و حرام است نکاح زنانی که دارای شوهر هستند مگر آن زنانی که اسیر شده و کنیز گشته اند که نکاح این زنان حلال است و عقد زن و شوهری قبل از اسارت آنان منقضی است. این حکم از محرمها در نکاح ، نوشته و حکم الله متعال است. و غیر از آنچه که از محرمات در قرآن و در سنت بیان شده است، بر شما حلال است اینکه آن زنان را بطلبید با اموال خودتان، در حالیکه با اینکار صفت پاکدامنی دارید و صفت زناکار دارید. پس اگر آنچه که لذت بردید و از زنان استفاده کردید پس مهر معین و فرض شده ی آنان را بدهید. و بر شما بعد اینکه مهر را تعیین کردید گناهی نیست اگر به چیزی یا بخشش با هم به رضایت برسید. قطعا الله متعال دانا و با حکمت است.
یعنی حرام گردانیده شد زنان شوهر دارد اینکه به زن شوهر دار محصن اطلاق میشود از این جهت است که آن زن با شوهرداشتن، فرج خود را محفوظ داشته است. (نسفی) یعنی زنان شوهر دار بر شما حرام هستند مگر اینکه زنی را بدون شوهر از دار الحرب اسیر کرده و به دار اسلام آورده شود، که در اینصورت بخاطر تباین دارین ؛تضاد دو دار حرب و اسلام؛ زوجیت بین آنها از بین میرود و این اسیر برای مسلمانان بعد استبراء به یک حیض، حلال است(نسفی) یعنی زنان شوهردار نکاحشان حرام است تا وقتی که وی طلاق دهد و یا بمیرد و بعد عدتشان هم بگذرد. (مظهری)
كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ این احکام حرمت نوشته ی الله متعال و فرض کرده ی الله متعال است. (نسفی) ۚ وَأُحِلَّ لَكُم مَّا وَرَاءَ ذَٰلِكُمْ
آن شمار شدگان قبلی را الله متعال حرام گردانیده و غیر اینها را بر شما حلال دانسته است. (نسفی)
یعنی بیان داشت آنچه حرام است و آنچه حلال است تا با پرداخت مهر،طلب کنید و نکاح کنید. (نسفی) در این دلیل است بر اینکه نکاح بدون مهر نمیشود و مهر واجب میشود هرچند که مهر صحبت نکنند و دیگر اینکه غیر مال، نمیتواند مهر باشد و دیگر اینکه کم نیز نمیتواند مهر باشد چراکه یک دانه گندم را مثلا، در عرف مال گفته نمیشود. (نسفی) در حالیکه شما با اینکار محصن باشید، زناکار نباشید تا اموالتان را ضایع نکنید و با خرج کردن در راه غیر حلال فقیر نمانید که در دین و دنیای خود زیان دیده خواهید گشت که فسادی بزرگتر از زیان در دین و دنیا نیست. (نسفی) احصان یعنی عفت و پاکدامنی و نگهداشت نفس از وقوع در حرام است. (نسفی)
مسافح: زناکار. (نسفی)
یعنی غیر از آنچه از محرمات بیان کردیم را برای شما حلال قرار دادیم تا آن زنان را به نکاح طلب کنید به وسیله ی آنچه از امواتان را به آنها بعنوان مهر میدهید و بدینوسیله شما خود را پاک و محصن داشته اید و نفس خود را از زنا و فجور منع کرده اید. (وسیط طنطاوی) در جاهلیت اینگونه بوده است که وقتی کسی به خواستگاری زنی میرفت، به وی میگفت: من را نکاح کن و اگر قصدش زنا بود میگفت: سافحینی یعنی مسافحه کنیم و معنی مسافحه این است که مرد همراه زن به طریق فجور و بدون ازدواج صحیح باشد. (وسیط طنطاوی)
پس آن زنی از زنان را که از انها به نکاح لذت بردید و استفاده کردید، مهرهایشان را به آنها بدهید. چراکه مهر در مقابل بضع آنان است. (نسفی)
بضع: فرج و جای استفاده مرد از زن در زناشویی. فَرِيضَةً ۚ این دادن مهر فریضه است یا آن مهری که مقدر شده است. (نسفی) وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُم بِهِ مِن بَعْدِ الْفَرِيضَةِ
بعد تعیین مهر بر شما گناهی نیست در اینکه از این مهر کم کنید یا اضافه کنید و یا زن کل مهر را هبه دهد. (نسفی)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
الله به اشیاء قبل خلقشان، داناست و دارای حکمت است در آنچه از نکاح که بر شما فرض کرده است و از طریق نکاح است که نسب را حفظ کرده است. (نسفی) الله متعال دانای به مصالح بندگانش است و حکیم در آنچه مشروع گردانده است وبرای همین این احکام مناسب حال شما را حکم کرده است. (ابوسعود) الله متعال به آنچه که بر شما از زنان اجنبی حلال کرده داناست و بر آنچه که بر شما حرام گردانده از روی حکمتش بوده است. (بحر العلوم) رسول الله ص: ای مردم من امر کرده بودم به استمتاع ؛به صیغه کردن؛ این زنان، هان آگاه باشید که این صیغه کردن تا روز قیامت، حرام است. (بیضاوی) متعه و صیغه در فتح مکه به طول سه روز مباح گشت و بعد تا روز قیامت منسوخ شد و حرام گردید. (ابوسعود) گفته شده است: متعه دو بار حلال و دو بار حرام گردیده است. (ابوسعود) از ابن عباس قبل مرگش از حکم به حلال بودن متعه توبه کرده و گفت: بار الها من در مورد انچه در مورد متعه و صرف گفته ام توبه کرده ام. (ابوسعود) اجماع امت بر این منعقد است که متعه جایز نیست و در حرام بودن آن کسی اختلافی ندارد مگر گروهی از شیعه. (مظهری)
و کسیکه از شما اگر از نظر توانایی مالی، عاجز گشت از اینکه زنان آزاد را نکاح کند، پس از بین کسانیکه دستان راست شما صاحبش شده است یعنی کنیزان، عقد کنند. کنیزانی که مسلمان هستند. در مورد ایمان آنان، همینکه در ظاهر مسمان باشند، کفایت میکند و حقیقت ایمان آنان را الله متعال بهتر میداند. یادتان باشد که کنیز و غیر انها، همگی از یک صنف و نوع هستید یعنی فرزندان آدم هستید. پس اگر قصد نکاح کنیز کردید، باید که با اجازه ی صاحبان آنها باشد و مهرشان را به درستی و نیکی ادا کنید. آن کنیزانی را که پاکدامن باشند و آشکارا زناکار نباشند و همچنین و دوست پنهان گیر نیز نباشند. وقتی که این کنیزان به عقد در آمدند، و زنا انجام دادند، پس بر آنها نصف آنچه باری زنان آزاد است، میباشد. این امر به ازدواج با کنیزان برای کسانی است که از در گناه افتادن میترسند، و اگر از نکاح کنیزان، شکیبایی کنید و ازدواج نکنید، این برای شما خیر است. و الله متعال آمرزنده و مهربان است. نکته: در اینکه بعد دستور به ادای اجر زنان، کلمات محصنات و متخذات اخدان را میآورد برای اعلام این مطلب است که منظور از اجر مهر آنان است نه چیز دیگر یعنی آنچه شما به زنان میدهید از یک جهت اجری برای زنان است و از طرف دیگر با گفتن اجر ذهنتان به این نرود که منظور چیزی غیر از مهرشان باشد.
مستندات
و هر كس از شما كه توانگرى و فراخدستى ندارد تا با زنان پاكدامن و با ايمان ازدواج كند، از كنيزان با ايمان كه مالك آنيد [به زنى گيرد]، و خدا به ايمان شما داناتر است، برخىتان از برخى ديگريد- همه يكسان و برابريد-. پس آنان را با اجازه كسانشان به زنى گيريد و كابينشان را به شيوهاى نيكو بدهيد، در حالى كه پاكدامنان باشند نه زشتكاران- زناكاران- و نه دوستگيران به پنهانى. و چون شوهر كنند اگر زشتكارى- زنا- كنند بر آنهاست نيمى از شكنجهاى كه بر آزادان است. اين- ازدواج با كنيزان- براى كسى از شماست كه از رنج و فشار [عزوبت و از گناه زنا بر خويشتن] بترسد، و اينكه شكيبايى و خوددارى كنيد براى شما بهتر است، و خدا آمرزگار و مهربان است.
وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلًا یعنی کسیکه از شما توانایی مالی ندارد.. (بحر العلوم) أَن يَنكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُم یعنی از زنان آزاد را نکاح کند (بحر العلوم) مِّن فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ۚ
پس با کنیزان ازدواج کند. (بحر العلوم)
یعنی با کنیز مسلمان ازدواج کند. منظور این نیست که غیر مسلمان از مسیحی و یهودی جایز نیست بلکه منظور توصیه به این است که با کنیز مسلمان ازدواج کند. (بحر العلوم)
همانطور که در مورد نکاح زنان آزاد قید ایمان را آورد در حالیکه به اتفاق، مسلمان بودن آنها شرط نیست در مورد کنیزان نیز چنین است و امر مسلمان بودن، جهت استحباب است. (نسفی) یعنی اگر زن آزادی ندارد با کنیز میتواند ازدواج کند. (بحر العلوم) چراکه هرکس که برای ازدواج با کنیز مالی داشته باشد میتواند که با همان مال با زن آزاد ازدواج کند پس منظور این است که اگر زن آزاد در نکاح نداشته باشد میتواند با کنیز ازدواج کند. (بحر العلوم) ابن عباس گفت: از فراخی هاییکه الله متعال در حق این امت، قرار داد این استکه کنیز یهودی و مسیحی را با وجود غنی بودن، حلال گرداند. (نسفی)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُم و الله به حقیقت ایمانتان، داناست. (بحر العلوم)
یعنی ظاهر ایمان آنها را قبول کنید. دیگر اینکه معلوم میشود که حقیقت ایمان، در قلب است جراکه علم به ایمان زبانی، برای همه یکسان است. (نسفی)
بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ ۚ
از عقد کنیزان، ننگ ندارید چراکه همگی شما فرزندان آدم هستید. (نسفی) یعنی شما در نسب از یکدیگر هستید و همگی فرزند و از نظر نسبی فخری بین شما نیست. (بحر العلوم) یعنی بعضی از شما بر دین بعض دیگرتان هستید. (بحر العلوم)
فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ کنیزان را با اذن صاحبان آنها نکاح کنید. (بحر العلوم)
یعنی اجازه دست صاحبان است و خود کنیزان نیز میتوانند اقدام به نکاح کنند. دیگر اینکه کنیز و بنده بدون اجازه ی صاحبش حق ازدواج ندارد. (نسفی)
وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ
یعنی مهر کنیزان را با اجازه ی صاحبان آنها بدهید چراکه اگر زوج بدون اجازه ی صاحب کنیز ، مهر را به کنیز بدهد، ضامن مهر است. (بحر العلوم)
بالمعروف یعنی مهر بدهید نه مزد زنا. (بحر العلوم)
یعنی بدون تعلل و بدون ضرر مهرشان را بپردازید و صاحب مهرشان، صاحبانشان هستند. (نسفی)
مُحْصَنَاتٍ عفیفان را. (بحر العلوم) غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ نه زنا کاران را. (بحر العلوم) نه از کسانیکه آشکارا زنا میکنند. (بحر العلوم) وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ
نه دوست پنهانی باشند. (بحر العلوم) در جاهلیت دو نوع زنا وجود داشت یک عده از زنان، زناکار بودنشان را آشکار میکردند و بر در خانه ی خود، پرچمهایی نصب میکردند به نشانه ی زناکار بودن و یک نوع دیگر زناکارانی که این امر را پنهانی انجام میدادند، پس الله متعال از ازدواج با هر دو نوع نهی کرده است. (بحر العلوم)
فَإِذَا أُحْصِنَّ
پس اگر مسلمان شدند. (بحر العلوم) پس اگر عفیف شدند. یعنی با ازدواج کردن عفیف گشتند. (بحر العلوم)
فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ
اگر فاحشه ای انجام دهند یعنی زنا کردند. (بحر العلوم)
یعنی اگر کنیز زنا کند، جزای وی نصف جزای زن آزاد است یعنی پنجاه ضربه شلاق است. (بحر العلوم)
دلیل نقصان جزای کنیزان از این جهت است که آنان از زنان آزاد ضعیفتر هستند. (بحر العلوم)
گفته میشود که از آنجا که کنیزان به مراد خود نمیتوانند مانند آزادان برسند. (بحر العلوم) گفته شده: جزا به اندازه ی نعمت است. (بحر العلوم) نشانگر این مطلب است که جزای کنیزان شلاق است نه رجم چراکه رجم را نمیتوان نصف کرد و اینکه منظور از مصحنات در اینجا زنان آزاد ازدواج نکرده است. (نسفی)
ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنكُمْ
این رخصت عقد کنیزان برای کسیکه از گناه در دینش بترسد. (بحر العلوم)
برای کسیکه از زنا و فجور بترسد. (بحر العلوم) وَأَن تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَّكُمْ
از عقد کنیزان شکیبایی کنید بهتر است چراکه آنچه از ازدواج با کنیزان متولد میشود، بنده خواهد بود. (بحر العلوم) از حضرت عمر: هرکس که با کنیز ازدواج کند، آگاه باشد که نصف خودش را بنده گردانده است یعنی فرزندش بنده خواهد بود. پس صبر از آن بهتر است تا فرزندش بنده نگردد. (بحر العلوم)گ مجاهد: اگر بر نکاح کردن کنیزان، صبر کنید بهتر از آن است که در زنا بیافتید. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
و الله متعال بر آنچه قبل تحلیل آن انجام داده اید آمرزنده است و مهربان است وقتی که عقد کنیزان را رخصت داد. (بحر العلوم) رحیم است چراکه در عذاب شماف تعجیل نمیکند. (بحر العلوم) مبالغه کننده در آمرزیدن کسانی است که کنیزان را نکاح میکنند و در منتهای رحمت است چراکه به آنان این امر را رخصت داده است. (ابوسعود)
و الله متعال اراده دارد تا که برای شما بیان کند آنچه به نفع شماست و آنچه که به ضرر شماست و اراده دارد که شما را به آنچه که قبل شما بوده اند از انبیاء و صالحان ارشاد کند تا راهنمایی یابید و اراده ی توبه ی شما را دارد و از شما میخواهد که به سوی وی بگردید تا الله نیز از مجازات شما برگردد. و الله متعال دانا به همه چیز است و در هر حکمش، حکمت است. نکته: یادآوری اینکه الله دانا است و حکیم است برای این است که بفرماید خیالتان راحت باشد، و در احکام الهی شک نکنید چراکه این احکام را الله متعالی که دانا به همه چیز است و صفت حکمت دارد، حکم میکند.
