میآوردند و بعضی دیگر در ذی الحجه تا اینکه آیه نازل گشت و از اختلاف برحذر داشت و حج را بر آنچه رسول الله ص انجام دادند قرار داد. (مظهری)
مجاهد گوید: شکی نیست که حج در ذی الحجه است پس نسیئ باطل گشت. (مظهری)
نسیئ: عرب ماههای حرام را در صورت صلاح دید خودشان مکانش را عوض میکردند مثلا اگر میدیدند که اگر جنگ را ادامه دهند به نفعشان خواهد بود پس میگفتند ذی القعده را نیز میجنگیم بجای آن صفر را ماه حرام در نظر میگیریم.
فِي الحج:
در ایام حج. (ابوسعود)
طبق این نفی لازم میآید که ایام تشریق از جمله ی ماههای حج نباشند زیرا این ایام تشریق وقت خوردن و نوشیدن و آمیزش است. (مظهری)
آوردن کلمه ی حج بجای ضمیر آن برای نشان دادن این مطلب است که حج مورد اعتنا میباشد و برای نشان دادن علت ترک این امور میباشد. (ابوسعود)
زیرا زیاد بیت الله مورد تعظیم و تقرب جستن بدین وسیله به الله تعالی از واجب گردان های ترک این امور مذکور است. (ابوسعود)
در اینجا بجای نهی، جمله ی نفی آورده است تا نشان دهد که شایسته نیست این امور در حج یافت شود زیرا آنچه در غیر حج زشت است در اوقات حج زشتتر است. (ابوسعود)
وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ:
پس بهترین پاداش را برای خیر شما خواهد داد و این تشویق به انجام اعمال نیک است بعد از نهی از اعمال شر. (ابوسعود)
وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى:
برای معاد خود تقوی را توشه بردارید. (ابوسعود)
آمده است که اهل یمن در وقت حج هیچ توشه ای با خود نمیآوردند و میگفتند ما متوکلین بر الله هستیم و با اینکار خود سربار مردم میشدند پس به آنان امر شده که توشه برگیرند و از سوال از مردم پروا کنند. (ابوسعود)
کار اهل یمن به غارت و غصب نیز میرسید. (مظهری)
بهترین توشه آن است که خود را از غارت و غصب دور نگهدارد. (مظهری)
وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ:
از عذاب من پروا کنید. (نسفی)
هدف الله باشد و از هرآنچه که غیر الله است تبری جویید چراکه این آن چیزی است که عقل سلیم از هوای نفس میطلبد و برای همین صاحبان عقل مورد خطاب قرار گرفتند. (ابوسعود)
نشانه ی عقل تقوی داشتن است پس کسیکه تقوی ندارد انگار که عقلی ندارد. (نسفی)
تفسیر
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ ۚ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ۖ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ ﴿198﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر شما حاجیان گناهی نیست در اینکه در ایام حج تجارت یا کار دیگری برای کسب درآمد انجام دهید و یا عبادتی غیر از اعمال حج انجام دهید؛ به این شرط که شما را مناسک (افعال حج) باز ندارد؛ و از عطایا و تفضل الله متعال بطلبید. وقتی از عرفات همه باهم راه افتادید پس در مشعر الحرام یعنی مزدلفه وقوف کرده و الله متعال را یاد کنید و شکر موفق شدن به حج را بجای آورید و شکر هدایت به اسلام را بجای آورید، قطعا شما قبل از اینکه شما را به اسلام هدایت کند جزو گمراهان بودید و قطعا قبل هدایت شما به اعمال حج به آن نادان بودید.

مستندات
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ:
در مورد قومی نازل گشت که میگفتند کسیکه در حج تجارت کند یا شتربان باشد وی را حجی نیست و بلکه کسی است که در خدمت حجاج است و حاجی نیست. (نسفی)
از ابن عباس: قبل از اسلام در موسم حج بازار برقرار میکردند و تجارت میکردند، و بعد اسلام مردم از اینکه ممکن است در ایام حج گناه باشد از تجارت باز ایستادند، این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
بر شما گناهی نیست که در موسم حج، عطا و فضل الله تعالی را با تجارت و کرایه کردن، بطلید. (نسفی)
از جعفر صادق: طلب فضل در اینجا بدان معنی است که اعمال خیر دیگر غیر از اعمال حج را نیز طلب کنید مانند کمک به ضعیف و یاری ستمدیده و اطعام گرسنه و سیراب کردن تشنه. (نیسابوری)
فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ:
وقتی با جماعت بسیار از عرفات برگشتید. (نسفی)
عرفات نام علم یک مکان است و وجه تسمیه ی آن را گفته اند که برای حضرت ابراهیم صفت محل وقوف را بیان شده بود و وقتی آن مکان را دید پس آن را شناخت. (نسفی)
عرفات است زیرا مردم در اینجا عظمت الهی را شناخته و به فقر و ناتوانی خود اعتراف میکنند. (نیسابوری)
گفته شده: در اینجا آدم و حواء به گناه خود اعتراف کرده و دعا کردند و الله تعالی فرمود: الان خود را شناختید. (نیسابوری)
آمده است: از ریشه ی عرف به معنی رایحه ی خوش است چراکه گناهکاران با توبه بوی خوش آمرزش را از الله تعالی دریافت میکنند. (نیسابوری)
رسول الله ص: روزه ی روز عرفه برای سال قبل خود و سال بعد خود کفارت است. (مسند احمد)
گفته شده: در این مکان آدم و حوا همدیگر را یافتند و شناختند. (نسفی)
این افاضه گفتن بر رکنیت وقوف عرف دلالت دارد زیرا افاضه بدون وقوف صورت نمیگیرد. (نسفی)
یعنی برای برگشت از یک چیز اول باید بودنی در آنجا باشد.
عطاء: عرفات گفتن برای این است که در این مکام جبرئیل به حضرت ابراهیم مناسک حج را تعلیم میداد و بعد هر مساله ای میگفت: عرفت؟(بحر العلوم) به معنی شناختی ؟ دانستی؟
فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ:
الله را با تلبیه گفتن و تهلیل و تکبیر دعا و ثنا و نماز مغرب و عشا را در یک وقت خواندن، یاد کنید در مکان مشعر الحرام که قزع نام دارد یعنی مزدلفه. (نسفی)
مزدلفه گفته میشود زیرا گویند که آدم و حوا در آن مکان به یکدیگر نزدیک شدند یا بخاطر اینکه در این مکان نماز غرب و عشا را جمع کرده یکجا خوانده میشود یا بخاطر این است که در این مکان مردم با وقوف در آن مکان به الله تعالی نزدیک میشوند. (نسفی)
منظور از نماز است که در مزدلفه نماز مغرب و عشاء را در وقت عشاء یکجا خوانده میشود. (جصاص)
وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ:
همچنانکه الله تعالی شما را نیک هدایت کرد شما نیز وی تعالی را نیک یاد کنید. (نسفی)
یعنی شکر و سپاسگزاری هدایت شما به اسلام را بجای آورید. (بحر العلوم)
یاد کنید همچنانکه به شما آموخته شد و از آن انحراف نورزید. (نسفی)
همچنانکه شما را به سنت ابراهیم هدایت نمود. (نیسابوری)
وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ:
و همانا شما قبل تعلیم و قبل هدایت جاهل بودید به اینکه چگونه الله تعالی را یاد کنید و چگونه وی تعالی را عبادت کنید. (نسفی)
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿199﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای قوم قریش از مکانی افاضه کنید که حضرت ابراهیم افاضه نمود که همانی است که بقیه ی مردم وقوف و افاضه را انجام میدهند یعنی از عرفات و از گناه عدم وقوف در عرفه آمرزش بطلبید که الله تعالی آمرزنده ی آمرزش طلبان است و ارزانی دهنده ی نعمت بر آنان است.

مستندات
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ:
خطاب به قریش است که آنها در مزدلفه وقوف میکردند و بقیه ی مردم در عرفه پس به قریش امر شد که از مکانیکه مردم افاضه میکنند، افاضه کنند. (احکام القرآن جصاص)
از رسول الله ص در مورد کیفیت حج سوال شد: ایشان جواب دادند: حج همان عرفه است پس هرکس در شب جمع قبل از صبح و یا در روز جمع به عرفات یاید حج وی تمام است. (جصاص)
از مکانی که حضرت ابراهیم افاضه کرد، افاضه کنید. (العز بن عبدالسلام)
اجماع امت بر این است که هرکس وقوف عرفه را از دست بدهد وی حج بجای نیاورده است. (جصاص)
یعنی افاضه از عرفات شرع قدیم است پس تغییرش ندهید. (بیضاوی)
وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ:
طلب آمرزش کنید از گناهی که در وقوف عرفه انجام میدادید. (بحر العلوم)
از جاهلیتی که در مورد تغییر مناسک و دیگر امور انجام میدادید، طلب آمرزش کنید. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ:
از گناهان شما خواهد گذشت. (بحر العلوم)
گناه آمرزش طلب را میآمرزد و به وی معمت ارزانی میدارد. (بیضاوی)
فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا ۗ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ ﴿200﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی از مناسک حج فراغت یافتيد الله تعالی را یاد کنید همچنانکه قبل از اسلام پدران خود را یاد میکردید و بلکه ذكر الله را زیاد بگویید. انسانها در دعا دو گروه هستند. بعضی از انسانها که همان مشرکان هستند گویند که یا رب به ما خوشی دنیا را عطا کن و آنان از نعمتهای آخرت و بهشت سهمی ندارند و در دعا نیز سهمی برای آخرت ندارند

مستندات
فَإِذَا قَضَيْتُم مَّنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ
قضای مناسک یعنی مناسک را تمام و کمال بجای آوردن است. (جصاص)
وقتی از امر حج فراغت یافتید الله تعالی را با زبان به نیکی یاد کنید همچنانکه پدران خود را یاد میکردید، در آن موقف ذکر گویید.(بحر العلوم)
فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ:
ممکن است که منظور اذکاری باشد که خلال انجام حج در وقت وقوف و طواف و مناسک دیگر انجام میدهید را انجام دهید باشد. (جصاص)
همچنانکه که کودک پدر و مادر خود را زیاد به زبان میآورد، شما نیز الله را یاد کنید.(ابن کثیر)
أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا:
ذکر زیاد همراه با مبالغه در وصف الله تعالی بگویید. (بیضاوی)
بلکه بیشتر ذکر گویید. (جصاص)
زیاد ذکر گویید و زیاد دعا کنید. (نسفی)
در دوران جاهلیت، مردم بعد اتمام حج خود به ذکر مفاخر آبای خود میپرداختند و آنها را برای مردم میشمردند پس الله تعالی بجای آن فرمود که به ذکر الله مشغول شوند و بر نعمتهایش شکر گزار باشند و به نیکی از الله یاد کنند. (جصاص)
رسول الله ص در روز عرفه فرمودند: قطعا الله تعالی از شما تکبر جاهلی را و بزرگی نمودن به پدران را بزدود و همه ی مردم از حضرت آدم هستند و آدم از خاک هیچ برتری برای عربی بر عجمی نیست مگر برتری به تقوی. (جصاص)
فَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا :
مشرکان وقتی وقوف میکردند چنین دعا میکردند؛ اللهم به ما شتر و گوسفند و گاو و برده و کنیز روزی ده؛ و از الله توبه و آمرزش نمیطلبیدند، و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
الله تعالی هدف انسانها از ذکر الله را به تفصیل بیان میدارد و میگوید: بعضی کمکاری میکنند و فقط دنیا را میطلبند و قسم دیگر خیر دارین را میطلبند. (بیضاوی)
و میگویند: عطا و بخشش ما را در دنیا قرار ده. (بیضاوی)
هدف راهنمایی و تشویق به ذکر زیاد است. (بیضاوی)
پس از کسانی باشید که زیاد دعا میکنند. (نسفی)
وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ:
پس برای این اشخاص سهمی از آخرت نیست. (بحر العلوم)
زیرا هم و غم وی دنیا بوده است. (بیضاوی)
یا از طلب آخرت وی را سهمی نیست. (بیضاوی)
پس به اینها شبیه نشوید.(ابن کثیر)
تفسير:
وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿201﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی از مناسک حج فراغت یافتید الله تعالی را یاد کنید همچنانکه قبل از اسلام پدران خود را یاد میکردید و بلکه ذکر الله را زیاد بگویید. انسانها دردعا دو گروه هستند. بعضی از انسانها که همان مشرکان هستند گویند که یا رب به ما خوشی دنیا را عطا کن و آنان از نعمتهای آخرت و بهشت سهمی ندارند و در دعا نیز سهمی برای آخرت ندارند و بعضی از مردم که همانا مسلمانان هستند گویند: ای پروردگار ما، خیر دنیا و نعمتهای آن را عطا کن و خیر آخرت را به ما عطا کن و از آتش جهنم و هرآنچه که باعث میشود به جهنم برویم، محفوظ بدار.

مستندات
وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً:
در دنیا نیکی عطا کن یعنی سلامتی و روزی بسنده و توفیق به امور خیر .(ابوسعود)
منظور مسلمانان هستند که خیر دنیا و آخرت را طلب میکنند. (قرطبی)
وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً:
و در آخرت پادش نیک و رحمت عطا کن.(ابوسعود)
منظور از حسنه ی دنیا و آخرت، نعمتهای آن است. (قرطبی)
وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
با بخشش و آمرزش.(ابوسعود)
از حسن: حسنه ی دنیا، علم و عبادت و حسنه ی آخرت بهشت و از عداب آتش یعنی ما را از شهوات و گناهانیکه باعث میشوند ما را به آتش میاندازد، دور بدار. (ابوسعود)
ما از کسانی نباشیم که با گناه خود وارد آتش شده و بعد با شفاعت از آن بیرون آورده میشوند. (قرطبی)
دعای موکد در طلب بهشت است یعنی هم نجات باشد هم پیروزی و کامیابی. (قرطبی)
این آیه جامع تمامی ادعیه است. (قرطبی)
افرادی به انس رض گفتند برای ما دعای خیر کن و ایشان این دعا را خواندند بعد آنها گفتند: بیشتر دعا کن. انس گفت: دیگر چه میخواهید در حالیکه من برای شما خیر دنیا و آخرت را خواستم. (قرطبی)
از انس: بیشترین دعای رسول الله ص این دعا بود. (قرطبی)
گفته اند: بیشترین دعاییکه حاجی در وقت وقوف عرفه دعا میکند این دعا باشد. (قرطبی)
أُولَٰئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا ۚ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿202﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آن افرادی که خیر دنیا و آخرت را میطلبند و هدفشان از حج به دست آوردن خیر دنیا و آخرت از الله تعالی بوده است، پس برای آنان نصیب و سهم از آنچه طلب کرده اند، خواهد بود و پاداش بسیار نیز خواهد بود. و آنان که فقط هدفشان دنیا بود نیز بر طبق خواسته ی خود خواهند گرفت. و الله تعالی محاسبه گری سریع است که هر ابر کامپوتری را در نظر گیرید بی نهایت سریعتر است طوری که در روز قیامت وقتی بنده دقت حساب اعمال خود را میبیند فکر میکند که الله تعالی تمام هم خود را به ی معطوف داشته است و دیگر اینکه الله به ابزار و وسایل نیاز ندارد پس تا قبل قیامتی که خیلی زود برپاخواهد گشت، الله را ذکر فراوان گویید و دعا کنید و به عقب نیاندازید.

مستندات
أُولَٰئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِّمَّا كَسَبُوا:
آن افرادی که خیر دنیا و آخرت را میطلبند برای آنان، از جنس آنچه طلب کرده اند، سهمی خواهد بود. (نسفی)
برای این افرادی که بعد اتمام حج اینگونه دعا میکنند و میدانند که همه ی فضل و خیر از الله است که به هرکس خواهد عطا کند پس الله تعالی اعلام میکند که برای این افراد سهم و نصیبی از حجشان و پاداش بسیاری بر آنچه کسب کرده اند، میباشد و این مختص این گروه است نه برای گروه دیگر که حجشان و خستگی و تکلفی که دیده اند از روی رغبت به آنچه نزد الله هست نبوده بلکه چشم داشت آنان مقدار ناچیز از دنیا بوده و گرفتن سهم دنیای خود بوده اند. (طبری)
برای مومنانیکه اینگونه دعا میکنند سهمی از حجشان برای آنها ثابت است. (بحر العلوم)
آن سهم همان ثوابی است که منافع حسنه میباشد. (نسفی)
سهمی از خیر و دعا همان ثواب و پاداش میباشد. (بغوی)
منظور از آنان ممکن است که هردوی این گروهها باشند. (نسفی)
بخاطر آن کسبی که انجام داده اند، سهمی برای آنان خواهد بود. (نسفی)
هر یک از گروه سهمی از جنس کسب خود دریافت خواهد نمود. (نسفی)
دعا کسب است چراکه دعا جزو اعمال است و اعمال نیز کسب هستند. (نسفی)
قتاده گوید: مردی در زمان رسول الله ص چنین دعا کرد: پروردگارا عذابی که در آخرت برای من مقدور داشته ای را در دنیا قرار ده و برای آخرت نگذار. پس وی بیمار شد طوری که ضعیف گشت و به رسول الله ص از وی خبر بردند و رسول الله ص فرمودند: ای فرزند آدم، تو قدرت حمل عذاب الهی را نداری پس اینگونه دعا کن؛ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ؛ و مرد اینگونه دعا کرد و سلامتی خود را به دست آورد. (بحر العلوم)
از ابن عباس در مورد( أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا) در مورد کسی است که از فردی مالی میگیرد تا برای وی حج بدل بجای آورد پس برای حج بجای آورنده از طرف دیگری، ثوابی هست. (قرطبی)
روایت است که مردی به رسول الله ص گفت: پدر من حج بجای نیاورده و فوت کرد، حال آیا من میتوانم بجای وی حج بجای بیاورم؟ حضرت فرمودند: اگر پدرت به کسی بدهی داشت و تو آن پرداخت میکردی، کفایت میکرد؟ مرد گفت: بله. رسول الله ص: پس پرداخت بدهی به الله اولی تر است. آن مرد گفت: آیا برای من ثوابی در اینکار هست؟ این آیه نازل شد. (قرطبی)
یعنی برای این اشخاص از حج بدلی که انجام داده اند ثوابی میرسد. (قرطبی)
وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ:
محاسبه ی الله تعالی این است که مقدار پاداش عمل هر بنده ای را به وی بگوید و آنچه فراموش کرده را به یادشان بیاورد. (قرطبی)
زود باشد که قیامت برپا شود و بندگان مورد حساب قرار گیرند پس بشتابید به ذکر فراوان و طلب آخرت. (نسفی)
از ضحاک: در حسابرسی نه بندگان خلط میشوند و نه الله را مشغول خود میکنند. (بحر العلوم)
گفته میشود: هر یک از بندگان را مورد حساب قرار میدهد و بنده فکر میکند که الله فقط دارد وی را مورد محاسبه قرار داده است. (بحر العلوم)
الله تعالی خود را به سرعت در حسابرسی به خلائق با وجود زیاد بودن مخلوقات، موصوف نمود تا کمال قدرت وی را بدانند و از انتقام وی تعالی برحذر باشند. (نسفی)
وقتی بخواهد بنده را مورد محاسبه قرار دهد سریع است طوری که چیزی برای محاسبه از قبیل بستن دست حفظ در سینه ، و به فکر و تامل نیز نیاز ندارد. (بغوی)
به حضرت علی گفتند: الله تعالی بندگان را چگونه مورد محاسبه قرار میدهد؟ حضرت علی گفت: همانطور که به آنان در یک روز، روزی میدهد. (قرطبی)
وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ لِمَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ﴿203﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله تعالی را با تکبیر تشریق گفتن بعد نمازهای فرض و تکبیر در وقت رمی جمار در روزهای ایام تشریق، یاد کنید. اگر کسی از رمی جمار بعد انجام رمی در دو روز بعد عید قربان برگشت گناهی نیست و همچنین بر کسیکه بماند و رمی روز سوم بعد عیدقربان را انجام دهد نیز گناهی نیست و هرکس حج مبرور یعنی با تمام واجبات و سنتهایش انجام دهد بر وی گناهان گذشته نیست و بخشیده میشود و این بخشش برای کسانی است که تقوی دارند یعنی فرایض حج را انجام داده و از ممنوعات حج دوری کرده باشند و بعد برگشت نیز بر این امر ثابت قدم باشند و از الله بترسید و بر وی تعالی با انجام گناه جریئ نباشد و بدانید که همه به سوی وی جمع کرده خواهید شد تا بر طبق اعمال خود، مجازات گردید.

مستندات
وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَّعْدُودَاتٍ:
رسول الله ص: ایام منی سه روز ایام تشریق است حالا اگر کسی دو روز آن را باشد نیز بر وی گناهی نیست و اگر ماند نیز گناهی بر وی نیست. (جصاص)
یعنی تکبیر و ذکر خدا گویید در بعد نمازها و در وقت ذبح قربانی و رمی جمار و غیر اینها. (ابوسعود)
علماء اجماع دارند براینکه ذکر در اینجا منظور تکبیر در وقت رمی جمار است یعنی هر یک را رمی میکند تکبیر گوید. (خازن)
اهل علم اتفاق دارند بر اینکه منظور از ایام معدودات، ایام تشریق است. (جصاص)
این قول روایت شده است از حضرات عمر و علی و ابن عباس و ابن عمر و غیر اینها و فقط در یک روایت از حضرت علی آمده است که منظور روز عید قربان و دو روز بعد آن است. (جصاص)
گفته شده است که این روایت آخری وهم است و صحیح قول اول است و ظاهر آیه نیز ایام عید قربان بودن را نفی میکند، چراکه بحث سر رمی جمار و آنچه در ایام منی انجام میشود است نه قربانی کردن. (جصاص)
از ابن عباس: ایام معلومات در آیه ی 38 حج، منظور ده روز ال ذی الحجه است و ایام معدودات، روز عید قربان و سه روز بعد آن است. (جصاص)
ضحاک: یعنی از صبح روز عرفه تا آخر ایام تشریق بعد از هر نماز فرض، تکبیر تشریق گویید. (بحر العلوم)
گفته میشود منظور تکبیر در وقت رمی جمار است. (بحر العلوم)
فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ
دو روز یعنی دو روز بعد روز عید قربان. (ابوسعود)
منظور از فلا اثم علیه این است که در هردو صورت حج مبرور کفاره ی گناهان وی میشود. (جصاص)
منظور از فلا اثم علیه در برگشتن قبل روز سوم و ماندن برای روز سوم در هردو گناهی بر حاجی نیست. (جصاص)
حاجی مختار است که بعد عید قربان دو روز در منی مانده و رمی جمار انجام داده به مکه برگردد و یا اینکه برای روز سوم نیز بماند و رمی جمار انجام دهد. (جصاص)
اگر در روز دوم ایام تشریق در منی تا غروب آفتاب بماند پس بهتر برای وی این است که بماند و رمی جمار انجام دهد و اگر تا صبح روز سوم ایام تشریق بماند، پس باید رمی جمار انجام دهد. (جصاص)
هرچند ماندن و انجام دادن رمی روز سوم ایام تشریق افضل است ولی بین ماندن و برگشتن مختار گشته اند. (نسفی)
گفته میشود: در جاهلیت بعضی کسانی را که تعجیل میکنند را گناهکار میدانستند و عده ای برعکس کسانی را که بمانند را گناهکار میدانستند و قرآن بیان داشت که بر هیچ یک از فریقین گناهی در این عمل نیست. (نسفی)
لِمَنِ اتَّقَىٰ:
این کفاره ی گناهان شدن و برای کسی است که از نواهی الهی در حج دوری میکند. (جصاص)
برای کس است که از قتل شکار در حرم و در وقت احرام امتناع کند. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ :
تقوی یعنی انجام فرایض و واجبات و اجتناب از امور منهی شرعی. (خازن)
گفته میشود: این مغفرت برای کسانی است که بعد از برگشت از حج از جمیع معاصی دوری کنند و الله تعالی آنها را از این امر برحذر داشت زیرا حاجیان بعد برگشت بر انجام گناه جریئ میشوند پس الله تعالی آنها را بر حذر داشت و گفت که از الله پروا داشته باشند. (بحر العلوم)
از ایجاد اخلال در احکامی که ذکر شد، از الله پروا کنید. (ابوسعود)
در تمامی امور از الله پروا کنید. (نسفی)
وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ:
پس بر طبق اعمال شما به شما جزا داده خواهد شد. (بحر العلوم)
وقتی از قبور خود زنده شدید به سوی وی محشور میگردید. (نسفی)
برای تاکید پروا کردن از الله متعال است چراکه اگر کسی بداند که به سوی وی باز خواهد گشت، پس تقوی را محکم تر ادا خواهد نمود. (ابوسعود)
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ ﴿204﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از میان مردم کسانی هستند از قبیل اخنس بن شریق که گفتارش در دنیا تو را به شگفت میاورد و در آخرت رسوا خواهد بود و الله بر آنچه در دل دارد گواه است و وی از الله نمیتواند باطنش را پنهان کند و خود وی ادعا میکند و الله تعالی را گواه میگیرد که گفتارش با باطنش موافق است و این در حالی است که وی دشمن سرسخت مسلمانان است و اگر با کسی دعوا کند حد نگه نمیدارد.

مستندات
وَمِنَ النَّاسِ مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا:
از مردم کسانی هستند که تو را شگفت زده میکنند. (ابوسعود)
یعنی کلامش تو را نرم میکند و در نزد تو با کلام جایگاهی دست و پا میکند. (ابوسعود)
آیه در سدد بیان اینکه مردم به دو گروه تقسیم میشوند و بیان عاقبت هر یک از دو گروه میباشد. (ابوسعود)
در دنیا قول وی تو را شگفت زده میکند. (ابوسعود)
ولی قول وی در آخرت چنین نخواهد بود چراکه در آنجا دروغ وی آشکار خواهد گشت. (ابوسعود)
یا قول وی برای کسب دنیا است که ادعای ایمان و محبت رسول الله ص را دارد. (ابوسعود)
سدی گوید: در مورد شخصی به نام اخنس پسر شریق نازل گشت که پیش رسول الله ص آمد و اظهار اسلام کرد و در باطن برخلاف آن بود. (ابن کثیر)
از ابن عباس در مورد منافقانی نازل گشت که خبیب و یارانش را که در مکانی به نام رجیع کشته شده بودند صحبت کردند و بر آنان عیب گرفتند و این آیه و آیات بعد آن نازل گشت. (ابن کثیر)
از ابن عباس و ضحاک: قریش به رسول الله ص پیام دادند که ما ایمان آورده ایم پس از علمای خود کسانی را بفرستید و رسول الله ص چنین کردند و وقتی در مکانی به نام رجیع برای استراحت نزول کردند، خبر به کفار رسید و افرادی را فرستاده و همه را کشتند و به صلیب کشیدند و این آیه نازل گشت. (مفاتیح الغیب)
از قتاده و ربیع بن انس و غیرهم:عام در حق تمامی منافقان و مومنان میباشد. (ابن کثیر)
شخصی به نام نوف (بکالی) که کتب دیگر را نیز مطالعه داشت، گفت: من در کتاب منزل از این امت (محمدی) مردمی را به صفتی یافتم که میگفت: قومی هستند که دنیا را با دین چاره کنند و زبان آنها شیرینتر از عسل است و قلبهای آنان تلختر از گیاه صبر، برای مردم پوست میش میپوشند و قلبهای گرگ دارند. الله تعالی فرماید: بر من جرئت میکنند؟ و با من فریب میدهند؟ قسم به نفس خودم که بر آنان چنان فتنه ای بفرستم که عاقل در آن حیران بماند.قرظی گوید: در این مورد در قرآن تامل کردم که اینان چه کسانی باشند؟ دیدم که آنان منافقان هستند و در این آیه صفت آنان آمده است. (ابن کثیر)
محمد بن کعب گوید: آیه در مورد یک شخص نازل میشود بعد عمومیت می یابد. (ابن کثیر)
وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلْبِهِ:
ابن محیصن به فتح یاء و ضم الله قرائت کرده است و معنی آیه چنین میشود: الله تعالی این شخص هرچند برای شما حیله کند، الله تعالی عالم است به آنچه در قلب وی است. (ابن کثیر)
جمهور به ضم یاء یشهد و فتح الله قرائت کرده اند و معنی آیه چنین میشود: برای مردم اظهار اسلام میکند و الله را از آنچه در قلبش دارد مخفی نمیکند. (ابن کثیر)
و گفته اند معنی آیه چنین است: برای مردم اظهار اسلام میکند و الله را گواه میگیرد که آنچه در قلب دارد موافق آنچه اظهار میکند است. (ابن کثیر)
وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ:
در حالیکه وی ألد یعنی کج است و این صفت منافق است که وقتی نزاعی درگیرد دروغ میگوید و به تزویر و دورویی از حق روی برمیگرداند و درست نمیشود بلکه از حد میگذرد و افترا میبندند. (ابن کثیر)
رسول الله ص: نشانه ی منافق سه چیز است: 1 وقتی سخن گوید دروغ میگوید و 2 وقتی پیمانی میبندد، خیانت میکند و 3 وقتی مخاصمه صورت گیرد، حد نگه نمیدارد. (ابن کثیر)
رسول الله ص: دشمن ترین شخص به الله تعالی الد الخصم است. (مسند حمیدی)
یعنی کسیکه در دعوا از حد میگذرد.
دشمن شدید مسلمانان است. (ابوسعود)
سرسخت در گناه کردن است و سخت در خصومت است که سخن حکیمانه میگوید و کارش گناه کردن است. (مظهری)
وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ ﴿205﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی از پیش تو برود و یا ولایتی یابد .فرصتی یابد، به فساد به انواع مختلف آن از قبیل شبهه افکنی و اختلاف افکنی و هلاک میپردازد و الله تعالی فساد ر ادوست ندارد یعنی عذاب خواهد داد.

مستندات
وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ
وقتی این منافق از پیش تو میرود. (بیضاوی)
وقتی تصرف کرد و غضب کرد. (عز بن عبدالسلام)
وقتی که غلبه پیدا کند و والی گردد. (بیضاوی)
همچنانکه اخنس وقتی شب شد زراعت طایفه ی ثقیف را آتش زد و حیوانات آنها را هلاک کرد. (بیضاوی)
قصد وی این است. (ابن کثیر)
وقتی از پیش حضرت میرفت، به القای شبهه بین مسلمانان میپرداخت و برای تقویت کفر حیله ها میکرد.
فساد بودن این امر برای این است که بین مردم اختلاف میفاکند و باعث قطع صله ی رحم میشود.(مفاتیح الغیب)
یا همچنانکه والیان بدکردار اینچنین میکنند که مردم را کشته و اموال مردم را تلف میکنند. (بیضاوی)
یا این والیان بدکردار با ظلم خود باعث قحطی میشوند و باعث هلاک زراعت و تلف شدن حیوانات میشوند. (بیضاوی)
این منافق هم و غمی ندارد جز اینکه بر روی زمین فساد کند و محل زارعت و حیوانات را هلاک کند. (ابن کثیر)
مجاهد: وقتی بر روی زمین فساد میکند، پس الله تعالی باران را میگیرد و نمیفرستد در نتیجه زراعت و حیوانات هلاک میشوند. (ابن کثیر)
با گمراه کردن که عاقبتش به قتل و هلاک میکشد. (عز بن عبدالسلام)
مقاتل: گویند: وقتی به طائف برای گرفتن طلب خود از کسی رفت در برگشت خرمن وی را آتش زد و خرهای وی را هلاک کرد. (مظهری)
نسل یعنی بچه ی هر چیزی که بر روی زمین پا میگذارد،من جمله انسان. (مظهری)
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ:
الله تعالی کسی را که صفتش این باشد، دوست ندارد. (ابن کثیر)
الله تعالی به فساد راضی نیست پس از غضب الله بر حذر باشید. (بیضاوی)
بر کسی که فساد کند، غضب میکند. (ابوسعود)
وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ۚ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ ۚ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ ﴿206﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی به این منافق و افراد دارای این صفت گفته میشود که از الله بر حذر باشد از نفاق و گناه دوری کن و فساد نکن، وی را غرور میگیرد و خود را بزرگتر از آن میبیند که نصیحت شود و گناه را ترک نمیکند و ادامه میدهد پس وی را جهنم بسنده است و این جهنم چه بد مکانی است برای کسانی که واردش میشوند.

مستندات
وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ
وقتی برای این منافق که صفاتش را برای حضرت رسول الله ص بیان شد، گفته میشود که در فسادی که در روی زمین انجام میدهی از الله پروا کن. (طبری)
وقتی ز روی موعظه و نصیحت به وی گفته میشود. (ابوسعود)
ترک کن آنچه که از افعال بد انجام میدهی. (ابوسعود)
أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ
وی را تعصب و بزرگ دانستن خودش وی را در برمیگرد و از معاصی دوری نمیکند و به گمراهی و ضلال خود ادامه میدهد. (طبری)
از روی لجاجت به گناهش ادامه میدهد. (ابوسعود)
این بزرگداشتن وی را به گناه میخواند. (العز بن عبدالسلام)
از ابن مسعود: از گناهان بزرگ این است که وقتی به کسی گفته شود: از الله بترس در جواب وی بگوید: تو مواظب خودت باش. (آلوسی)
فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ:
پس همین وی را سزای گمراهی وی کافی باشد که به آتش جهنم انداخته میشود. (طبری)
پس جهم وی را بسنده باشد. (ابوسعود)
وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ
چه بد است آنچه برای خود مهیا کرده اند. (ابن ابی حاتم)
چه بد بساطی است آن جهنم برای کسی که وارد آن میشود. (طبری)
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ ﴿207﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از مردم کسانی هستند که خود را برای کسب رضای الله میفروشند و الله تعالی برای بندگانش مهربان است و این تکلیف و پاداش بخاطر مهربانی الله تعالی است.

مستندات
وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ
شان نزول: صهیب رض از مکه به طرف مدینه برای مهاجرت حرکت کرد و در راه قریش خواستند که سد راه وی شوند و صهیب تیرهای خود را از تیردان بیرون آورد و گفت ای قریش میدانید که با هر تیر یکی از شما را خواهم کشت و قسم که تا تیرهایم تمام نشود شما به من نخواهید رسید پس یک پیشنهاد دارم؛ اینکه مرا اموالی در مکه هست آن را بگیرید و مرا بگذارید بروم؛ قریش گرفتن اموال را انتخاب کردند و برگشتند و حضرت صهیب نیز به راه خود به ادامه داد و این آیه نازل گشته و وقتی صهیب پیش رسول الله ص رسیدند به وی فرمودند: معامله ات سود داد ای ابا نحیی معامله ات سود داد ای ابا نحیی و این آیه را قرائت کردند. (ابن ابی حاتم)
در مورد ابی ذر غفاری و صهیب و جندب بن سکن از خانواده ی ابی ذر، نازل شده است که هر یک به طریقی از دست قریش فرار کرده و مهاجرت کرده بودند. (الدر المنثور)
ابن عباس: در مورد کسانی است که خود را به الله تعالی فروخته اند با انتخاب جهاد فی سبیل الله و بر این امر ادامه دادند تا اینکه کشته شدند. منظور سریه است. (ابن ابی حاتم)
منظور مهاجران و انصار میباشد. (ابن ابی حاتم)
یعنی خود را به الله میفروشد با بذل جان در جهاد و تحمل سختی های عبادت و با در معرض هلاک قرار دادن خود در جنگها و یا با امر به معروف و نهی از منکر هرچند که به کشته شدن کشد. (ابوسعود)
و اینکار را برای کسب رضای الله انجام میدهد و این کمال تقوی است. (ابوسعود)
این مقابل شخص مذکور در آیه ی قبل است چراکه این یکی تقوی را رعایت میکند هرچند که منجر به کشته شدنش گردد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ
یعنی به شما مهربانی و نرم خویی میکند. (ابن ابی حاتم)
از آنجا که مهربان است بندگانش را به تقوی تکلیف میکند و برای آنها ثواب در نظر میگیرد. (ابوسعود)
منظور از عباد مومن کافر باشد چراکه اگر کافر ایمان بیاورد، گذشته ی وی را میبخشد و مورد رحمت قرار میدهد و یا خاص مومن باشد که رحمت برای آنان است. (ماتریدی)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ﴿208﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای کسانیکه ایمان آورده اید از هر دینی که قبلا بوده اید، بالکل خارج شده و در تمامی امور احکام اسلام را تبعیت کنید و از تله هاییکه شیطان در راه شما کار میگذارد، تبعیت نکنید چراکه شیطان دشمن آشکار است. این آیه واقعا واقعیت را بیان میکند چراکه وقتی از دینی به دین اسلام وارد شد دیگر از دین قبلی هیچ رسمی وارد اسلام نکند که این باقی گذاشتن رسمی از دین یا اعتقاد قبلی باعث میشود شیطان از این طریق انسان را از دین حق که اسلام است خارج کند و نمونه ی ان همین رسوم آتش پرستی است که در نزد بسیاری از ایرانیان باقی مانده است از قبیل چهار شنبه سوری و عید دانستن نوروز که در این زمان باعث شده است که در بین این اقوام گرایش به آتش پرستی ؛ هرچند انکار کنند آتش پرست نیستند وزرتشت هستند؛ زیاد شده است و علت آن چیزی جز این نیست که آیین ان زمانی را زنده نگهداشتند و الان به این مشکل خورده اند. الله تعالی ما را از خلط دین محفوظ بدارد و مسلمان حقیقی بودن را برای ما روزی گرداند.

مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً:
عبد الله بن سلام وثعلبة وابن يامين واسد وأسيدا بنى كعب- وسعيد بن عمرو وقيس بن زيد که مومنان از یهود بودند به رسول الله ص گفتند: روز شنبه را ما در یهودیت تعظیم میکردیم پس به ما اجازه بده همچنان آن را داشته باشیم و تورات کتاب الله است پس اجازه بده شبها را با ان برپا داریم و بغوی گوید: و گوشت وشیر شتر را مکروه میدانستند، این آیه نازل گشت. (مظهری)
روزی حضرت عمر پیش حضرت رسول الله ص گفت: ما از یهود سخنانی میشنویم که ما را شگفت زده میکنند، آیا اجازه هست که بعضی از آن را بنویسیم؟ رسول الله ص فرمودند: آیا شما نیز همانند یهود و مسیحیان، حیران مانده اید؟! همانان من دین را سفید و سره برای شما آورده ام، اگر موسی زنده بود، وی راهی جز تبعیت از من را ندارد. (مظهری)
ای کسانیکه به زبان ایمان آورده اید، ایمان قلبی بیاورید. (ماتریدی)
به گردن نهادن داخل گردید. (ابوسعود)
در اطاعت داخل گردید. (ابوسعود)
ای کسانیکه به بعضی از رسولان از قبیل موسی و عیسی ایمان آورده اید، به محمد ص نیز ایمان بیاورید. (ماتریدی)
امر به داخل شدن به ایمان اهل ایمان یعنی بر ایمان ثابت قدم باشید. (ماتریدی)
ای کسانیکه ایمان آوردید، کاملا یعنی با ظاهر و باطن به اسلام داخل شوید. (مظهری)
کلا وارد اسلام شوید و به اسلام چیز دیگر خلط نکنید. (مظهری)
به تمام شعب اسلام وارد شوید به در احکام وی خللی ایجاد نکنید. (مظهری)
حذیفه بن یمان در مورد این آیه گوید: اسلام را هشت سهم میباشد؛ نماز و روزه و زکات و حج و عمره و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر؛ بعد گفت محروم گشت کسیکه از اسلام سهمی ندارد. (مظهری)
شمردن این عبادات به طریق تمثیل است. (مظهری)
وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ
با روشن کردن احکام منسوخ گذشته از قبیل تحریم روز شنبه و تحریم شتر و امثال آن. (مظهری)
با تفرقه و جدایی و با مخالفت با انچه به آن مامور شدید، از شیطان تبعیت نکنید. (ابوسعود)
إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ:
دشمنی وی آشکار است. (مظهری)
آشکار کننده ی دشمنی است. (ابوسعود)
بیان علت عدم تبعیت از شیطان است. (ابوسعود)
فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿209﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر از اسلام سقوط کردید و بیرون شدید بعد اینکه دلائل آشکار واجب کننده ی اسلام آمد پس بدانید الله تعالی بر انتقام قادر است و چیزی نمیتواند مانع آن شود و بر همه چیز غالب است و از در حکمت امر میکند و از در حکمت مواخذه ی عاصیان میکند.

مستندات
فَإِن زَلَلْتُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ
اگر از شریعت اسلام روی گرداندید بعد اینکه محمد و شریعتش آمد. (بحر العلوم)
زلل یعنی ترک اسلام. (ابن ابی حاتم)
زلل یعنی سقوط. (آلوسی)
بینات: آنچه الله تعالی نازل کرده است از حلال و حرام. (ابن ابی حاتم)
بینات: حجت ظاهر و آشکار که واجب میگردانند که بر اسلام داخل شوند. (ابوسعود)
فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
عزیز: منیع قادر که منع میکند و منع نمیکند. (جصاص)
از انتقام گرفتن وی مانعی نیست. (ابوسعود)
عزیز است با نعمت عطا کردن و در امر خود با حکمت است. (بحر العلوم)
مقاتل: حکیم است و بر این افراد، حکم به عذاب شدید میکند. (بحر العلوم)
حکیم: دلالت بر این دارد که الله تعالی به ظلم و نادانی و زشتی ها حکم نمیکند و آنها را اراده نیز نمیکند. (جصاص)
آنچه مقتضای حکمت است را ترک نمیکند یعنی از مواخذه ی عصیان گران از اوامر وی روی گردانی نمیکند. (ابوسعود)
جز به حق انتقام نمیگیرد. (الفواتح الالهیه)
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ ۚ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ﴿210﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آیا آنان منتظر نیستند مگر اینکه الله تعالی بیاید آمدنی لایق وی تعالی که کیفیت آن بر ما مجهول است در بین سایه هایی از ابر سفید و فرشتگان بیایند که در حقیقت این فرشتگان هستند که امر الله را اجرا میکنند؟ پس اینان اوامر الله تعالی را انجام نمیدهند از گناهان دست نمیکشند و این در حالی است که الله تعالی از امر خلق و حساب آنان فراغت یافته است و بازگشت تمامی امور به الله است نه به کس یا چیز دیگر.

مستندات
هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا :
استفهام انکاری است در معنای نفی این امر یعنی اینان با انجام عناد و مخالفت با اوامر الله منتظر چیزی نیستند جز اینکه . (ابوسعود)
يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ:
1 الله تعالی امر خود را بیاورد. (ماتریدی)
2 امر الله بیاید. (ماتریدی)
غضبش بیاید. (ابوسعود)
فِي ظُلَلٍ مِّنَ الْغَمَامِ:
فی به معنی باء است یعنی الله تعالی سایبانی از ابر را بیاورد. (ماتریدی)
اصل در این مورد و موارد مشابه دیگر که به الله (آمدن و مانند آن) نسبت داده شده است، ایجاب این مساله نمیکند که همانند آنچه از اجسام سر میزند از الله نیز چنین باشد. (ماتریدی)
پس آنچه نسبت داده شده است به الله از آمدن و استواء و مانند آن به معنی حقیقی آن که ه اجسام نسبت میدهیم نیست. (ماتریدی)
گفته شده است: از آنجا که در آیات مختلف نسبت فعلهایی به الله تعالی صورت گرفته است مانند استواء و نزول کردن و رؤیت و مانند آن، و از طرف دیگر آمده است: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ؛ چیزی همانند وی تعالی نیست؛ پس واجب است که به حقیت آن اعتقاد داشته باشیم و بدون اینکه آن را تفسیر یا کیفیتی برای آن قائل شویم. پس به آن ایمان میآوریم و از کیفیت قائل شدن باز میایستیم. (ماتریدی)
غمام یعنی ابر سفید و آمدن عذاب الله در قالب ابر سفید برای این است که ابر سفید معمولا نوید دهنده ی رحمت است وقتی با آن عذاب فرود آید، فجیعتر خواهد بود زیرا آمدن عذاب از مکانی که بیم آمدن نمیرفت سخت است و اگر از مکانی بیاید که امید خیر میرود سختتر خواهد بود. (ابوسعود)
آمدن در عرض یعنی ظاهر گشتن و در جسم نقل از مکانی به مکان دیگر و الله تعالی از موصوف شدن به جسم و عرض منزه است. پس آمدنش نیز مانند آمدن عرض و جسم نیست و آمدنش به کیفیتی خواهد بود که برای ما شناخته شده نیست. (ماتریدی)
وَالْمَلَائِكَةُ:
فرشتگان که وسائط آمدن اوامر الله هستند. (ابوسعود)
در اینجا هرچند آمدن فرشتگان همراه با ابر ذکر شده است ولی این جزو عادات آمدن فرشتگان نمیباشد. (ابوسعود)
وَقُضِيَ الْأَمْرُ:
و امر آنها تمام شد یعنی از آنجا که هلاک آنان قطعی است به فعل ماضی آورده است. (ابوسعود)
امر بندگان و حساب آنان تمام شده است و به اطاعت کننده ثواب داده شده و عاصی جزا داده شده است و پرونده ی آنان بسته شده است. (آلوسی)
وَإِلَى اللَّهِ :
نه به غیر الله
تُرْجَعُ الْأُمُورُ:
از جمله ی امور، حساب بندگان و امر هلاک است. (آلوسی)
سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ ۗ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿211﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای محمد و ای کسانیکه مورد خطاب هستید، از بنی اسرائیل یعنی فرزندان یعقوب که همان یهود هستند بپرسید و از هرکسی که نعمت به وی داده شد، که چه بسیار نعمتها و معجزاتی که به آنان عطا کردیم و چه نشانه هاییکه که بر حقانیت محمد و دینش به آنان داده ایم؟ و هرکس بعد اینکه دانست و نعمتهایی را بعد امدن ان انکار میکند و تبدیل میکند و تحریف میکند و با تاویلات نادرست تبدیل میکند، پس بداند که الله متعال سخت عذاب است و هرکس را که از کفر دست نکشد مورد عذاب قرار خواهد داد.

مستندات
سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ:
خطاب به رسول الله ص میباشد. (ابوسعود)
گفته شده خطاب به هر یک از مخاطبین است. (ابوسعود)
منظور از سوال برای توبیخ بنی اسرائیل است و گوش زد کردن نعمت به آنها است و اثبات آمدن بینات بر بنی اسرائیل است. (ابوسعود)
كَمْ آتَيْنَاهُم مِّنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ
چه بسیار معجزه هایی که توسط انبیاء به آنها نشان داده شده است. (ابوسعود)
و نشانه هاییکه که گویای حقیت اسلام که مامور به داخل شدن در آن بودند، هستند. (ابوسعود)
یادآوری کن نعمتهای زیادی را که به آنان عطا کردیم. (فواتح الالهیه)
چه بسیار آیاتی که در شناخت و معرفی محمد برای آنان آمده است. (قرطبی)
آیاتی که بعضی از آن در قرآن آمده است و بعضی دیگر ذکر نشده است. (در المنثور)
آیاتی که برای آنان بیان شده است در کتبشان و آنان از روی ظلم و عناد آن را انکار کردند و به این سبب آنان را ریشه کن کردیم و این خاص بنی اسرائیل نیست. (فواتح الالهیه)
از ای العالیه: آیات بینات مانند عصای موسی و دست وی و شکافت دریا و غرق دشمن آنان و سایه کردن ابر و مَن و سلوی. (در المنثور)
وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ
آیات آشکار سبب هدایت است و این بزرگترین نعمتهاست. (ابوسعود)
تبدیل آن یعنی آن را سبب گمراهی قرار دادن. (ابوسعود)
نعمت در اینجا یعنی اسلام. (قرطبی)
یعنی تحریف آن آیات. (ابوسعود)
بنی اسرائیل یعنی یهود. (در المنثور)
اولاد یعقوب. (ابن عباس)
برای هرکسی که نعمت خدا را که مستلزم شکر است با کفران نعمت عوض میکنند. (فواتح الالهیه)
کفار قریش نیز داخل در این مورد هستند چراکه محمد را که برای آنان نعمت بود مورد کفران قرار دادند. (قرطبی)
یا تاویل بد و کج آن آیه. (ابوسعود)
یعنی کفران نعمت. (در المنثور)
دین خدا را و کتاب خدا را. (ابن عباس)
مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُ
بعد اینکه به دست وی رسید و آن را دانست. (ابوسعود)
اینکه صراحتا میآورد که بعد آمدن آیات است درحالیکه تا نیاید نمیشود تحریف کرد، برای بیان این مطلب است که آنان این آیات را و معنی درست آن را دانستند و باز تحریف کردند. (ابوسعود)
یا منظور بعد آمدن آیات آن را تبدیل کردند. (ابوسعود)
خصوصا بعد اینکه از طرف ما آمده است، و این آمدن از طرف ما به فضل و احسان ما بوده است. (فواتح الالهیه)
پس برای وی عذاب درخور وی خواهد بود. (فواتح الالهیه)
فَإِنَّ الله شَدِيدُ العقاب
تعلیل برای جواب این تبدیل است یعنی هرکس نعمت الله را تبدیل کند پس عذابش شدید خواهد بود چراکه الله تعالی شخت عذاب است. (ابوسعود)
و اسم ظاهر آوردن الله متعال برای بیان القای ترس است. (ابوسعود)
خبری است که متضمن تهدید و وعید است. (قرطبی)
برای کسانیکه به محمد کفر میورزند. (ابن عباس)
اعلام به مورد عذاب شدید قرار گرفتن بنی اسرائیل و هرکسی که همانند انان رفتار میکند، است. (راغب)
زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا ۘ وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿212﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای کفار دنیا زینت داده شده است طوری که به آن مشغول شده و آخرت را انکار میکنند و مسلمانان را به سخره میگیرند که فقیر هستند و این درحالی است که مقتین در اخرت از کفار بالا هستند چرا که مقتین در بالاترین درجات بهشت هستند و این کفار در قعر جهنم و الله تعالی فقر و غنی را بدون حساب میدهد نه غنی بودن کسی به استحقاق وی است و نه فقر کسی بخاطر عدم لیاقت وی بلکه روزی خداوندی است که بیمی از تمام شدن خزائنش ندارد و هرآنچه در دنیا و آخرت عطا کند محض فضل است نه از حساب.

مستندات
زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا
زینت دهنده همان خدا است و تزیین وی تعالی این است که اشیاء زیبا را خلق کرده و مناظر عجیب و شگفت را به وجود آورد و خلایق به آن بیش از حد نگاه کردند و خوششان آمد و مفتون گشتند. (بغوی)
خدواند قوه ی میل به شهوات و لذات دنیوی را برای امتحان قرارا داده است ولی نه این قوه در اختیار انسان است و قهری نیست طوری که نتوان ترک کرد. (خازن)
گفته اند منظور از تزیین این است که به انسان در دنیا مهلت داد و از این طریق انسان به دنیا روی آورد. (خازن)
گفته شده است این آیه در حق ابوجهل و مشرکان عرب نازل شده است که از فراخی روزی که الله تعالی به آنان داده است استفاده میکنند ولذت میبرند و روز معاد را انکار میکنند. (بغوی)
وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا
فقرای مومنان را مسخره میکنند. (بغوی)
ابن عباس: منظور از ایمان آورندگان؛ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ وَعَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ وَصُهَيْبًا وَبِلَالًا وَخَبَّابًا وَأَمْثَالَهُمْ میباشند. (بغوی)
در حق منافقانی از قبیل ابی و یارانش نازل شده است که در غنای از مال دنیا بودند و ضعیفان مسلمانان را و فقرای مهاجران را مسخره میکردند و میگفتند: نگاه کنید اینان کسانی هستند که گمان میکنند محمد با اینها غلبه خواهد یافت. (بغوی)
عطاء: در حق بزرگان یهود از طائفه های بنی قریظه و نضیر و بنی قینقاع نازل شده است که فقرای مهاجران را مسخره کردند و خدواند به آنان وعده داد که اموال بی قریظه و نضیر را بدون جنگ به آنان عطا کند. (بغوی)
بخاطر فقرشان مسخره میکردند. (بغوی)
وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
یعنی آن فقیران چرا که آن فقرا در بالای علیین خواهند بود و این در اسفل سافلین. (بغوی)
رسول الله ص: بر در بهشت ایستادم و دیدم که اکثر اهل بهشت مساکین هستند و بر در آتش ایستادم دیدم که اکثر اهل آن زنان هستند و دیدم که مادلداران هنوز محبوس هستند مگر اهل آتش از آنان که آنان به آتش روان شده بودند. (بغوی)
یعنی مساکین خیلی زود وارد بهشت شده بودند و مومنان مالدار هنوز مشغول حساب بودند و کفار آنها به جهنم روان شده بود.
سهل بن سعد ساعدی گوید: مردی بر رسول الله ص گذر کرد پس به کسیکه پیش ایشان نشسته بود فرمودند: نظرت در مورد این شخص چیست؟ آن مرد جواب داد:مردی از اشراف مردم و این والله که لایق است به اینکه اگر خواستگاری کرد به وی جواب مثبت داده شود و اگر شفاعت کند شفاعتش قبول کرده شود و رسول الله ص سکوت کردند و مردی دیگر بر رسول الله ص گذر کردند و باز رسول الله ص فرمودند: نظرت در مورد این مرد چیست؟ مرد جواب داد: این از فقرای مسلمانان است که شایسته است که اگر خواستگاری کند رد کرده شود و اگر شفاعت کرد قبول کرده نشود و اگر بگوید حرفش شنیده نشود پس رسول الله ص فرمودند: این از آن اندازه ی زمین پُر، بهتر است.(بغوی)
رسول الله ص: آیا شما را از اهل بهشت خبر دهم که چه کسانی هستند؟ آنان هر ضعیف و ناتوانی است که اگر بر چیزی به الله قسم خورد خداوند قسمش را روا دارد.
آیا شما را از اهل دوزخ خبر دهم که چه کسانی هستند؟هر شخص درشت خوی سنگدل که در خصومت شدید است و به خیر گردن نمینهد و فاجری که متکبرانه راه میرود و با آنچه در وی نیست خود را در معرض ستایش دیگران قرار میدهد. (خازن)
وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
ابن عباس: بغیر حساب یعنی زیاد و بی حد و اندازه چراکه هرچیزی که داهل در حساب شود کم است. (بغوی)
این روزی گرفتن از روی استحقاق نیست. (خازن)
یعنی به هرکس که خواهد زیاد عطا کند و هرکس بخواهد روزیش را تنگ میکند. (بغوی)
ضحاک: بدون تبعات میدهد یعنی در دنیا روزی میدهد بدون اینکه درآخرت محاسبه کند. (بغوی)
گفته شده: این بغیر حساب به الله مربوط است یعنی بر هرکسی خواهد روزی وی را تنگ میگیرد و بر هرکسی خواهد گشایش میدهد و به هرکس به اندازه نیاز وی عطا نمیکند بلکه زیاد را به کسی میدهد که نیازی به آن ندارد و به نیازمند از نیازش کمتر میدهد و بر این فعل الله متعال هیچ اعتراضی نیست و در روزی دادن وی محاسبه ای بر وی نیست و به وی تعالی گفته نمیشود: چرا به این عطا کردی وبه ای عطا نکردی.(بغوی)
بغیر حساب برای متقین در آخرت میباشد که نعمتهای آن بی پایان است . (خازن)
در آخرت الله متعال به مومنان اول به قدر عملشان پاداش میدهد و بعد آن به فضل خود بدون محاسبه عطا میکند. (خازن)
گفته شده: از تمام شدن خزینه اش ترسی ندارد تا که به حساب کردن نیاز پیدا کند زیرا حساب از عطا کنند وقتی است که از تمام شدن خزینه اش میترسد. (بغوی)
در دنیا خداوند روزی میدهد نه از روی حساب بلکه به کافر و مومن روزی میدهد و به مومن بخاطر ایمانش بیشتر نمیدهد. (عز بن عبدالسلام)
برای بعضی دنیا فراخ کرده میشود تا دچار استدراج شوند یعنی به دینا مشغول شوند و یک دفعه میبینند که هلاک شده اند و برای بعضی دیگر برای امتحان اینکه چگونه رفتار میکند. (ابوسعود)
كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ ۚ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ۖ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ ۗ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿213﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مردم بر یک دین بودند و همه بر توحید بودند و اختلافی نداشتند تا اینکه در مورد دین اختلاف کردند و هر قومی ادعای بر حق بودن نمود و در این برهه از زمان خداوند انبیاء را برای حل اختلاف و بیان حق ارسال داشت و این انبیاء مومنان را به بهشت بشارت میدادند و کفار را از آتش جهنم بیم میدادند و همراه انبیاء کتاب نازل کرد حالا این کتاب برای بعضی بر خودشان نازل شده بود و بعضی دیگر از کتاب نی قبل خود پیروی میکرد و وقتی این کتاب آمد که حق را نشان میداد این خلاف کتاب عمل کنندگان کسانی نبودند جز آن افرادی که به آنان کتاب داده شده بود و آن را نیک فهمیده بودند ولی از روی حسادت به اینکه چرا کتاب به ما داده نشده است و یا برای اینکه اگر حق را قبول میکردند فکر میکردند که مجبور خواهند شد که مال و منال دنیا را ترک گویند و خداوند متعال به مومین بصیرت شناخت حق عطا میکند و آنان را به حق راهنمایی میکند و خداوند هرکه را که خواهد به راه درست که همان اسلام است هدایت میکند.