مستندات
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ
الله متعال اراده میکند که برای شما آنچه را از مصالحتان و فضایل که بر شما مخفی میماند را بیان کند. (نسفی) آنچه از شما از حلال و حرام بندگی خواسته است، را بیان کند. (بیضاوی)
این تشریع حلال و حرام برای بیان به شما است. (ابوسعود) وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ
و منهج و طریقه ی کسانیکه قبل شما بوده اند از انبیاء و صالحین را به شما راهمایی کند. آن راههایی که آنان در راه دین پیموده اند تا از آنها در این راه پیروی کنید (نسفی)
وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ ۗ
و شما را توفیق توبه عنایت کند از آنچه از اختلاف که داشتید. (نسفی) وگناهانتان را بیامرزد. (بیضاوی) شما را به آنچه که مانع گناهتان میشود، راهنمایی کند و شما را به توبه تشویق کند. (بیضاوی) شما را به آنچه که باعث کفارت گناهانتان میشود، راهنمایی کند. (بیضاوی) از نقصانی که در انجام آنچه به آن مکلف شده اید، توبه کنید الله نیز توبه اتان را بپذیرد. چراکه کمتر تکلیفی هست که در آن نقصان راه نداشته باشد پس آن نقصان خود را با توبه تلافی میکنیم .(ابوسعود)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
و الله دانای به مصالح بندگانش است و حکیم است در آنچه بر شما دستور میدهد. (نسفی)
در جمیع احکامش حکمت و مصلحت را رعایت میکند. (ابوسعود)
و الله متعال از هرکس که قصد توبه دارد، اراده ی توبه دارد و کسانیکه پیرو شهوت خود هستند، قصد دارند که شما از راه درست، کجروی کنید کجروی بزرگ که در حد انجام گناه نمیایستد بلکه به استحلال حرام برسانند.
مستندات
وَاللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ و الله متعال توبه ی کسانی را که در علمش، توبه میکنند را اراده کرده است. (تاویلات اهل سنت) الله متعال امر به توبه میکند. (تاویلات اهل سنت)
برای بیان این مطلب است که آنچه الله اراده میکند، منفعت کامل است و آنچه فاجران میخواهند، مضرت کامل است. (ابوسعود) از شما بگذرد آنچه که قبل تحریم صورت گرفته است. (بحر العلوم) لغزشها و خطاهای شما را در گذرد. (بحر العلوم)
وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَن تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا و کسانیکه دنیا بر دین و اینجا را بر آخرت، اختیار کرده اند،... (تاویلات اهل سنت) و این تبعیت از شهوات از این جهت است که تفکر در عاقبت امور را ترک کرده اند بخاطر طلب ریاست است ویا بخاطر فراخی که در دنیا خواسته اند، بوده است والا الله متعال کامل بیان کرده است. (تاویلات اهل سنت)
منظور از شهوات پیروی کنندگان، فاجران هستند و منظور از تبعیت، فرمانبرداری از آنها است. اما کسانیکه از شهوات آنچه را که شرع اجازه داده را انجام میدهند، پیرو شرع هستند نه پیرو شهوات. (ابوسعود) گفته شده: اینان همان یهود و مسیحیان هستند. (ابوسعود بعضی نیز گفته اند: مجوس هستند که خواهران و دختران برادر و خواهر را حلال میدانستند وقتی الله متعال این افراد را حرام گرداند، مجوس گفتند: شما دختر خاله و دختر عمه را حلال میدانید در حالیکه خاله و عمه بر شما حرام است، در نتیجه دختر برادر و خواهرتان نیز چنین است. پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
یعنی میخواهند که شما هم مثل خودشان زناکار شوید. (نسفی) أَن تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا
از حق کج شوید با موافقت با آنها در پیروی از شهوات خود و با حلال دانستن حرام خدا. (ابوسعود) کج شدنی بزرگ به نسبت میل کسیکه گناهی را به ندرت بدون حلال دانستن آن انجام داده است. (ابوسعود)
هدف و اراده ی الله از تشریع این احکام و این نوع عبادات، از جهت تخفیف دادن به شما و بخاطر آسانگیری بر شما است. و انسان ضعیف خلق شده است چه در بنیه و چه در فطرت. نکته: همین احکام که در اسلام ثابت است و جاری است، آسان هستند و منظور از آسانگیری این نیست که بر اساس هوای خود و با ادعای سخت نگیر، احکام تغییر داده شوند.
مستندات
يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمْ
الله متعال اراده دارد تا امر را بر شما آسان بگرداند برای همین برای شما ازدواج با کنیزان را اجازه داد. (بحر العلوم) با حلال گرداندن نکاح کنیزان و دیگر رخصتها. (نسفی) ضحاک: الله اراده میکند تا گناهانتان را از دوشتان بردارد. (بحر العلوم)
برای همین برای شما شریعت آسان و راحت و حنیف را بر شما شرع قرار داد. (بیضاوی)
بر ما امت محمدی سهل گرفته است و انچه بر امتهای گذشته تکلیف کرده است بر ما تکلیف نکرده است مثلا توبه ی آنها این بود که خود را بکشند و توبه ی امت محمدی این است که از ته قلب پشیمان شده و از آنچه مرتکب میشود برگردد، است. (تاویلات اهل سنت) الله متعال به ما تخفیف داده و ما را بخاطر گناه و خلاف شرع که انجام میدهیم ریشه کن نکرده است همانطور که در مورد امتهای پیشین چنین کرده است. (تاویلات اهل سنت) بر ما آسان گردانده است، عباداتی مثل حج و جهاد و غیر اینها را طوریکه انجام این عبادات از انجام عبادات راحتتر نیز آسانتر شده است. (تاویلات اهل سنت)
وَخُلِقَ الْإِنسَانُ ضَعِيفًا ضعیف است و بر نکاح نمیتواند صبر کند. (بحر العلوم) نمیتواند بر شهوت خود غلبه کند و نمیتواند بر سختی طاعت و عبادت، شکیبایی کند. (نسفی)
منظور انسان کافر است که سینه اش از عبادت به تنگ میآید و خسته میشود. (تاویلات اهل سنت) انسان چه مسلمان و چه کافر ضعیف است که با انجام عبادات خسته میشود و مثل فرشتگان نیستند. (تاویلات اهل سنت) هرچه به قیامت نزدیکتر میشویم، انسان ضعیف تر میشود برای همین بر این امت آسان گرفته است. (مظهری)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، نخورید اموال یکدیگر را به باطل و به وجه غیر شرعی مگر اینکه تجارتی باشد که با رضایت طرفین صورت گرفته باشد که این تجارت شرعی همراه با رضایت، حلال است و همدیگر را نکشید و خودکشی نکنید و چیزی را که باعث اعادم شدنتان میشود را نیز مرتکب نشوید. نکته: در تجارت رضایت طرفین معامله یک وجه است و وجه دیگر آن اینکه باید بر اساس عقود شرعی باشد حال اگر طرفین راضی باشند ولی معامله چیزی خلاف شرع باشد، آن جزو اکل مال به باطل است.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خطاب با کلمه ی ندا و حرف تنبیه برای اظهار کمال اهمیت موضوع است. (ابوسعود) لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ منظور از اکل به باطل از طرقی است که مخالف شرع باشد مثل سرقت و خیانت و قمار و عقود ربا و غیر اینها که شرع مباح ندانسته است میباشد. (ابوسعود) با قسم دروغ مال برادرتان را نخورید. (بحر العلوم) إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ استثناء منقطع است. (ابوسعود)
یعنی مگر اینکه اموال، اموال تجاری باشند. (ابوسعود) مگر تجارتی که با رضایت هم انجام شده باشد. (ابوسعود)
یعنی لیکن تجارتی را که با رضایت طرفین است را قصد کنید. (ابوسعود) منظور از رضایت طرفین، رضایت در وقت ایجاب و قبول است. (ابوسعود)
در این آیه دلیل است بر اینکه بیع تعاطی و بیع موقوف اگر اجازه داده شود، جایز هستند. (نسفی) دیگر اینکه همینکه در مجلس عقد، با رضایت ایجاب و قبول صورت گرفت، دیگر معامله تمام است و نیازی به تاخیر تا جدا شدن از همدیگر نیست. (نسفی) بیع تعاطی: معامله بدون به زبان آوردن همینکه به فروشگاهی میروی و اجناس را انتخاب میکنی و بدون اینکه ایجاب و قبولی صورت گیرد، کارت میکشی و تمام میشود. بیع موقوف: مال غیر را معامله میکنی و بعد به صاحب کالا خبر میدهی که آن را فروخته ای حال اگر مالک ان معامله را اجازه دهد، بیع جایز است. گفته میشود منظور چشیدن برای خرید است که با رضایت مباح است. (بحر العلوم)
اکل مال به باطل از جنس تجارت نیست و تجارت از جنس اکل مال به باطل نیست. (تاویلات اهل سنت) وَلَا تَقْتُلُوا أَنفُسَكُمْ یعنی کسانی را که از جنس خودتان یعنی مومن هستند را نکشید. (ابوسعود) از حسن: برادرانتان را نکشید. (ابوسعود)
یعنی خودتان را با قرار دادن در معرض عذاب، هلاک نکنید. یعنی با انجام آنچه باعث عذاب میشود. (ابوسعود) گفته شده است: خودکشی نکنید. (ابوسعود) با انجام آنچه باعث اعدامتان میشود، خود را نکشید. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا از آنجا که الله متعال در غایت مهربانی است، شما را از بعضی اشیاء نهی میکند. (ابوسعود)
چراکه شما را از قتل و گرفتن اموال نهی کرده است. (بحر العلوم)
و کسیکه این محرمات را از روی دشمنی با الله متعال و از روی ظلم به دیگران و یا خود، انجام دهد، زود باشد که وی را به آتشی وصف ناشدنی وارد خواهیم کرد و انجام این مجازات برای الله متعال آسان است. نکته: آنچه از عدوان در اینجا برداشت میشود به نظر میرسد به معنی دشمنی با الله متعال گرفتن با از روی استحلال انجام دهدی که مفسرین بیان کرده اند، همخوانی دارد چراکه خود انجام این قتل و اکل مال به باطل خودش مشخص است که دشمنی در حق شخص مقابل است حال وقتی عدوانا را میآورد، باید معنایی داده شود که از آن اهانت به شرع و استحلال حرام، برداشت شود.