مستندات
كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً
زجاج: امة به چند معنا میآید: 1- به معنی مردم یک عصر امم گذشته به معنی قرون گذشته. 2-به معنی مردی که بی نظیر است مثل ابراهیم را امت خوانده است. 3- به معنی دین که در این آیه منظور همین آخری است. (بحر العلوم)
یعنی مردم بر یک دین بودند. (بحر العلوم)
منظور در روز ذر بود که همه به بندگی اقرار کردند. (عز بن عبدالسلام)
متفق بر اسلام بودند از زمان حضرت آدم تا نوح. (نسفی)
حضرت آدم امام فرزندان خود بود تا اینکه الله متعال انبیاء از فرزندان وی فرستاد. (عز بن عبدالسلام)
بعضی گفته اند: تمامی مردم بر دین اسلام بودند یعنی جمیع آنانکه در کشتی نوح بودند و بعد متفرق شدند. (بحر العلوم)
بعضی دیگر گفته اند: تمامی مردم بر کفر بودند در زمان نوح و در زمان ابراهیم. (بحر العلوم)
گفته شده است منظور از مردم عرب هستند که بر دین ابراهیم بودند تا وقتی که عمرو بن عامر بر عرب ولایت یافت و بت پرستی را رواج داد. (مظهری)
تمامی مردم مستعد پذیرش حق هستند و بر فطرت درست زاده میشوند و این شیاطین هستند که آنها را دچار انحراف میکنند. (مظهری)
فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ
و در این زمان، الله متعال برای مردم انبیاء از قبیل ابراهیم و اسماعیل و لوط و موسی و انبیای بعد آنها را فرستاد. (بحر العلوم)
که بشارت دهنده ی مطیعان به بهشت بودند و بیم دهنده ی عاصیان به الله متعال بودند از آتش. (بحر العلوم)
وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ
کتاب همراه با عدل نازل گردانید. (بحر العلوم)
همراه هر یک از این انبیاء نازل کرده است. (نسفی)
منظور همه ی انبیاء نیست چراکه عده ای بر کتاب نبی قبل خود عمل میکرد. (بیضاوی)
با بیان واضح حق. (نسفی)
تا در مورد حق مورد اختلاف قضاوت کنند. (بیضاوی)
یا آنچه بر آنان پوشیده بود. (بیضاوی)
تا قضاوت کنند در بین مردم در آنچه اختلاف دارند در مورد دین. (بحر العلوم)
تا الله یا انبیاء یا کتاب، حکم کند. (نسفی)
وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ
در دین اختلاف نکردند مگر کسانی که به آنان کتاب داده شد و این اختلاف بعد این بود که بیان و توضیح آن از طرف الله آمده بود و سبب این اختلاف حسادت بین آنها بود. (بحر العلوم)
از ایتاء یعنی دادن کتاب بجای نازل کردن استفاده کرد تا بیان کند که آنان کتاب را به خوبی دریافتند و قادر بودند بر دریافت حق و اینان استفاده ی عکس کرده بر اختلاف خود افزودند. (ابی سعود)
منظور یهود و نصاری هستند که بعد آمدن تورات و انجیل که آمر به معروف بود و ناهی از منکر بود و صفات شناخت محمد ص در آن بیان شده بود.(مظهری)
و این اختلاف بعد رسوخ حق در عقول آنها بوده است. (ابی سعود)
سبب اختلاف بر حریص بودن آنان بر دنیا بود. (ابی سعود)
بعد اینکه کتاب برای ازاله ی اختلاف آمد اینها اختلافشان بیشتر گشت. (نسفی)
بعد اینکه معجزه بر راست بودن آن، آمد. (نسفی)
اختلاف اهل کتاب این بود که گفتند به بعضی کتاب ایمان میآوریم و برخی دیگر کفر میورزیم و بخاطر تحریف کتاب بود و انکار صفات محمد ص بود. (مظهری)
فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ
خداوند مومنان را هدایت داد و توفیق داد به اینکه با بصیرت حق را از باطل تشخیص دهند و این رحمت خدا به آنان بود و توفیق خدا بود. (بحر العلوم)
ایمان آورندگان یعنی امت محمد. (مظهری)
به علم خدا. (نسفی)
با عصمت خود هدایت کرده است. (بحر العلوم)
عصمت یعنی نگاه داشتن و منع کردن.
ابن زید گوید: در مورد قبله اختلاف کردند یکی رو به مشرق میخواند و دیگری به مغرب و برخی دیگر به بیت المقدس که ما را به کعبه هدایت کرد و در مورد روزه اختلاف کردند پس ما را به ماه رمضان هدایت کرد و در مورد ایام اختلاف کردند و یکی نصاری یکشنبه را انتخاب کردند و یهود شنبه را انتخاب کرد و ما را به جمعه هدایت کرد و در مورد حضرت ابراهیم یهود گفتند یهودی بود و مسیحیان گفتند مسیحی بود و ما را به حق هدایت کرد. (مظهری)
وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
صراط مستقیم یعنی اسلام. (بحر العلوم)
توفیق هدایت میدهد. (بحر العلوم)
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ ۖ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ ﴿214﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

ای مومنان آیا گمان میکنید که همینجوری بدون رنج کشیدن به بهشت وارد خواهید شد، در حالیکه هنوز همانند آنچه پیروان رسولان گذشته از سختی کشیده اند را هنوز نچشیده اید و سختی تا حدی بود که حتی رسول و پیروانش میگفتند این یاری خدا چه وقت خواهد بود؟ آگاه باشید که یاری خدا نزدیک است.

مستندات
أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُم
قتاده و سدی: در جنگ خندق (احزاب) نازل شده است. (بغوی)
در این جنگ بود که مسلمانان به انواع بلا از گرسنگی و ترس و سرما دچار شده بودند. (بغوی)
گفته شده: در جنگ نازل شده است. (بغوی)
عطاء: وقتی رسول الله ص و اصحابش وارد مدینه شدند و اموال خود را برای مشرکان گذاشته بودند و رضای الله را طلبیده بودند و یهود دشمنی خود را آشکار کردند و عده ای به نفاق روی آورده بودند، الله تعالی برای خوش کردن دلهای مومنان این آیه را نازل گردانده است. (بغوی)
برای تشویق مومنان بر ثاب قدم بودن بر دین آمده است. (بیضاوی)
آیا گمان کردید که به بهشت داخل خواهید شد در حالیکه آنچه بر تابعان رسولان گذشته بر شما نگذشته است؟ (بحر العلوم)
پیش آمدن آنچه بر سر گذشتگان آمده است مورد انتظار است. (نسفی)
یعنی در حالیکه مثل گذشتگان مورد امتحان قرار نگرفته اید.(بحر العلوم)
مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ
بأساء: شدت و سختی جنگ. (بحر العلوم)
بأساء: فقر و بلا وسختی. (بغوی)
ضراء: بیماری ها و بلایا. (بحر العلوم)
ضراء: برجای ماندگی بیماری. (بغوی)
وَزُلْزِلُوا
یعنی تحریک شدند و رنج کشیدند. (بحر العلوم)
تحریک شدند به انواع بلایا و پیش آمدهای ناگوار و ترسانده شدند. (بغوی)
به ستوه آمدند از شدت آنچه از سختی به آنها رسیده بود. (بیضاوی)
حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ
مقاتل: منظور شعیب نبی یعنی همان یسع است. (بحر العلوم)
کلبی: این برای هر رسولی است که به امتی فرستاده شده است و در آن راه سختی کشیده است تا اینکه گوید: پس این کمک و یاری خدا چه وقت است؟(بحر العلوم)
یعنی آمدن نصر را دیر دیدند. (بغوی)
یعنی این شدت و سختی به حدی میرسد که رسول که بیناترین مومنان به الله تعالی است چنین میگوید. (ابوسعود)
أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ
خداوند فرمود: هان که کمک نزدیک است. (بحر العلوم)
یعنی این امتحان و بلاء همچنانکه به امتهای گذشته رسیده است، ادامه دارد تا وقتی که محمد ص بگوید: یاری خدا چه وقت است؟ (بحر العلوم)
نصر قریب یعنی فتح مکه. (بحر العلوم)
این امر یعنی کمک موعود، در زمان جنگ احزاب ظاهر شد وقتی که قلبها به گلو رسیده بودند. (بحر العلوم)
خداوند برای یاری آنها لشکرش را و بادی سخت فرستاد و کفار شکست خوردند. (بحر العلوم)
در این آیه اشاره است به اینکه رسیدن به فوز و کرامت نزد الله تعالی به ترک هوی و لذات بوده و به سختی کشیدن و تحمل ریاضت است. (بیضاوی)
رسول الله ص: بهشت با ناخوشایندی ها پوشیده شده است. (بیضاوی)
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ ۖ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ ﴿215﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد اینکه صدقه و نفقه را از چه چیزی بدهند؟ بگو هرچه از مال حلال دادید فرقی ندارد مهم این است که نفقه ی والدین داده شود و به خویشان نزدیکتر و نزدیک داده شود به یتیمان فقیر داده شود و به مساکین داده شود و به در راه ماندگان داده شود و هر کاری انجام دهید از خیر چه صدقه و چه عمل خیری دیگر ، الله میداند و از نیت شما خبر دارد و بر طبق آن ثواب اعمال شما را خواهد داد.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ
اصحاب رسول الله ص سوال کردند که نفقات خود را به چه کسانی بدهند. (آلوسی)
سوال از این است که چه مقدار انفاق کنند و جواب از اینکه کم باشد یا زیاد به چه کسانی داده شود است. (جصاص)
قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ
خیر شامل هر مالی از کم یا زیاد میشود. (جصاص)
خیر گفتن شامل اموال حلال میشود نه حرام چرا که به مال حرام خیر گفته نمیشود. (آلوسی)
اینکه به والدین و خویشان داده شود. (جصاص)
این آیه میگوید که از هر نوع مالی میتوان انفاق کرد. (ابی سعود)
اینکه مصرف انفاق را ذکر میکند برای این است که اعتبار داشتن نفقه به مصرف آن است. (مظهری)
نفقه و صدقه به حساب نمیآیند مگر اینکه به جای خودش داده شود. (ابن کثیر)
یعنی این افراد اولی به انفاق هستند از دیگر افرادی که در درجه ی اینها در خویش بودن و فقر نیستند. (جصاص)
رسول الله ص: دست بالا (دهنده) بهتر از دست پایین (گیرنده) و نفقه را با انفاق به عیال خود یعنی مادر و پدر و خواهر و برادر و خویش نزدیکتر خود و خویش نزدیکتر خود. (جصاص)
از حسن بصری : این آیه در مورد زکات فرض و نفل است و منسوخ نیست. (جصاص)
از سدی: این آیه با آیه ی زکات منسوخ است. (جصاص)
ابوبکر: این حکم ثابت است منتها در فرض والدین و فرزندان قرار ندارند. (جصاص)
در مورد صدقه ی نفل عام بر همه ی مذکوران است. (جصاص)
آیه بیان میدارد که صدقه چه کم و چه زیاد نزد الله تعالی ثواب دارد اگر برای رضای الله باش و دیگر اینکه خویش نزدیک اولی است. (جصاص)
وَالْيَتَامَىٰ
منظور یتیمان فقیر است. (ابی سعود)
وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ
اینکه بقیه اصناف زکات را در اینجا ذکر نکرده است برای اینکه در آیات دیگر ذکر شده است و یا اینکه در عموم قول وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ داخل میشوند. (ابی سعود)
وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِهِ عَلِيمٌ
شامل هر نوع عمل خیر برای هر شخصی که باشد. (ابی سعود)
هرکاری از صدقه و هر عمل خیری که انجام دهید، الله تعالی از عمق آن و از نیت شما خبر دارد و بر اساس آن پاداش میدهد. (مظهری)
پس ثواب آن را وفا خواهد نمود. (ابی سعود)
در این آیه مطلبی که با فرض زکات منافات داشته باشد ذکر نشده است تا بگوییم که با آیه ی زکات منسوخ شده باشد. (ابی سعود)
مناسبت آیه با آیه ی قبل خود این استکه صبر صدقه و بخشش اموال بزرگترین چیزی است که مومن به آن مزین میگردد و از قویترین کارهایی است که شخص را به بهشت میرساند و برای همین است که رسول الله ص فرموده اند: صدقه غضب پروردگار را فرو میناشند. (آلوسی)
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿216﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

جهاد بر شما فرض شده است که گاهی فرض عین میشود و گاهی فرض کفایه ولی تا قیامت برپاست و این درحالی است که نفوس شما آن را ناخوشایند میداند و چه بسا اوامری که شما ناخوش دانید در حالیکه در آن خیر شما است چراکه در جهاد غنیمت و ثواب و دفع دشمن است و چه بسا اشیائی که شما خودشتان بیاید درحالیکه در آن شر شماست از ضعیف شدن و محروم شدن از ثواب و طمع دشمن بر حمله کردن بر شما و الله میداند که چه چیزی به خیر شما است و چه چیزی بر علیه شما پس از وی تبعیت کند.

مستندات
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ
عطاء: جهاد نفل است و این آیه مخصوص اصحاب رسول الله ص بوده است نه دیگران و ثوری نیز به این قول است. (مظهری)
ان عطیه گوید این قول عطاء به نظرم در جواب سوال کسی بود که در همان وقت میپرسید و جهاد آن وقت را تطوع و نفل دانسته است. (قرطبی)
سعید بن مسیب: جهاد فرض عین است بر همه ی مسلمانان تا قیام قیامت. (مظهری)
دلیل سعید بن مسیب این آیه و قول رسول الله ص است که میفرماید: هرکس بمیرد درحالیکه جهادی انجام نداده ویا به فکر جهاد نبوده باشد بر شعبه ای بر نفاق مرده است. (مظهری)
جمهور بر این هستند که جهاد فرض کفایه است که اگر بعضی به آن مشغول شوند از بقیه ساقط میشود مثل نماز جنازه و اجماع نیز بر این است. (مظهری)
ایمه بر این اتفاق دارند که جهاد بر هر شهری که در جوار بلاد کفر باشد با آنها جهاد داشته باشد اگر ضعیف بودند و یا ترسیدند بر شهر نزدیک آنها واجب میشود و در وقتی نفیر عام بر هر شخصی فرض عین میگردد و همچنین وقتی بر بلاد اسلامی کفار حمله کنند نیز چنین میشود. (مظهری)
نفیر عام: فراخوان برای بسیج عمومی برای جهاد.
کسی که بر وی جهاد معین نشده باشد پس با اجازه ی والدین مسلمان خود باید برود. (مظهری)
همچنین اگر کسی بدهکار باشد بدون اجازه ی طلبکار حق رفتن ندارد. (مظهری)
علما در مورد ناسخ و منسوخ این آیه به سه قول قائل هستند: 1- آیه محکم است و ناسخ آیات بخشش و گذشت از مشرکان است. 2- این آیه منسوخ است چراکه در این آیه بر تمام مسلمانان جهاد را واجب گردانده است و در آیه 122 توبه بر کفایه بودن است. 3- از یک وجه ناسخ است که بعد اینکه از جهاد با مشرکان منع شد در این آیه حکم به جهاد داده شد و از طرفی نیز منسوخ است چراکه بر تمامی مسلمانان است که این منسوخ است. (خازن)
طبق روایت قتال یعنی جنگ با کفار واجب گشت. (ابوسعود)
طبق رویات قتل یعنی کشتن کفار واجب گشت. (ابوسعود)
درحالیکه طبیعت شما آن را ناخوشایند میداند. (ابوسعود)
مادامیکه بر خودخواهی خود باشید، اینگونه است. (فتوحات)
وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ
تمامی آنچه که شما بر آن مکلف شده اید که دارای سختی است من جمله از آن قتال باشد بر نفس ناخوشایند است در حالیکه به نفع شماست. (ابوسعود)
چیزی را در این خلقت ناخوشایند دانید در حالیکه در خلقت آخرت به خیر شماست. (فواتح الالهیه)
زیرا در جهاد پیروزی هست و غنیمت و غلبه یافتن در دنیا هست و شهادت و ثواب در آخرت. (مظهری)
گفته شده این ناخوش داشتن منسوخ شده است به فرمایش الله متعالی که میفرماید: وقالوا سمعنا وأطعنا که گفتند شنیدیم و اطاعت کردیم. (خازن)
گفته شده است: این ناخوش داشتن قبل فرض شدن جهاد بود و اینکه دشمن بسیار بود پس الله تعالی برای آنها بیان داشت که جهاد به خیر ایشان است تا ناخوش ندارند. (خازن)
بدین معنا است که در جنگ یکی از دو خیر است: پیروزی و غنیمت یا شهادت و بهشت. (خازن)
گفته شده است: چه بسا بعضی اشیاء در حال برای انسان ناخوشایند باشد در آینده به نفع وی میباشد مثل دوا که تلخ است ولی برای اینکه توقع سلامتی داریم میخوریم. (خازن)
وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ
آنچه دوست میدارید و آن بر علیه شما است، جمیع اموری است که از آن نهی شده اید. (ابوسعود)
مانند نشستن از جهاد که در آن خواری و ذلت و گناه و محروم شدن از ثواب و غنیمت است. (مظهری)
با کلمه ی عسی که به معنی چه بسا است برای این است که اگر نفس را ریاضت دهد تابع شرع میگردد و مکروه نمیداند مگر آنچه که الله تعالی ناخوشایند میداند و دوست نمیدارد مگر آنچه الله تعالی دوست میدارد. (مظهری)
چراکه در این امر از دست دادن غنیمت و اجر و طمع کفار بر شماست چراکه وقتی بدانند که شما به نشستن میل دارید و دنبال جنگ نیستید، عزم گرفتن دیار شما کنند و به شما قصد جنگ خواهند داشت. (خازن)
وقتی دشمن بداند که شما اهل جهاد هستید پس از جنگ با شما دست بر خواهد داشت. (خازن)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ
و الله آنچه را که به خیر شماست میداند و به آن امر میکند. (ابوسعود)
وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
و شما آن را نمیدانید و برای همین است که خوشایند شما نیست. (ابوسعود)
شما نمیدانید چه چیز به خیر شما است و چه چیزی شر برای شماست برای همین در این امور از رای و نظر خود پیروی نکنید و بلکه به فرمان خدا گردن نهید. (ابوسعود)
پس بشتابید به انجام اوامر الله متعال که در آن خیر دنیا و آخرت شما ست. (مظهری)
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ ۖ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ ۖ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ ۚ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ۗ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا ۚ وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۖ وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿217﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد حکم کشتار در ماههای حرام سوال خواهند کرد و بگو کشتار در این ماهها ممکن است که امری شنیع باشد ولی از آن شنیعتر در نزد الله متعال این است که از اسلام مانع شوند و به الله و اسلام کفر ورزند و از آمدن مسلمانان به حج مانع شوند و اهل مسجد الحرام که همان مومنان مکه هستند اخراج کنند و شرک ورزیدن و قتل مسلمانان وکارهاییکه مشرکان انجام میدهند، از کشتن نیز بزرگتر است و ای مومنان بدانید که این کفار اگر فرصت مییافتند که نخواهند یافت شما را از دینتان بازخواهند داشت و شما را مجبور به مرتد شدن میکنند و اگر کسی از شما از دین اسلام بازگشت و بر ارتداد بمیرد پس اعمال وی در دنیا و آخرت هدر خواهد شد و اینچنین افراد ملازمان همشیگی آتش جهنم هستند.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ
روایت است که دو ماه قبل جنگ بدر رسول الله ص برای کمین کردن کاروانی از قریش که بین آنها عمر بن عبدالله حضرمی نیز بود، گروهی را فرستاد و آنان عمرو را کشته و دو نفر را اسیر کردند و این واقعه در اول رجب (ماه حرام) اتفاق افتاد و سریه ی مسلمانان فکر میکردند که این آخرین روز از جمادی الثانی است و هرچه در دست آنان بود از اموال تجاری که از طائف میآوردند را پیش رسول الله ص بردند. قریش گفتند که محمد ماه حرام را که در آن مردم برای روزی متفرق میشوند را برای خود حلال دانست پس رسول الله ص اموال را نگهداشت و این امر بر افراد سریه گران آمد و گفتند تا وقتی الله تعالی توبه ی ما را نازل نگرداند از جای خود تکان نمیخوریم و رسول الله ص نیز اموال و اسیران را پس فرستاد. (ابوسعود)
رسول الله ص از این اموال، خمس گرفت و اولین خمس در اسلام است و بقیه را به خود سریه بخشید و اهل مکه خواستند که برای اسیران فدیه دهند و رسول الله ص فرمودند: هرگز اینکار را نمیکنم بلکه شما سعد و عقبه را به ما بدهید والا این دو را میکشیم وقتی آن دو را آوردند، حکم بن کیسان یکی از اسیران مسلمان شد و همراه رسول الله ص ماند و امام عثمان بن حکم به مکه بازگشت و کفر مرد و اما نوفل در جنگ خندق خود را برای عبور و حمله به مسلمانان به خندق زد و خودش و اسبش کشته شدند و مشرکان جسد وی را با پرداخت مال گرفتند. (خازن)
سوال کنندگان همان مشرکان هستند. (جصاص)
سوال کنندگان همان مسلمانان هستند که حکم آن را پرسیده بودند. (جصاص)
از ابن عباس وقتی این آیه نازل گشت غنیمت را پذیرفت. (ابوسعود)
سوال از این است که آیا قتال در ماههای حرام جایز است؟. (بحر العلوم)
این آیه متضمن حرام بودن جنگ در ماههای حرام است. (جصاص)
معنی آیه این است که مسلمانان یا مشرکان از جنگ در ماههای حرام میپرسند. (ابوسعود)
قتال را نکره آورده است که نشان میدهد که سوال از جنگ بخصوصی نیست بلکه عام است. (ابوسعود)
قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ
اکثر اقوال بر این هستند که درست نبودن جنگ در ماههای حرام منسوخ است. (ابوسعود)
قول فقهای شهرها این است که این آیه منسوخ است. (جصاص)
این کار در نزد الله، امر بزرگی است. (بحر العلوم)
از عطاء: قسم یاد میکرد که حرمت جنگ در ماههای حرام منسوخ نشده است. (ابوسعود)
وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللَّهِ
منع از اسلام که بنده را به الله میرساند و کفر به الله و منع از مسجد الحرام و بیرون کردن اهل آن یعنی رسول الله ص و مومنان از آنچه سریه از روی خطا و از روی گمان درست بودن انجام داده اند، نزد الله بزرگتر هستند. (ابوسعود)
صد عن سبیل یعنی منع مردم از انجام حج است. (بحر العلوم)
یعنی اخراج محمد ص و اصحابش. (نسفی)
و کفر به الله (بحر العلوم)
کفر به حج. (بحر العلوم)
مومنان اهل مسجد الحرام هستند زیرا آنان هستند که حقوق مسجد الحرام را ادا میکنند. (خازن)
وقتی این آیه نازل گشت به مومنان مکه چنین نوشتند که اگر مشرکان به شما از جنگ در ماههای حرام عیب گرفتند شما در جواب آنها بگویید شما نیز اهل مسجد الحرام را اخراج کردید و مانع حج شدید و شما کافر هستید. (خازن)
وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ
و آنچه مشرکان مرتکب شده اند از اخراج و شرک و منع از اسلام در ابتداءا و در ادامه، زشتتر از قتل حضرمی است. (ابوسعود)
عذاب اخراج زشتتر است. (نسفی)
عذاب شرک بزرگتر از قتل در ماههای حرام است. (بحر العلوم)
مورد عذاب قرار گرفتن مسلمانان توسط کفار زشتتر است. (نسفی)
وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا
بیان ثابت قدم بودن آنان بر دشمنی و اصرار بر فتنه ی آنان در دین است. (ابوسعود)
تا از دین حق، شما را به دین باطل خود درآورند. (ابوسعود)
اضافه ی دین به مخاطب برای بیان این مطلب است که علاقه بین مومن و دینش محکم است. (ابوسعود)
اگر بتوانند ولی نخواهند توانست. (بحر العلوم)
وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
تهدید مسلمان است تا بر دین خود ثابت باشند. (بحر العلوم)
این ارتداد را با گمراه کردن و فریب آنان انجام دهد و بمیرد، آنچه در وقت اسلام انجام داده اند، باطل و هدر میگردد. (ابوسعود)
هدر شدنی که برای آن جبرانی نیست. (ابوسعود)
در حالت کفر بمرید یعنی به اسلام بر نگردد چنین میشود و در این آیه ترغیب مرتدان به بازگشت به اسلام است. (ابوسعود)
در دنیا و آخرت یعنی برای آن عمل حکمی در دنیا و آخرت باقی نخواهد ماند. (ابوسعود)
از آنچه برای مسلمانان در دنیا از ثمرات اسلام است و در آخرت از ثواب و نیکی مرجع. (نسفی)
ثوابی برای اعمال آنان نخواهد بود. (بحرالعلوم)
خود ارتداد در حیط عمل کافی است یعنی همینکه مرتد شد، عمل وی باطل شد. (نسفی)
حکم کسی که دین خود را تغییر دهد و از اسلام برگردد و مرتد شود این است که اعدام شود و زنش طلاق بائن میشود و از مسلمانان ارث نمیبرد و اگر کمک خواست کمک کرده نشود و مورد مدح و ذکر خیر قرار نگیرد و اموالش برای مسلمانان بعنوان فیئ(غنیمتی که بدون جنگ به دست میآید) و اگر به اسلام بازگشت این احکام نیز برداشته میشوند. (خازن)
وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
این موصوفان به زشتی در قبل و در این موضع، در آتش آمیخته شده و ملازم آن خواهند بود. (ابوسعود)
و این همیشگی خواهد بود همچنانکه برای دیگر کفار چنین است. (ابوسعود)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَٰئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ ۚ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿218﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

قطعا کسانیکه ایمان آورده اند و کسان با ایمانی که هجرت کرده و در راه خدا جهاد کرده اند، آنان کسانی هستند که از فضل الهی امید دارند که به آنها ثواب عطا کند و خداوند بخشنده ی اعمالی که از روی خطا انجام میشود است و تمام و کمال عطا کننده ی ثواب است.

مستندات
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ
در مورد سریه ای که در ماه حرام کشتار کرده بودند نازل شده است چرا که وقتی معلوم شد که برای آنان گناهی نیست، گمان میرفت که اجری هم نباشد. (ابوسعود)
با اینکه منظور از هجرت و جهاد در اینجا به یک معنا است باز موصول را تکرار کرده است تا مورد تفخیم و بزرگداشت قرار دهد گویا که هر یک در امید به رحمت مستقل از یکدیگر هستند. (ابوسعود)
از زهری: وقتی که خداوند غم افتادن در گناه را از سریه زدود و آنان طمع در کسب اجر کردند و پرسیدند یا رسول الله ص آیا میتوانیم امید این داشته باشیم که برای ما در این غزوه، ثواب مهاجرین برای ما باشد، که این آیه نازل شد. (آلوسی)
أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ
این افراد موصوف به این صفات شامخ، کسانی هستند که بخاطر دارا بودن مبادی فوز و نجات امید ثواب الله تعالی دارند. (ابوسعود)
در اینجا امید ثواب گفت و نگفت واجب است برای بیان این مطلب است که بدانند ثواب محض تفضل خداوند است و نه اینکه عمل اینها موجب اجر باشد. (ابوسعود)
امید اجر دارند برای اینکه اعتبار به استحقاق اجر به حسن خاتمه است. (مظهری)
وَاللَّهُ غَفُورٌ :
و خداوند مبالغه گر در آمرزش بندگانی است که از روی خطا کمکاری کرده اند. (ابوسعود)
رَحِيمٌ
اجر و ثواب را تمام خواهد عطا خواهد کرد. (ابوسعود)
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا ۗ وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ﴿219﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد حکم خمر و میسر (قمار) میپرسند پس به آنها بگو که در این دو گناه بزرگی است و منافعی برای مردم در آن موجود است و گناه آنها بزرگتر و بیشتر از منافع دنیوی آن است. و از تو میپرسند که از چه چیزی صدقه دهند؟ بگو که از اموال اضافی خود با رعایت اعتدال انفاق کنید . همچنانکه الله تعالی احکام را بیان میکند آیات را برای شما بیان میکند تا باشد که فانی بودن دنیا را تامل کرده و به باقی بودن آخرت فکر کرده و به آن روی آورید و رهایی از گناه آخرت را بر منافع ناچیز دنیا ترجیح داده و قبول کند.