مستندات
وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ کسیکه قتل را انجام دهد. (ابوسعود) و این اکل مال به باطل را انجام دهد. (ابوسعود) و یا حرامهاییکه قبلا بیان شد. (بیضاوی) عُدْوَانًا وَظُلْمًا به طریق افراط در تجاوز انجام دهد. (ابوسعود)
و انجام آنچه مستحق انجامش نیست. (ابوسعود) گفته شده: عدوان یعنی تعدی به ظلم بر دیگری است. (ابوسعود)
ظلم به خود با انجام کاری که خود را در معرض عذاب قرار میدهد. (ابوسعود)
عدوان است چراکه تجاوز از حدود الهی است و ظلم است چراکه ظلم بر صاحب آن مال و آن نفس است. (تاویلات اهل سنت)
ظلم به خودش است. (تاویلات اهل سنت) این وعید برای کسی است که حدو الهی را خوار شمرده است و حلال دانسته است. (تاویلات اهل سنت) این وعید در حق حلال داننده ی حرام است و بیان مستحق داخل شدن به آتش بودن کسانیکه بدون حلال دانستن انجام میدهند همراه با وعده ی مغفرت است. (نسفی) نه قتلی از روی خطا و قتل قصاص. (نسفی) فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا ۚ بر آتش داخلش خواهیم کرد. آتشی مخصوص که هولناک و سخت عذاب است. (ابوسعود) وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا
و این داخل کردن آنان بر آتش بر الله متعال، آسان است چراکه باعث آن محقق است و منصرف کننده ای از آن نیست. (ابوسعود)
اگر شما از بزرگهای آنچه که از ان نهی شده اید، دوری کنید، گناهان شما را کفارت خواهم کرد و محو خواهم کرد و شما را داخل خواهیم کرد به مکانی پراحترام و همراه با احترام. نکته: اینکه گناهی را نباید کوچک شمرد، چراکه بخشیدن گناهان در دستان الله متعال است و ما نمیدانیم که کدام را خواهد بخشید پس این کوچک شمردن گناه باعث میشود که خود را از عذاب الهی، در امان ببینیم و این احساس در امان بودن از عذاب الهی کفر است. از طرف دیگر نیز انسان ممکن الخطا است و مرتکب گناه میشود و معصوم نیست پس از اینور هم همه ی گناهان را بزرگ نشماریم طوری که از بخشش الهی ناامید شویم که این نیز کفر است و ایمان بین ترس و امید است به ببخشش امیدوار و از عذابش در ترس باشیم.
مستندات
إِن تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ
اگر از بزرگهایی که از آن نهی شدید، اجتناب کنید. از ابن مسعود: گناهان کبیره هرآنچه از حرامها که از اول سوره ی نساء تا ایه ان تجتنبوا یعنی تا آیه 31 است. (نسفی)
از ابن مسعود: کبیره سه است: 1- شرک به الله متعال. 2- ناامیدی از رحمت الله متعال. 3 خود را از مکر الله در امان دیدن. (نسفی)
گفته شده است: کبیره، انواع کفر است چراکه در قرائت آمده است از کبیر ماتنهون عنه یعنی همان کفر است. (نسفی) گفته شده : کبیره هر گناهی که در شرع بر انجام آن، حدی (مجازات) تعیین کرده و یا وعید بر آن مترتب شده است. (نسفی) گناه کبیره، گناهانی که حرام بودن آنها قطعی است. (بیضاوی) از رسول الله ص: گناهان کبیره هفت هستند: شرک به الله متعال. قتل نفسی که قتل آن را حرام گردانده است. نسبت زنا به پاکدامنان. خوردن مال یتیم. ربا. فرار از جنگ. عاق والیدن (آزار دهنده ی پدر و مادر خود). (بیضاوی) از ابن عباس: گناهان کبیره از هفت به هفتصد نزدیکتر هستند. (بیضاوی) گفته اند: در اینجا منظور شرک به الله متعال است. (بیضاوی) گفته شده: کبیره و صغیره بودن نسبی است یعنی به نسبت گناه بالاتر از خودش صغیره است و به نسبت گناه پایینتر از خودش کبیره است پس بزرگترین کبیره ها، شرک است و کوچکترین آنها، حدیث نفس است و بین این دو گناهان بسیاری هستند که به آنها کبیره و صغیره بودن صدق میکند و (بیضاوی)
مورد هفتم را تعرب بعد هجرت یعنی بادیه نشین شدن بعد هجرت آورده است. (العز بن عبدالسلام)
یا که نه است: شرک به الله متعال. قتل مومن. نسبت زنا به پاکدامنان. خوردن مال یتیم. ربا خواری. فرار از جنگ. عاق والدین (آزار دهنده ی پدر و مادر خود) و جادو و زنا و دزدی و الحاد به ظلم در بیت الحرام. (العزب بن عبدالسلام) مفسرین گفته اند: این نماز تا آن نماز و این رمضان تا آن رمضان کفارت گناهان بین اینها هستند اگر از کبیره ها اجتناب کنند. (ابوسعود) هیچ گناهی صغیره نیست اگر همراه اصرار بر ان باشد و هیچ گناهی کبیره نیست اگر همراه آن استغفار و طلب آمرزش باشد. (ابوسعود) از رسول الله ص: آیا شما را از بزرگترین گناهان کبیره، آگاه سازم؟ بدانید که آن شرک به الله متعال است و عقوق والدین و قسم عمدی به دروغ است. (بحر العلوم)
نُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ
از گناهان صغیره، گذشت میکنیم و میآمرزیم. (بیضاوی) آمرزیده شدن گناهان صغیره به دو چیز محقق میشود یکی به اجتناب از کبیره ها و دیگری با حسنات. (تاویلات اهل سنت)
از رسول الله ص: شفاعتم برای اهل کبائر از امت من، ثابت است. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت علی: دعای زنی را شنید که میگفت: بار الها مرا از جمله کسانیکه مشمول شفاعت محمد میشوند، قرار ده، حضرت علی گفت: بلکه بگو: بار الها مرا از جمله ی فائزین و پیروزمندانت قرار ده، چراکه شفاعت محمد در حق اهل کبیره است و این آیه را تلاوت کردند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی محو صغیره را با اجتناب کبائر بیان داشت بدین معنا نیست بدون اجتناب ، کفارت نمیشود بلکه آن در مشیت الهی است خواست ببخشد میبخشد و خواست مواخذه کند، مواخذه میکند. (تاویلات اهل سنت) وَنُدْخِلْكُم مُّدْخَلًا كَرِيمًا به مکانی نیک داخلتان میکنیم. (نسفی)
یعنی بهشت و آنچه از ثواب که وعده داده شده است. (بیضاوی)
و تمنا نکنید آنچه را که الله متعال به فضل به بعضی از شما داده است بدانید که برای مردان سهمی از آنچه کسب میکنند، ثابت است وبرای زنان نیز سهمی از آنچه کسب میکنند ثابت است و بلکه از الله متعال از فضلش بخواهید. در نوع تقسیم و اختصاص سهم تمنای سهم دیگران را نکنید و نخواهید که ای کاش سهم شما هم مثل سهم آنان باشد چراکه الله متعال داناست و میداند که چه کسی را چه سهمی در نظر بگیرد. نکته: انسان همیشه ناراضی از وضعیت خودش است زن میخواهد مثل مرد باشد و مرد نیز اگر همیشه نگوییم در خیلی چیزها تمنا میکرد که ای کاش زن بود پس یادمان باشد که این احکام اسلامی را الله متعال که دانا به همه ی اشیاء است، حکم کرده است و وقتی یک متخصص و دانا حکم میکند آدم عاقل قبول میکند و اعتراض نمیکند.
از آنجا که گرفتن مال دیگری به باطل و قتل نفس از آرزوی آنچه الله متعال به دیگران تفضل کرده است، ناشی میشود، پس آنان را از این آرزو و تمنا نهی فرمود. (نسفی) چراکه این نوع قسمت الله متعال از روی حکمت و تدبیر و علم به احوال بندگانش است. (نسفی) از ابن عباس: کسی آرزو نکند که ای کاش مال برادرش برای وی بود و همچنین نه زن وی را و نه مرکب وی را آرزو نکند، بلکه بگوید: بار الها مرا همانند آن رزق ده. (بحر العلوم) مردان گفتند: ما را دو سهم است و زنان را یک سهم پس امید داریم که اجر اعمال ما نیز چنین باشد، در اینجا ام سلمه رض گفت: ای کاش جهاد بر زنان نیز فرض میشد پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم) حسادت آن است که آرزو کنی که آنچه برای برادرت است را برای خود بخواهی و زوالش را از برادرت بخواهی و غبطه آن است که مثل آنچه برای دیگران است را برای خود بخواهی و این رخصت است. (نسفی)
لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبُوا
گفته میشود: زنان گفتند که از انجا که سهم ما کمتر است پس بار گناه ما نیز از مردان حتما کمتر است پس چنین نازل شد و فرمود: کسی از شما بیشتر از آنچه کسب کرده، آرزو و تمنا نکند. (بحر العلوم)
وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبْنَ
هر یک از مردان و زنان که از گناه کسب میکنند، بر آنان سهمی هست و زن بودن یا مرد بودن از آن کم نمیکند. (بحر العلوم) اجر و گناه بر اساس مقدار ارث نیست بلکه بر اساس کسب هر یک است. (نسفی) منظور از مال مکتسب، سهم الارث است هرچند که خودش کسب نکرده است بلکه بر این اساس سهم هر یک برای خودش است و به دیگری نمیرسد، پس انگار که کسب خودش است. (ابوسعود)
وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِن فَضْلِهِ همه ی شما مردان و زنان از الله متعال روزی بخواهید. (بحر العلوم)
از الله بخواهید چراکه خزاینش را تمامی نیست و آنچه از فضل نزد دیگران است را نخواهید. (نسفی)
از رسول الله ص: از الله متعال از فضلش بخواهید که الله متعال از خودش خواستن را دوست دارد و بهترین عبادت انتظار حصول فرج در امور است. (ابوسعود)
ابن عیینه گوید: امر به مسالت نکرد مگر برای عطا کردن. (نسفی)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا
و الله متعال دانا است به اینکه کدام یک از شما مردان و زنان چه مقدار سهم را مستحق میشوید و میداند که بر چه کسی باید جهاد فرض شود. (بحر العلوم)
و برای هر یک از شما، ولی هایی قرار دادیم برای ارث بری از آنچه که پدر و مادر و خویشان، بعد مرگ خود بجای میگذارند، و کسانیکه با آنان عقد موالاة بستید پس که سهمشان را به آنها بدهید. قطعا الله متعال بر هر چیزی گواه است و از جمله ی گواه بودن الله متعال همین نظارت بر اینکه شما سهم الارث را به صاحبش میدهید یا نمیدهید است. نکته: ترتیب ارث بری اینگونه است که اول اصحاب فرض، سهم میگیرند اگر آنها نبودند یا از آنها چیز بماند به عصبه ی میت میرسد و بعد اگر اینها نبودند، ذوی الارحام و اگر نبودند به مولی العتاقه یعنی کسیکه وی را آزاد کرده است و اگر نبود به مولی الموالاة تعلق میگیرد بعد به بیت المال.
یعنی موالی شما را بیان کردیم یعنی ورثه را از فرزند و برادر و پسرعمو را بیان کردیم. (بحر العلوم) موالی یعنی عصبه نیز گفته شده است یعنی عمو و پسرعمو و خویشاوندان. (بحر العلوم) یعنی برای هر یک از شما وارثانی تعیین کردیم تا از شما ارث ببرند آنچه که شما ترک میگویید و آن ورثه پدر و مادر و خویشاوندان هستند. (بحر العلوم)
برای هرکس و هر چیزی، وارثانی قرار دادیم که ارث را احراز میکنند. (نسفی) کلبی و مقاتل گویند: چنین بود که کسی با دیگری دوست میشد و با وی همپیمان میشد و وی را مثل فرزندان خود سهمی از میراث در نظر میگرفت. پس در این آیه فرمود که سهم آنان را بدهید و بعد این آیه با 75 سوره انفال منسوخ گردید. (بحر العلوم) گفته میشود که برای این همپیمانان وصیت میکردند پس امر شد که از یک سوم به آنها داده شود. (بحر العلوم) گفته میشود که منظور مولی الموالات است که به آنها یک ششم میدادند. (بحر العلوم) مولی الموالاة: کسیکه وارثی ندارد و با دیگری عقد میکند که اگر جنایتی مرتکب شود، ارش و تاوانش بر گردن وی باشد و وقتی بمیرد، ارثش برای وی باشد. (درر الحکام شرح غرر الاحکام) وراثت موالاة، نزد عامه ی صحابه ثابت است و این قول ما احناف است. تفسیر موالاة اینکه مردی یا زنی مسلمان میشود و عرب و آزاده نیز نیست و وارثی هم ندارد، به کسی میگوید: اگر جنایتی از من سر زد و دیه واجب شد، آن را بدهی و وقتی من مردم، از من ارث میبری و طرف نیز قبول کند، این قبول کننده ارث میبرد. (نسفی)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا
قطعا الله متعال گواه است که سهمشان را داده اید یا نداده اید. (بحر العلوم)
عالم غیب و عیان است و این وعده و وعید شدیدی است. (نسفی)
مردان بر زنان، سرپرستی دارند و این دو دلیل دارد یکی اینکه الله متعال مردان را بر زنان فضیلت در خلقت و عقل و رفتار داده است و دیگری اینکه این شوهران هستند که بر زنان نفقه میدهند و بر عهده ی مردان است که نفقه ی زنان خود را تامین کنند، پس زنان نیک زنانی هستند که فرمانبردار از الله متعال هستند و در وظایف محوله از الله اطاعت میکنند که در ضمن آن اطاعت از شوهر نیز هست و دیگر اینکه این زنان حافظ مردان و اموال و زندگی شوهرشان هستند. و دیگر زنانیکه با توجه به نشانه ها ناسازگاری احساس میکنید این است که آنان را نصیحت کنید و در رختخواب روی گردانی کنید و یا ترک آمیزش کنید از جهت تنبیه و بزنید البته زدنی که نه رنج آور باشد و نه اینکه نشانه ای از آن بماند که باعث توهین به زن شود. پس اگر در هر مرحله که مطیع شدند، دیگر به مجازات ادامه ندهید. قطعا الله متعال والای بزرگ است پس در رفتارتان مواظب باشید که الله بالاسر شما است. نکته: این امور که الله متعال برای چگونگی برخورد زن و شوهر بیان داشته است برای کسانی است که واقعا میخواهند زندگی زناشویی داشته باشند و آرامش حکم فرما باشد والا کسانی که از مردان و زنان به دنبال بهره وری به سود خودش است هیچگاه روی آرامش نمیبنند و برای همین است که با ادعای اصلاح قوانین و برابری زن و مرد، کانون خانواده دیگر از هم پاشیده است و چه بسا دیگر هیچ مردی به سمت همسر اختیار کردن نرود چراکه وقتی هزینه را بر مرد تحمیل کنیم دیگر از خیر زندگی زناشویی میگذرد و از راه حلال یا حرام، غریزه ی جنسی خودش را تامین میکند و این زن است که بی سرپرست و بی پناه میماند و دقیقا همین مساله را در خیلی از جوامع امروزی شاهد هستیم. نکته: ادبیات قرآنی را بهتر درک کنیم تا متوجه بشویم که قرآن دنبال چیست مثلا در همین آیه که اجازه ی زدن (ضرب) را میآورد باید یادمان باشد این آن زدنی که ما مردم برداشت میکنیم نیست چراکه در آیه 9 حجرات میآورد که اگر دو گروه از مومنان با هم کشتار (قتال ) کنند بین آنها اصلاح کنید در حالیکه این آیه در حق دو گروه مسلمانی نازل شده بود که با کفش همدیگر را زده بودند پس نه به معنی کشت و کشتار است که در شان مومن نیست که با مومن کشت و کشتار انجام دهد پس در اینجا نیز دعوای زن و شوهری است پس این ضرب و زدن در شان مسلمان نیست بلکه در معنا و ادای ضرب است. باشد که الله متعال ما را درک اهداف الله متعال را عنایت کند و بدون تفکر در آیه، نظر ندهیم و به چیزی که درست متوجه نشده ایم، اعتراض نکنیم.
مستندات
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ
یعنی مردان بر سر زنان هستند و امر و نهی میکنند همانطور که والیان بر رعیت رسیدگی میکنند. (نسفی)
آیه در مورد شوهران نازل شده است. (تاویلات اهل سنت) یعنی منظور از الرجال، شوهران هستند.
دیگر اینکه دلیل بر این استکه نفقه ی زنان بر عهده ی شوهران است. (تاویلات اهل سنت) اگر با استدلیل به این آیه کسی خواست بگوید که این نشان میدهد که نکاح دست اولیای زنان است باید به آنها گفت پس با توجه به این اظهارات، نفقه ی زنان نیز باید بر اولیا باشد در حالیکه کسی چنین چیزی را نه قبول دارد و نه چنین است. (تاویلات اهل سنت با تصرفات در کلمات) روایت است که سعد ابن ربیع از سروران انصار: زن وی ناسازگاری کرد و شوهرش وی را سیلی زد و پدر زنش دخترش را پیش رسول الله ص به شکایت برد و رسول الله ص فرمود: از وی قصاص کند ؛یعنی مکافات کند؛ پس این آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: ما حکمی را اراده کردیم و الله متعال حکمی دیگر اراده کرد و آنچه الله متعال اراده کرده است، خیر است. (ابوسعود)
بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ
این سیطره ی مردان بر زنان از این جهت است که الله متعال آنان را در قدرت و جنگ و نظر و عزم و به هوشیاری و نماز و روزه و جماعت و امامت و خطبه، بر زنان برتری داده است. و در تکبیر تشریق نزد امام ابوحنیفه برتری داده است. (نسفی)
و در نسب نیز به مردان منتسب میشوند. (نسفی) وَبِمَا أَنفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ و از این جهت که نفقه ی زنان بر عهده ی مردان است. (نسفی) فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ
زنان دو قسم هستند: اولی زنانی که مطیع هستند و بر آنچه بر عهده ی آنان است در حق شوهران، ادا میکنند. (نسفی) پس نیکان زنان: مطیع الله هستند و حقوق شوهر را بجای میآورند. (ابوسعود)
حَافِظَاتٌ لِّلْغَيْبِ محافظان هستند در وقتی که شورهشان حضور ندارد در محافظت از ناموس و اموال و خانه . (نسفی) حافظ اسرار شوهرانشان هستند. (نسفی)
رسول الله ص: بهترین زنان بعنوان همسر، زنانی هستند که وقتی به آنان مینگری خوشحالت میکنند و اگر به آنها امر کنی، فرمان میبرند و وقتی از آنان غایب هستی مال و نفس خود را حفظ میکنند و این آیه را تلاوت کردند. در این حدیث مال شوهر را به زنش نسبت داد و نشان میدهد که تصرف در اموال شوهر همانند تصرف در اموال خود زن است. (ابوسعود)
بِمَا حَفِظَ اللَّهُ بخاطر اینکه الله متعال نیز آنان را حفاظت کرده است با توصیه به شوهرانشان که با زنان خود به نیکی رفتار کنید. (نسفی) و یا بخاطر اینکه الله متعال آنان را در عصمت خود داشت تا که بر غیب محافظ باشند. (نسفی) بدین خاطر که الله متعال با امر به حفظ غیب و تشویق و تهدید به آن، آنان را حفظ کرد. (ابوسعود)
یعنی با امری که حفظ حق الله و طاعت الله حساب میشود و آن به پاکدامنی و دلسوزی در حق شوهران است. (ابوسعود)
وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ قسم دوم زنان کسانیکه عصیان میورزند و از اطاعت از شوهرشان، سر باز میزنند. (نسفی) از ابن عباس: نشوز یعنی اینکه حقوق شوهر را وقعی ننهد و از وی فرمانبرداری نکند. (نسفی)
اشاره و ارشاد چگونگی قیام بر زنان است. (ابوسعود) خوف؛ترس؛ حالتی است که در وقت حدوث یا گمان وقوع و یا علم به وقوع امری ناگوار بر قلب عارض میشود. (ابوسعود)
فَعِظُوهُنَّ
پس آنان را از عذاب الهی و از کتک کاری بترسانید. (نسفی)
عظه و وعظ: کلامی که قلبهای سخت را نرم میکند و طبایع رمنده را آرام میکند. (نسفی) با تهدید و ترغیب نصیحت کنید. (ابوسعود) وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ از همخوابی با آنان دوری کنید یعنی از آمیزش دوری کنید. (نسفی)
و یا اینکه منظور این استکه رویش را از زنش بگرداند در حالیکه در یک تشک هستند چراکه نگفت از تشک دوری کنید. (نسفی)
وَاضْرِبُوهُنَّ و آنان را بزنید زدنی که رنج آور نباشد. (نسفی) ضربی نه رنج آور و نه عیب آور. (ابوسعود) یعنی زدنی که نه باعث رنج شود و نه باعث رسیدن عیبی به وی شود.
نخست امر به موعظه کرد اگر افاقه نکرد امر به ترک در همخوابی امر کرد اگر این نیز فایده ای نداشت امر به ضرب کرد. (نسفی)
فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ
اگر با ترک ناسازگاری از شما اطاعت کرد. (نسفی)
فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا
پس از تعرض و آزار آنان دست بردارید. (نسفی)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا
اگر دستان شما بر بالای زنان است پس بدانید که قدرت الله بر شما بزرگتر از قدرت شما بر زنانتان است. پس از ظلم به آنان بپرهیزید. (نسفی) یعنی الله متعال که بزرگ و والا است، با این وجود شما نافرمانی میکنید و بعد توبه میکنید و الله متعال نیز توبه ی شما را میپذیرد پس شما نیز اولی به این هستید که وقتی کسی به بدی میکند، وبعد از بدی خود برگشت، وی را ببخشید. (نسفی)
و اگر شما اهل و خانواده ی زن و شوهر، متوجه شدید که بین آنها اختلافی هست و قصد جدایی دارند، پس شما اولیای هر دو، یک نفر از طرف مرد و دیگری از طرف زن، را بعنوان حکم به پیش این دو بفرستید، اگر قصد این دو حکم اصلاح باشد و یا قصد هردوی زوجین اصلاح باشد، الله نیز توفیق همدلی میدهد. قطعا الله متعال دانا و آگاه است و باید که هدف زن و شوهر و حکمین، خیر باشد و مواظب خودشان باشند.
مستندات
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا
شقاق دشمنی و اختلاف چراکه هر دو کاری انجام میدهد که باعث سختی بر دیگری میشود و یا به طرفی میل میکند که دیگری به آن میل ندارد. (نسفی) بعد به اولیای زنان گفت: اگر اختلاف بین زن و شوهر را متوجه شدید. (بحر العلوم) اگر جدایی بین آنها را متوجه شدید و مشخص نشد که ناسازگاری از کدام یک است. (بحر العلوم)
فَابْعَثُوا حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا کسی را که برای حَکَمیت و اصلاح بین این دو، صلاحیت داشته باشد. (نسفی) برای اصلاح بین زوجین بفرستید. (ابوسعود)
اینکه از هر دو طرف حکم خواسته میشود از این جهت است که خویشاوندان به هم شناخت بیشتری دارند و خواهان صلاح هم هستند و نفس نیز به آنان آرام میگیرد در نتیجه آنچه در درون دارند را راحتتر بیان میکنند. (نسفی)
إِن يُرِيدَا إِصْلَاحًا
اگر عدل بین آنها را اراده کنند پس با نصیحت و زجر و نهی برخورد کنند. (بحر العلوم) اگر قصد هر دو حکم خیر باشد به اصلاح برکت مییابند. (نسفی) از ابن عباس: اگر هر دوی زن و شوهر قصدشان اصلاح باشد. (تاویلات اهل سنت)
يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا ۗ الله متعال به صلاح توفیق دهد. (بحر العلوم)
گفته میشود: هر یک از این دو به اصلاح بپردازند، صلح بین زوجین برقرار خواهد شد. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا
الله دانای به این دو است و آگاه به نصیحت آنان است. (بحر العلوم)
در این آیه اثبات تحکیم است. (بحر العلوم)
الله به اراده ی حکمین دانا است و آگاه است که کدام یک از زوجین ظالم هستند. (نسفی)
حکمین حق تفرقه و جدایی بین زوجین را ندارند. (نسفی)
الله تعالی عالم به ظاهر و باطن است پس میداند که چگونه اختلاف را بردارد و چگونه توفیق عنایت کند. (نسفی)
و الله متعال را یگانه بدارید و از وی تعالی اطاعت کنید و هیچ چیز و هیچ کس را شریک وی تعالی قرار ندهید و به پدر و مادر، نیکی کنید و به خویشاوندان نیز نیکی کنید و به یتیمان حقشان را نگهدارید و نیکی کنید و به مساکین نیز نیکی کنید و به همسایه که خویش نیز هست و به همسایه که خویش نیست و به همراه و همنشین و همسفر نیز نیکی کنید و به مهمان و به مسافر در راه مانده و به بندگان نیز نیکی کنید. قطعا الله متعال متکبر فخرفروش را دوست ندارد. نکته: دوست نداشتن الله به مثابه ی عذاب دادن است.