مستندات
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ:
چهار آیه یکی پی دیگری در مورد خمر نازل گشت در مکه آیه ی وَمِن ثمرات النخيل والأعناب تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا . نحل/67 نازل شد و مسلمانان به خمر خواری ادامه دادند. بعد حضرات عمر و معاذ و عده ای دیگر از صحابه پیش حضرت رسول الله ص آمده و گفتند: در مورد خمر برای ما فتوایی دهید که این خمر عقل را میبرد،و این آیه نازل گشت و بر اساس این آیه عده ای از مسلمانان به خمر خواری ادامه دادند و عده ای دیگر دست کشیدند و ترک کردند و روزی عبدالرحمن بن عوف عده ای را دعوت کرد و خمر نوشیدند و مست کردند و یکی از آنها سوره ی کافرون را اینگونه قرائت کرد: قل ایها الکافرون اعبد ما تعبدون پس آیه ی لاَ تَقْرَبُواْ الصلاة وَأَنتُمْ سكارى نساء/ 43 نازل گشت پس از این آیه نیز افراد کمی یافت میشدند که خمر خواری کنند و روزی عتبان بن مالک، سعد بن ابی وقاص و عده ای دیگر را دعوت کرد وقتی مست کردند و شروع به شعر خوانی کردند و مشغول فخر فروشی شدند تا اینکه سعد شعری در هجای انصار سرود و یکی از انصار با استخوان فک شتر زد و سرش را خونی کرد و سعد نیز به رسول الله ص شکایت برد پس رسول الله ص دعا کردند: بار الها حکم خمر را آشکار و بسنده برای ما بیان کن که آیه ی إِنَّمَا الخمر والميسر مائده/90 نازل شد و حضرت عمر گفت: دست کشیدیم یا رب. (ابوسعود)
در این آیه وجود گناه در خمر و میسر را بیان میدارد و در آیه ی سوره مائده است که حرام بودن آن را بیان میکند. (تفسیرات احمدي)
روايت شده است که اعشی برای مسلمان شدن در حال عزیمت به پیش رسول الله ص بود و در بین راه مشرکی به وی گفت کجا میروی؟ گفت پیش محمد میروم به وی گفتند که به پیش وی نرو چرا که تو را به نماز فرا میخواند پس اعشی جواب داد: خدمت پروردگار و صاحب واجب است. گفتند: تو را به دادن اموال به فقرا امر میکند گفت احسان به دیگران واجب است. به وی گفتند که تو را از زنا نهی میکند. گفت که زنا کار زشتی است و من دیگر پیر شده ام و نیازی ندارم. به وی گفتند که تو را از خمرخواری نهی میکند. گفت این یکی را نمیتوانم پس بازگشت و گفت که یک سال میخورم بعد برای مسلمان شدن برمیگردم که در راه برگشت از مرکب افتاد و مرد. (بحر العلوم)
گفته اند؛ در این آیه نیز خمر حرام دانسته شده است چراکه آن را اثم نامید و حرام بودن اثم در آیه ی ۳۳ اعراف حرام اعلام شده است. (بحر العلوم)
اجماع امت اسلامي بر حرام بودن خمر منعقد بوده و حلال دانستن آن کفر و اگر با اعتراف به حرام بودن اقدام به خمرخواری کند وی فاسق است و بر وی حد جاری گردد. (خازن)
از حضرت علی: اگر قطره ای از خمر بر چاهی بیافتد و در همان مکان مناره ای بنا شود بر آن مناره اذان نخواهم گفت و اگر بر دریایی بیافتد و آن دریا خشک شود و گیاهی بروید از آن نخواهم خورد. از ابن عمر: اگر انگشتم در خمر فرو رود دیگر پیش من نخواهد بود یعنی از خود جدا خواهم کرد. این محض ایمان و تقوی است که حقا از صحابه ی کرام ثابت شده است. (ابوسعود)
تعریف: آنچه از افشره ی انگور خام به دست میآید که جوشیده و تیز شده و کف انداخته است و وجه تسمیه برای این است که عقل و تشخیص را میپوشاند (ابوسعود)
رسول الله ص: خمر از این دو درخت است خرما و انگور. (جصاص)
از ابی سعید خدری: شخص مستی را نزد رسول الله ص آوردند و حضرت رسول الله ص فرمودند: خمر خواری کرده ای؟ شخص گفت از وقتی الله و رسولش خمر را حرام کردند من خمر خواری نکرده ام. پس رسول الله ص فرمودند: پس چه نوشیده ای؟ شخص جواب داد: خلیطین. و رسول الله ص خلیطین را نیز حرام اعلام کردند. در این حدیث رسول الله ص بر این شخص خورده نگرفتند که آن نیز خمر است پس این مساله دلالت دارد بر اینکه اسم خمر به یک مشروب خاصی اطلاق میگردد و به مشروبات دیگر اطلاق نمیگردد.(جصاص)
از حضرت علی: در سال حجه الوداع در مورد مشروبات از رسول الله ص پرسیدم و ایشان جواب دادند: خمر عین آن حرام است و مست کردن از هر مشروب دیگر. (جصاص)
ابن عمر از رسول الله ص: هر مست کننده ای خمر است و هرمست کننده ای حرام است و اگر کسی در دنیا خمرخواری کند و در حال اصرار بر خمرخواری بمیرد و توبه نکند در
آخرت خمر نخواهد خورد. (خازن)
از جابر: مردی از جیشان(نام مکانی در یمن) نزد رسول الله ص آمد و رسول الله ص از شراب آنها پرسیدند و وی جواب داد شرابی داریم تحت عنوان مزر که از ذرت به دست میآمد و رسول الله ص فرمودند: آيا مست کننده است؟ مرد جواب داد: آری. حضرت رسول الله فرمودند: هر مست کننده ای حرام است و بر الله عهد است که هرکس که مست کننده ای بنوشد پس بر وی از طینه الخبال بنوشاند. گفتند یا رسول الله ص طینه الخبال چیست؟ فرمودند: عرق دوزخیان است و یا عصاره ی دوزخیان است. (خازن)
خلیطین مشروب درست شده از آب خرما و کشمش که کمی جوشانده شود وبعد گذاشته شود تا تیز شود. (العنایه)
سکر گفته میشود چراکه عقل را مسدود میکند. (ابوسعود)
در این آیه الله تعالی میفرماید در این خمر نفعی برای مردم هست و آن گفته اند که شفا بودن در خمر است و در حدیث نیز آمده است در حرام شفا نیست وجه توفیق بین این دو چیست؟ جواب این است که این نفع داشتن و شفا بودن در آن در زمانی بود که خمر هنوز حرام نشده بود و وقتی که حرام بودن آن در سوره ی مائده بیان شد دیگر نفع آن نیز منتفی گردید.(تفسیرات احمدی)
میسر یعنی قمار. (ابوسعود)
صفت میسر نزد عرب جاهلی اینگونه بود که ده تیر بدون پر بود به نامهای فذ و توأم و رقيب و حلس و نافسُ و مُسبِلُ و معلى و مَنيح و سَفيح و وغد و برای هریک سهمی از شترانی که در آنجا نحر میشدند تخصیص مییافت که به ده سهم تقسیم میشد و بعضی گفته به بیست و هشت سهم الا سه سهم تقسیم میشده است تقسیم آن بین ده کاسه نام برده شده: برای فذ یک سهم و برای توأم دو سهم و برای رقیب سه سهم و برای حلس چهار سهم وبرای نافس پنج سهم و برای مسبل شش سهم وبرای معلی هفت سهم. بعد آن تیرها را در یک جعبه ای قرار میدادند و دست شخص عدلی قرار میدادند و آن شخص آن را تکان میداد تا درهم شوند و دست در آن جعبه کرده به اسم هر یک تیری را انتخاب میکرد و اگر تیری در میآمد که اسمی در بین تیرهای صاحب سهم میبود آن سهم را میبرد و اگر نبود یک هشتم شتر را تاوان دار میشد و هم از سهم محروم میشد و این سهمها را به فقرا میدادند و از آن نمیخوردند و افتخار میکردند و کسانی را که در این کار داخل نمیشدند مذمت میکردند به این شخص برم میگفتند.(ابوسعود)
برم: کسی که از قمار کردن بخل میورزد.
و تمامی انواع قمار از قبیل نرد شطرنج و غیر اینها در حکم میسر هستند. (ابوسعود)
مجاهد و عطاء: هرنوع قماری میسر است حتی آنچه کودکان با گردو و کعب بازی میکنند نیز جزو میسر هستند. (بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: بر حذر باشید از این دو بازی شوم که این دو میسرهای اهل عجم هستند. (ابوسعود)
منظور از پرسیدن از خمر و میسر، سوال از حکم این دو است. (ابوسعود)
شرط بندی حرام است بغیر از آنچه در مورد اسبدوانی اجازه داده شده است که طریقه ی شرط بندی در آن اینگونه است که یکی شرط میکند که اگر طرف مقابل ببرد برای وی فلان چیز خواهد رسید و اگر باخت از وی چیزی گرفته نشود و اگر شرط کنند که بازنده به برنده چیزی بدهد و اگر برد بگیرد این باطل است. اگر این دو شخص بین خودشان شخص سومی را وارد کنند طوری که اگر این شخص سوم برد جایزه ببرد و اگر باخت چیزی ندهد در اینصورت جایز است و به شخص سوم محلل گفته میشود. (جصاص)
قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ
بگو در انجام این دو امر ، گناهی بزرگ است. (ابوسعود)
چراکه اولی یعنی خمر عقل را که قطب انجام امور اخروی و دنیوی است را مختل میکند و هردو باعث تلف اموال هستند. (ابوسعود)
در قرایت حمزه و کسایی به ثاء آمده است یعنی اثم بسیار است. (بحر العلوم)
ومنافع لِلنَّاسِ
در این دو نفع از قبیل خوشی و لذت و همراهی با جوانان شدن و تشجیع ترسو تقویت طبیعت است. (ابوسعود)
اینکه گناه آنها را اول ذکر میکند و منافع آن را در آخر و اینکه منافع آن را به مردم اختصاص میدهد، نشان دهنده ی این مطلب است که گناه بر منافع آن غالب است. (ابوسعود)
گفته شده است: در مجموع در این دو دو امر موجود است یکی گناه بزرگ در انجام این دو و نفع در ترک این دو. (تفسیرات احمدی)
وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا
مفاسدی که انجام این دو دارند بزرگتر از منافعی است که در اینها وجود دارد. (ابوسعود)
گناه خمر و میسر بعد تحریم بزرگتر از منافع آنها قبل تحریم است. (خازن)
اگر در مورد خمر آیه ای دیگر نازل نمیگشت باز همین آیه برای بیان حرام بودن خمر کافی بود چراکه آن را اثم کبیر دانسته است و به اثم بودن اکتفا ننموده است. (جصاص)
وجود منافع در خمر با حرام بودن آن منافاتی ندارد چراکه منظور منافع دنیوی است که در تمامی حرامها نیز منافع دنیوی وجود دارد. (جصاص)
در قرائتی بجای اکبر اقرب آمده است یعنی گناه آن از نفع آن نزدیکتر است. (ابوسعود)
وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ
میپرسند: از چه چیزی انفاق کنند؟ (ابوسعود)
بعد اینکه بیان شد که میتوان از هرچیزی انفاق کرد در اینجا سوال از چه گروهی از اموالمان انفاق کنیم است. یعنی از بهترین آنها باشد یا از غیر آن باشد. (ابوسعود)
یا سوال از مقدار انفاق است. (ابوسعود)
قُلِ الْعَفْوَ
عفو انفاق کنید. (ابوسعود)
عفو یعنی زیادت. (ابوسعود)
قفال: عفو یعنی آنچه که انفاق آن آسان است و میسر از مازاد از کفایت. (ابوسعود)
صحابه اینچنین بوده اند که کار میکردند و خرجی خود را برداشته و اضافه ی آن را صدقه میکردند. (ابوسعود)
منظور رعایت اعتدال در انفاق است یعنی نه زیاده روی و نه کمکاری باشد. (خازن)
آنچه از اموال اضافی است را انفاق کنید یعنی آنچه از قوت خود و عیال خود اضافی بود را داده میشد و بعدا با آیه ی زکات منسوخ شد. (بحر العلوم)
اگر شخص صاحب زراعت باشد مقدار خرجی یکسال را نگهدارد و مازاد آن را صدقه دهد و اگر صنعتگر باشد مقدار یک روز خود را نگهداشته و باقی را صدقه دهد و این صدقه دادن مازاد در ابتدای اسلام فرض بوده است و بعدا با بیان زکات منسوخ شده است. (تفسیرات احمدیه)
روایت شده است: روزی مردی تخمی از طلا را که از غنیمت به وی رسیده بود را بر حضرت رسول الله ص عرضه داشت و گفت این را بعنوان صدقه بگیر و رسول الله ص از قبول آن روی گردانیدند و این مرد تکرار میکرد تا اینکه رسول الله ص همراه غضب فرمودند آن را بده و گرفتند و به طرف آن شخص پرتاب کردند طوری که اگر به وی میخورد سر وی را میشکست و فرمودند: آیا کسی از شما میآید و کل اموال خود را صدقه میدهد و بعد میرود و از مردم گدایی میکند؟ قطعا صدقه از روی بی نیازی باید باشد. (ابوسعود)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ
آنچنان است که الله متعالی احکام شرعی مورد ذکر را بیان میدارد. (ابوسعود)
تا در آن احکام، فکر کنید. (ابوسعود)
فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
متعلق به یبین است که در اینصورت معنای آن چنین میشود: بیان میکند آنچه را که متعلق به دنیا و آخرت میشود. (ابوسعود)
احوال شما را که به دنیا و آخرت شما تعلق دارد را بیان میدارد. (ابوسعود)
باشد که در فانی بودن دنیا تفکر کرده و از آن روی گردان شوید و در بقای آخرت تفکر نموده و به آن تشویق شوید. (خازن)
همچنانکه برای شما جواب سوالهای شما را بیا کرده است، آیات و دلائل را برای شما بیان میدارد تا باشد که آنچه به دنیا و آخرت شما مربوط میشود را تفکر کرده و آنچه به صلاح شما است را انتخاب کنید. (ابوسعود)
تفسير:
فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۗ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَىٰ ۖ قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ ۖ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ ۚ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿220﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

از تو در مورد حکم خمر و میسر (قمار) میپرسند پس به آنها بگو که در این دو گناه بزرگی است و منافعی برای مردم در آن موجود است و گناه آنها بزرگتر و بیشتر از منافع دنیوی آن است. و از تو میپرسند که از چه چیزی صدقه دهند؟ بگو که از اموال اضافی خود با رعایت اعتدال انفاق کنید . همچنانکه الله تعالی احکام را بیان میکند آیات را برای شما بیان میکند تا باشد که فانی بودن دنیا را تامل کرده و به باقی بودن آخرت فکر کرده و به آن روی آورید و رهایی از گناه آخرت را بر منافع ناچیز دنیا ترجیح داده و قبول کند. و از تو در مورد چگونگی رفتار با یتیمان و اموال آنها میپرسند و از اینکه بخاطر کمک به یتیم در گناه افتند رنجور میشوند پس بگو : اصلاح اموال و نفس یتیمان برای ولی و تیمار کننده خیر است و اگر اموال آنان را با اموال خود خلط کنید و یتیمان را در عیال خود بپذیرید و با خانواده ی شما زندگی کنند و ازدواج کنید پس آنان نیز برادران شما هستند و الله متعال کسیکه قصد اصلاح دارد را از مفسد در اموال یتیمان میشناسد پس مواظب باشید که ظلم نکنید و قصدتان اصلاح و سود رسانی به یتیمان باشد و اگر الله میخواست که بر شما سخت بگیرد و شما را به تکلیف بیاندازد اینکار را انجام میداد ولی با اجازه دادن به مخالطه با یتیمان و اموال آنها بر شما آسان گرفته است. همانا الله بر همه چیز غالب است و در احکامش دارای حکمت است.

مستندات
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَىٰ
وقتی آیهی إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا نساء/10،
نازل شد مردم از مخالطه با یتیمان و از قبول مسوولیت اموال آنان ابا کردند و این امر بر آنان گران آمد، این مطلب را به عرض رسول الله ص رساندند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
از خوردن غذای آنان دوری جستند و از نشستن بر بساط آنان امتناع کردند و در این امر سختی به خرج دادند. (تفسیرات احمدیه)
یتیم: کودکی نابالغ که پدر وی فوت کرده است. (تفسیرات احمدی)
الله متعال در جای جای کتاب خود، بر کسانیکه اموال یتیمان را میخورند، سخت گرفته است. (تفسیرات احمدی)
محافظت اموال یتیم بر وصی پدر یا جد وی است و الا قاضی کسی را بعنوان وصی تعیین کند و اگر تعیین نکرد بر اولیای وی حفظ اموال یتیم واجب است. (تفسیرات احمدیه)
قُلْ إِصْلاَحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ
پرداختن به امور یتیمان و اموال آنان به طریق اصلاح آن، از دوری کردن از آنان بخاطر پروا از ظلم، بهتر است. (ابوسعود)
وَإِن تُخَالِطُوهُمْ فَإِخوَانُكُمْ
و اگر با آنان آمد و شد داشته باشید به وجهی که به نفع یتیمان باشد، پس آن یتیمان برادران دینی شما هستند، و از واجبات برادری اقدام به هم آمیزی با آنان به طریق اصلاح و نفع رساندن به آنان است. (ابوسعود)
ابن عباس: منظور از مخالطه این است که تو از میوه ی درخت وی و از ظرف وی و از شیر حیوان وی بخوری و او نیز از میوه ی درخت تو و از شیر و ظرف تو بخورد. (تفسیرات احمدی)
در این آیه دلالتی است بر اینکه در سفر و حضر مخالطه صورت گیرد و خرجی را همه مساوی تقسیم کنند و اینکه یکی بیشتر از دیگری بخورد کراهتی ندارد زیرا وقتی این مخالطه در حق اموال یتیمان صغیر جواز دارد پس در اموال بزرگسالان به طریق اولی درست خواهد بود. (تفسیرات احمدیه)
در این آیه دلالت بر این مساله است که ولی یتیم میتواند از مال یتیم بخرد البته به شرطی که آنچه یتیم به دست میآورد قیمت آن بیشتر از چیزی باشد که از دست میدهد و این قول امام اعظم میباشد. (جصاص)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ
الله متعال میداند و میشناسد که چه کسی به قصد فساد با یتیمان آمد و شد میکند و همچنین کسانی را که از برای اصلاح مخالطه میکنند را میشناسد. (ابوسعود)
وعید به مفسدان است و وعده به مصلحان و در تقدیم مفسد اشاره به این مطلب است که تهدید برای مفسدان بیشتر است. (ابوسعود)
خلاصه ی مطلب اینکه اگر یتیمان را اموالی باشد پس بر اولیای وی فرض است که از آن اموال محافظت کنند و اگر این کار را نکنند گناهکار هستند و همینطور اگر اموال یتیمان را طوری به اموال خودشان خلط کنند طوری که اموال آنان را نشود جدا کرد و از خوردن اموال آنان امتناع نکنند، نیز گناهکار هستند.(تفسیرات احمدیه)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ
اگر خداوند میخواست که شما را با تکلیف کردن سختی ها شما را به سختی میانداخت و به شما اجازه ی مخالطه با یتیمان را نمیداد. (ابوسعود)
اعنتكم يعني شما را هلاک میکرد. (بحر العلوم)
در مخالطه با یتیمان بر شما سخت میگرفت و مخالطه با آنان را بر شما حرام میگرداند. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
بر امر خود غالب است و امری از امور من جمله در سختی انداخته شما، بر وی سنگینی نمیکند. (ابوسعود)
دارای حکمت است در اموری که انجام میدهد، از جمله ی حکمت این است که بر حسب طاقت شما حکم میکند. (ابوسعود)
یعنی به سختی انداختن شما منتفی است. (ابوسعود)
تفسير:
وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ ۚ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ ۗ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّىٰ يُؤْمِنُوا ۚ وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ ۗ أُولَٰئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ ۖ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ ۖ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ﴿221﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

زنان مشرک غیر کتابیه را نکاح نکنید و قطعا کنیز بی مقدار مومن از مشرک با مال و منال و جمال برتر و بهتر است هرچند ممکن است که از زیبایی یا مال مشرک خوشتان بیاید و زنان مومن به نکاح مشرکان در نیایند و قطعا برده ی بی مقدار مومن از مشرک دارای مقام و مال برتر و بهتر است چراکه همنشینی و ارتباط و زندگی به مشرکان باعث میشود که به آتش فراخوانده شوید وبه انجام و اعتقاد اعمالی میخوانند که عاقبت آن آتش دوزخ است و الله متعال به واسطه ی رسولان خود به اعمال و اعتقاداتی فرامیخواند که عاقبت آن بهشت و آمرزش است و آیات خود را آشکار را بیان میدارد تا باشد که پند گرفته و راه نجات را انتخاب کرده و از گناهان و نکاح مشرکان دوری کنید.

مستندات
وَلَا تَنكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ:
روایت شده است: رسول الله ص شخصی به نام مرثد بن ابی مرثد را برای خارج کردن عده ای از مسلمانان که در مکه بودند به مکه فرستادند و این شخص عاشق زنی از مشرکان در زمان جاهلیت بود و آن زن از وی خواست که با وی خلوت کند و مرثد گفت که اسلام بین ما فاصله انداخته است و نمیتواند با وی خلوت کند پس آن زن گفت پس من را به عقد خود دربیاور و مرثد گفت باید از رسول الله ص بپرسم و وقتی از رسول الله ص پرسید این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
زنان مشرک رابه ازدواج خود در نیاورید تا وقتی که ایمان بیاورند. (ابوسعود)
منظور با توجه به مشرک بودن اهل کتاب در آیه ی 30 و 31 توبه از نکاح زنان اهل کتاب نیز ممنوع خواهد بود و بعد با آیه ی ۵ سوره ی مایده منسوخ گشته است و نکاح زنان اهل کتاب بر مسلمانان حلال گشت و حرام بودن نکاح مشرکان غیر کتابی ثابت است.(ابوسعود)
ايمان يعني تصدیق الله و رسولش و آن با اقرار به شهادتین و التزام احکام مسلمانان حاصل میشود. (خازن) یعنی ایمان به احکام مسلمانان.
وَلَأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ ؛
بیان علت نهی از ارتباط با آنها است و تشویق به ازدواج با زنان مومن است. (ابوسعود)
با لام ابتدا شروع کرده است تا تاکید کند که باید از مشرکات دوری کنید. (ابوسعود)
زن مومنه از نظر دینی و دنیوی بهتر از مشرک است. (ابوسعود)
هرچند از مشرک خوشتان بیاید یعنی به هر حالت و ویژگی که باشد مومنه از مشرکه خیر است. (ابوسعود)
وَلَا تُنكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّىٰ يُؤْمِنُوا :
به نکاح مشرکان در نیایید چه اهل کتاب و چه غیر آنها و فرقی ندارد زن مومنه آزاد باشد یا کنیز باشد. (ابوسعود)
تا وقتی که آنچه از کفر دارند را ترک کنند. (ابوسعود)
وَلَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ :
برده ی مومن با وجود خواری که در وی موجود است باز از مشرکی دارای مال باشد˛ بهتر است. هرچند که در مشرک باعثه های زیادی وجود داشته باشد.(ابوسعود)
أُولَٰئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ :
برای بیان علت پرهیز از مشرکان آمده است. (ابوسعود)
این مشرکان افرادی که با آنان معاشرت کند و همراه شود را به آتش میخوانند. (ابوسعود)
یعنی میخوانند به آنچیزی که عاقبت آن آتش جهنم است از کفر ورزیدن و فسق ورزیدن پس لازم است که از معاشرت و همراهی آنان دوری کرده شود. (ابوسعود)
يعني به عمل اهل دوزخ میخوانند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ
و الله متعال به واسطه ی بندگان خود شما را اعتقاد حق و عمل صالح که به بهشت میرسانند فرا میخواند. (ابوسعود)
بِإِذْنِهِ :
فرامیخواند همراه با عنایت توفیق به آن. (ابوسعود)
از جمله ی توفیقات الهی این است که مومنان همراهان و معاشران خود را به را حق فرامیخوانند و نصیحت میکنند پس آنان لایق و شایسته ی همراهی و ارتباط هستند. (ابوسعود)
به توحيد و توبه میخواند به امر خود. (بحر العلوم)
به معاشرت به مومنان فرامیخواند که در علم الله باعث ورود به بهشت میشود. (بحر العلوم)
وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ:
آیات مشتمل بر احکام والا و حکم خالص را بیان میدارد تا باشد که پند بگیرند و تا بدانند آنچه در این احکام وجود دارد پس به واسطه ی آن برسند به آنچه که موجب آمرزش آنان است و موجب بهشت. (ابوسعود)
الله متعال با بیان احکام مذکوره مردم را به غفران و بهشت فرامیخواند. (ابوسعود)
متذکر شدن را گفته است تا بیان کند که امر خیلی واضح است و نیازی به تفکر ندارد. (ابوسعود)
پند گرفته و معاصی و نکاح حرام دوری کنند. (بحر العلوم)
گفته میشود که از انصار کنیزی را آزاد کرد و مردی از قریش خواست که وی را به نکاح خود در بیاورد و بر این مرد عیب گرفتند پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ ۖ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ ۖ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ ﴿222﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و از تو در مورد چگونگی برخورد با زنان در وقت حیض سوال میکنند چراکه مسیحیان بدون مبالات با زنان در وقت حیض آمیزش میکردند و یهود و مردم جاهلیت زنان را از خانه دور میکردند پس حکم حیض چیست؟ بگو که حیض چیز پلیدی است که نفس از آن اکراه دارد پس شما از آمیزش با زنان دوری کنید و اجتناب کنید و با آنان آمیزش نکنید تا وقتی که از حیض پاک شوند و وقتی غسل کردند پس در این زمان نیز فقط به موضع مجاز شرعی آمیزش کنید که همانا فرج زن است قطعا الله متعال کسانی را که مرتکب گناهی شده و بازگشته اند و توبه کرده اند را دوست دارد و همچنین قطعا الله متعال پاکیزگان از پلیدی با امتناع از آمیزش در وقت حیض و پاکیزگان از شرک و گناه را دوست دارد.

مستندات
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ
روايت شده است: در دوران جاهلیت عرب با زنان در دوران حیض (پریود) هم خانه نمیشدند و همانند یهود و مجوس با هم غذا نمیخوردند و مردم بر این منوال بودند تا اینکه ابودحداح و عده ای از صحابه در مورد چگونگی رفتار با زنان در وقت حیض از رسول الله ص سوال کردند و این آیه نازل گشت. (ابوسعود)
قُلْ هُوَ أَذًى
بگو که حیض پلید داشته شده است و باعث نفرت و کراهت افراد نزدیک به آنها میشود.(ابوسعود)
فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ
در حالت حیض از مجاعت و آمیزش با آنان دوری کنید. (ابوسعود)
گفته شده است: مسلمانان ظاهر اعتزال و دوری کردن را گرفته و زنان را در این زمان از خانه هایشان بیرون کردند پس عده ای از بادیه نشینان به رسول الله ص عرض کردند: یارسول الله ص سرما شدید است و جامه کم اگر جامه را به حیض داران بدهیم بقیه هلاک میشوند و اگر به سایرین بدهیم حیض داران هلاک خواهند شد پس رسول الله ص فرمودند: شما از آمیزش با آنان در وقت حیض منع شده اید نه اینکه مثل غیر عرب از خانه بیرونشان کنید. (ابوسعود)
گفته شده است: مسیحیان بدون مبالات در وقت حیض با زنان خود آمیزش میکردند و یهود در دوری از زنان در این زمان در دوری از آنان افراط میکردند و در این آیه مسلمانان امر به میانه روی شدند. (ابوسعود)
وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ
برای تاکید دوری از آمیزش است و بیان اینکه منظور عدم آمیزش است. (ابوسعود)
بیان انتهای وقت ممنوعیت نزدیکی است که پایان ممنوعیت با تمام شدن حیض است اگر مدت حیض کامل باشد یعنی در ده روز تمام شود و در مدت کمتر تمام شود با غسل کردن زن از حیض حلال میگرددد و یا با گذشت وقت غسل و تکبیر تحریمه گفتن و این نزد امام اعظم است. (ابوسعود)
فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ
وقتی با غسل کردن پاک شدند نزدیکی کنید به موضعی که به شما اجازه داده شده است و آن نزدیکی از جلوی زن (ابوسعود) یعنی فرج جلوي زن.
ابن عباس: فقط به جلوی زن آمیزش کنید و به جایی دیگر تجاوز نکنید زیرا همان فرج است که الله متعال اجازه داده است. (خازن)
به طریقی که الله متعال اجازه داده آمیزش کنید یعنی در زمان پاکی. (خازن)
در زمانی آمیزش کنید که برای شما حلال باشد یعنی در زمان روزه داری و اعتکاف و محرم حج نباشند. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ
الله متعال کسانی را که توبه میکنند از گناهانی که ندرتا از آنچه نهی شده اند خالی باشند و از دیگر گناهان را دوست دارد. (ابوسعود)
توبه كنندگان از شرک و گناه را دوست دارد. (بحر العلوم)
و همچنین افرادی را که خود را از پلیدیها و فواحش پاک میدارند را دوست دارد. (ابوسعود)
پاکیزگان از جنابت و حدث را دوست دارد. (بحر العلوم)
پاکیزگان از آمدن و آمیزش به پشت زن. (نسفي)
همچنین دوست میدارد کسانی را که از آمیزش در وقت حیض و همچنین از پشت نزدیکی کردن دوری میکنند را دوست دارد. (بحر العلوم)
در ذکر توبه اشاره به این مطلب است که توبه یک نیاز برای انسان است چراکه بعضی از مردم مرتکب امر منهی میشوند. (ابوسعود)
تکرار دوست داشتن اشاره به این مطلب است که الله متعال به پاکی از گناه و پلیدیها اهمیت بسزایی قایل است. (ابوسعود)
توبه را قبل از پاکیزگان ذکر کرده است تا نشان دهد که گناه کننده از رحمت الله ناامید نشوند و پاکیزگان به پاکیزگی خود مغرور نشوند. (بحر العلوم)
تواب كسيكه توبه كند و دیگر به گناه برنگردد. (خازن)
متطهرین کسانیکه گناهی مرتکب نشده اند. (خازن)
متطهرین کسانیکه با آب خود را از نجاسات و حدث (نواقض وضو) پاک میدارند. (خازن)
تفسير:
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّىٰ شِئْتُمْ ۖ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ ۗ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ﴿223﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

زنان شما محل زراعت شما هستند پس با محل زرع خود آمیزش کنید در هر حالتی که خواستید به شرطی که فقط به جلوی زن باشد و بر خود مقدم دارید آنچه که برای شما حلال است و مجاز و آنچه به نفع شماست و فقط به لذت دنیوی بسنده نکنید و فکر و خیال خود را فقط به لذت بردن اختصاص ندهید و از الله متعال بترسید از اینکه در غیر موضع آمیزش کنید یا در وقت حرام آمیزش کنید و یادتان باشد و بدانید که با الله متعال ملاقات خواهید کرد پس از اعمالی که باعث رسوایی شما شود دوری کرده و آنچه باعث آبروی شما در آن روز خواهد شد اقدام کنید و تو ای محمد مومنانی که الله ترسیده و اعمال نیک انجام داده اند را بشارت ده که برای آنان پاداشی مهیا شده است که از وصف بیرون است. در مورد نزدیکی از پشت زن احادیث رسول الله ص همه بر حرام بودن تصریح دارند و آنچه از بعضی از صحابه یا مجتهدین وارد شده است اختلافی است یعنی اگر مثلا از ابن عمر مجاز بودن روایت شده باشد در روایتی دیگر منع آن و در روایتی سکوت ایشان نقل شده است. در حالیکه کسانیکه حرام میدانند از انان به اتفاق حرام بودن روایت شده است.

مستندات
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ
زنان موضع زراعت شما هستند. (مظهری)
به محل زراعت تشبیه کرده است چراکه نطفه بر رحم زنان انداخته میشود همانند بذر که بر زمین انداخته میشود. (مظهری)
فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّىٰ شِئْتُمْ
یعنی به قبل (جلو) زن بیاید. این جمله همانند بیان برای فاتوهن من حیث امرکم الله است. (مظهری)
هرطور که خواستید به جلوی زن آمیزش داشته باشید. (مظهری)
روایت شده است که یهود چنین گمان میکردند که اگر به از پشت به جلوی زن آمیزش شود‌ فرزندی که از این آمیزش نطفه میبندد لوچ خواهد بود و این مساله را به رسول الله ص گفتند و این آیه نازل شد. (ابوسعود)
رسول الله ص: ملعون است كسيكه بر پشت وی آمیزش میکند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: الله متعال به کسی که به پشت مرد یا زن آمیزش کند نظر نمیکند. (بحر العلوم)
وَقَدّمُواْ لاِنفُسِكُمْ
آنچه را که از ثواب برای شما ذخیره شده است را مقدم دارید. (ابوسعود)
گفته اند منظور مقدم داشتن بچه خواهی از آمیزش است. (ابوسعود)
براي خود عمل صالح تقدیم کنید. (بحر العلوم)
گفته شده است که قبل آمیزش بسم الله الرحمن الرحیم گویید. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
از الله پروا کنید با اجتناب از گناهان که از جمله ی آنها آنچه ذکر شده است میباشد. (ابوسعود)
از الله بترسید و در وقت حیض و بر پشت زن آمیزش نکنید. (بحر العلوم)
وَاعْلَمُوا أَنَّكُم مُّلَاقُوهُ
بدانید که الله را ملاقات خواهید کرد پس به آنچه به شما سود میرساند اقدام کنید و از آنچه باعث مفتضح شدن شما میشود اجتناب کنید. (ابوسعود)
در قیامت به الله متعال باز خواهید گشت پس بر طبق اعمالتان پاداش خواهد داد. (بحر العلوم)
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ
مومنانی را که آنچه به آنها امر شده و آنچه از آن نهی شده را قبول کرده و عمل کرده اند را بشارت ده به آنچه زبان از وصف خوشی آن قاصر است از احترام و نعمت دایمی. (ابوسعود)
بشارت ده مومنانی را که حدود الهی را نگه میدارند و وعده هایش را تصدیق میکنند. (بحر العلوم)
و یا بشارت به هرآنچه که باعث شادی دل میشود. (ابوسعود)
در اینکه بشارت دهنده را رسول الله ص قرار داده است مبالغه در شرافت دادن به مومنان است که قابل وصف نیست. (ابوسعود)
وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿224﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال را با قسم خوردن به نام وی تعالی مانعی برای نیکی کردن و تقوی پیشه کردن و اصلاح بین مردم قرار ندهید و برای انجام امور خیر با جهت و بی جهت قسم نخورید و الله متعال شنوای قسمهای شما و دانای به نیات شماست.