مستندات
وَاعْبُدُوا اللَّهَ
گفته شده است: بندگی به چهار چیز است: 1- وفای به عهد. 2 – رضا به موجود. 3- حفظ حدود. 4- صبر بر مفقود. (نسفی) الله را یگانه بدانید. (تاویلات اهل سنت)
از الله متعال اطاعت کنید. (تاویلات اهل سنت)
خطاب به کفار است یعنی الله متعال را یگانه بدارید. (بحر العلوم) گفته میشود که خطاب به همه است: در حق مومنان امر به اطاعت است و در حق منافقین امر به اخلاص است و در حق کفار امر به توحید است. (بحر العلوم)
عکرمه از ابن عباس: هر عبادت که در قرآن است منظور همان توحید است. (بحر العلوم) وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ۖ و بر شرک نمانید. (بحر العلوم) بت و غیر آن را شریک ندارید. (نسفی)
هیچ قسم شرکی از جلی و خفی به وی تعالی نورزید. (ابوسعود)
وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا با قول و فعل به هر دوی والدین، و با انفاق در وقت نیاز نیکی کنید. (نسفی) وَبِذِي الْقُرْبَىٰ و به هرکسی که بین تو و وی، خویشاوندی باشد از برادر و عمو و غیر اینها. (نسفی) صله ی رحم بر هر دو طرف لازم و فرض است و احسان باید از هردو طرف باشد و این فرض است. (تاویلات اهل سنت) وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ در مورد یتیمان امر به وصیان است که در حفظ مال یتیم بکوشند و به مهربانی رفتار کنند. (تاویلات اهل سنت) از اجنبیان. (ابوسعود) یعنی بر شما لازم است که مساکین را غذا دهید. (بحر العلوم) وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَىٰ
کسیکه همسایگیش به تو نزدیک است. (نسفی)
جار قریب، همسایه که خویشاوند نیز هست. (نسفی) همسایه که در دین و نسب نیز با تو نسبتی دارد. (ابوسعود) وَالْجَارِ الْجُنُبِ همسایه که به تو نسبتی ندارد. (نسفی)
از رسول الله ص: همسایه سه است: همسایه ایکه سه حق برگردنت دارد حق همسایگی و حق خویشاوندی و حق اسلام. دیگری دو حق دارد حق همسایگی و حق اسلام و دیگری همسایه ای است که یک حق دارد و آن حق همسایگی است یعنی همسایه که از اهل کتاب است. (ابوسعود)
در بحر العلوم بجای اهل کتاب کافر را آورده است. (بحر العلوم) وَالصَّاحِبِ بِالْجَنبِ یعنی زوجه. (نسفی) یعنی رفیق در امری نیک مثل در تعلیم و صنعت و سفر. (ابوسعود)
از حضرت علی: هرکس که با تو رفیق و همراه شود چه در سفر و یا شریک در درس و یا کسیکه در مجلسی و مسجدی همنشینت شود. (نسفی)
وَابْنِ السَّبِيلِ غریب یا مهمان. (نسفی)
مهمان که پیش شما میآید و مهمان تا سه روز است و بعد آن صدقه حساب میشود. (بحر العلوم)
مسافر در راه مانده. (نسفی) وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ
بندگان و کنیزان. (نسفی) در روایت آمده است: از آنچه میخورید به بندگان نیز بدهید و از آنچه میپوشید بپوشانید و آنان را به کاری که طاقتش را ندارند تکلیف نکنید چراکه اینان نیز از گوشت خون هستند و خلقی مثل خودتان هستند. (بحر العلوم) از مالک بن انس از رسول الله ص: آنقدر جبرئیل در مورد همسایه توصیه کرد که گمان کردم که به همسایه نیز ارث برسد و آنقدر جبرئیل در مورد زنان توصیه کرد که گمان کردم که طلاق آنها حرام خواهد شد و آنقدر جبرئیل در مورد بندگان توصیه کرد که گمان کردم که برای بندگی مدتی ذکر خواهد شد که بعد آن خود به خود آزاد شوند و آنقدر جبرئیل در مورد مسواک توصیه کرد که گمان کردم که دهانم لخت شود و گوشتش کنده شود و آنقدر جبرئیل در مورد نماز شب توصیه کرد که گمان کردم که قطعا بهترین امت من اصلا شبی را نخوابند. (بحر العلوم)
مختال، متکبری که خویشاوند بودن و همسایه بودن کسی را ننگ بداند برای همین به آنان نظر و مهربانی ندارد. (نسفی) فخور، شایستگی و نیکی خود را از برای فخر فروشی و تکبر، بر میشمارد. اگر این مناقب را از برای اعتراف به نعمت الله بر شمارد، شکرگزار است. (نسفی)
شکر خدای بجای نیاورد بلکه آن را مایه فخر فروشی قرار میدهد و بر مردم تکبر میورزد. (بحر العلوم)
بر خویشان و همسایگان و رفقا، فخر فروشی میکند. (ابوسعود)
و این دو صفت، علت دوست نداشتن الله متعال آنها را است. (ابوسعود)
آن مختال فخور کسانی هستند که از ادای واجبات بر گردن خود بخل میورزند و دیگران را نیز امر به بخل میکنند و آنچه را که الله متعال از مال و علم به آنان از فضل خودش داده است را کتمان و مخفی میکنند. و ما برای کافران حقیقی و کسانی که کتمان نعمت میکنند، عذابی بس اهانت کننده، مهیا کرده ایم.
مستندات
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ مختال فخور کسانی هستند که بخل میورزند. (نسفی)
کسانیکه بر آنچه بر گردنشان واجب شده است، بخل میورزند. (مظهری)
وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ
یعنی هم آنچه را که دست خودشان است را دریغ میورزند و همینطور چیزهایی که دست دیگران است را نیز دریغ میورزند و به دیگران امر میکنند تا بخل بورزند از این جهت که سخاوت را دشمن میدارند. (نسفی) بخل یعنی اینکه خودت بخوری و به دیگران نخورانی و شح یعنی اینکه نه خود بخوری و نه دیگران را بخورانی و سخاوت این است که خود بخوری و به دیگران نیز بخورانی و جود یعنی اینکه بخورانی و نخوری. (نسفی)
رسول الله ص: سخی نزدیک به الله هست و نزدیک به بهشت است و نزدیک به مردم است و دور از آتش و بخیل دور از الله و دور از بهشت و دور از مردم است و نزدیک به آتش است و اینکه نادان سخی برای الله دوستتر از عابد بخیل است. (مظهری)
دیگران را به بخل امر میکردند از این جهت بوده است که وقتی کسی گناهی انجام میدهد برای اینکه عیبش آشکار نشود دیگران را نیز به آن تشویق میکند. (بحر العلوم)
بخل در دین همان منع واجب است. (احکام القرآم جصاص)
از نظر دینی اطلاق کلمه ی بخل جایز نیست مگر اینکه فاعل آن کبیره ای را مرتکب شود. (احکام القرآم جصاص)
وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ
گفته اند: در مورد یهود نازل شده است که صفت محمد رسول الله ص را کتمان میکردند. (نسفی) در مورد یهود نازل شده است که به انصار میگفتند که در راه خدا خرج نکنید چراکه ما میترسیم که فقیر بمانید. (بیضاوی) و آنچه الله متعال از مال و فراخی به آنان داده است، را مخفی میدارند. (نسفی)
در حدیث امده است: وقتی الله متعال به کسی نعمتی میدهد، دوست دارد که اثر آن نعمت در وی دیده شود. (نسفی) از مال و علم را کتمان میکنند و اینان اولی به ملامت هستند. (بیضاوی) وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا عذابی که به وسیله ی آن در آخرت مورد اهانت واقع میشوند. (نسفی)
یعنی کسیکه شان وی این باشد، پس وی کافر به نعمت الهی است پس کسی که کفران نعمت کند، مستحق اهانت است همانطور که به نعمت اهانت کرده است.(بیضاوی)
و کسانیکه انفاق میکنند از روی ریا و اینکه مردم وی را بستایند در حالیکه به الله متعال ایمان و باور ندارند و به روز رستاخیز و واپسین که محل جزای اعمال است نیز باور ندارند و کسیکه همدم و یارش شیطان باشد چه بد یار و همدمی است این شیطان. اینکه اگر شیطان با کسی رفیق شود، کارش این میشود که انفاقش نیز از روی ریا باشد و اینکه اگر کسی کارش ریا باشد و به الله و آخرت ایمان نداشته باشد در آخرت، با شیطان در جهنم خواهد بود و مشخص است که چه بد همراهی است این شیطان.
گفته اند: در حق منافقین نازل شده است که از جهت ریا انفاق میکردند و از جهت ریا نماز میخواندند تا با مومنان موافق امده باشند در حالیکه به الله و قیامت ایمان نداشتند. (تاویلات اهل سنت)
در حق کسانیکه به مشرکان در روز بدر طعام داده اند نازل شده است و آنان رؤسای اهل مکه بودند. (بحر العلوم)
بعضی گفته اند در شان کسانی نازل گشت که در راه دشمنی با رسول الله ص کوشش میکردند و از جهت ریا انفاق میکردند و هدفشان، ریاست بوده است. (تاویلات اهل سنت) یعنی انفاق میکنند تا مردم به آنها بگویند چه با سخاوت است و هدفشان کسب رضای الله نیست. (خازن) رسول الله ص: الله متعال فرموده است: من بی نیازترین شریکان هستم هرکس دیگری را درکاری با من شریک سازد وی و شریکش را برای هم وامیگذارم. (خازن) هرکار خیری که بنده از برای غیر وجه الله انجام دهد، قربت حساب نمیشود و مستحق ثواب نیز نمیشود چراکه کسیکه برای ریا انجام میدهد عوض دنیوی را میخواهد از قبیل ذکر جمیل و ستوده شدن پس این اصلی ثابت است که هرکس بر انجام کار خیرش عوض دنیوی مد نظر داشته باشد قربت نیست مثل اجرت بر انجام حج و نماز و دیگر قربتها که هر گاه در مقابلش عوض دنیوی خواسته شود، از قربت بودن خارج میشود و دانسته شد که راه کسب ثواب این است که فقط بوجه الله انجام شود و ثابت شد که جایز نیست که بر انجام خیر مستحق اجرت گردد و اجاره بر کار خیر نیز باطل است. (احکام القرآن جصاص)
یعنی هرکس که شیطان یار و همدمش باشد، چه بد یاری است. (خازن)
در آخرت برای هر کافری شیطانی همدم است و در زنجیر هستند. (خازن)
چراکه این شیطان است که آنان را بر بخل و ریا و هر شری، باعث شده است. (نسفی)
ممکن است که این دوستی شیطان در دنیا باشد و یا اینکه در آخرت باشد. (تاویلات اهل سنت)
مساله ای که بین تمام اقوام و تمام مردم از مشرک و مومن هست اینکه همگی بر اینکه شیطان بد و پلید است و فرشته خوب و نیک است، اتفاق نظر دارند در حالیکه هیچ یک را کسی ندیده است و این دلیل بر این است که اینان شنیده اند و معلوم است که انبیا برای آنها بیان کرده اند پس دلیل وجود نبوت است. (تاویلات اهل سنت)
و چه بر سرشان میآمد اگر که به الله متعال ایمان میآوردند و به روز آخرت نیز همچنین و در راه الله متعال انفاق میکردند. در حالیکه الله متعال به آنان داناست و میداند که به چه هدفی انجام میدهید و باورتان چیست. نکته: آنچه باید توجه داشت این است که وقتی عده ای انسانیت را مطرح میکنند الله متعال انان را به تفکر فرامیخواند و میفرماید اگر این انسانیت را همراه باور به الله متعال و اخرت انجام دهید هیچ ضرری متوجه شما نمیشود بلکه باعث میشود که دنیا و آخرتتان آباد گردد پس هیچ عاقلی همراه کار خیر، الله متعال که خالقش است و در رد آن کسی را دلیلی نیست، انکار نمیکند بلکه همراه ایمان انجام میدهد تا مطمئن باشد که در اخرت نیز جزو نجات یافتگان خواهد بود.
یعنی چیزی بر علیه آنان نیست اگر بجای کفر به الله ایمان میآوردند و به روز آخر ایمان میآوردند. (بحر العلوم) گفته میشود: بر انان عذابی نبود اگر بر الله و روز اخر ایمان میآوردند و صدقه میدادند. (بحر العلوم) یعنی در ایمان آوردن و انفاق فی سبیل الله چه تبعاتی و چه وبالی بر آنها است؟ منظور توبیخ و ذم آنان است. (نسفی) یعنی آنانکه به جهت ریا و ریاست و بقای در ریاست انفاق میکردند اگر در راه الله اینکار را انجام میدادند، ریاست و حسن ذکر برایشان حاصل میشد بلکه اگر ایمان میآوردند یاد و خاطره اشان بیشتر میشد بعنوان مثال کسانی مثل عبدالله ابن سلام که ایمان آوردند همان منزلت را حفظ کردند و بعد مرگشان نیز ذکر خیرشان ماند ولی کسانیکه همزمان با وی بودند وایمان نیاوردند، یادی از انان نمانده است. (تاویلات اهل سنت)
وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ
و چیزی بر علیه آنان نبود اگر بجای بخل و ریا در راه الله انفاق میکردند. (بحر العلوم)
وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا و الله متعال داناست به اینکه اینان ایمان نیاورده اند. (بحر العلوم) الله متعال دانای به ثواب اعمال انان است و از ثواب اعمالشان ذره ای ظلم به خرج نمیدهد. (بحر العلوم) وعید به آنان است. (نسفی)
الله متعال همیشه بر انان علم دارد و لیکن بر این عملشان واگذاشت تا بدانند که عصیان کسی برای الله متعال ضرری نمیرساند و اطاعت کسی نفعی برای الله متعال نمیرساند بلکه ضرر و نفع به خودشان میرسد. (تاویلات اهل سنت) این جمله تحذیر و آگاهی دادن به انان است که بدانند که الله متعال بر انان داناست پس بر حذر باشند چراکه کسیکه بداند کسی مراقب اعمالش هست، بیشتر میترسد. (تاویلات اهل سنت) یعنی در وقت خلق آنان الله متعال به آنان عالم بود تا خلائق بدانند که مخالفت انان با الله متعال هیچ ضرری برای الله تعالی ندارد. (تاویلات اهل سنت)
قطعا الله متعال ظلمی حتی به اندازه ی کوچکترین اشیاء در حق کسی، انجام نمیدهد، اگر این ذره، نیکیی باشد، آن را چند برابر میکند، و از پیش خودش نیز اجری بس بزرگ عطا میکند.
مستندات
إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ
ذره مورچه ی کوچک را گویند. (نسفی) از ابن عباس: خاک را به دستش گرفت و بر آن فوت کرد و گفت: هر یک از اینها، ذره هستند. (نسفی)
همان است که در شعاع و نور آفتاب آشکار میشود. (بحر العلوم)
گفته شده: هر یک از اجزای غبار که از روزنه دیده میشود، ذره است. (نسفی) به اندازه ی کوچکترین چیز مثل ذره، از اجرش کم نمیکند و در عذابش زیاد نمیکند. (بیضاوی) اشاره به این دارد که هرچند نیکی کم ارزش باشد، جزایش بزرگ است. (بیضاوی) این قبیل آیات والله اعلم، هدفش بیان این مطلب است که جاهل با دیدن درد در کودک و ناگواری در آنها، گمان نکند که اینها ظلم هستند بلکه این صحت و سلامت فضل الهی هستند نه اینکه حقی برای آنها باشد. (تاویلات اهل سنت) از رسول الله ص: الله متعال به مومن ظلمی نمیکند اگر حسنه ای داشته باشد برایش پاداش میدهد این پاداش ممکن است رزقی در دنیا باشد و یا جزایی در آخرت باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا
اگر به اندازه ی ذره ای، نیکی باشد، ثواب آن را دو چندان میکند. (نسفی)
در قرائت مکی و شامی، یضعّفها امده است. (نسفی)
یعنی اگر ذره ای به حسناتش اضافه کند الله متعال آن را چند برابر میکند تا که مثل کوه احد میشود و برایش بهشت واجب میگرداند. (بحر العلوم) از عثمان نهدی، به ابوهریره گفت: از تو به من خبر رسیده است که میگویی که رسول الله ص فرموده اند که الله متعال به بنده ی مومنش در قبال حسنه اش، هزار هزار حسنه میدهد، ابوهریره گفت: نه چنین نگفته ام بلکه شنیدم که رسول الله ص میفرمود: دو هزار هزار حسنه میدهد و بعد این آیه را تلاوت کرد. منظور کثیر بودن است نه محدود کردن به یک عدد. (ابوسعود)
وَيُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا
به صاحب نیکی و حسنه، از پیش خودش، پاداشی عظیم میدهد. (نسفی)
اجر عظیم یعنی بهشت. (بحر العلوم)
حساب کنید آنچه الله متعال عظیم بگوید آن الله که متاع دنیا را قلیل میداند، چه عظمتی خواهد داشت. (نسفی) این آیه دلالت دارد بر اینکه مرتکب کبیره جاودان در جهنم نخواهد ماند چراکه دارای حسنات زیاد است. (نسفی) فضل را اجر نامید چراکه تابع اجر است. (بیضاوی) از ابن مسعود: در سوره نساء پنج آیه هست که آنها برای من از دنیا و آنچه در آن است، محبوبتر است:
چگونه خواهد بود، حال و عکس العمل مشرکین و کفار و منافقین وقتی که در روز قیامت بر علیه آنان، گواهانی بیاوریم که بر عمل کرد آنان گواهی دهند که همان انبیاء الهی هستند و تو را بیاوریم ای محمد بعنوان شاهد تا بر رسولان و بر امتت شاهد باشی. نکته: هر چند در تفاسیر در مورد اینکه منظور مشرکان و کفار و منافقین هستند ما نیز باید این سوال را از خود داشته باشیم که وقتی در پیشگاه پروردگار حاضر شدیم و گواهان نیز حاضر شوند، حال ما چگونه خواهد بود و طوری رفتار کنیم که در آن روز خجل نباشیم.
حال مشرکان و منافقین چگونه خواهد بود. (خازن) چه خواهند کرد و حالشان چگونه خواهد بود؟ (بحر العلوم) وقتی که نبی آن قوم را بعنوان شاهد آورده شود که بر رساندن رسالت، گواه هستند. (بحر العلوم) نبی هر قوم بر انچه انجام داده اند گواهی دهند. (نسفی) که بر فساد عقایدشان و زشتی کردارشان گواهی دهند. (بیضاوی)
وَجِئْنَا بِكَ عَلَىٰ هَٰؤُلَاءِ شَهِيدًا و تو نیز بر امتت شاهد هستی. (نسفی)
گواه بر ایمان ایمان آورندگان و بر کفر کفر ورزندگان و بر نفاق منافقین. (نسفی) و تو بر صدق آن شاهدان گواهی دهی چراکه عقاید آنان را میدانی و اینکه شرع تو جامع قواعد آنان است. (بیضاوی) گفته اند که بر کفار گواه خواهی بود. (بیضاوی) و تو را بیاوریم بعنوان شاهد بر اینکه امتت تصدیق کرده اند. چراکه امت محمدی بر امتهای تکذیب کننده، گواهی میدهند که آنان را رسالت امده است. شهادتشان اینگونه است که در روز قیامت الله متعال بر امتهای پیشین گوید: آیا رسولان من پیامهای من را به شما رساندند؟ امتها جواب دهند: خیر. و رسولانشان گویند ما بر رساندن رسالت گواه داریم. الله تعالی گوید: شاهدان شما چه کسانی هستند؟ گویند: امت محمد پس امت محمد آورده شود و به تبلیغ رسالت رسولان گواهی دهند بر اساس آنچه از وحی از داستان رسالت آن دانسته بودند. (بحر العلوم)
در آن روز یعنی در روز قیامت کفار به الله متعال و نافرمانان از رسول الله ص دوست خواهند داشت که ای کاش که همانند خاک بودند و مثل خاک میشدند و اصلا انسان نبودند و اینان در آن روز قادر به کتمان سخنی از الله متعال نیستند. نکته: همانطور که در اینجا کفار آخرت را انکار میکنند و هر سخنی را در شان الله متعال روا میدارند در آن روز وقتی همه چیز را عیان میبینند آرزویشان این است که با خاک یکسان میشدند و آرزو میکنند که ای کاش در دنیا چیزی را کتمان نمیکردند.
مستندات
يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ یعنی کفار تمنا کنند، (بحر العلوم) یعنی به الله کفر ورزیده اند. (نسفی) اشاره به سختی و بدی حال کفار است. (ابوسعود) لَوْ تُسَوَّىٰ بِهِمُ الْأَرْضُ که زمین آنان را فرو میبرد. (بحر العلوم) ای کاش خلق نمیشدند. (بیضاوی) یعنی خاک میشدند و بر آن همه راه میرفتند. (بحر العلوم)
اگر دفن کرده میشدند و بر آن خاک برابر میکردند همانطور که با مردگان انجام میشود. (نسفی)
یا اینکه دوست داشتند که مبعوث نمیشدند و آنها و زمین برابر میشدند. (نسفی)
یا اینکه حیوانات به خاک تبدیل میشدند پس حال حیوانات را دوست میدارند. (نسفی)
وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا
و از خدا سخنی را کتمان نکنند. این کلامی مستانف است چراکه آنچه عمل کرده اند نزد الله متعال آشکار است و نمیتوانند کتمان کنند. (بحر العلوم) یعنی قادر بر کتمان نیستند چراکه اعضای بدنشان بر علیه آنان شهادت میدهند. (نسفی) بعضی نیز مربوط به قبل دانسته و چنین معنی کرده اند: دوست داشتند که به خاک تبدیل میشدند و دوست داشتند که از الله کلامی را کتمان نمیکردند چراکه الله متعال ظاهر کننده ی دروغ آنان است. (بحر العلوم)
ای کسانی که ایمان آورده اید به نماز نزدیک نشوید در حالیکه مست هستید، یعنی در وقت نماز مست نباشید. تا وقتیکه بدانید که چه میگویید، و در وقت جنابت نیز نزدیک نماز نشوید یعنی بی طهارت نماز نخوانید بلکه با طهارت کامل باشید، مگر اینکه مسافر باشید و آب نیابید که در اینصورت با تیمم میتوانید نماز بخوانید، و اگر که بودید بیمار که آب ضرر داشته باشد و یا که مسافر بودید و یا که کسی از شما از مکان قضای حاجت امد یعنی اجابت مزاج کرد، و یا اینکه زنان را دست زدید یعنی با آنها آمیزش داشتید، پس در این مواقع اگر آب نیافتید و قدرت بر استعمال آن نیافتید، پس باید که قصد کنید و تیمم کنید بر جنس زمین که پاک است پس برای تیمم که قصد کردید، صورت خود و دستهای خود را مسح کنید. قطعا الله متعال که چنین احکامی را برای شما امر میکند، بخشنده و در گذرنده و آمرزنده است.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنتُمْ سُكَارَىٰ شروع با ندا و حرف تنبیه برای مبالغه در این مطلب است که باید بر اساس موجب نهی عمل شود. (ابوسعود)
بعضی گفته اند که منظور مستی از شراب است و این قول ابن عباس و ابراهیم و قتاده است و مجاهد و حسن گویند: تحریم خمر آن را منسوخ کرده است و ضحاک گوید منظور مستی خواب است. (احکام القرآن جصاص) وقتی عبدالرحمن بن عوف غذا و شراب ساخت و عده ای از صحابه را دعوت کرد و این در زمان مباح بودن خمر بود و خوردند و نوشیدند و وقت نماز مغرب شد و یکی امامت کرد و قل یا ایها الکافرون را بدون لا، قرائت کرد پس این آیه نازل شد. (نسفی)
یعنی در این حالت نزدیک نشوید. (نسفی)
اینکه نماز را در اینجا مکان نماز گرفته شود با حتی تعلموا ما تقولون، همخوانی ندارد و همان معنی به نماز نزدیک نشوید درست است. (ابوسعود) گویا بدین معنا است که در وقت نماز مست نشوید و برای همین وقتی این آیه نازل شد خمر خواری نمیکردند تا بعد عشا و بعد عشا میخوردند و تا صبح مستی برداشته میشد و میدانستند که چه میگویند. (ابوسعود)
به مکان نماز نزدیک نشوید در حالیکه مست هستید و یا جنب هستید و این از ابن مسعود روایت شده است. (تاویلات اهل سنت) دلیل بر این است که شخص مست نیز مخاطب شرع است. بر این اساس طلاقش و عقودش منعقد است. (تاویلات اهل سنت) حَتَّىٰ تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ
تا اینکه بدانید چه قرائت میکنید. (نسفی) در این آیه دلالت است بر اینکه در نماز قولی فرض است پس نهی از نزدیک شدن به آن از جهت ترس اینکه این قول ترک شود است و یا اینکه ترس این وجود دارد که به ان قول چیزی که از ان نیست، داخل کرده شود و در آن فساد نماز است و این دلیل است بر اینکه کلام چه عمدی و چه غیر عمدی، فاسد کننده ی نماز است چراکه مست این را عمدی انجام نمیدهد بلکه از روی خطا انجام میدهد. (تاویلات اهل سنت) در این آیه دلیل است بر اینکه ردت مست، ارتداد حساب نمیشود چراکه قرائت قل ایها الکافرون بدون لا، کفر است و اینان را به اسم مومن مورد خطاب قرار داد و رسول الله ص هیچ یک را امر نکرد که تجدید ایمان کنند و نکاح تجدید کنند.(نسفی) دیگر اینکه امت بر این اجماع دارند که کسیکه به اشتباه کلمه کفر بر زبانش جاری شود، حکم به کفر وی نمیشود. (نسفی)
به نماز در حالت مستی نزدیک نشوید. (نسفی) وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغْتَسِلُوا
بر شخص جنب جایز نیست که از مسجد عبور کند مگر اینکه آب یا راه از مسجد بگذرد. آمده است: مردانی از انصار بودند که راه عبور انان از مسجد بود و راه دیگری نبود و دچار جنابت میشدند پس به آنها اجازه داده شد. (ابوسعود)
در حالت جنابت نماز نخوانید. (نسفی) و در حالتی که جنابت دارید و مقیم هستید و مسافر نیستید. (نسفی)
یعنی نماز را بدون اینکه غسل داشته باشید، برپا ندارید. (نسفی) مگر اینکه مسافری باشید که آب نمییابید و متیمم هستید. (نسفی)
وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ
عبدالرحمن بن عوف را جنابت رسید در حالیکه مجروح بود پس به وی اجازه ی تیمم داده شد و بعد آیه در حق جمیع مردم عمومیت یافت. (بحر العلوم) از ابن عباس و دیگر صحابه روایت است که مردی را آبله گرفته بود و به وی جنابت رسید و آنها وی را غسل دادند و آن مَرد مُرد، و به رسول الله ص خبر دادند. رسول الله ص فرمودند: وی را کشته اند، الله انان را بکشد، چرا تیممش نداده بودند. (بحر العلوم)
أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ و یا که مسافر بودید. (بحر العلوم) أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ
یعنی از مکان مطمئن آمدید چراکه برای قضای حاجت به مکانی مطمئن میرفتند پس کنایه از قضای حاجت است. (نسفی)
أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ از ابن عباس و علی: با زنان آمیزش کردید. (نسفی) در قرائت علی و حمزه لمستم آمده است. (نسفی) فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً
یعنی اگر حدث داشتید و یا جنابت داشتید و آب نیافتید، تیمم کنید. (بحر العلوم) پس بر استعمال آب قادر نشدید بخاطر نبود آب یا دور بودن آن و یا نبود وسیله برای رسیدن به آب و بخاطر مانعی از استعمال اب. (نسفی)
فَتَيَمَّمُوا
در حکم شرط چهار گروه داخل شدند بیماران و مسافران و بی وضویان و اهل جنابت و جزای همه یکی است یعنی امر به تیمم شده اند. (نسفی)
صَعِيدًا طَيِّبًا
زجاج: صعید یعنی روی زمین حالا خاک باشد یا صخره باشد حتی اگر صخره باشد و غباری نداشته باشد و بر آن تیمم کند این طهارت وی است. (نسفی) طیب یعنی پاک باشد. (نسفی)
فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ به روی هایتان و دستانتان. (نسفی)
بعضی گفته اند: صورت و کف دو دست است و این قول اعمش و اوزاعی است و بعضی نیز گفته اند تا زیر بغل است و این قول زهری است و عامه ی اهل علم گفته اند: صورت و دو دست تا آرنجها است و بر این قول، آثار از رسول الله ص وارد شده است و از عامه ی صحابه نیز همین است به اعتبار وضو. (بحر العلوم)
ای محمد مگر ندیده ای و نظر نیانداخته ای به کسانی که به آنان سهمی و حظی از کتاب الهی داده شده است که گمراهی را بجای هدایت خریده اند و قصدشان این است که شما نیز گمراه شوید و راه را گم کنید. نکته: قصد راه گم کردن شما را دارند یعنی داب و عادت کفار با شبهه افکنی این است که راه درس را گم کنید و مثل آنان شوید.