مستندات
وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ
گفته شده است که در مورد شخصی به نام عبدالله بن رواحه ی صحابی نازل شده است وقتی که قسم یاد کرد تا با دامادشان سخن نگوید و بین وی و خواهرش اصلاح نکند. (ابوسعود)
گفته اند در مورد حضرت ابوبکر نازل شده است وقتی که قسم خورد که بر شخصی از اقوام وی به نام مسطح انفاق نکند چراکه این شخص در حادثه ی افک زیاده روی کرده بود. (ابوسعود)
عرضه به معنی حاجز و مانع است و در اینصورت معنی آیه چنین میشود: الله متعال را مانعی برای امور نیک و خیر که قسم میخورید که آن را ترک کنید، قرار ندهید. (ابوسعود)
قسم به الله را مانعي براي ترك امور خير قرار ندهید. (مظهری)
عرضه به معنی هدف که معنی آیه میشود: الله متعال را هدفی برای قسم خوردن قرار ندهید طوری که زیاد قسم میخورید. (ابوسعود)
کسیکه زیاد قسم میخورد بر الله جرأت کرده است در نتیجه وی با تقوی و مورد اعتماد نخواهد بود و صلاحیت اصلاح بین مردم نخواهد بود. (ابوسعود)
رسول الله ص: قسم حانث شدن است یا پشیمانی. (مظهری) یعنی وقتی قسم میخوری باعث میشود قسمت را بشکنی و اگر نشکنی بر قسم خود پشیمان خواهی شد.
أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ
عطف بیان أیمان است یعنی الله متعال را مانعی برای نیکی کردنتان و تقوای خود و اصلاح بین مردم قرار ندهید. (ابوسعود)
اینگونه که قسم بر ترک این امور بخورید. (ابوسعود)
وَاللَّهُ سَمِيعٌ
الله متعال شنونده ی قسمهای شماست. (ابوسعود)
عَلِيمٌ
داناست به نیات شما پس آنچه بر شما تکلیف شده است را انجام دهید. (ابوسعود)
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَٰكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ ﴿225﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

الله متعال شما را به قسمی که از روی لغو خورده اید عذاب نمیدهد یعنی آنچه که شما فکر میکنید که آن حقیقت است و بر آن اساس قسم میخورید وبعد معلوم میشود که واقعیت خلاف آن بوده است بلکه عذاب خواهد داد آنچه که از روی قصد و به عمد قسم دروغ بر گذشته خورده اید. در اینجا فعل قلب مطرح است و آن به گذشته خواهد بود و آنچه از قسم که به آینده است در آیه ی 89 مایده بیا خواهد شد. و الله متعال آمرزنده است طوریکه بخاطر قسم لغو عذاب نمیدهد و بردبار است طوریکه بر عذاب کسی شتاب نمیکند.

مستندات
لَّا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ
لغو از کلام آنچه که از درجه ی اعتبار ساقط است. (ابوسعود)
و در قسم آنچه بدون عقد و قصد باشد. (ابوسعود)
قسم لغو اینکه شخصی به گمان اینکه راستگو است بر حادثه ای بدون قصد دروغ، قسم بخورد و بعد معلوم شود که واقعیت خلاف آن بوده است و در این نوع قسم کفاره و گناه نیست. (خازن)
یعنی الله متعال شما را به قسم لغو مواخذه نخواهد کرد و سرزنش نخواهد کرد. (خازن)
الله متعال شما را بخاطر قسم لغو مورد عذاب قرار نخواهد داد. (ابوسعود)
و گفته شده است: مواخذه نیست یعنی کفاره لازم نیست. (خازن)
مواخذه نخواهد کرد به قسم به گناه اگر کفارت دهید. (بحر العلوم)
وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ
لیکن شما را عذاب خواهد داد بخاطر قسم دروغی که از روی قصد انجام میدهید و آن قسم غموس باشد. (ابوسعود)
كسب قلب نه عقد قسم است و نه حانث شدن بلکه تعمد دروغ است. (ماتریدی)
بر اين اساس قسم به آنچه موجود است میباشد نه غیر موجود زیرا در اینجا وصف گناه آمده است و در آنچه قلب کسب نکرده گناهی نیست، پس لغو مربوط به ماضی و گذشته است که در لغو آن گناه نیست و در تعمد آن گناه است. (ماتریدی)
لیکن مواخذه خواهد کرد اگر عزم به عدم نیکی و عدم تقوی کنید. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ غَفُورٌ
الله آمرزش کننده است چراکه شما را بخاطر قسم لغو مواخذه نمیکند. (ابوسعود)
حَلِيمٌ
بردبار است چراکه برای عذاب شما تعجیل نمیکند. (ابوسعود)
با توجه به این جمله مواخذه به معنی عذاب دادن باید باشد چراکه کاربرد آمرزش و بردباری به عذاب متعلق است نه کفاره. (ابوسعود)
لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ ۖ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿226﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه قسم میخورند که با زن خود نزدیکی نداشته باشند و ایلاء میکنند، بر آنان است که چهار ماه این کار را ترک کنند، اگر در این مدت از قسم خود با نزدیکی کردن و در صورت عدم قدرت با کلام رجوع کنند، الله متعال آمرزنده ی گناه قصد ضرر به زن است و همینطور وقتی کفاره دهد گناه حانث شدن را آمرزنده است و مهربان است برای اینکه با ایلاء در صورت رجوع زنهای آنان را طلاق ندانست.

مستندات
لِّلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِن نِّسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ
براي كسانيكه قسم ميخورند که با زنان خود نزدیکی نداشته باشند پس برای آن بعد قسم چهار ماه فرصت است. (بحر العلوم)
قتاده: ایلاء طلاق اهل جاهلیت بوده است. (بغوی)
سعید بن مسیب: ایلاء از ضرار (ضرر رساندن) های اهل جاهلیت بود طوریکه مردی زن خود را دوست نمیداشت و دوست نداشت که این زن به ازدواج کس دیگر در بیاید پس قسم یاد میکرد که تا ابد با وی همخوابی نداشته باشد و معلق میگذاشت نه شوهر دار و نه بدون شوهر. (بغوی)
و در ابتدای اسلام نیز بر این منوال بود تا اینکه الله متعال برای این اشخاص مهلت تعیین کرد. (بغوی)
ابن عباس: بدون قسم ایلاء محسوب نمیشود. (الدر المنثور)
فَإِن فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
اگر قبل از کامل شدن چهار ماه، از قسم خود بازگشتند و با زنان خود نزدیکی داشتند و کفارت قسم دادند، زن وی از وی طلاق باین نمیشود.
فیء: رجوع از قسم خود با انجام نزدیکی با آن زن اگر بر نزدیکی قادر باشد و اگر عاجز باشد تا وقت توان، به قول بگوید: به وی فیء نمودم. (بغوی)
فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
پس در اینصورت الله متعال ایلاء کنندگان را میآمرزد آنچه را ممکن است قصد کرده باشند از ضرر رساندن به زن و این غالب حال ایلاء کنندگان است. (کشاف)
با فيء وی که همانند توبه ی وی است گناه حانث شدنش را با کفاره دادن وی میآمرزد. (ابوسعود)
رحيم است كه اجازه داد تا زن وی باقی بماند. (الفواتح الالهیه)
وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿227﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر مردان قصد طلاق کنند و در مدت ایلاء نزدیکی نکنند پس قطعا الله متعال از گفتگوی آنها در مدت ایلاء و آنچه در مدت رخ داده و در دل زمزمه کرده اند را الله متعال شنوای داناست پس باید که مواظب رفتار خود باشند.

مستندات
همچنانکه در مورد آیه ی 231 بقره بعد تمام شدن عدت میگوید زن را به نیکی نگه دارید یا به خوشی رها کنید و منظور این نیست که این رها کردن بعد تمام شدن عدت باشد بلکه با طلاق دادن حاصل میشود در اینجا نیز منظور همین است یعنی وقتی قصد طلاق داشتید و در مدت نزدیکی نکردید پس الله متعال شنوای داناست. (ماتریدی)
برای همین مجتهدین مذهب ما حنفیان بر این قول هستند که همینکه مدت بدون نزدیکی سپری شد، طلاق واقع میگردد و اين از هفت یا هشت صحابی روایت شده است از قبیل حضرات عمر و علی و ابن عباس و جابر و زید بن ثابت. (ماتریدی)
منظور وقتی اتمام مدت نزدیک شد و قصد طلاق کردید است. (ماتریدی)
امام اعظم: اگر قصد طلاق کنند به اینصورت که به عدم نزدیکی ادامه دهند و مدت تمام شود، طلاق واقع میگردد. (مظهری)
فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ
شنواست به آنچه در مدت ایلاء بین زوجین رد وبدل میشود و آنچه از مجادله رخ میدهد. (مظهری)
شنوای آنچه در دل میگذرد است. (مظهری)
شنوای ایلاء است که با گذشت وقت طلاق واقع میشود. (مظهری)
عَلِيمٌ
داناست به آنچه از ظلم در مدت ایلاء واقع میشود. (مظهری)
در این جمله وعید است برای ظالم. (مظهری)
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ ۚ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَٰلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا ۚ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿228﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

زنان مدخول بها یعنی زنانیکه با شوهران خود خلوت کرده اند، واجب است که خود را از ازدواج با دیگری سه حیض نگهدارند وبرای آنان کتمان آنچه الله متعال در رحمشان از حمل و حیض خلق کرده است، حلال نیست. اگر به الله و روز رستاخیز ایمان دارند پس از عقوبت کتمان بترسند و دوری کنند و شوهران این زنان که طلاق رجعی داده شده اند از دیگران در زمان عدت اولی به رجوع هستند البته اگر قصد شوهران از رجوع اصلاح بین خود باشد و قصد ضرر زدن به زن نداشته باشند و برای زنان حقوقی بر گردان شوهران ثابت است که بر طبق شرع و عرف است همچنانکه حقوقی بر گردن زنان برای شوهران ثابت است و شوهران حق و وظیفه ی بیشتری دارند. و الله متعال قادر بر انتقام است و بر کارهای وی تعالی هیچگونه اعتراضی نیست و قوانینش مشتمل بر حکمت و مصلحت بوده و احکام وی تعالی از صلاح و درستی خارج نیست.

مستندات
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ
مطلقات یعنی زنان طلاق داده شده که تمامی طلاقها از قبیل رجعی و باين و زنان حامله و زنانی که با شوهران خود خلوت کرده اند و زنانی را که با شوهرانشان خلوت نکرده اند را شامل میشود و همینطور زنان آزاد و کنیز نیز شامل میشود. (مظهری)
عدت کنیزان با سنت و اجماع از این آیه ی تخصیص داده شده است. (مظهری)
و عدت زن حامله با آیه ی ۴ سوره ی طلاق منسوخ شده است. (مظهری)
و عدت زن غیر مدخول بها یعنی زنیکه شوهرش با وی همخوابی و خلوت نکرده است با آیه ی 49 احزاب منسوخ شده است. (مظهری)
در این آيه جمله خبریه است که در معنی امر است یعنی امر به عدت نشستن است. (مظهری)
در این آیه زنان تشویق به انتظار کشیدن و صبر کردن شده اند هرچند که این صبر کردن از ازدواج بر خلاف هوای آنان باشد. (مظهری)
ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ
کلمه ی قرء که جمع آن قروء است از کلمه های اضداد است که معنی حیض و معنی پاکی میدهد. (مظهری)
از آنجا که طلاق شرعی در زمان طهر زن یعنی پاکی باید باشد پس قرء را به معنی حیض گرفته شود تا عدد سه کامل باشد چراکه اگر به طهر بگیریم و طهری که طلاق در آن واقع شده است را جزو عدت حساب کنیم عدت دو ماه و خورده ای خواهد شد و عدد سه یافت نخواهد شد و اگر طهر طلاق را حساب نکنیم و سه طهر جدا بخواهیم پس عدت سه طهر و بعض طهر خواهد شد که این بیشتر از سه میشود وباز معنی سه یافت نمیشود پس بر این اساس بر حیض گرفته میشود تا عدد سه بدون نقصان و زیادت حاصل گردد. (ما حصل تفسیر مظهری)
و منظور از قرء حيض بودن در این آیه قول حضرات عمر و علی و ابن عباس و ابن مسعود و ابوموسی میباشد. (جصاص)
در احادیث رسول الله ص نیز قرء به معنی حیض استعمال شده است از قبیل : الف: رسول الله ص: مستحاضه نمازش را کنار بگذارد در ایام اقراءش که منظور قطعا حیض است. ب: رسول الله ص به فاطمه بنت جحش فرمودند: زمانی که ایام قرءت شد پس نماز را کنار بگذار و وقتی قرءت تمام شد پس غسل کن و نماز بخوان بین این قرء و آن قرء. (جصاص)
باز از رسول الله ص: طلاق کنیز دو است و عدت وی نیز دو حیض است. در روایتی قرء وی دو حیض است. (جصاص)
وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ براي زنان حلال نیست که آنچه در شکم دارند را کتمان کنند یعنی حمل و حیض را. (بحر العلوم)
یعنی برای وی حلال نیست که وقتی حامله نیست بگوید من حامله ام و یا بگوید من در حالت حیض هستم درحالیکه چنین نیست. (بحر العلوم)
بعضي گفته اند که منظور فقط حمل است نه حیض چراکه در دوران جاهلیت زنان حاملگی خود را کتمان میکردند و فرزند را به غیر از پدر وی منسوب میکردند و این آیه تهدید از انجام اینکار است. (ماتریدی)
إِن كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
اگر به الله و روز آخر را باور دارند و قبول داشته باشند. (بحر العلوم)
اگر به الله و قیامت ایمان دارند پس بر کتمان جرات نورزند، چرا که کتمان با ایمان به الله و قیامت که مکان جزای اعمال است، منافات دارد. (ابوسعود)
وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَٰلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا
شوهران اين زنان اگر طلاق رجعی باشد،اولویت دارند به اینکه به این زنان رجوع کنند. (ابوسعود)
رجعی بودن از شوهران اینها نامیدن دانسته میشود. (ابوسعود)
در زمان عدت. (ابوسعود)
اولی هستند به نکاح در وقت عدت. (ماتریدی)
دلالتی در این آیه میباشد آن اینکه زنان حق منع از رجوع شوهران را ندارند و دیگر اینکه زنان را حق رجوع نیست. (ماتریدی)
اگر هدف شوهران از این رجوع اصلاح آنچه بین زن و شوهر رخ داده باشد و نه به قصد ضرر رساندن به زن و هدف از این قول تشویق به اصلاح است و دور کردن از اضرار است. (ابوسعود)
وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ
و برای زنان از حق و حقوق ثابت است بر گردن شوهرانشان همانند آنچه از حقوق که بر گردن زنان است برای شوهران به نیکی که رعایت آن حق و حقوق واجب است. (ابوسعود)
همچنانکه زنان خدمت میکنند پس بر مردان نیز کفاف نیاز آنان است. (ماتریدی)
همچنانکه حقوقی بر زنان برای مردان واجب است پس بر مردان نیز برای زنان حقوق ثابت است هرچند که این حقوق مختلف باشند. (ماتریدی)
بِالْمَعْرُوفِ
يعني به وجه شرعي و عرفي پس یکی از زوجین دیگری را برای وی نیست را تحمیل و تکلیف نکند. (نسفی)
وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ
و برای مردان بر گردن زنان زیادتی در حق ثابت است چراکه حق مردان در نفس زنان است و حق زنان در مهر و نفقه و ترک ضرر از وی . (ابوسعود)
یا منظور این است که مردان را مزیتی در فضیلت است چراکه آنان قوام و نگهبان زنان هستند. (ابوسعود)
و دیگر اینکه زن و شوهر در آنچه که هدف ازدواج است شریک هستند و مرد در خرجی دادن و مراعات زن مستقلا عمل میکند. (ابوسعود)
منظور طلاق دست مرد بودن است نه زن. (ماتریدی)
گفته اند: آنچه که خداوند برتری داده است از جهاد و ارث و مانند آن. (ماتریدی)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ
الله متعال بر انتقام گرفتن از کسی که با حکم وی مخالفت میکنند، قادر است. (ابوسعود)
به كارهايش اعتراضي نيست. (نسفی)
حَكِيمٌ
قوانین وی تعالی مشتمل بر حکمت و مصالح است. (ابوسعود)
به چیزی غیر نیک و درست حکم نمیکند. (نسفی)
الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ ۖ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ ۗ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا ۚ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿229﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

طلاق دادنی که در آن میتواند رجوع باشد، یک طلاق بعد دیگری است و بعد از این دو طلاق،‌برای شوهر دو راه میماند یکی اینکه قبل انقضای عدت رجوع کرده و بر طبق شرع به نیکی معاشرت کند و به نیکی رفتار کند و یا اینکه طلاق سوم را دهد و کار را تمام کند و یا با عدم رجوع، زن را رها کند و حقوقی اگر بر گردن وی برای زن مانده باشد را ادا کند. برای حکام حکم به پرداخت مبلغ و مال درمقابل طلاق،‌حلال نیست و شوهران نیز اگر قصد طلاق دارند گرفتن مال حلال نیست مگر اینکه زوجین از عدم رعایت حدود شرعی در قبال یکدیگر در هراس شوند که در اینصورت اگر ناسازگاری از طرف شوهر باشد، پس در گرفتن مال در قبال خلع حلال است البته مقدار مهریه را بگیرد نه بیشتر. و آنچه از احکام که بیان شد حدود و قوانین شرعی خداوند هستند پس با آن مخالفت نکنید و به آن عمل کنید و اگر کسی از حدود الهی تجاوز کند و طلاق سوم را بدهد و یا خلاف شرع انجام دهد پس وی به خود ظلم کرده و کار را برخود سخت نموده است.

مستندات
الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ
طلاق دادن رجعی دو بار است. (ابوسعود)
از رسول الله ص در مورد طلاق سوم پرسیدند و ایشان جواب دادند: او تسریح باحسان،‌طلاق سوم است. (ابوسعود)
طلاق رجعی بودن از آیه ی قبل که میگوید: بعولتهن احق بردهن، مفهوم است. (آلوسی)
از عروه صحابی: قبلا اینگونه بود که مرد وقتی طلاق میداد، قبل تمام شدن عدت رجوع میکرد و فرقی نداشت که هزار بار طلاق داده باشد و روزی مردی زنش را طلاق داد و وقتی مدت عدت به پایانش نزدیک شد، مرد رجوع کرد و بعد طلاقش داد و گفت: والله که تو در خانه راه ندهم و تا ابد راهت را نیز باز نگذارم و این آیه نازل شد. (آلوسی)
در کلمه ی مرتان بیان این مطلب است که حق طلاق این است که یکی یکی واقع شوند. (ابوسعود)
گفته شده است که منظور از مرتین عدد دو نبوده بلکه منظور تکرار طلاق است که معنی آن چنین میشود: طلاق شرعی این است که یکی یکی صورت گیرد نه اینکه دو و یا سه را یکباره صورت گیرد که این بدعت است. با توجه به این مساله پس فامساک الخ، بیان این مطلب است که وقتی طریقه ی طلاق را دانستید پس کار شما این است که یکی از این دو کار را انجام دهید نگهداشتن به نیکی و یا رها کردن. (ابوسعود)
فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ
و حکم بعد دو طلاق، نگاه داشتن زنان همراه حسن معاشرت و نیکی است و یا رها کردن با طلاق سوم. (ابوسعود)
اگر رجوع کرد پس باید که به نیکی نگهدارد و نفقه دهد و لباس بدهد و اذیت نکند و اگر رجوع نکرد پس باید که حق وی را ادا کرده و رهایش کند. (آلوسی)
یا با عدم رجعت در وقت عدت، رها کند. (ابوسعود)
خطاب به حکام نیز میتواند باشد چراکه آنان هستند که حکم به پرداخت مال میکنند. (آلوسی)
وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا
حلال نیست که در مقابل طلاق از زنان چیزی از مهری که به آنها داده اید، بگیرید. (ابوسعود)
وقتی گرفتن از مهر حلال نباشد غیر آن و اضافه بر آن گرفتن به طریق اولی درست نخواهد بود. (ابوسعود)
هرچند آنچه میخواهید بگیرید ناچیز باشد. (ابوسعود)
اگر ناسازگاری از طرف زن باشد گرفتن حلال است و اگر از طرف مرد باشد حلال نیست چراکه در آیه ی ۲۰ سوره ی نساء اتیتم احداهن قنطارا، گفته است. (بحر العلوم)
إِلَّا أَن يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ
مگر اینکه زوجین بترسند از اینکه واجبهای احکام زوجیه را رعایت نکنند. (ابوسعود)
فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ
پس ای حاکمان ترسیدید از اینکه بر زوجین احکام شرعی رعایت نشود، با دیدن نشانه های آن. (ابوسعود)
فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ
در اینصورت بر زوجه گناهی در پرداخت مبلغ و بر زوجین در این معامله،‌ نیست. (ابوسعود)
روایت شده است که زنی به نام جمیله دختر عبدالله بن سلول از شوهر خودش به نام ثابت بن قیس متنفر شده بود و پیش رسول الله ص آمد و عرض کرد: یا رسول الله ص، سر من و شوهرم را هیچ چیز نمیتواند در یکجا جمع کند و من نه به دین وی و نه به اخلاق وی ایرادی نمیبینم فقط من کافر شدن بعد اسلام را دوست ندارم من وی را نمیتوانم تحمل کنم و روزی بود که من چادر را بالا زدم و وی را دیدم و سیاهترین آدمها بود و کوتاه قدترین آنها و زشتترین آنها بود. حال من چکار کنم؟ این آیه نازل شد و وی باغی را که بعنوان مهریه گرفته بود را در مقابل خلع وی به شوهرش داد. (ابوسعود)
در روایتی آمده است: رسول الله ص به این زن گفت: آیا باغی را که بعنوان مهر گرفته ای را پس خواهی داد؟ زن گفت: آن را به همراه زیادت خواهم داد و رسول الله ص فرمودند: اضافی را خیر. (آلوسی)
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا
این احکام مذکوره حدود شرعی هستند پس از آن با ترک آن و مخالفت با آن، تجاوز نکنید. (ابوسعود)
گفته میشود: از دو طلاق تجاوز نکنید و به سه نرسانید. (بحر العلوم)
آنچه از نکاح و قسم و خلع و ایلاء و طلاق بیان شد، حدود الهی هستند. (نسفی)
وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
کسانیکه تعدی میکنند آنان همان افرادی هستند که به خود ظلم کرده اند، چراکه خود را در معرض عذاب الهی و خشم الله تعالی قرار داده اند. (ابوسعود)
با طلاق سوم دادن، تعدی کنند. (بحر العلوم)
آنان کسانی هستند که به خود ضرر رسانده و کار را بر خود سخت کرده اند. (بحر العلوم)
تکرار کلمه ی جلاله سه بار برای بیان این مطلب است که با ذکر الله از مخالفت با وی بترسند. (ابوسعود)
وعید بعد نهی برای مبالغه در تهدید است. (ابوسعود)
فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّىٰ تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ ۗ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ ۗ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿230﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر بعد دو طلاق، طلاق دیگری ایقاع کند، دیگر این زن برای وی حلال نیست تا وقتی که با کسی دیگر ازدواج کند و آمیزش داشته باشد. اگر شوهر دوم طلاق داد، برای زن و مرد قبلی در رجوع به هم گناهی نیست اگر گمان این داشته باشند که میتوانند حدود الهی را بین خود رعایت کنند. و این حدودی است که الله متعال برای قومی که میدانند، بیان کرده است. با توجه به احادیث از رسول الله ص و دیگر صحابه به قصد تحلیل نکاح کردن طبق اکثر اهل علم درست نبوده حتی ابن عمر گوید که در زمان رسول الله ص ما آن را زنا حساب میکردیم و قول امام اعظم در این مورد این است که با وجود ملعون بودن، تحلیل حاصل میشود و امام محمد گوید که نکاح دوم درست است ولی تحلیل حاصل نمیشود و با این نوع نکاح برای اولی حلال نمیگردد و امام ابویوسف گوید این همان صیغه خواهد بود که کلا این نکاح دوم درست نیست.

مستندات
فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ
اگر طلاق سوم را واقع کرد دیگر این زن برای وی حلال نیست تا وقتی که به نکاح مردی دیگر در بیاید و با وی همخوابی و آمیزش داشته باشد. (بحر العلوم)
معنی نکاح، آمیزش است و معنی عقد را از کلم هی زوج برداشت میشود. (ابوسعود)
شرط آمیزش در نکاح دوم به طریق سنت رسول الله ص ثابت است. (بحرا لعلوم)
از ابن عباس مردی به نام رفاعه قرظی زن خود را سه طلاقه کرد و آن زن به عقد عبدالرحمن بن زبیر در آمد و آن زن نزد رسول الله ص آمد و عرض کرد که رفاعه وی را طلاق قطعی (سه طلاق) کرده است و عبدالرحمن بن زبیر مرا عقد کرد و نزد وی نبودم مگر باندازه ی گرفتن یک طرف جامه. رسول الله ص فرمودند: آیا قصد برگشت به رفاعه را داری؟ زن گفت : بله همینطور است. رسول الله ص: این کار نمیشود مگر اینکه تو از عسل وی (شوهر دوم) بچشی و وی نیز از عسل تو بچشد. (بحر العلوم)
حكمت تشریع چنین حکمی، بر حذر داشتن از عجله در طلاق دادن و برگشت بعد طلاق سوم است. (ابوسعود)
در این آیه عقد را به زن نسبت داده است که بدین معنی است که برای نکاح، ولی شرط نیست. (آلوسی)
از رسول الله ص: آیا شما را از نر عاریتی خبر دهم که چه کسی است؟ گفتند: بلی یا رسول الله ص. فرمودند: وی همان محلل است که الله متعال محلل و محلل له را لعنت کرده است. (آلوسی)
بعضی گفته اند: این حدیث در مورد کسی است که تحلیل را کسب خود قرار داده است. (آلوسی)
رسول الله ص، خالکوبی کننده و کسی که برایش خالکوبی انجام دهند و کسیکه موی دیگران را به موی خود اضافه میکند و کسیکه از دیگری چنین درخواست میکنند و تحلیل کننده و کسیکه برایش تحلیل زن انجام میشود و ربا خوار و موکل ربا خوار را همه ی اینها را مورد لعنت قرار داده است. (ابن کثیر)
از رسول الله ص در مورد نکاح محلل پرسیدند. و ایشان جواب دادند: خیر مگر اینکه نکاحی از روی رغبت بوده و تاریکی در آن نباشد و در آن مسخره کردن کتاب الله نباشد و از عسل همدیگر بچشند. (ابن کثیر)
مردی نزد ابن عمر آمد و در مورد کسیکه زنش را سه طلاقه کرده بود و بعد به عقد برادر وی درآمده بود بدون اینکه مشاوره ای در بین باشد تا برای برادرش حلال کند. آیا برای اولی حلال شده است؟ ابن عمر جواب داد: خیر مگر اینکه نکاح از روی رغبت برای زندگی کردن باشد و ما (صحابه) در زمان رسول الله ص، این نوع نکاح را زنا حساب میکردیم. (ابن کثیر)
از حضرت عمر: اگر محلل و محلل له را پیش من بیاورند آنان را رجم خواهم کرد.(آلوسی)
از حضرت عثمان دو کس را که تحلیل انجام داده بودند را پیش ایشان آوردند و حضرت عثمان بین آن دو را جدا کردند و گفتند برو عقدی انجام بدید که از روی رغبت بوده بدون تاریکی باشد. (آلوسی)
در این آيه دلالتی است مبنی بر مکروه بودن طلاق سوم زیرا بعد این برای وی حلال نیست تا به نکاح کسی دیگر در بیاید و این از مواردی است که طبیعت سالم انسان از آن تنفر دارد.(ماتریدی)
فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يَتَرَاجَعَا إِن ظَنَّا أَن يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ
اگر یک یا دو طلاق داده باشد بر زن و شوهر گناهی نیست در اینکه رجوع کنند. (بحر العلوم)
گفته شده است: اگر شوهر دوم طلاق داد بر زن و شوهر قبلیش در برگشت کردن، گناهی نیست. (بحر العلوم)
اگر زن و مرد بدانند که احکام شرع را رعایت خواهند کرد. (بحر العلوم)
اگر بدانند که ازدواج دوباره با هم به صلاح آنان است. (بحر العلوم)
وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
اینها فرایض و امر و نهی الله متعال هستند که برای عالمان بیان میشود. (بحر العلوم)
علما مورد خطاب قرار گرفتند، چراکه جاهل هرچند که به وی گفته شود آن را حفظ نمیکند و رعایت نمیکند. (بحر العلوم)
در این آیه تشویق به عمل است. (آلوسی)
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ۚ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا ۚ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ۚ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا ۚ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿231﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

و زمانيكه زنان خود را طلاق داديد؛ يك يا دو؛ پس به انقضاي عدت نزديك شد، در اين زمان به زنان رجوع كنيد البته رجوع براي اصلاح و همراه با رعايت حق وحقوق زن و يا از روي نيكي و جوانمردي واگذاريد تا عدت تمام شود و از عقد شما رها شود. و براي ضرر رساندن با طولاني كردن عدت زن، رجوع نكنيد و بگذاريد عدتش تمام شود و پي زندگي خود برود و آيات قرآن و احكام آن را از جمله ي آن طلاق است، با عمل نكردن به آن به سخره نگيريد و فكر نكنيد كه اين احكام براي بازي نازل شده اند، فكر نكنيد كه احكام الهي من جمله طلاق ، بازي پذير و شوخي پذير است. نعمتهاي الهي كه به شما ارزاني شد است از قبيل زن و شوهر بودن و زندگي مشترك داشتن و اسلام و احكام از روي حكمت و قرآن و سنت، را به ياد آوريد و با عمل به آن، سپاسگذار باشيد. همه ي اينها براي موعظه ي شماست. از نافرماني و به سخره گرفتن و عمل نكردن به احكام الهي بترسيد كه قطعا الله متعال بر اعمال شما و درون شما و همه چيز آگاه است و بر آن اساس حسابرسي خواهد نمود.