برای در شگفتی اوردن مومنان از سوء حال یهود و بیان بر حذر بودن از دوستی با آنان امده است. (ابوسعود) قتاده گوید: منظور یهود هستند. شامل نصاری (مسیحیان) نیز میشود. (ابن عطیه) از این آیه تا و منهم من صد عنه، در شان یهود مدینه و کسانیکه آنان را برای خود ولی و دوست میگیرند نازل شده است. (قرطبی)
از ابن عباس: در حق رفاعه بن زید یهودی نازل شده است. (ابن عطیه) منظور رویت قلبی است. (نسفی)
منظور رویت با چشم است. یعنی مگر به آنها ننگریسته ای؟ (بیضاوی) یعنی مگر علمت به این نرسیده است که... (نسفی)
به کسانی که سهمی و حظی از تورات به آنها داده شده است و آن احبار یهود یعنی دانشمندان دینی یهود هستند. (نسفی) کتاب یعنی تورات و انجیل. (ابن عطیه) يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ
که گمراهی را بدل هدایت میگیرند. (نسفی) گمراهی را بجای هدایت اختیار میکنند. (بیضاوی) یعنی رشوه میگیرند و تورات را تحریف میکنند. (بیضاوی)
ان این است که بر یهودیت باقی میمانند بعد اینکه نشانه های واضح بر نبوت محمد رسول الله ص بر انان وارد شده است. (نسفی) اینکه رسول الله ص همان نبی عربی بشارت داده شده در تورات و انجیل است. (نسفی)
عده ای گویند که افرادی بودند که به علمای یهود، مال میدادند تا شریعتشان را بر پادارند. (ابن عطیه) یعنی بعد اینکه هدایت برایشان حاصل شد، آن را با گمراهی عوض کردند. (راغب)
وَيُرِيدُونَ أَن تَضِلُّوا السَّبِيلَ
و اراده دارند تا شما مومنان نیز راه حق را گم کنید همانطور که خودشان گمراه شده اند. (نسفی)
تا که شما کافر شوید. (ابن عطیه)
قاضی ابومحمد گوید: این آیه و ما بعد آن در توبیخ مومنان نازل شده است چراکه بعضی از آنها با سوال دینی از علمای یهود آرام میگرفتند و یا موالات انها چنین میشدند. (ابن عطیه) پس آنان قصد میکنند تا شما انتخاب درست را که اجتناب از آنها است را ترک کنید و آنان را دشمن نپندارید. (ابن عطیه) تمنا دارند که شما راه را گم کنید تا ریاست و سیاست برای آنان باشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی مومنان را امر میکنند و فرامیخوانند تا در دین آنان در آیید. (تاویلات اهل سنت)
و الله متعال در شناخت دشمنانتان از شما داناتر است و الله متعال میداند که دشمن شما چه کسانی هستند پس بر گفته ی الله اعتماد کنید و بدانید که الله متعال بعنوان سرپرست و ولی و کمک کننده کافی است پس از آنها واهمه ای نداشته باشید.
مستندات
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ ۚ الله از شما به دشمنتان، داناتر است برای همین به شما خبر میدهد تا از آنان اجتناب کنید. (منیر زحیلی)
آنان دشمن شما هستند پس با آنان همراه نشوید. (قرطبی) از آنان در امور خود، نصیحت و پند مخواهید. (نسفی)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَلِيًّا
حافظ شما از آنان است و شوؤن شما را سرپرستی میکند. (منیر زحیلی)
در تمامی امورتان یاور است. (ابوسعود) وَكَفَىٰ بِاللَّهِ نَصِيرًا در تمامی مواقع و حوادث کمکتان است. (ابوسعود) مانع کید آنان بر شماست. (منیر زحیلی) یاور شماست و شر آنان را از شما دفع میکند. (منیر زحیلی)
پس به ولایت و نصرت الله اعتماد کنید نه به آنان. (نسفی) به آنان مبالاتی نداشته باشید چراکه الله متعال شما را بر علیه آنان نصرت خواهد کرد و مکر آنان را دفع خواهد کرد. (نسفی)
از جمله ی کسانیکه از راه حق کج روی کردند، هستند کسانیکه کلمات الهی در کتب آسمانی را از جای خود، منحرف میکنند و از جاییکه باید باشد، تحریف میکنند و میگویند: شنیدیم و نافرمانی کردیم، و بشنو باشد که نشنوی، و راعنا میگفتند و هدفشان همان معنایی بود که در دل داشتند نه آنچه از گفتن آن اظهار میکردند و هدف دیگرشان طعن و استهزای دین بود و اگر که اینها بجای آن کلمات دو وجهی و بجای منظور بد گرفتن از آن، میگفتند: شنیدیم شنیدنی برای قبول کردن و اطاعت کردیم، و بجای اینکه بگویند نشنوی میگفتند: بشنو و به ما نظر کن، این امور برای آنان خیر بود و در راه حق استوار بود لیکن آنچه هست اینکه اینان مورد لعن و دوری از رحمت قرار گرفتند و این ملعون شدن به سبب کفرشان است پس در اینان ایمانی نیست و ایمان نیاورند مگر عده ای اندک.
مستندات
مِّنَ الَّذِينَ هَادُوا هادوا یعنی از هدایت به کناری میل کردند. (بحر العلوم) بیان دشمنان مسلمانان است. (نسفی) متعلق به نصیرا است یعنی شما را یاری میرساند بر کسانیکه منحرف شده و تحریف میکنند. (نسفی) از کسانیکه هادوا هستند کسانی هستند که تحریف میکنند. (نسفی)
زجاج: ممکن است که صله ی آیه قبل باشد و معنی آن میشود: از جمله کسانیکه به آنان سهمی از کتاب داده شد کسانیکه از راه حق میل کردند و یا معنی آن اینگونه باشد: از کسانیکه از هدایت رویگردانی کردند،... (بحر العلوم)
شامل هر دوی اهل کتاب است. (ابوسعود) یعنی یهود و نصاری. در مورد یهود مدینه نازل شده است. (وسیط زحیلی) يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ
بیان شراء و خرید گمراهی آنان و تفصیل انواع گمراهی های آنان است. (ابوسعود)
نعت آن را موضعش، تحریف میکنند. (بحر العلوم) یعنی نعت محمد رسول الله ص را. (بحر العلوم)
کلمات را میل میدهند و از مکانش بر میدارند چراکه وقتی کلمات را تبدیل میکنند و بجای آن کلمه ای دیگر میدهند پس چنین معنی میدهد که از مکانش در تورات که الله گذاشته بود، کج کرده اند و از آن برداشته اند. مثل همانکه بجای اسمر ربعه که در تورات بود را آدم طوال گذاشتند. (نسفی) اسمر ربعه: اسمر: گندم گون و یا سرخ مایل به قهوه ای یا خرمایی، و ربعه : میانه قامت را به آدم طوال: گندم گون قد بلند، تغییر دادند. یعنی از مکان کلمه که مقتضای حکمت الهی بود که در آن مکان باشد بر تبعیت از شهوات خود، تبدیل کردند و معنی من بعد مواضعه یعنی اینکه آن کلمه مواضعی داشت که شایسته بود که در ان مکان باشد، پس وقتی تحریفش کردند آن کلمه را بمانند غریبی ترک گفتند که موضع و مقری ندارد. (نسفی) منظور از تحریف کلام ممکن است خاص تورات باشد و یا چیزی عامتر از آن و یا این سخنانی باشد که در آیه ذکر کرده است سومی که قطعا نیست و اولی قول جمهور است. (ابوسعود) تحریفشان دو احتمال دارد یکی تحریف معنا و تبدیل تاویل بر نادانان قومشان مثل فرموده ی الله متعال: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ} [آل عمران: 78] و دیگری تحریف و تبدیل لفظ و کتابت مثل فرموده ی الله متعال: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} [البقرة: 79] (تاویلات اهل سنت)
یهود هردوی این تحریفات را انجام داده اند اولی با تاویل آیه رجم در تورات و دومی با تغییر صفت محمد رسول الله ص و بشارت به ایشان را تحریف کردند. (تفسیر واضح محمد محود حجازی)
اینان اقوامی هستند که کلام الله در تورات را از مواضع اصلیش تحریف میکنند حال این تحریف در مواردی با تاویل آن است و آن را به معنایی میگیرند که مراد آیه نیست مثل بشارت رسول الله ص و تاویل انچه در مورد حضرت مسیح آمده است و آن را شخصی دیگر حمل میکنند و تا الان منتظر مسیح هستند و دیگری به نقل کلمه از جای خودش و یا قسمتی از کتاب و گذاشتن آن در جایی دیگر و آنچه از حضرت موسی آمده است را با آنچه که خیلی بعدها نوشتند، خلط کردند همانطور که کلام انبیایی غیر از موسی را به آن اضافه کردند و این را واضعان تورات حال حاضرشان انجام دادند و آن را بجای تورات مفقوده قرار دادند و به این مفقود شدن تورات خودشان اعتراف دارند و در گمان خود این کار را جهت اصلاح انجام میداده اند. (منیر زحیلی)
وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا سخنک را شنیدیم و فرمانت را عاصی شدیم. (بحر العلوم)
قتبی: وقتی با رسول الله ص صحبت میکردند و رسول الله ص به چیزی امر میکرد میگفتند شنیدیم و در دل میگفتند: نافرمانی کردیم. (بحر العلوم) این گفتارشان خاص یک زمان و یک مکان و یک مساله نیست بلکه اعم از قول و رفتارشان است که از عناد و مکابره ی آنان خبر میدهد. (ابوسعود)
وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ بشنو که از تو شنیده نمیشود. (بحر العلوم)
و وقتی با رسول الله ص میخواستند در مورد چیزی صحبت کنند میگفتند: بشنو ای ابو القاسم و در دل میگفتند: نشنوی. (بحر العلوم) یعنی بشنو که بر علیهت دعا شده که نشنوی. چراکه وقتی که دعوت آنان را اجابت کند چیزی نمیشنود پس ناشنوایی است که شنیده نمیشود. و این سخن آنان از این جهت بود که آن را دعایی مستجاب میدانستند. (نسفی) یا بشنو بدون اینکه جوابی به آنچه فراخواندی بگیری یعنی بشنو در حالیکه جوابی که موافق درخواستت باشد نگیری انگار که چیزی نشنیده ای. (نسفی) یا بشنو در حالیکه جوابی که تو را راضی کند نشنوی پس گوشت از شنیدن آن به دور است. (نسفی) این کلامی بود دارای دو وجه یکی جهت ذم و دیگر جهت مدح آنچه بود معانی در ذم بود و معنی مدح این میشود بشنو که چیز مکروه و بدی نشنوی. (نسفی)
وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ
با پیچاندن زبان به دشنام میدهند. (بحر العلوم) و میگفتند: راعنا و چنین القا میکردند که انگار میگویند به ما نگاه کن تا در مورد آنچه میخواهی با تو صحبت کنیم و منظورشان دشنام بود یعنی دشنام به رعونه میکردند. (بحر العلوم)