مستندات
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ
وقتي وقت عدت زنان تمام شد، با گذشت سه حيض، به جز غسل كردن و قبل اتمام عدت، پس شوهر، زن را با رجوع به زن ، به نيكي، زن را نگهدارد و يا اينكه رجوع نكرده و بگذارد عدت تمام شود. (بحر العلوم)
وقتي به آخرش رسيد. (ابوسعود)
وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِّتَعْتَدُوا
ضرار به زن به اين صورت است كه وقتي بعد طلاق ميگذارد تا سه حيض تمام شود و قبل غسل، بدون قصد نگهداشتن زن، به وي رجوع ميكند و بعد طلاقش ميدهد تا عدت بر زن طولاني شود. (بحر العلوم)
قصد شما از رجوع ضرر زدن به زن نباشد. (ابوسعود)
براي ضرر زدن به زن، وظلم به وي نگه نداريد. (بحر العلوم)
مراجعه به قصد ضرر زدن و طولاني كردن عدت، در نتيجه مجبور كردن زن به فديه دادن، نكنيد. (المنير زحيلي)
وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ
كسيكه چنين ظلمي ميكند به خودش ظلم كرده است. (بحر العلوم)
با ارتكاب اين ضرر به خودش ظلم كرده است. (بحر العلوم)
يعني خودش را در معرض عذاب قرار داده است. (بحر العلوم)
انجام آنچه كه الله متعال ظلم كرده است، خود را در معرض عذاب قرار دادن است. (بحر العلوم)
اصل ظلم اين است كه شيي را در غير موضع خود قرار داده شود. (بحر العلوم)
در دنيا نيز به خود ظلم كرده است چراكه باب شر و دشمني را باز كرده است. (زحيلي المنير)
وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا
قرآن را بازيچه قرار ندهيد. (بحر العلوم)
گفته ميشود كه طلاق ميدادند وبعد آن را طلاق حساب نكرده و آن را بازي حساب ميكردند. (بحر العلوم)
در عمل به قرآن جدي باشيد و حقوق آن را رعايت كنيد والا بدين معنا خواهد بود كه شما قرآن را به سخره گرفته باشيد. (ابوسعود)
گفته اند كه در گذشته مرد زنش را طلاق ميداد يا آزاد ميكرد و بعد ميگفت از روي بازي بود يعني شوخي بود پس اين آيه نازل گشت و از آن منع شد. (ابوسعود)
رسول الله ص فرمودند: سه چيز است كه جدي آن جدي و شوخي آن نيز جدي است؛ نكاح و طلاق و عتاق. (ابوسعود)
رسول الله ص: كسيكه از روي بازي طلاق دهد، طلاق وي واقع است و كسيكه از روي بازي آزاد كند، آزادي وي معتبر است. (المنيز زحيلي)
فكر نكنيد كه اين احكام شوخي هستند. (راغب)
وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ
به ياد آريد نعمت الهي را كه شما را هدايت كرد به آنچه كه سعادت دنيوي و ديني شما در آن است. يعني با شكر گذاري اداي حق و حقوق آن، آن را برپا داريد. (ابوسعود)
با اسلام آوردن، نعمت الهي را حفظ كنيد. (بحر العلوم)
آنچه كه در قرآن از موعظه و حكمت بر شما نازل ميشود را حفظ كنيد. (بحر العلوم)
آنچه كه نازل شده است از قرآن و سنت. (ابوسعود)
آنچه نازل شده است از قرآن كه مشتمل بر موعظه و حكمت است. (ابوسعود)
منظور از كتاب امر و نهي و منظور از حكمه، حلال و حرام است. (ابن عباس)
يَعِظُكُم بِهِ
شما را از ضرر زدن، نهي ميكند. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
در ضرر زدن از الله متعال بترسيد. (بحر العلوم)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [
به اعمال شما داناست و بر اين اساس جزا ميدهد. (بحر العلوم)
الله متعال بر تمام آنچه انجام ميدهيد وترك ميكنيد آگاه است پس به انواع عذاب ، مورد مواخده قرار خواهد داد. (ابوسعود)
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ۗ ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۗ ذَٰلِكُمْ أَزْكَىٰ لَكُمْ وَأَطْهَرُ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿232﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی که شما زنان را طلاق دادید و عدت آنها تمام شد و این طلاق یک یا دو بوده و به سه نرسیده بود، در اینصورت شما اولیای زنان از اینکه این زنان به شوهران قبلی خود برگردند منع نکنید اگر در این برگشت با رضایت طرفین بر اساس شرع و عرف باشد و مهر مثل و احکام دیگر رعایت شود، این احکام موعظه و یادآوری است برای کسانیکه به الله و قیامت باور دارند و این اجازه دادن و عدم منع ، پاکتر است از اینکه در شک بیافتید و بهتر است و الله متعال این را میداند و شما نمیدانید که در صورت منع چه عذابی برای شما خواهد بود.

مستندات
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ
وقتي عدت زنان تمام شد. (نسفی)
در اینجا منظور بعد عدت است چراکه در ادامه، بحث نکاح آمده است و در اولی نزدیک تمام شدن بود چراکه در آنجا بحث رجعت مطرح شد. (نسفی)
فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ
پس زنان را از اینکه به نکاح شوهرشان در بیایند، منع نکنید. (نسفی)
آن شوهرانی که زنان به آن رغبت داشته و مردان صلاحیت داشته باشند. (نسفی)
اصل معني عضل، تنگی شدید و سختی است. (مظهری)
خطاب به شوهرانی است که از روی ظلم به زنان ، بعد انقضای عدت زنان سابق خود را از اینکه به ازدواج کسی دربیایند، منع کردند. (نسفی)
در اینجا ازواج گفتن به اعتبار آنچه در آینده خواهد شد میباشد. (نسفی)
یا خطاب به اولیای زنان است که از اینکه زنان به شوهر اول خودشان برگردند منع میکردند پس ازواج گفتن در اینجا به اعتبار گذشته است. (نسفی)
در مورد شخصی به نام معقل بن یسار نازل شد که وی خواهر خود را از بازگشت به شوهر اولش بعد طلاق منع کرده بود. (نسفی)
خطاب به کل مردم است یعنی بین شما وقتی زنان راضی باشند و مردان صلاحیت داشته باشند از عقد نکاح منع نکنید. (نسفی)
إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُم بِالْمَعْرُوفِ
و این برای وقتی است که خواستگاران و زنان بر اساس آنچه شرع و مروت مورد پسند است، به رضایت رسیده باشند. (نسفی)
وقتی که بر اساس مهر مثل و کفو بودن باشد زیرا در صورت کمتر بودن مهر از مهر مثل و یا کفو نبودن، اولیاء زن حق اعتراض دارند. (نسفی)
ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَن كَانَ مِنكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
موعظه برای این اشخاص جواب میدهد. (نسفی)
این امر است برای کسانیکه به الله و قیامت ایمان دارند. (بحر العلوم)
ذَٰلِكُمْ أَزْكَىٰ لَكُمْ وَأَطْهَرُ
ترک منع و ترک ضرر زدن، پاکی است برای شما از پلیدی گناه. (نسفی)
این ترک برای شما بهتر و خوشتر است. (نسفی)
به خير شماست و پاکتر از شک است. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ
الله متعال میداند که چه پاکی دراین امر است. (نسفی)
وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
و شما آن را نمیدانید. (نسفی)
الله متعال میداند که این دو یکدیگر را دوست دارند و شما آن را نمیدانید. (بحر العلوم)
الله متعال ميداند که خیر در وفا و عدالت است و شما نمیدانید که در صورت جدایی افکندن چه عذاب و عقوبتی برای شماست. (بحر العلوم)
وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ ۖ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ ۚ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ۚ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ ۗ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا ۗ وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿233﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر مادران کودکان حق شیردهی به مدت دو سال کامل میباشد و همچنین بر مادران این شیردهی واجب خواهد شد اگر شیردادن بر وی تعیین گردد به اینکه از غیر وی شیر نخورد و این برای کسانی میباشد که قصد تکمیل مدت رضاعت را دارند و در این مدت بر پدر کودک یعنی کسیکه برایش فرزند آورده شد، واجب است که نفقه ی زوجیت را در وقت برقراری زوجیت بدهد و اگر زوجیت نبود، نفقه ی رضاع را بدهد و این نفقه دادن بر سبیل معروف و نیکی باشد طوریکه هیچ یک از والدین بر آنچه قادر نیستند مکلف نباشند. مادر بخاطر فرزند دچار ضرر نشود و پدر نیز بخاطر فرزند دچار ضرر نگردد و همچنین وارثانی دیگر و بلکه همان حقی که بر آنان است، بر آنان نهاده شود. اگر والدین با مشورت هم خواستند که کودک را از شیر بگیرند و ضرری متوجه کودک نباشد، و پدران نیز اجرت را با اعتدال شرعی و عقلی پرداختند، بر آنان سختگیری و گناهی نخواهد بود. و در رعایت حقوق کودک و آنچه بیان شد، از الله خود را نگهدارید و عمل کنید چراکه الله متعال به آنچه انجام میدهید، بینا است و بر وفق عمل شما مجازات و پاداش خواهد کرد.

مستندات
وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ ۖ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ
خبر به معني اعلام وجوب شيردادن بر مادران است، ممکن است که اثبات حق شیردهی برای مادر است هرچند که پدر از آن، ابا داشته باشد یا فرض نفقه بر پدر باشد در مدت شیردهی. وقتی در آیات دیگر از امر به دادن اجر بر شیردهی آمد و در دیگری اگر از اینکه رضاع میتواند توسط مادر باشد یا دیگری ، این آیه بیان این مطلب است که وقتی مادر خواست شیردهی کند و پدر امتناع کرد، پدر را اجبار کرده میشود و اینکه بیشترین مدت استحقاق اجرت دو سال است و اگر پدر از انفاق بیشتر از دو سال امتناع کند بر وی اجباری نیست.(جصاص)
خبر در معنی امر است و شیردهی بر مادر کودک واجب میشود وقتی که کودک شیر کسی دیگر را قبول نکند و یا پدر استطاعت اجرت دادن را نداشته باشد و کسی غیر از مادر برای شیردهی نباشد. (نسفی)
منظور از مادران(والدات) ممکن است تمامی مادران باشند چه آنان که مطلقه باشند و چه در عقد شوهر باشند. (جصاص)
امکان دارد که آیه عطف بر قبلی بوده و هدف استحقاق نفقه در وقت رضاع برای مطلقه ها باشد. (جصاص)
اگر مطلقه نباشد و در عقد مرد باشد و شیردهی کند، پس بر وی نفقه ی زوجیت واجب میشود نه نفقه ای دیگر. (جصاص)
اگر مطلقه باشد، مستحق نفقه ی رضاع میشود. (جصاص)
در اینکه در وقت عدت باشد نفقه ی رضاع و نفقه ی عدت را مستحق میگردد یا خیر، در مذهب ما دو قول ذکر شده است. (جصاص)
آیه دو معنی را میرساند: الف: مادر به شیردهی فرزندش در مدت دوسال، بر دیگران اولویت دارد و پدر نمیتواند مانع آن شود. ب: آنچه بر پدر بخاطر شیردهی واجب میشود به مدت دو سال است. (جصاص)
نفقه ی مدت شیردهی بر پدر است و در این وظیفه کسی دیگر شریک نیست. (جصاص)
حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ
تاکید بر دوسال کامل بودن، برای رساندن این مطلب است که دو سال حقیقی است و تقریبی نیست. (ابوسعود)
لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ
برای کسی است که اراده ی تکمیل مدت رضاع کند پس میتواند کمتر از این مدت نیز باشد. (ابوسعود)
گفته شده است که لام لمن به یرضعن برمیگردد زیرا بر پدر همچنانکه نفقه ی کودک واجب است، شیردادن نیز بر پدر است. (ابوسعود) یعنی مخارج و زحمت شیردادن به کودک بر پدر واجب است.
وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ
فرزندی آورده شده برای یعنی پدر زیرا فرزند به وی نسبت داده میشود و برای وی فرزند آورده میشود. (ابوسعود)
رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ
غذا و لباس شیرده بعنوان اجرت وی بر پدر است. (ابوسعود)
مادر تا وقتی در نکاح پدر فرزندش باشد نمیتواند، بر شیردهی، اجرت بگیرد. (ابوسعود)
بِالْمَعْرُوفِ
بر طبق آنچه حاکم حکم میکند و وسع پدر کودک میرسد. (ابوسعود)
بر حسب متعارف معتدل شرعی و عقلی. (فواتح الالهیه)
نه به طریق اسراف و نه اینکه کوتاهی صورت پذیرد. (نسفی)
لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا
تفسیر کلمه ی معروف است. (ابوسعود)
لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ
تفصیل موضوع قبل است یعنی بر هیچ یک از طرفین آنچه در وسع وی نیست را تکلیف کرده نشود. (ابوسعود)
به والدین بخاطر فرزند ضرری رسانده نشود که باعث کمکاری در نگهداری فرزند خواهد شد و آنچه شایسته ی وی است را بجای نخواهند آورد. (ابوسعود)
فرزند را به هردوی والدین نسبت داده است تا مهر فرزند بر آنها بنشیند. (ابوسعود)
وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ
عطف بر وعلی المولود له است یعنی بر وارث کودک نیز نفقه ی شیردهی واجب است البته این برای وقتی است که کودک، اموالی نداشته باشد. (ابوسعود)
بر وارث ذی رحم محرم است. (نسفی)
فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا
اگر والدین با رضایت یکدیگر تصمیم بگیرند که کودک راقبل از تکمیل شدن دو سال از شیر بگیرند، اگر بر اساس رضایت هردو باشد و بر اساس مشورت و تحقیق باشد، گناهی نیست.
نه با تصمیم یکی از والدین زیرا ممکن است که مادر بخاطر خسته شدن از شیردهی تصمیم بگیرد و پدر بخاطر بخل به پرداخت اجرت تصمیم به از شیرگرفتن کند.
فصال را نکره آوردن نشانه ی این مطلب است که قبل دو سال از شیر گرفتن، غیر متعارف است. (ابوسعود)
از شیر گرفتن برای وقتی است که هیچگونه ضرری متوجه شیرخوار نباشد والا حاکم مانع انان شود. (فواتح الالهیه)
این از شیر گرفتن همراه با مشورت در حق کودک بوده و به اجماع والدین باید باشد. (ابوسعود)
وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّا آتَيْتُم بِالْمَعْرُوفِ
بیان حکم این مساله در وقت عدم اتفاق نظر والدین بر شیردادن است.(ابوسعود)
و مردان مورد خطاب قرار گرفته اند تا آنان را به امتثال امر وا دارد. (ابوسعود)
اگر شما ای پدران کودک خواستید که شیردهی غیر از مادر وی برای کودک خود بگیرید و اجرتی را که در نظر گرفته بودید را تسلیم کردید بر شما گناهی نیست. (مظهری)
و این شیردهی غیر از مادر گرفتن برای وقتی است که مادری که مطلقه است، اجری بیشتر از دیگران بخواهد و یا از شیردهی امتناع کند و شیری نداشته باشد. (مظهری)
اگر خواستید که برای کودک خود شیردهی بگیرید، چه مادر وی و چه غیر مادر، بر شما تنگی و سختی نیست وقتی که آنچه را تعیین کردید را پرداختید . (فواتح الالهیه)
پرداخت نقدی و پرداخت قبل شیردهی، واجب نیست بلکه امر استحبابی است چراکه اگر اجرت نقدا پرداخت شود باعث میشود که به امور کودک بهتر رسیدگی شود. (ابوسعود)
وَاتَّقُوا اللَّهَ
مبالغه در تاکید رعایت حقوق کودک و شیردهان است. (مظهری)
الحاصل از الله بترسید که انتقام گیر غیرتمند بر ضایع شدن حق شیرخوار و کم کردن اجرت شیرده است. (فواتح الالهیه)
در مراعات احکام مذکوره از الله بترسید. (ابوسعود)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
تهدید و تشویق است. (مظهری)
شما را بر حساب بصیرت و بر مقتضای علمش، جزا دهد. (فواتح الالیه)
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ۖ فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ﴿234﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

مردانی که میمیرند و زن و یا زنهایی داشته اند، باید که از ازدواج و زینت دست نگهدارند تا وقتی که چهار ماه و ده روز از وفات همسرشان بگذرد و بعد این مدت اگر این زنان زینت کردند و خواستگار قبول کردند و با کفو خود ازدواج کردند، بر شما اولیای این زنها و حاکمان را گناهی نیست و الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه و با خبر است.

مستندات
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا
این آیه ناسخ آیه ی 240 سوره بقره میباشد که در آن عده ی زن شوهر مرده، یک سال است. (احکام القرآن جصاص)
همچنین در آیه ی 240 وصیت به سکنی و نفقه نیز مطرح شده بود که در این آیه از آن سخنی به میان نیامده است و منسوخ شمرده میشود. (جصاص)
این آیه ی 234 بقره هرچند از نظر ترتیب قرآئت مقدم بر آیه ی 240 است ولی در نازل شدن متاخر میباشد وبرای همین ناسخ آیه ی 240 میباشد. (جصاص)
مردانی از شما که فوت میکنند و همسرشان در قید حیات باشد، عده ی آنها چهار ماه و ده روز است. (ابوسعود)
منظور از تربص و انتظار این است که ازدواج نکنند و آرایش نکنند و از خانه ی عدت خود خارج نشوند. (بحر العلوم)
گویند که جنین پسر باشد، در سه ماه حرکت میکند و دختر باشد در چهار ماه، حرکت میکند، پس احتیاطا عدت زن را ده روز بیشتر گفته شد تا اشتباهی صورت نگیرد. (ابوسعود)
عده ی زن حامله از این مدت مستثنی میباشد و عده ی وی وضع حمل است هر مدتی که باشد.
زنی به نام سبیعه از طایفه ی اسلم، در زمان رسول الله ص، شوهرش فوت کرد و چند روز بعد فوت شوهرش وضع حمل کرد و آن زن پیش رسول الله ص آمد و اجازه ی نکاح به مردی را خواست و رسول الله ص به وی اجازه داد.(مظهری)
از حضرت عمر: اگر زن وضع حمل کند درحالیکه جنازه ی شوهرش هنوز بر تخت غسالخانه باشد، عده ی وی تمام است و برای شوهر کردن حلال میشود. (مظهری)
برای زنیکه شوهرش فوت کرده است، ترک زینت کردن در مدت عدت واجب است. (مظهری)
تا انقضای عدت به عقد کسی در نیایند. (روح البیان)
عدت برای آشکار شدن این مطلب است که حامله هستند یا خیر. (فواتح الالهیه)
از حضرت علی و ابن عباس: عده ی زن حامله که شوهرش فوت کرده باشد، دورترین از هرکدام است. (ابوسعود)
یعنی بین وضع حمل و چهار ماه و ده روز هرکدام دورتر باشد، همان عدت وی است.
فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ
وقتی عدت آنها به اتمام رسید، بر شما ای ولی این زنها و حاکمان گناهی نیست در اینکه این زنها برای خود خواستگار قبول کنند و کارهای دیگر که مخالف شرع نباشد، انجام دهند. (فتوحات الهیه)
وقتی عده ی زن تمام میشد، ولی آنها ، آنان را از زینت گرفتن منع میکردند و الله متعال مباح بودن آن را اعلام کرد. (بحر العلوم)
گفته شده: اگر بعد انقضای عدت با کفو خود ازدواج کرد، مانع این ازدواج نشوید. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ:
الله به نهان ادمیان مطلع است. (فتوحات الهیه)
عالم به زینت و ترک آن و منع نکاح، و غیر اینهاست. (بحر العلوم)
این آیه عام در مورد زنهای مدخول بها (زنی که با وی همخوابی داشته است) و غیر مدخول بها و صغیر و کبیر را نیز شامل میشود. (بحرالعلوم)
وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ ۚ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَٰكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا ۚ وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ ﴿235﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی زنی شوهرش فوت کرد و در عدت نشست برای مردان در تعریض به خواستگاری از قبیل گفتن اینکه من را میشناسی و جایگاهم را میدانی، گناهی نیست و میتوانید به تعریض بگویید و بر آنچه که در دل دارید و اظهار نکرده اید نیز مواخذه ای نیست. الله متعال میداند که شما وقتی به چیزی رغبت یافتید، صبر نخواهید کرد و خواهید گفت پس اگر خواستید بگید به تعریض باشد نه اینکه وعده کار پنهانی بدهید و فقط در حدی بگویید که شرع به شما اجازه داده است. و قصد عقد نکاح نکنید تا وقتی که آنچه بر زن واجب شده از عده منقضی شود. بدانید که الله آنچه را که در دل دارید من جمله رغبت و عزم شما میداند پس مواظب باشید و باز بدانید الله آمرزنده و درگذرنده است و بردبار و در عذاب شما عجله ای ندارد اگر دیدید که با عمل گناه مورد عذاب قرار نمیگیرید به معنی این نیست که مواخذه نخواهید شد بلکه الله عجله ای ندارد پس بر حذر باشید.

مستندات
وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ
به خواستگار زنی که در عده ی وفات شوهرش است، اشاره و کنایه به خواستگاری کردن را مباح کرد و خواستگاری صریح را ممنوع کرد. (بحر العلوم)
مثال تعریض و کنایه از خواستگاری: به همدیگر میآییم و یا بگوید و تعریض از خواستگاری است. (بحر العلوم)
خطبه (خواستگاری) یعنی طلب نکاح و تعریض یعنی اینکه چیزی بگویی و آن دلالت بر چیزی غیر از آن داشته باشد. مثلا بگوید قصد ازدواج دارم و امثال این. (نسفی)
أَوْ أَكْنَنتُمْ فِي أَنفُسِكُمْ:
آنچه در سینه دارید نیز برای شما اشکالی ندارد. (بحر العلوم)
به آنچه در دل مخفی داشته و به صراحت و تعریض نگفته اید نیز داناست. (نسفی)
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَٰكِن لَّا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا
الله میداند که شما از آنچه به آن رغبت دارید، سخن خواهید گفت پس در وقت عده به وی نگویید که بر آمیزش، قادر هستید. (نسفی)
میداند شما نمیتوانید صبر کنید و از اظهار رغبت چشم پوشی کنید. در این کلام نوعی توبیخ بر عدم تثبت و صبر است. (ابوسعود)
خوب باشد آن زنان را یاد کنید ولی وعده ی نکاح ندهید و به آنچه به شما اجازه داده شده است، اکتفا کنید و وعده ی نکاح ندهید. (ابوسعود)
از آن زن طلب نکنید که از دیگران امتناع کند. (آلوسی)
از الله بترسید از اینکه در عده زنی را به عقد درآورید. (بحر العلوم)
به زن معتده (زن در حال عدت گذراندن) وعده ی نکاح ندهید. (بحر العلوم)
به وی وعده ی آمیزش و همخوابی ندهید. (بحر العلوم)
به آمیزش سر اطلاق میشود چراکه این عمل در سر و خفا انجام میپذیرد. (بحر العلوم)
إِلَّا أَن تَقُولُوا قَوْلًا مَّعْرُوفًا
میتوانید وعده ی نیک بدهید مثلا بگویید: تو زیبا هستی و من به تو راغب هستم. (بحر العلوم)
فقط به تعریض بیان کنید و عده ای جز وعده ی معروف (شرعی) ندهید. (نسفی)
وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ
تا وقتی عده ی وی تمام نشده است، با وی عقد نکنید. (بحر العلوم)
عزم بر عقد نکنید تا وقتی که عدت منقضی شود. (نسفی)
تا وقتی که مدت نوشته شده بر وی به غایت و انتهایش برسد. (نسفی)
وقتی از عزم و جزم به عقد نهی میشود پس از نهی از عقد نکاح شدیدتر خواهد بود. (آلوسی)
نهی از عزم صحیح میباشد چراکه عزم از افعال باطنی تحت اختیار مکلف است و برای همین است که به نیت کردن، مستحق ثواب میگردد. (آلوسی)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ
به عزم شما بر آنچه ناجایز است، داناست پس عزم به عقد نکنید. (نسفی)
آنچه از وفا و غیر آن را که در دل دارید را الله متعال میداند. (بحر العلوم)
از مخالفت با الله متعال در آنچه واجب میکند، بر حذر باشید. (بحر العلوم)
به آنچه در دل دارید من جمله قصد و عزم نکاح داناست. (آلوسی)
پس از عزم به عقد دور باشید و اگر اقدام کردید آن را ترک کنید. (آلوسی)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
میگذرد از کسیکه از ترس وی تعالی از عزم یا گناه دوری میکند و در عذاب شما عجله نمیکند پس فکر نکنید که بر عزم مورد مواخذه قرار نخواهید گرفت. (آلوسی)
غفور است یعنی درگذرنده است، حلیم است برای اینکه در عذاب شما تعجیل نمیکند. (بحر العلوم)
به عذاب دادن شما عجله ندارد. (نسفی)
لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً ۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ ﴿236﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر شما گناهی و مهری و تبعاتی نیست در اینکه زن خود را قبل آمیزش و خلوت و قبل تعیین مهریه طلاق دهید. وقتی در چنین حالتی طلاق دادید، پس بر شما مردان واجب است که متعه دهید چیزی که زن از آن استفاده کند و این متعه به اندازه ی وسع مرد خواهد بود، دارا به اندازه ی وسعش و ندار نیز به اندازه ی وسعش متعه دهد. این متعه دادن حقی است بر کسانیکه به خود نیکی میکنند با عمل به واجبات خود را از عذاب نجات میدهند وبر کسانیکه قصد نیکی به دیگران را دارند. مقدار متعه بسته به عر ف هر جامعه از لباس و آنچه زن برای بیرون رفتن از خانه میپوشد متفاوت خواهد بود ولی نباید به نصف مهر مثل برسد و نباید از پنج درهم کم باشد. در ایجاب متعه دلیل واضحی بر این مساله میباشد که یک چیز بی ارزش نمیتواند بعنوان مهریه تعیین شود و این متعه کمترین آن سه جامه برای زن میباشد.(تاویلات اهل سنت)

مستندات
در مورد مردانی نازل شده است که زن خود را طلاق دهند و مهری بیان نشده و آمیزش نیز صورت نگرفته است. (نسفی)
در مورد مردی از انصار نازل شد که زنی را از طایفه بنی حنیفه عقد کرده بود و قبل تعیین مهر و قبل آمیزش وی را طلاق داده بود و پیش رسول الله ص آمد و آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: به آن زن متعه بده ولو همین عرق چینت هم باشد. (خازن)
در این آیه دلیل است بر اینکه نکاح بدون تعیین مهر نیز جایز است. (تاویلات اهل سنت)
البته اگر نکاح بدون تعیین صورت گیرد، مهر مثل واجب میشود.
لَّا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ
یعنی این عمل شما، تبعاتی از قبیل وجوب مهر ندارد. (نسفی)
یعنی در طلاق قبل اینکه آمیزشی صورت بگیرد. (نسفی)
از آنجا که رسول الله ص زیاد از طلاق نهی میکردند و گمان میرفت که در طلاق گناهی باشد پس آیه برای بیان عدم گناه در چنین مواردی نازل شده است. (ابوسعود)
گفته شده است که بر شما گناهی نیست در اینکه در چنین زنانی هرگاه خواستید طلاق دهید چه در وقت حیض باشد یا غیر آن. (خازن)
أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً
تا وقتی که خود مهری را مشخص کنید. (نسفی)
فرض الفریضه یعنی مشخص کردن مهریه. (نسفی)
وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ
حکمت واجب شدن متعه برای جبران وحشتی است که طلاق در دل زن میاندازد. (ابوسعود)
به آنان چیزی بدهید که از آن استفاده ببرند. (مظهری)
و به آن زنان متعه دهید بر شخص قادر به مقدار قدرتش و بر تنگ دست به مقدار وسعش، متعه ای که شرع و مروت میطلبد. (نسفی)
متعه دادن به مطلقه، برای زنانی واجب است که به این صورت طلاق داده میشوند یعنی قبل تسمیه ی مهر و قبل خلوت صحت و در طلاقهایی غیر از این مستحب است.(نسفی)
متعه یعنی مقداری از لباس که زن برای بیرون رفتن از خانه میپوشد و بسته به عرف هر منطقه تفاوت دارد و به اندازه ی طبقه ی وسع مالی آنها میباشد. (رد المحتار)
ارزش این متعه از نصف مهر مثل بیشتر نباشد و از پنج درهم نیز کمتر نباشد. (مظهری)
متاعی که از نظر شرعی مستحسن است. (مظهری)
بدون ظلم و بدون حیف و میل باشد. (خازن)
حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ
متعه ای که بر گردن مسلمانان واجب است. (نسفی)
بر کسانی که بر مطلقه ها احسان و نیکی میکنند این متعه دادن واجب است. (نسفی)
احسان در اینجا به معنی بخشش نبوده بلکه بر طلاق دهنده واجب است. (نسفی)
حقی است بر گردن کسانیکه به خود نیکی میکنند با تسریع در امتثال امر. (ابوسعود)
محسنین گفت تا تشویق باشد برای عمل به اعطای متعه. (ابوسعود)
وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ ۚ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۚ وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿237﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر زنان را قبل آمیزش طلاق دادید در حالیکه در وقت عقد مهریه تعیین کرده باشید پس نصف مهر مسمی برای زن بر شما واجب میشود مگر اینکه زن مطلقه حق خودش را ببخشد و آن نصف واجب را نگیرد در اینصورت واجب از گردن مرد ساقط است و یا اینکه مرد همراه نصف واجب ، نصف دیگر را نیز به زن مطلقه ببخشد و این بخشیدن از طرف هر یک از شما هم باشد، نشان دهنده ی تقوی وی است و تفضل و نیکی به یکدیگر را فراموش نکنید و نیکی در اینجا بخشیدن آنچه برا وی است میباشد، و الله تعالی به آنچه از نیکی و غیر آن انجام میدهید بینا ست و بر طبق عمل شما جزا خواهد پس چه بهتر که ببخشید.

مستندات
وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ
اگر طلاق دادید قبل آمیزش درحالیکه در وقت نکاح، مهر تعیین کرده اید، پس آنچه بر شما برای آن زنان واجب میشود نصف آن چیزی است که در وقت عقد تعیین کرده اید. (ابوسعود)
آنچه واجب است نصف مسمی است نه اینکه در کنار آن متعه نیز باشد. (مظهری)
خلوت صحیحه حکم آمیزش را دارد و خلوت صحیحه یعنی اینکه زن و مرد در مکانی خلوت کنند طوری که مانع از آمیزش نباشد چه مانع طبیعی از قبیل حیض و چه مانه شرعی از قبیل روزه ی رمضان و چه مانع جسمی از قبیل بیماری و مانند آن. (خازن)
إِلَّا أَن يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ
در هر صورت نصف مهر مسمی واجب است مگر اینکه زنانی مطلقه آن را ببخشند و یا کسی که عقد دست وی است یعنی شوهر ، نصف مهر دیگر را نیز ببخشد. (ابوسعود)
یعنی مطلقه نصف مسمی را ببخشد و به شوهر برگرداند. (مظهری)
و یا شوهر نصف دیگر را همراه نصف واجب ببخشد و کل مهر را به مطلقه بدهد. (مظهری)
منظور از کسیکه عقد دست وی است زوج میباشد و این قول سعيد بن المسيب وسعيد بن جبير والشعبي وشريح ومجاهد وقتادة نیز میباشد. و مروی از علی و ابن عباس است.(مظهری)
تفسیر به زوج برای این است که کسی غیر از زوج حق طلاق ندارد. (نسفی)
ۚ وَأَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ
از جبیر بن مطعم زنی را عقد کرد و قبل دخول وی را طلاق داد و کل مهر را به زن بخشید و گفت من اولی تر به بخشش هستم. (ابوسعود)
خطاب به زنان و مردان است نه اینکه خاص مردان باشد. (مظهری)
کسیکه میبخشد از کسیکه به وی بخشیده میشود افضل است. (مظهری)
هر یک از زوجین از حق خود بگذرد فضل را نصیب خود کرده است. (بحر العلوم)
گفته میشود که الله تعالی تشویق به انسانیت کرده است. (بحر العلوم)
وَلَا تَنسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ
نیکی کردن به یکدیگر را فراموش نکنید. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
الله آنچه از نیکی به دیگران انجام میدهید و احسان میکنید را ضایع نخواهد کرد. (ابوسعود)
آنچه از بخشش به یکدیگر انجام میدهید، بر الله متعال مخفی نمیماند. (خازن)
بر طبق تفضلتان جزا خواهد داد. (نسفی)
بر طبق عملتان پاداش خواهد داد. (بحر العلوم)
حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَىٰ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ﴿238﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

بر انجام نماز در اوقاتش با تمام ارکانش مداومت بورزید و خصوصا بر نماز میانه مدامتتان بیشتر باشد و برای الله و برای اطاعت از الله در نماز ساکت باشید و تا متیوانید قیام آن بیشتر کنید در نتیجه ذکر الله تعالی در قیام زیاد خواهد شد. آنچه باید دانست و بر آن اعتقاد داشت اینکه تمامی نمازهای پنجگانه فرض هستند و در این حکم مشترک هستند. وقتی فرض بودن نمازهای پنجگانه مشخص شد وجه تخصیص نماز وسطی برای امری باید باشدکه در درون این نماز هست مثلا قیام آن طولانی شود و طولانی شدن قیام به طولانی شدن قرائت در آن خواهد بود و این گزینه در نمازهای صبح و ظهر وجود دارند.

مستندات
بر نمازهای پنجگانه ی فرض در اوقات آن مداومت بورزید با بجای آوردن وضو و رکوع و سجود آن و خصوصا بر نماز میانه. (بحر العلوم)
به سوی صاحب خود توجه کنید و به طرف بروید با محافظت بر آنچه که ستون دینتان است و معراج و وسیله ی ترقی شماست. (آلوسی)
نماز میانه را بعضی نماز صبح گفته اند وبعضی دیگر نماز ظهر و بعض دگر نماز نماز عصر. (بحر العلوم)
در مورد نماز عصر بودن از حضرت رسول الله ص و از امهات المومنین عایشه و حفصه روایت شده است. (بحر العلوم)
در اینکه مساله ی نماز را بین احکام زوجین بیان میکند اعلام این مطلب است که نماز از اموری است که باید به آن توجه داشت و نباید غافل شد. (ابوسعود)
بعضی گفته اند که نماز وسطی نماز مغرب است چراکه رکعات آن میانه ی نمازهای فرض است و دیگر اینکه وتر نمازهای روز است و دیگر اینکه در حالت سفر و حضر از رکعاتش کم نمیشود.(ابوسعود)
گفته شده است که نماز عشا است چراکه بین دو نماز جهریه ی شب واقع است. (ابوسعود)
و نیز نماز وتر و نماز ضحی و نماز عید و نماز به جماعت و نماز خوف نیز ذکر شده است. (آلوسی)
اکثر علما نماز عصر بودن را صحیح دانسته اند. (آلوسی)
تاکید به نماز عصر از بین فرایض برای این است که عصر وقت مشغولیت است پس بیم فوت نماز عصر میرود. (بحر العلوم)
فضل نماز عصر برای این است که فرشتگان مامور روز و شب در آن جمع هستند. (ابوسعود)
از نظر عقلی نیز نماز عصر باید باشد چراکه عصر بین دو نماز روزانه یعنی صبح و ظهر و دو نماز شبانه یعنی مغرب و عشا قرار دارد. (بحر العلوم)
با تحقیق در دلایل هر کدام آنچه درست به نظر میرسد نماز ظهر بودن است و این قول را به امام اعظم نسبت داده اند. (آلوسی)
در حدیث آمده است رسول الله ص: حافظوا علی الصلوات و الصلوة الوسطی و صلاةالعصر یعنی بر صلوة وسطی، صلاة عصر را عطف کرده است. (شرح مشکل الاثار)
نماز وسطی و میانه ای در کار نخواهد بود مگر اینکه تعداد نمازهای فرض پنج باشد. (المبسوط للسرخسی)
چراکه صلوات جمع صلاة است و کمترین حالت جمع سه است و صلاة وسط نیز مضاف بر آن است پس کمترین حالت ممکن پنج وقت بودن است تا میانه ای یافت شود. (بدایع الصنایع)
از آنجا که برای هر یک از نمازهای پنجگانه اسم صلاة وسطی اطلاق شده است درحالیکه تاکید بیشتری بر آن شده است، این میتواند تشویق به محافظت و کامل انجام دادن تمامی نمازها باشد و به همین سبب است که الله متعال شب قدر را در شبهای رمضان مبهم گذاشت و به همین سبب است که اسم اعظم خود را بین اسمای حسنی مبهم گذاشت تا بر همه ی آن مداومت ورزیده شود. (خازن)
وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ
در نماز شوید در حالیکه مطیع هستید. (بحر العلوم)
در نماز به ذکر الله در قیام مشغول باشید. (ابوسعود)
گفته شده است که قنوت ادای کامل ارکان نماز است. (ابوسعود)
به خشوع در نماز شوید. (ابوسعود)
نماز را در حالت ایستاده بخوانید، گویا که با این گفتار تشویق به طولانی کردن قیام دارد. (بحر العلوم)
از رسول الله ص در مورد نماز افضل پرسیده شد و ایشان جواب دادند آن نمازی که قنوت آن طولانی باشد یعنی قیام آن طولانی باشد. (بحر العلوم)
قانتین را گفته اند که یعنی در نماز ساکت باشید و از زید بن ارقم روایت است که ما در نماز صحبت میکردیم تا اینکه این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
قانت یعنی کسیکه به امر الله تعالی مشغول است. (بحر العلوم)
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا ۖ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ ﴿239﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

اگر در حالت ترس قرار گرفتید و در حالت جنگ بودید، پس نماز را اگر میتوانید ایستاده بجای آورید و الا بر حالت سواره به هر جهتی که قادر هستید رو کنید و نماز را بجای آورید و اگر از وضعیت خوف به امان رسیدید پس نماز را آنچنانکه به شما آموزش داده است بخوانید با تمام ارکان و سنتهای آن و آن را آنچنان انجام دهید که شکر آنچه را که تعلیم داده است از چیزهایی که نمیدانستید را بجای اورده باشید.

مستندات
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا
اگر از دشمن ترسیدید نماز را ایستاده بخوانید اگر نتوانستید، در حالت سوار بر مرکب بخوانید، به هر سوی که باشد، به ایماء بخوانید. (بحر العلوم)
از دشمن یا غیر آن ترسیدید. (ابوسعود)
بر حسب آنچه حال و وضعیت اقتضا میکند و امکان توقف از جنگ باشد. (ابوسعود)
این مساله موافق آن چیزی است که از رسول الله ص روایت شده است که وقتی از نماز خوف از ایشان سوال شد، نماز خوف را ذکر کردند و در آخر آن فرمودند: وقتی ترس بیشتر از این شد بر روی پاهایتان و یا بر مرکبهای خود بخوانید چه به سوی قبله باشد چه غیر آن. (بحر العلوم)
نزد امام اعظم در حالت راه رفتن و شمشیر زدن نماز نمیشود و در آیه و حدیث نماز خوف، دلیلی بر جواز در حالت راه رفتن و شمشیر زنی نیست.(مظهری)
رجالا و راجل به ایستاده بر دو پا است و نه به معنی راه رفتن. (مظهری)
در مورد اینکه در وقت خوف نماز را ایستاده یا سواره خواندن به هر جهتی که قادر باشد رو کند، به اجماع جواز دارد منتها امام اعظم در این حالتها نماز را فرادی خوانده شود نه به جماعت، و نزد امام محمد به جماعت نیز میشود و در هدایه گوید که از آنجا که اتحاد مکان یافت نمیشود همان فرادی خواندن صحیح است. (مظهری)
تعداد رکعات نماز خوف کم کرده نمیشود. (مظهری)
فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ
وقتی خوف برداشته شد. (ابوسعود)
وقتی از دشمن در امان شدید، و از ترس دشمن رها شدید، نماز را آنچنان که به شما آموزش داده شده است بخوانید، چهار رکعت یا دو رکعت، به شما نماز را آموزش داد آن را شما قبلا نمیدانستید. (بحر العلوم)
نماز حالت امنیت، را بخوانید. (ابوسعود)
نماز را ذکر نامید چراکه رکن بزرگ نماز ذکر است. (ابوسعود)
نماز را کامل با تمام شرایط و ارکانش بجای آورید. (مظهری)
منظور از ما لم تکونوا تعلمون، یادآوری این مساله است که نماز را آنچنان که الله به شما تعلیم داد بخوانید. (ابوسعود)
هدف از بیان این مطلب یادآوری نعمت است. (ابوسعود)
و یا شکری را بجای آورید که در موزات با آنچه به شما از شرایع تعلیم داده است باشد. (ابوسعود)
در خوف کلمه ی شرطیه ان آورد و در امن کلمه ی شرطیه ی اذا برای نشان دادن این مطلب است که حالت خوف کم و نادر بوده و حالت امن زیاد است. (ابوسعود)
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ۚ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿240﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

کسانیکه از شما مردان فوت میکنند و همسرانی دارند پس بر آنها واجب است که وصیت کنند تا نفقه و سکنای همسرانشان را تا یک سال از ترکه بدهند و تا یک سال از خانه خارج نشوند. اگر زنان ا اختیار خود در این مدت خارج شدند و اعمالشان بر طبق شرع باشد بر اولیای میت و بر حاکمان، گناهی نیست از اینکه آنها را نهی نکنند. و الله متعالی غالب بر امر است و قوی بر انتقام پس امتثال امر باید نمود تا دچار انتقام الهی نشویم و الله متعال صاحب حکمت و تدبیر است و بر اساس مصلحتی که برای بندگانش هست، حکم صادر میکند.

مستندات
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِّأَزْوَاجِهِم مَّتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ
این آیه در مورد مردی از اهل طائف نازل شده است که همراه والدین و همسرش و فرزندانش به مدینه هجرت کرده بودند و این مرد فوت کرد و این قضیه را به رسول الله ص عرض کردند و حکم خواستند و این آیه نازل شد و رسول الله ص به والدین متوفی و فرزندانش را از ارث داد و به زن وی چیزی از ارث ندادند و به وارثان امر کردند تا یک سال مخارج همسر متوفی را از ترکه بدهند.(خازن)
در ابتدای اسلام حکم زنی که شوهرش فوت میشد اینچنین بود که زن یک سال عده بنشیند و وارثان متوفی حق نداشتند زن معتده را تا یک سال از خانه اخراج کنند و نفقه و سکنای وی از ترکه بود و ارث بری نداشت و این زن مخیر بود تا در خانه ی شوهرش بماند و نفقه و سکنی را از ترکه داشته باشد و یا اینکه از خانه برود و نفقه و سکنی را نداشته باشد و بر مرد واجب بود که این را وصیت کند. (خازن)
یعنی حکم کسانیکه از شما فوت میشوند و زوجاتی را ترک میکنند، وصیت کردن است برای آنان... (ابوسعود)
و یا کسانیکه میمیرند اهل وصیت برای زنان خود هستند... (ابوسعود)
این آیه بر دو امر دلالت دارد یکی اینکه نفقه و سکنای زن تا یک سال است و دیگری اینکه عده ی زن شوهر مرده، یک سال است و هر دوی اینها را الله متعال منسوخ گردانید. (خازن)
وصیت به سکنی و نفقه را با آیه ی میراث منسوخ گردانید و برای زن ارث یک چهارم یا یک هشتم تعیین کرد و عده را با آیه ی چهار ماه و ده روز منسوخ گردانید. (خازن)
رسول الله ص: برای وارث، وصیت نیست. (مظهری)
از ابن عباس: این وصیت را با ارث بری ربع و ثمن ساقط شده است. (مظهری)
آیه ی چهار ماه و ده روز ناسخ این یک سال نیست بلکه حکمی جدید است. (مظهری)
زیادت و اضافی از چهار ماه و ده روز منسوخ شده است. (کشاف)
یعنی از شما مردان فوت کرد و زوجاتی را پشت سر خود گذاشتند پس برای زوجات خود متاعی را وصیت کنند یعنی این وصیت مکتوب و فرض است بر آنها. (خازن)
گفته شده: الله متعال این متاع را برای آن قرار داده است. (خازن)
متاع خرجی یک سال زن از غذا و لباس و آنچه به آن نیاز دارد. (خازن)
این زنان از خانه بیرون کرده نشوند. (خازن)
فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعْرُوفٍ
اگر این زنان با اختیار خود از خانه خارج شدند بر شما ایمه ی امت، گناهی نیست در آنچه این زنان انجام میدهند از قبیل تزین و ترک ماتم و اعلام آمادگی برای خواستگاری شدن که منکر شرعی نباشد. (ابوسعود)
اگر آن زنان از خانه خارج شدند بر اولیای میت گناهی نیست در اینکه آنها از زینت و امثال آن را برای نکاح انجام دهند. (خازن)
دفع حرج و گناه از اولیای میت دو جنبه دارد یکی اینکه بر آنان در قطع نفقه و سکنی بر آنان گناهی نیست و دیگری اینکه در ترک منع زن از خارج شدن بر آنان گناهی نیست چراکه ماندن در خانه ی زوج بر زن واجب نبوده بلکه مخیر بودن بین ماندن و نفقه و سکنی داشتن و خارج شدن و از نفقه و سکنای گذشتن. (خازن)
وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
الله غالب و قوی است در انتقام گرفتن از کسانیکه از امر و نهی وی تعالی مخالفت کرده و تعدی میکنند و دارای حکمت است در آنچه به آن حکم میکند و از احکام بیان میکند. (خازن)
مصلحت بندگانش را رعایت میکند. (ابوسعود)
بر حسب مروت و مصالح حکم میکند. (مظهری)
وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ ﴿241﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

برای مطلقات متاع بر طبق شرع و عرف واجب است بر کسانیکه از شرک پروا دارند. اگر متاع را نفقه ی عده بگیریم برای تمامی مطلقات نفقه و سکنی در وقت عده واجب است و اگر متاع را متعه بگیریم برای مطلقه قبل آمیزش و خلوت، واجب است و برای مطلقه های دیگر مستحب است.

مستندات
وقتی این آیه نازل گشت: ومتّعوهنّ على الموسع قدره وعلى المقتر قدره متاعا بالمعروف حقّا على المحسنين، مردی گفت: اگر خواستم احسان کنم انجام میدهم و اگر نخواستم احسان نمیکنم و متعه نمیدهم، این آیه نازل شد. (مظهری)
یعنی واجب است برای مطلقه ها متاعی به معروف یعنی بر غنی به اندازه ی وسعش وبر ندار باندازه ی وسعش. این حقی است برای کسانیکه از شرک پرهیز میکنند. (مظهری)
منظور از متاع، نفقه و خرجی ایام عده است. (مظهری)
علت وجوب نفقه دادن در عده این است که زن بخاطر حق زوج، به نوعی محبوس است. (مظهری)
اگر متاع را به معنی متعه گرفته شود پس فقط برای مطلقه قبل خلوت و آمیزش واجب خواهد شد. (بحر العلوم)
و نفقه دادن در عده چه معتده ی رجعی باشد و چه باین، واجب است چراکه لفظ عام است در حق تمامی مطلقه ها. (مظهری)
رسول الله ص: برای مطلقه ی سه طلاقه سکنی و نفقه است. (مظهری)
فاطمه دختر قیس گفت: در زمان رسول الله ص شوهرم مرا سه طلاقه کرد و رسول الله ص فرمودند که سکنی و نفقه نیست و حضرت عمر که این را شنید گفت: ما آیه ی قرآن را و سننت نبی خود را بخاطر قول زنیکه معلوم نیست نمیدانی درست حفظ کرده یا خیر یا که فراموش کرده، ترک نمیکنیم و برای مطلقه سکنی قرار دادند.(مظهری)
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿242﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

همچنانکه مسایل را بیان میکنیم آیات قرآن و نشانه های خود را بیان میکنیم تا باشد که آنچه را به شما امر و نهی میکنیم را متوجه شوید و بر طبق آن عمل کنید.

مستندات
منظور از آیات، امر و نهی وی تعالی است. (بحر العلوم)
باشد که آنچه به شما امر شده است را متوجه شوید و بفهمید. (بحر العلوم)
گفته شده : آیات دلالتهای وی تعالی و نشانه های وی است. (بحر العلوم)
گفته شده منظور آیات قرآن است. (بحر العلوم)
مثل آن بیان واضح. (ابوسعود)
باشد که بفهمید انچه را که در آن آیات هست، و به موجب آن عمل کنید. (ابوسعود)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ ﴿243﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آیا خبر نداری از حال کسانیکه از ترس مرگ فرار کردند و الله متعال امر به مردن آنها نمود و آنان مردند و بعد الله متعال انان را زنده کرد و الله متعال بر انان و بر ما مردم منت میگذارد و اموری را نشان میدهد تا عبرت بگیریم و شکر گذار نعمتهای وی تعالی باشیم ولی اکثر مردم دارای نعمت شکر گزار نیستند و اگر شکر گزار باشند از حق شکر نعمت را کامل نمیکنند.

مستندات
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِن دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ
هدف این آیه این است که جوابی باشد، برای کسانیکه به مومنان گفته بودند: (لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا) و آنچه باعث شد اینها این سخن را بگویند جهل به اجل آنها بود مثل جهل بنی اسراییل به این مطلب که خروج آنان، آنها را از مرگ نجات نمیدهد. (تاویلات اهل سنت)
شروع با استفهام برای بیان عجیب بودن امر آنها و تشویق به شنیدن قصه ی آنان است. (حدائق الروح والريحان)
با آیا ندیدی شروع میکند تا شان و قصه ی این افراد را در ذهن تقریر و تثبیت کند. (ابوسعود)
یا اینکه شهرت داستان آنها به حدی رسیده است که کسانیکه شنیده اند میتوانند آن را بمنزله ی رویت آن واقعه بگیرند زیرا قصه ی آنان به ضرب المثل تبدیل شده است. (ابوسعود)
گفته شده است که اینان ده هزار نفر بوده اند و سی هزار و هفتاد هزار نیز گفته اند. (ابوسعود)
حَذَرَ الْمَوْتِ
روایت شده است که قومی از منطقه ای به نام داوردان روستایی سمت واسط در آنها طاعونی در گرفت و اینان از ترس آن فرار کردند و الله متعال آنان را میراند و بعد زنده کرد تا عبرت بگیرند که از راه فراری از تقدیر الهی نیست. (ابوسعود)
اکثر مفسرین بر این قول هستند یعنی وقوع طاعون در داوردان. (خازن)
گویند با دعای حزقیل زنده شدند. (فواتح الالهیه)
گفته شده اینان قومی از بنی اسرائیل بودند که پادشاه اینان، انها را به جهاد فراخوانده بود و انها از ترس مرگ فرار کرده بودند و خداوند آنها را هشت روز میراند و بعد زنده کرد. (ابوسعود)
وقتی زنده شدند بر آنان اثر مرگ تا وقت مردن بود و هر لباسی میپوشیدند، برای آنان همانند کفن میشد. (حدایق الروح و الریحان)
از وهب: به مردمانی از بنی اسرائیل، بلاء و سختی رسید و از آن به تنگ آمده گفتند: ای کاش میمردیم و از این سختی راحت میشدیم! بعد الله متعال به حزقیل نبی وحی فرستاد که از شدت به تنگ آمده و فکر میکنند که مرگ باعث راحتی آنان خواهد شد، این در حالی است که در مرگ چه راحتی باشد؟ و برای همین مردند و زنده شدند. (الدر المنثور)
قتاده: الله متعال فرار آنها از مرگ را بد دانست و برای همین به مرگ آنان را مجازات کرد و بعد زنده کرد تا بقیه ی اجل خود را بگذرانند. (خازن)
فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ
یعنی اینکه آنها را بمانند مردن یک شخص میراند. (ابوسعود)
یا به معنی اراده ی الله بدان تعلق گرفت است. (ابوسعود)
در این آیه تشجیع و تحریک مسلمانان بر جهاد است چراکه وقتی راه فراری از مرگ نیست چه بهتر که با جهاد فی سبیل الله ص حاصل شود. (ابوسعود)
و همچنین تشویق آنان به توکل کردن و تسلیم تقدیر شدن است. (خازن)
در این قصه تشجیع مردم برای اقدام به طاعت و عبادت است و از دل آنان ترس از مرگ را برمیدارد پس این قصه فضل و نیکی از طرف الله برای مردم است چراکه ذر این قصه سبب دوری بنده از گناه است و باعث نزدیک شدن به عبادت. (روح و ریحان)
گفته شده است: فرشته ای آنان را فرا خواند و آنان مردند و نسبت میراندن به خود الله متعال برای ترساندن است. (خازن)
تجربه ای از قومی است که از مرگ فرار کردند و فرار آنان از مرگ برای آنان نفعی نرساند و آنان برای زنده شدن کاری انجام نداده اند و هردوی آن از الله متعال بوده است. (فی ظلال القرآن)
در این مردن و زنده شدن دلیل قاطعی است بر اینکه معاد قیامت، معاد جسمانی است. (حدایق الروح و الریحان)
إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ
فضل الله بر تمام انسانها بزرگ است، برای آنها که زنده کرد تا عبرت بگیرند و به سعادت ابدی نایل شوند، وبرای کسانیکه قصه ی آنها شینده اند چراکه بدینوسیله آنها را به عبرت گرفتن هدایت کرد و روشنگری کرد. (ابوسعود)
الله متعال به آن قوم تفضل کرد چراکه مرگ اول انان بر معصیت بود و به انان منت گذاشت و زنده کرد تا توبه کنند. (ابوسعود)
وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ
لکن اکثر مردم از فضلش آنچنان که باید سپاسگزاری نمیکنند. (ابوسعود)
شکر را در اینجا میتوان به معنی عبرت گرفتن و روشن شدن گرفت. (ابوسعود)
در اسم ظاهر آوردن ناس بجای ضمیر، نشان دادن شنیع بودن این امر است. (ابوسعود)
لیکن مردم در ادای حق تفضل و انعام مداومت نمیروزند. (فواتح الالهیه)
اکثر کسانیکه به انها نعمت داده میشود، شکرگذاری نمیکنند کافران که کلا شکر نمیگویند و مومنان نیز حق شکر را ادا نمیکنند. (خازن)
این آیه بر علیه معتزله میباشد که قائل به این هستند که اصلح را انجام دادن بر گردن الله واجب است و اگر چنین باشد افضلیت از کجا میآید؟ چراکه به کسی که نه از روی واجب بودن نیکی انجام دهد ذو فضل و ذو من گفته میشود و به کسی که واجب خود را انجام میدهد ذو فضل و منه گفته نمیشود مانند انکسی که بدهی خود را ادا کند مستوجب شکر و سپاسگزاری نیز نمیشود.(تاویلات اهل سنت)
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿244﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

با توجه به اینکه دانستید فرار از مرگ سودی ندارد و وقتش که برسد، تاخیر نخواهد کرد پس از اوامر الهی اطاعت کنید و جهاد در راهش انجام دهید و بدانید که الله شنوای آنچیزی است که میگویید چه برای تخلف باشد چه برای اطاعت و داناست به آنچه انجام میدهید.

مستندات
ابن عباس: وقتی آن قوم را زنده کرد به آنان دستور داد تا در راه الله جهاد کنند. (بحر العلوم)
آمده است: اینان هما کسانی هستند که گفتند: ابْعَثْ ملكا نُقَاتِل فِي سَبِيل الله) (بَقَرَة آيَة 246) (الدر المنثور)
گفته شده: این امر به امت محمد ص برای جهاد است. (بحر العلوم)
بعد اعلام اینکه فرار از مرگ فایده ای ندارد آنان را تشویق به جهاد نمود. (نسفی)
این آیه عطف به حافظوا است و ما بین آنها جملات اعتراضیه هستند. (الدر المصون)
معطوف آن محذوف است وعبارت چنین میشود: اطاعت کنید و جنگ کنید و از مرگ نترسید آنچنانکه آن قوم ترسیدند. (الدر المصون)
معطوف آن مقدر است انگار که اینگونه بیان کرده است: از فضل وی تعالی با عبرت گرفتن شکرگزاری کنید و در راهش جهاد کنید و بدانید که فرار نفعی ندارد. (ابوسعود)
سخن تخلف کنندگان و اقدام کنندگان به جهاد هر دو را میشنود و به آنچه در دل دارند را داناست. (نسفی)
الله شنوای سخن آنان است و داناست به مکانی که در آن وباء رخ داد. (بحر العلوم)
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً ۚ وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴿245﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

چه کسی حاضر است بخاطر الله قرضی از روی اخلاص و خوشی خاطر و از مال حلال، قرض بدهد و ببخشد، تا الله متعال برایش پاداش دنیوی و اخروی بی پایان دهد و الله است که زندگی را تنگ یا فرخ میگرداند پس وقتی نعمت و فراخی روزی عطا کرد، از بخشش به دیگران بخل نورزید و انفاق کنید که به سوی الله باز خواهید گشت و بر طبق عمل خیر و شرتان پاداش خواهد داد. منظور از به الله قرض دادن همان بخاطر رضای الله قرض دادن به بندگانش است.

مستندات
قرض نام هرآنچیزی است که انسان برای پاداش از الله به کسی دیگر میبخشد پس عمل مومنان را قرض نامید چراکه آنان به امید آنچه به آنان وعده داده شده است، عمل میکنند. (خازن)
منظور از قرض حسن: با اخلاص (خالص برای رضای الله) و از روی خوشی دل و یا قرض از مال حلال و پاک. (ابوسعود)
الله متعال از روی لطف و کرم خود با بندگانش همانند کسی رفتار میکند که انگار حقی بر آنها ندارد طوری که از آنان درخواست میکند که به یکدیگر قرض بدهند و بعد وعده ی پاداش به آنها میدهد. (تاویلات اهل سنت)
وقتی یهود این درخواست الله متعال را شنیدند یکبار گفتند که خدای محمد فقیر است و دیگر بار گفتند که بخیل است چراکه مردم را در تنگدستی قرار میدهد پس ادامه ی آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی این آیه را خاص انفاق و صدقه ندانسته بلکه گویند که در تمامی خیرات و اعمال نیک چنین است که الله متعال پاداش ان را در دنیا و اخرت به چندی برابر میدهد، در آخرت که آنچه وعده داده است و در دنیا ذکر نیک بین مردم و احترامی که بین آنان کسب میکند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی الله متعال به جهاد تشویق کرد و در آن بذل جان و مال است، این عمل را قرض نامید همچنانکه خرید و فروش نیز نامیده است. (راغب)
اعرابی بادیه نشینی این آیه را شنید و گفت: به ما از روی فضل و بخشش عطا کرد و از ما به قرض خواست و اجر ما را چندین برابر کرد واقعا که الله کریم (گشاده دست و شریف است)
عوض صدقه از ده برابر تا هفتصد برابر عطا میکند. (المنیر زحیلی)
آنچنان زیاد که مقدار آن را فقط الله میداند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ
گویند در مورد شخصی به نام ابودحداح نازل شده است که گویند به رسول الله ص گفت: اگر باغ خودم را صدقه دهم آیا برای من باغی در بهشت مثل آن خواهد بود؟ رسول الله ص فرمودند: بلی همینطور است. ابودحداح گفت: ام دحداح هم با من در آن باشد؟ رسول الله ص فرمودند: بلی همینطور است. او دحداح گفت: کودک من هم همراه من باشد؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. بعد ابودحداح برگشت و به باغ رفت و دید که همسرش و کودکش مشغول چیدن میوه از باغ خود هستند و ابودحداح از عمل گفتگوی خود را با رسول الله ص خبر داد و گفت که من این باغ را صدقه دادم به شرطی که مثل آن در بهشت برای من باشد، و به مانند ان برای ام دحداح و کودکش شرط کردم. پس همسرش گفت: ماشالله به معامله ای که انجام داده ای و ماشالله به آن سودی که برده ای و از باغ خارج شدند و حی میوه ای را که چیده بودند گذاشتند باغ را به رسول الله ص تسلیم کردند پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
الله است که روزی را تنگ میکند و فراخ میکند. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده است: آنچه بخشیده را میگیرد و آنچه بخشیده را نمیستاند. (تاویلات اهل سنت)
روزی را تنگ میکند و یا فراخ از برای ابتلاء و آزمودن. (المنیر زحیلی)
گاهی میگیرد و گاهی عطا میکند. (راغب)
از قومی میگیرد و به قومی عطا میکند. (راغب)
گفته شده: قرض را میگیرد و بیشتر از آن برای صدقه دهنده جایگزین میکند. (راغب)
در نتیجه به آنچه الله بر شما توسعه داده است بخل نورزید که باعث عوض شدن حالتان شود. (ابوسعود)
وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
بر طبق اعمالتان پاداش و جزا میدهد. (المنیر زحیلی)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَىٰ إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۖ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا ۖ قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا ۖ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ ﴿246﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

آیا ندیدی که جماعتی از اشراف بنی اسرائیل را بعد مرگ موسی، وقتی به پیامبر زمان خودشان گفتند: برای ما پادشاهی تعیین کن تا همراه وی با کفار بجنگیم. نبی آنها گفت: آیا انتظار تخلفی که از شما سراغ دارم، درست است که اگر بر شما جهاد فرض شود از آن روی گردان خواهید شد و جنگ نخواهید کرد؟ گفتند: ما دلیلی برای نجنگیدن نداریم چراکه آنان ما را و عده ای از ما را از دیارمان بیرون کرده و فرزندانمان را اسیر کردند پس راهی جز جهاد نداریم. وقتی جهاد بر آنان فرض شد، همه ی آن درخواست کنندگان جز عده ای که گفته میشود به تعداد مسلمانان جنگ بدر بوده، از قتال و جنگ روی گرداندند و الله به همه ی آنها اعمالشان داناست و بر طبق آن مجازات خواهد کرد.

مستندات
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ مِن بَعْدِ مُوسَىٰ إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُّقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
ملأ یعنی رؤسا و رهبران آنها. (بحر العلوم)
جماعتی که برای مشورت در یکجا جمع میشوند. (بیضاوی)
یا جماعتی که بادیه و صحرای آنها را پر میکرد. (بحر العلوم)
منظور اشراف هستند که قلبها را از جلالت و چشمها را از هیبت پر میکنند. (نسفی)
بعد موسی یعنی بعد مرگ موسی. (نسفی)
بعضی گفته اند: وقتی کسی به آنها نگاه میکرد، چشمانش از هیبت آنان پر میشد. (بحر العلوم)
سبب این درخواست بنی اسرائیل این بود که کفار بنی اسرائیل بر مومنین آنها چیره شده بودند و آنها را کشتند و اسیر گرفتند و آنان را از دیارشان بیرون کرده بودند وقتی مسلمانان در اضطرار قرار گرفتند پیش پیامبرشان که نامش اشموییل پسر هلقانا بود، آمدند و گفتند: برای ما رهبری تعیین کن تا امور آنها را روبراه کند و ترتیب دهد. (بحر العلوم)
نام نبی آنها را بعضی گفته اند یوشع است و یا شمعون و شمویل نیز گفته اند. (بیضاوی)
همراه ما امیری را بفرست تا امور جنگ را برای ما تدبیر کند. (نسفی)
هدف از ذکر این قصه بعد امر به قتال برای این است که ترغیب مکلفان بر جهاد است و اینکه مثل این افراد قصه نباشند. (نیسابوری)
گویند اشموییل عنوان نبی پیش بنی اسرائیل رفت و آنان گفتند که واقعا پیامبر هستی برای ما پادشاهی تعیین کن تا همراه وی جهاد کنیم و اینچنین شد. (مظهری)
قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِن كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا
اگر الله برای شما رهبری تعیین کرد و جهاد را بر شما فرض کرد شاید که شما جهاد نکرده و از جنگ بترسید؟
آیا آنچه من از شما توقع دارم رخ خواهد داد و آن اینکه شما اگر فرض شود جنگ نخواهید کرد. (نسفی)
یعنی نبی از الله خواست پادشاهی برای آنان تعیین کند و امر آمد و قتال فرض شد. (نیسابوری)
قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا
ما چگونه جهاد نکنیم در حالیکه آنان سرزمینمان را از ما گرفتند و فرزندانمان را به اسارت گرفتند. (بحر العلوم)
قوم جالوت بین مصر و فلسطین ساکن بودند و از بنی اسرائیل از فرزندان پادشاهان اینها چهار صد و چهل نفر را اسیر گرفته بودند پس وقتی امر به این حد رسید ما چاره ای جز جنگ نداریم.(نسفی)
جالوت به همراه عمالقه در ساحل دریای روم (مدیترانه) ساکن بودند. (بیضاوی)
یعنی کسانی را که از ما اسیر گرفتند از دیارمان بیرون بردند. (مظهری)
فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ
وقتی جنگ برای انان فرض شد، جنگ کردن را ترک کرده و بر سخن خود نماندند. (بحر العلوم)
کسانیکه بر سخن خود ماندند گویند که سیصد و سیزده نفر بوده اند.(بحر العلوم)
به تعداد اهل بدر. (بیضاوی)
وقتی درخواست خودشا قبول شد، اینان روی گرداندند. (نسفی)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ
الله جزای کسانیکه رویگردانی کردند، را میداند. (بحر العلوم)
تهدید آنها است بر اینکه ظلم کردند و جهاد را ترک گفتند. (نسفی)
وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا ۚ قَالُوا أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ ۚ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ ۖ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿247﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

نبی آنها به بنی اسرائیل گفت: الله متعال طالوت را بعنوان پادشاه تعیین کرد. گفتند: به چه مناسبتی طالوت لایق این مقام میشود، در حالیکه ما از وی اولی و لایقتر هستیم؟ و این شخص فقیر است و فراخ مال نیز نیست. نیشان گفت: الله متعال وی را برگزیده است و اینکه وی به پادشاهی و امر جنگ و دین علم برتر را دارد و دیگر اینکه الله متعال مالک الملک است و به هرکس که خواهد میبخشد و این الله است که به هرس غنا میدهد و داناست.

مستندات
وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا
گویند که پدر داود نبی، داود را از بهر چیزی برای برادرانش فرستاده بود و وقتی داود به طالوت رسید گفت: اگر من جالوت را بکشم چه میکنی؟ طالوت گفت: یک سوم ملکم را به تو خواهم داد و دخترم را نکاحت درخواهم اورد و داود توبره ای را گرفت و سه سنگ سفید برداشت یکی را ابراهیم و دیگری را اسحاق و اخری را یعقوب نام گذاری کرد و یکی از انها انتخاب کرد و نام ابراهیم درآمد و آن با وسیله ی پرتاب سنگ به سوی جالوت پرتاب کرد و به جالوت اصابت کرده و آن را و افرادی را که پشت سر وی بودند را تا سی هزار نفر کشت. (ابن ابی حاتم)
وقتی نبی آنها به آنان خبر داد که طالوت پادشاه آنان تعیین شده است، آنان گفتند: تو را دروغگو تر از امروز ندیده بودیم چراکه ما از سبط وقبیله ی پادشاهی هستیم ولی طالوت چنین نیست. (ابن ابی حاتم)
قَالُوا أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِّنَ الْمَالِ
أَنَّىٰ: از کجا؟
سوال آنها از این جهت بود که در بین بنی اسرائیل دو قبیله بودند که از یکی از اینها پیامبر مبعوث میشد و از قبیله ی دیگر پادشاه و طالوت از هیچ یک از این دو قبیله نبود. (ابن ابی حاتم)
نبوت در سبط لاوی پسر یعقوب بود و پادشاهی در ملک سبط یهودا پسر یعقوب بود. (خازن)
قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ
الله وی را از شما اختیار کرد و برگزید. (ابن ابی حاتم)
بسطه یعنی فصیلت. (ابن ابی حاتم)
فی العلم: در علم جنگ. (ابن ابی حاتم)
از داناترین بنی اسرائیل بود. (خازن)
علم به امور پادشاهی و دیانت داشته است. (ابوسعود)
از زیباترین آنها نیز بوده است. (خازن)
و یک سر و گردن از بنی اسرائیل بلندتر بود. (ابن ابی حاتم)
نبی آنها عصایی آورد و گفت که پادشاه شما کسی است که قدش همانند این عصا باشد و هرکس اندازه گرفت مثل آن نشد و طالوت سقاء بود و خری داشت و روزی خرش را گم کرد و در پی آن به آن مجلس وارد شد و دیدند که قدش اندازه است و نبی وی را پادشاه اعلام کرد. (ابن ابی حاتم)
گفته اند که چوپان بوده و یا دباغ. (ابوسعود)
وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَن يَشَاءُ
از آنجا که الله متعال مالک تمامی اشیاء است پس پادشاهی را به هرکه خواست عنایت میکند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ وَاسِعٌ
بر فقیر گشایش عنایت میکند و غنیش میگرداند. (ابوسعود)
عَلِيمٌ
میداند چه کسی لایق پادشاهی است و چه کسی لایقش نیست. (ابوسعود)
اسم الله را صراحتا میآورد تا ترس در بندگانش بیاندازد. (ابوسعود)
وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَىٰ وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿248﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

نبی آنها گفت: نشانه ی پادشاه تعیین شدن وی این است که برای شما تابوت را بیاورد در حالیکه فرشتگان آن را حمل میکنند و در آن تابوت، سکینه ای است و بقایایی از از حضرت موسی و حصرت هارون در آن تابوت میباشد و در این تابوت آوردن برای طالوت نشانه ای بزرگ برای شماست، اگر در ادعای با دیدن نشانه اطاعت خواهید کرد، راستگو باشید و یا در بیان این داستان از نشانه ای است بر پیامبری محمد ص است. نکته: تابوت صندوق است نه چیز دیگر و تاویل آن به چیزی شبیه تابوت و سعی در معنوی جلوه دادن آن با خود آیه و تفاسیر مربوط بدان مردود است. و این تابوت همراه محتویات آن باعث آرامش میشده است خصوصا در جنگ. سکینه باید یک چیز باشد نه معنا یعنی سکینه به معنی آرامش نمیتواند باشد بلکه باید چیزی باشد که آن باعث آرامش باشد خصوصا در جنگ باعث آرامش بشود چراکه درخواست نشانه برای تعیین پادشاهی برای جنگ است. در آیه ی کریمه سکینه را گفته در تابوت است و دیگر اینکه آن سکینه همراه بقیه ای از موسی و هارون در تابوت است. تابوت وسیله است و وسیله ای مخلوق که انسان نیز نیست و باعث آرامش میشده است. در تفاسیر در مورد جزییات آن گزارش شده است که فلان صورت دارد و فلان کار انجام میدهد وباعث پیروزی است پس گذشته از اینکه با روایت صحیح یا ناصحیح بودن آن، مساله ی واضح این است که محتویات آن هرچه باشد، آن را کسی از مفسرین شرک یا وسلیه ی نامشروع نمیدانسته اند و قبل ابن تیمیه و پیروان وی کسی از جهت شرک بودن بدان نگاه نکرده است پس این تیمیان هستند که در تفسیر بدعت گذاری کرده و یادشان آمده است که باید قصه های داخل آن را مردود اعلام شود و سکینه را به معنی آرامش گرفته شود در حالیکه ابن عباس گوید: هر سکینه ای که در قرآن باشد، به معنی آرامش است غیر از آنچه در این آیه یعنی در آیه ی سوره ی بقره آمده است.

مستندات
وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَن يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ
انصار گفتند تلفظ آن تابوه است و مهاجرین گفتند: تابوت است و حضرت عثمان گفتند که به تلفظ مهاجرین نوشته شود. (التفسير من سنن سعيد بن منصور)
گویا مردم برای پادشاهی وی نشانه ای خواسته بودند. (ابوسعود)
روایت شده است که گفتند: نشانه ی پادشاهی وی چیست؟(ابوسعود)
تابوت: صندوق. (ابوسعود)
منظور صندوق تورات است که وقتی بنی اسرائیل بعد حضرت موسی، عصیان ورزیدند، بر آنان غضب کرده و صندوق را از آنها گرفت. (ابوسعود)
و وقتی از طالوت نشانه ای خواستند آن صندوق را در حالیکه فرشتگان از آن محافظت میکردند، آورده به طالوت تحویل دادند. این قول ابن عباس میباشد. (ابوسعود)
صاحبان اخبار گویند: تابوتی بوده است که الله متعال بر حضرت آدم نازل کرده و در آن صورت انبیاء بوده است و نزد ایشان تا وقت وفات بوده و بعد نسل در نسل نگهداری میشده تا ببه یعقوب نبی و بعد وی به موسی رسیده بود و حضرت موسی تورات را در آن گذاشته و وقتی قصد جنگ میکرد آن را در جلوی لشکر قرار داده و بنی اسرائیل بدان آرامش مییافتند و تا وفات ایشان نزد بود و بعد نسل به نسل نزد بنی اسرائیل بود و عمل تابوت بدینصورت بود که وقتی در مورد مساله ای اختلاف پیش میآمد پیش صندوق رفته و عرض میکردند و از صندوق صدا آمده و بین آنان حکم میکرد و وقتی به جنگ میرفتند آن تابوت را جلوی لشکر قرار داده از آن طلب پیروزی میکردند و فرشتگان آن را بر بالای لشکر حمل میکرده اند بعد با دشمن وارد جنگ میشدند و وقتی غرشی از صندوق میشنیدند به پیروزی یقین پیدا میکردند. وقتی که عصیان ورزیدند و به فساد مشغول شدند، عمالقه بر آنها چیره شدند و تابوت را از آنها گرفتند و آن صندوق را به مکان فضولات انداختند و وقتی الله متعال اراده کرد تا طالوت را پادشاه گرداند، بر عمالقه بلا فرستاد و هرکس از آن عمالقه در مکان تابوت بول میکرد، دچار بواسیر میشد و از شهرهای آنان پنج شهر هلاک شدند و کفار دانستند که این بلا بخاطر اهانت به تابوت است پس آن تابوت را سوار بر دو گاو نر کرده و از خود دور کردند و الله متعال چهار فرشته را موکل گرداند تا آن را به منزل طالوت آوردند. وقتی قوم از وی نشانه ای خواستند نبی آنها گفت که اگر به منزل طاولت بروید، تابوت را نزد وی خواهید یافت. (ابوسعود)
طوری بود که اگر صندوق میرفت آنان نیز میرفتند و اگر میایستاد، میاستادند. (مظهری)
فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ
در آوردن تابوت برای شما آرامشی است. (ابوسعود)
در تابوت چیزی هست که باعث ارامش شماست یعنی تورات در آن است که در وقت جنگ آن را جلوی لشکر قرار میدادند. (ابوسعود)
از حضرت علی بن ابی طالب: تابوت را وجهی بود همانند وجه انسان که از آن باد (هفافه)خوشی از آن میآمد. (ابوسعود)
از حضرت علی ابن ابی طالب: بادی (خجوج هفافه)سخت وزان و تند وزان بود. (مظهری)
در آن خاصیتی است که سبب آرامش آنان میشد. (مظهری)
از سدی: تشتی از طلا بود که در آن قلبهای انبیاء شسته میشد. (التفسير من سنن سعيد بن منصور)
شکی نیست که در یاد الله و رویت آثار صالحین از انبیاء و تابعین آنها باعث آرامش است و از بین برنده ی وسوسه های شیطانی. (مظهری)
گفته شده که در چشمان آن اشعه ای بوده است.
ابن عباس: هر سکینه که در قرآن آمده به معنی آرامش است بغیر از سکینه ی سوره ی بقره. (خازن، ثعلبی، بغوی، اللباب،)
آنچه از سکینه میدانیم این است که قلبها بدان آرامش مییافت و اطمینان حاصل میکرد و غیر این چیزی نمیدانیم و در مورد کیفیت آن ما را حاجتی نیست. (تاویلات اهل السنه)
وَبَقِيَّةٌ مِّمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَىٰ وَآلُ هَارُونَ
در آن خورده ها و تکه هایی از الواح و عصای موسی و جامه ی ایشان و بعد وفات حضرت موسی ، الله متعال از آنها گرفته بود. (ابوسعود)
منظور از آل خود حضرات موسی و هارون است و یا فرزندان آنها. (ابوسعود)
گفته شده که در آن قفیزی (نوعی ظرف معادل 12 صاع) از مَنّ است. (تاویلات اهل السنه)
گفته شده که در آن سنت موسی و هارون و علمشان در آن بوده است. (تاویلات اهل السنه)
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
در آنچه که از شان تابوت گفته شد، نشانه ای بزرگ است که دال بر پادشاهی طالوت است. (ابوسعود)
نشانه ای بزرگ دال بر نبوت پیامبر ماست طوری که بدون اینکه از کسی بشنود از جزییات آن تابوت خبر میدهد. (ابوسعود)
اگر تصدیق کننده ی پادشاهی وی باشید. (ابوسعود)
اگر نشانه ها را تصیدق کننده باشید. (ابوسعود)
فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ ۚ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ ۚ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ﴿249﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی طالوت به همراه لشکریان خود، از شهر خود خارج شدند، به لشکریان خود خبر داد که الله متعال شما را با رودی که بر آن وارد خواهید شد مورد آزمایش قرار خواهد داد، هرکس از آن مستقیما آب بخورد، از لشکریان من نخواهد بود و اگر کسی از آن نخورد و فقط یک کف دست برداشت و خورد وی از من است. وقتی طالوت و مومنان همراه وی از رود عبور کردند، و کثرت دشمن را دیدند، گفتند: ما را طاقتی در مقابل جالوت و لشکریان وی نیست چه برسد به چیرگی بر آنها. کسانیکه یقین داشتند که الله را بعد مرگ ملاقات خواهند کرد گفتند: بسیار اوقات است که جماعتی با عده ی کم بر جماعتی با عدد بسیار چیره شده اند و این امر همه به حکم و آسان گرداندن الله صورت میپذیرد و الله متعال به یاری و نصرتش با صابران همراه است.

مستندات
فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ
وقتی از بیت المقدس جدا شدند. (ابوسعود)
از شهر خود همراه لشکریان خودش، برای جهاد با دشمن خارج شد. (نسفی)
طالوت به همراه لشکرش راه افتادند. (ابوسعود)
روایت شده است: طالوت به قوم خود گفت: همراه من نیایند: از جمله کسیکه بنایی در حال ساخت دارد ویا تاجری مشغول تجارت باشد و ازدواج کرده ای که هنوز زنش به خانه نیاورده باشد و من کسانی را میخواهم که جوان باشند و فارغ از کار باشند و با نشاط. وقتی این را گفت، آمده است که هشتاد هزار نفر برای وی اعلام آمادگی کرده و همراه وی آمدند و هوا خیلی گرم بود و راه بیابان را در پیش گرفتند و از الله خواستند که نهری برای آنان جاری سازد.
قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُم بِنَهَرٍ
طالوت از طریق نبی خود پی به مشیئت الهی برد و به مردم اعلام کرد و یا طبق قول کسانیکه میگویند نبی بوده است به طریق وحی دانسته و به مردم اعلام کرده است. (ابوسعود)
نهر فلسطین بوده است. (نسفی)
این آزمایش برای نشان دادن صاحب حق در جهاد از غیر آن است. (نسفی)
فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي
کسیکه ابتداءا با دهان از آن آب بنوشد، از من نیست یعنی از گروه من نیست. (ابوسعود)
وَمَن لَّمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ
کسیکه از نچشد، مگر اینکه با دستش مقداری آب بگیرد و از آن بخورد در این صورت مشکلی نیست و از من است. (ابوسعود)
روایت شده است که یک کف دست آب برای خود شخص و اسبش کفایت میکرد. (ابوسعود)
فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ
پس مبتلا شدند و از آن خوردند مگر عده ای کم. (ابوسعود)
و اما کسانیکه خورده بودند لبهای آنان سیاه شد و تشنگی بر آنان غلبه کرد. (ابوسعود)
گفته اند که آنان که نخوردند، سیصد و سیزده نفر بودند. (نسفی)
فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ
وقتی طالوت و همراهان وی که ایمان داشتند از نهر عبور کردند که همان عده ی کم باشد، عده ای از مومنان به مومنان دیگر گفتند: ما را قوتی برای مقابله و جنگ با لشکریان جالوت نیست چه برسد به اینکه پیروزی از آن ما باشد، این سخن را وقتی گفتند که دیدند لشکریان جالوت خیلی زیاد هستند. گفته اند که آنان صد هزار سرباز تا بن دندان مسلح بوده اند. (ابوسعود)
این سخن برای اظهار ضعف بوده است نه بهانه ای برای برگشت از جنگ. (آلوسی)
قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللَّهِ
کسانیکه گمان غالب داشتند و یا از جهت نبی خود میدانستند و یا از جهت تابوت و سکینه میدانستند که نصرت الهی را ملاقات خواند کرد گفتند:. (ابوسعود)
افراد خالص از مومنین که به لقای الله با زنده شدن پس از مرگ یقین داشتند و انتظار ثواب داشتند گفتند: (ابوسعود)
ویا کسانیکه به شهادت یقین داشتند گفتند: (ابوسعود)
گفته شده گویندگان کسانی بودند که به آنها نپیوسته بودند و به مومنان که بدون یاری مانده بودند گفته اند. (ابوسعود)
كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ
چه زیاد اتفاق افتاده است که جماعت کم بر جماعت بسیار چیره شده است. (ابوسعود)
و این به حکم و آسان سازی الله متعال بوده است. (ابوسعود)
چراکه دوران تمامی امور در مشیئت الهی است و کسی را که الله نصرت کند وی را خذلان و شکستی نیست هرچند عده ی آنها کم باشد و کسانی را که الله خوار کند را نیز پیروزی نیست هرچند که عده ی انها زیاد باشد و اسباب و آلات بسیار داشته باشند. (ابوسعود)
در نتیجه ما بر جالوت و لشکرش چیره خواهیم شد. (ابوسعود)
وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ
نصرت الهی همراه آنهاست. (ابوسعود)
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ﴿250﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

وقتی که به میدان جنگ رفتند و روبروی دشمن قرار گرفتند، گفتند: یا الله برای ما بردباری ده تا سختی جنگ را تحمل کنیم و قدمهایمان را استوار دار تا نلرزد و ما را بر این قوم کافر نصرت ده.

مستندات
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ
وقتی طالوت و همراهان وی در مکانی برای دشمن برای جنگ، ظاهر شدند. (آلوسی)
قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
همگی بعد اینکه قلبهایشان تقویت شد در حالیکه به الله متعال زاری و تضرع میکردند گفتند: ما را توفیق صبر و بردباری بده، و برای ما کمال قوت و راسخ و استواری در وقت جنگ عنایت کن طوریکه قدمهایمان نلرزد و ما را در شکست دشمن، یاری کن. (آلوسی)
بر قوم کافرین گفتن برای بیان علت یاری و نصرت الله است. (آلوسی)
صبر بر تحمل سختیهای جنگ و ورود به اماکن سخت را عنایت کن. (ابوسعود)
فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ ۗ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ ﴿251﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

لشکر طالوت، لشکر جالوت را به علم و یاری الله متعال شکست دادند و داود، جالوت را کشت و الله متعال به داود پادشاهی و نبوت و علم و عمل و امور خارق العاده از قبیل سخن گفتن با حیوانات و نرم شدن آهن در دست وی را آموزش داد. و اگر الله متعال به واسطه ی بعضی از مردم بعض دیگر را از فساد دور نمیکردند و اگر کسانی نمیبودند که بخاطر آنها عذاب را از بقیه دفع نمیکرد، بی شک زمین را فساد در بر میگرفت و کفر عمومی میشد و بعد عذاب بر انسانها واجب میشود و در نتیجه انسانها ریشه کن میشدند. و این دفع و امثال آن لطف و فضل الهی است که بر همگان ارزانی داشته است و آن را نه شما مستحق شده اید و نه این بر الله متعال واجب باشد.

مستندات
فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ
با یاری الله آنان را شکست دادند. (بیضاوی)
آنان را شکست دادند در حالیکه یاری و نصرت الله همراهشان بود بخاطر اجابت دعای آنها. (بیضاوی)
وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ
گویند پدر حضرت داود به همراه هفت پسر خود که داود کوچکترین آنها بود، در جنگ حاضر بود و به نبی آنها وحی شده بود که داود است که جالوت را خواهد کشت و در راه آمدن سه سنگ با داود سخن گفته بودند و گفته بودند که به وسیله ی آنها جالوت را میکشد، و داود آن سنگها را برداشته و با آنها به جالوت را هدف قرار داده و جالوت را کشت و با دختر طالوت ازدواج کرد. (بیضاوی)
پدر داود همراه سیزده پسر خود بوده است. (بغوی)
وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ
پادشاهی بنی اسرائیل و نبوت داده شد و قبل داود به کسی پادشاهی و نبوت به یک شخص داده نشده بود. (بیضاوی)
گفته اند: ملک و حکمت همان علم و عمل است. (بغوی)
وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ
مثل زره بافی و سخن با چهارپایان و پرندگان. (بیضاوی)
منظور زبور و کلام و صدای خوش است. (بغوی)
اموری را آموخت که الله میخواست وی بیاموزد نه آن اموری را که داود میخواست چراکه اکثر کارهایی که داود بر ان قدرت یافت بود چیزهایی بودند که به ذهن انسان خطور نمیکردند مثل نرم شدن آهن در دست وی و سخن گفتن با حیوانات. (ابوسعود)
رسول الله ص: کسی طعامی بهتر از آنچه با دست خودش کسب کرده نخورده است و داود نبی از کسب خود میخورد. (مظهری)
وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الْأَرْضُ
این آیه نشان میدهد که فرض شدن جهاد برای دفع فساد میباشد. (مظهری)
اگر الله متعال بعضی از مردم را که به شر و فساد مشغولند را به توسط بعض دیگر دفع نمیکرد. (ابوسعود)
با رد آن از آنچه بدان مشغول هستند به واسطه ی قتل مثل همین قصه و مانند آن اگر نمیبود. (ابوسعود)
منفعت زمین باطل میشد و مصلحتهای آن از قبیل زراعت و دامداری و مانند آن، تعطیل میشد. (ابوسعود)
اگر الله متعال مسلمانان را بر علیه کفار نصرت نمیداد زمین به نابودی کشیده میشد از فساد آنان و کشتن آنان، مسلمانان را. (ابوسعود)
از ابن عمر از رسول الله ص: همانا الله متعال بخاطر یک مرد صالح از صد خانواده از همسایه های وی بلا را دفع میکند. (المعجم الاوسط، المعجم الکبیر، الضعفاء للعقیلی، التَّنويرُ شَرْحُ الجَامِع الصَّغِيرِ ، )
از حضرت علی وقتی از ایشان خواستند که اهل شام را لعن کند، گفت: خیر لعن نمیکنم چرا که از رسول الله ص شنیدم که میفرمودند: ابدال در شام هستند و بخاطر آنها، الله متعال به اهل زمین رحم میکند و آنان را بر دشمنانانشان نصرت میدهد، هر وقت یکی از آنها فوت شود الله کسی دیگر را جایگزین وی میکند. (فضائل الشام سمعانی و فضائل الشام و دمشق ابی الحسن)
حضرت علی: و ابدال چهل نفر هستند. (التيسير بشرح الجامع الصغير، کنز العمال)
در حدیث آمده است: اگر مردانی زیاد رکوع کننده (نمازخوان) نمیبودند و کودکانی شیرخواره نمیبودند و حیواناتی چرنده نمیبودند، بر شما عذاب فرو میریخت. (مظهری)
وَلَٰكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ
الله متعال دارای فضل و لطفی بزرگ و غیر قابل اندازه گیری است بر تمامی مخلوقات. (ابوسعود)
این دفع الله بعض مردم به بعض دیگر فضل الهی است و بر الله واجب نیست. (ابوسعود)
و فضل الهی منحصر در دفع نیست. (ابوسعود)
اگر به واسطه مسلمانان کفار را دفع کرده نمیشد، کفر همه جا را فرامیگرفت و غضب الهی آنان را در برمیگرفت و از زمین ریشه کن میشدند. (ابوسعود)
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ۚ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ ﴿252﴾
الْبَقَرَة
تفسیر

این نشانه ها که برایت بیان کردیم از قصه ی کسانیکه دیار خود را از ترس مرگ ترک کرده بودند و قصه ی طالوت و پادشاهی وی و قضیه تابوت و آنچه در آن بوده و شکست ظالمان و کشته شدن جالوت توسط داود، ما این ها را برایت به حق و درستی خوانده ایم و کسی را شکی در آن نیست و این خود نشانه ی رسول بودن توست چراکه بدون اینکه از کسی یادبگیری و یا از کسی بشنوی، آن را طبق واقعیت و حقیقت بیان میکنی و قطعا تو از رسولان الله متعال هستی.

مستندات
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ
این آیات از قبیل قصه ی هزاران نفری که از ترس مرگ فرار کرده بودند و پادشاهی طالوت و داستان تابوت و شکست ظالمان و کشتن داود جالوت را، به وجه مطابق حقیقت بر تو آورده ایم که در آن اهل کتاب و اهل تاریخ شکی در آن ندارند. (بیضاوی)
به واسطه ی جبرئیل بر تو میخوانیم. (ابوسعود)
وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
و تو از جمله ی کسانی هستی که به سوی امتها فرستاده میشوند تا پیام ما را برسانند و اوامرمان را اجرا کنند و احکام ما را بر امتها جاری سازند و این نوع معامله بین من (الله) و غیر از انبیاء صورت نمیگیرد. (ابوسعود)
و این گواهی است از طرف الله متعال بر رسالت رسول الله ص. (ابوسعود)
چراکه از این امور خبر داده ای در حالیکه نه شناختی داشتی و نه از کسی شنیده بودی. (بیضاوی)
اهل کتاب را در آن شکی نیست چراکه در کتبشان موجود است. (نسفی)
GHADIMYOL
قدیم یول پایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
قدیم یول

منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.

✦ علم · ایمان · عمل © کلیه حقوق برای قدیم یول محفوظ می‌باشد.
اپلیکیشن قدیم یول نسخه اندروید را از مایکت دانلود کنید
دانلود