رعونه یعنی بی خرد شدن. (دهخدا) لیا بالسنتهم یعنی کلام را برعکس میکردند. (بحر العلوم)
انچه در ضمیر خود از دشنام داشتند را با الفاظی که ظاهرش احترام بود، به هم میبافتند. (نسفی) راعنا احتمال دارد به معنی ما را بنگر باشد ویا کلمه ای در عبرانی و یا سریانی که کلمه ناسزا بود باشد. پس استهزا به دین و رسول الله ص بود و به کلامی چند وجهی صحبت میکردند و نیتشان دشنام دادن بود و در ظاهر احترام بود. (نسفی)
وَطَعْنًا فِي الدِّينِ و برای طعن بر دین اسلام اینکار را انجام میدهند. (بحر العلوم)
میگفتند اگر نبی به حق بود، از آنچه در دل داریم خبر میداد. (نسفی)
وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا
اگر بجای شنیدیم و عاصی شدیم، میگفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم، (بحر العلوم)
وَاسْمَعْ
و بجای بشنو که نشنوی، میگفتند: بشنو، (بحر العلوم) اگر بشنو بدون غیر مسمع، میگفتند. (نسفی)
وَانظُرْنَا
بجای راعنا، انظرنا میگفتند. (بحر العلوم)
لَكَانَ خَيْرًا لَّهُمْ برای آنان نزد الله بهتر بود. (نسفی) وَأَقْوَمَ از تحریف و طعن، درستتر بود. (بحر العلوم) عادلانه تر و استوارتر بود. (نسفی) وَلَٰكِن لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ
لیکن الله متعال است که آنان را خوار گردانده و رانده است از جهت مجازات آنان به سبب کفری که دارند. (بحر العلوم)
به سبب اختیار کفر آنان را از رحمتش طرد و دور کرد. (نسفی) فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا
ایمان نمیآورند مگر به چیزهای اندک چراکه نه قرآن ایمان دارند و نه به آنچه از احکام نزد خودشان است و نه به دیگر کتب، بلکه بعضی از آنچه نزدشان است را باور میکنند. (بحر العلوم) گفته میشود: ایمان نمیآورند مگر عده ای اندک از انان که همان مومنان اهل کتاب هستند. (بحر العلوم) مگر ایمان اوردنی ضعیف که همان ایمان به خالق خود و کفر به دیگر امور دینی. (نسفی) گفته شده: یعنی ایمان نمیآورند مثل همان که گفته میشود فلانی کم خیر است به معنی خیری در وی نیست. (بحر العلوم)
ای کسانیکه کتاب داده شده اید، ایمان بیاورید به آنچه که ما آن را فرو فرستاده ایم و این قرآن تصدیق کننده ی احکام و عقایدی است که نزد شما از تورات است، و اینکار را قبل اینکه ما روی هایی را محو کنیم بعد روی را به پس گردن برگردانیم و یا قبل اینکه مورد لعن قرار گیرید مثل ملعون شدن اصحاب سبت و آنچه امر و فرمان الله است، شدنی است. نکته: قطعا این محو صورت و برگشت به پس گردن، در این دنیا بوده و اگر عده ای ایمان نمیآوردند، قطعا رخ میداده است همانطور که عده ای از آنان ترسیده و ایمان آوردند. نکته: مورد لعن قرار گرفتن اینان مثل اصحاب سبت نیز در این دنیا است و این ملعون شدن اثر دنیوی آشکار دارد و این را یهود میدانند چراکه آنچه بر اصحاب سبت رخ داده است فقط ملعون گفتن نبوده بلکه به میمون و خود تبدیل شده اند. نکته: این نوع وعید در زمان رسول الله ص نشانه ای بزرگ است بر حقانیت ادعای رسول الله ص که لرزه بر اندام اهل کتاب انداخته است و اینکه بعدها بیایند و اهل کتاب جوابهایی ارائه کنند و توجیهاتی بیان کنند از تاثیر این معجزه کم نمیکند چراکه وقتی حادثه ای رخ میدهد، همان وقت نتیجه میدهد و بعدها مخالفان بر آن دلیل تراشی و توجیه پیدا میکنند.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ
استفاده از انواع خطاب است که آن را تلوین خطاب گویند. (ابوسعود) این خطاب جهت تاکید واجب بودن فرمانبرداری از آنچه در ادامه خواهد امد است و از جهت تحذیر و بر حذر داشت از نافرمانی از آن است. (ابوسعود)
آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا
ایمان بیاورید به آنچه که ما فروفرستاده ایم یعنی قرآن و به جهت تشریف قرآن، بجای قرآن این عبارت را آورد. (ابوسعود)
قرآن را باور و به آن اذعان کنید. (بحر العلوم) مُصَدِّقًا لِّمَا مَعَكُم
در حالیکه تصدیق کننده است آنچه همراهتان است یعنی تورات اینکه با عبارت آنچه نزدتان هست بیان میکند برای اظهار این مطلب است که اینان خود به حقیقت حال، وقوف کامل دارند. (ابوسعود)
در توحید و بعضی از احکام شرعی با تورات موافق است. (بحر العلوم)
قرآن و تورات در معنی موافق هم هستند نه در الفاظ، و همینطور مورد دیگر کتب آسمانی نیز چنین است و در این دلیل است بر امام ابوحنیفه قرائت به فارسی را جواز میدهد چراکه تغییر لفظ و اختلاف زبان موجب تغییر معنا نیست. (تاویلات اهل سنت)
مِّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ وُجُوهًا
به جهت تسریع در امتثال امر بیان شده است و بیان این مطلب که آنچه میگوید در شرف ووقع است. (ابوسعود) طمس یعنی محو اثر یک چیز و برداشتن نشانه های آن است. (ابوسعود)
یعنی ایمان بیاورید قبل اینکه خطوط صورت را محو کنیم و آثار صورت بودن را برداریم. (ابوسعود)
ابن عباس: روی ها را مانند کف پای شتر کنیم یا مثل سم حیوانات گردانیم. (ابوسعود)
قتاده و ضحاک: کورشان کنیم. (ابوسعود)
گفته شده: روی ها را جای روییدن موی گردانیم همانطور که روی میمون اینگونه است. (ابوسعود) بینی و چشمانشان فرو برود پس محو شود. (بحر العلوم)
فَنَرُدَّهَا عَلَىٰ أَدْبَارِهَا
پس رویها را همانند پس گردنشان بگردانیم. (ابوسعود) مثل پس گردن بی اثر و نشان بگردانیم. (ابوسعود) و یا اینکه رویشان را به سمت پس گردنشان برگردانیم و پس گردن به بجای رویشان بیاوریم. (ابوسعود) بعضی نیز گفته اند: منظور این است که صاحب وجهان و مقام دارانشان را و احوالشان را دگرگون کنیم و اقبال و وجهاتشان را بگیریم و خوار و ذلیلشان بگردانیم و یا به جاییکه آمده اند برگردانیم. البته این معنی با وعید در آیه همخوانی ندارد. (ابوسعود) در مورد وقوع این تهدید اختلاف شده است که آیا در دنیا خواهد بود و یا در آخرت و در دنیا بودن ان را این روایت تایید میکند که آمده است: وقتی عبدالله ابن سلام از شام به مدینه برگشت وقتی این آیه را شنید قبل اینکه پیش خانواده اش برود، پیش رسول الله ص آمده و مسلمان شد و گفت: یا رسول الله ص فکر نمیکردم قبل اینکه به شما برسم، رویم به پس گردنم برنگردد. (ابوسعود) از حضرت عمر: این آیه را به کعب الاحبار قرائت کرد و کعب گفت: پروردگارا ایمان آورده ام پروردگارا مسلمان شده ام و این را از ترس برگشتن رویش گفته بود. (ابوسعود) در مورد اینکه در دنیا چه زمانی رخ خواهد داد نیز اختلاف کرده اند، بعضی گفته اند که هنوز مورد انتظار است و باید طمسی و مسخی در یهود باید رخ بدهد. این قول مبرد است.(ابوسعود) بعضی گفته اند که وقوع وعید مشروط بود بر اینکه اگر عده ای ایمان نیاورند در حالیکه عده ای از احبار یهود ایمان آوردند. (ابوسعود) بعضی نیز گفته اند که تهدید به وقوع یکی از دو امر است یعنی طمس یا لعن. (ابوسعود) مقاتل: قبل اینکه قبله را به طرفی دیگر کنیم. (بحر العلوم)
اگر اولی واقع نشده است در وقوع دومی یعنی لعن هیچ شکی نیست و این یهود به هر زبانی و هر زمانی، مورد لعن هستند. (ابوسعود) بعضی نیز گفته اند که این وقوع در آخرت خواهد بود و در آخرت هردو یا یکی از آنها واقع خواهد شد. (ابوسعود)
قبل اینکه مثل اصحاب سبت مسخشان کنیم همانطور که تبدیل به میمون شدند. (بحر العلوم) و یا با زبان تو نیز مورد لعن واقع شوند همانطور با زبان داود لعن شدند. (بیضاوی) وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا
و فرمان الله متعال هرچه که باشد، بی شک نافذ و شدنی است. (ابوسعود) امر الله به وقوع یک شی هرچه که باشد، قطعا شدنی است. (ابوسعود) پس در این امر آنچه به شما وعید داده شد نیز هست. (ابوسعود)
قطعا الله متعال کسی را که به الله شرک بورزد نمیآمرزد و گناهان کمتر از شرک را هرکه را که خواست و هرگناهی که باشد، را بخواهد میآمرزد و کسیکه به الله متعال انباز بورزد، وی مرتکب گناهی بس بزرگ شده است که از آمرزش به دور است. نکته: همانطور که در منابع تفسیری ذکر شد، شرک نیز در صورت توبه بخشیده میشود پس در اینجا منظور گناه بدون توبه مد نظر است.
مستندات
إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ
اگر بر شرک بمیرد،.. (نسفی) امت بر این اجماع دارند که تمامی گناهان شرک و غیر آن ، اگر صاحب آن گناه برگردد و توبه کند، الله متعال خواهد آمرزید و دلیل آن فرموده ی الله متعال است که میفرماید: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ} [الأنفال: 38] پس طمع آمرزش کمتر از شرک، برای کسانی است که از آن گناه دست نکشیده اند. (تاویلات اهل سنت) معنا چنین میشود: الله متعال شرک را نمیآمرزد اگر توبه نکند و غیر آن را هرچه را خواست میامرزد. (تاویلات اهل سنت) بیان این مطلب است که اهل کتاب از تحریف و امثال آن انجام میداند و توبه نمیکردند باز طمع آمرزش داشتند پس بیان میدارد که شرک بخشودنی نیست و تاکید بر ایمان آوردن است. (ابوسعود) چراکه حکم مشرک قطعی شده است که در آتش جاودان خواهد ماند و اثر گناهش پاک شدنی نیست پس مستحق عفو نمیشود. (بیضاوی)
وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَاءُ ۚ
شرک منتهای زشتی هاست و آنچه کمتر از آن باشد در زشتی صغیره باشد یا کبیره با فضل و احسان الهی بخشیده خواهد شد حتی بدون توبه ولی این برای همه نیست بلکه کسانیکه مشیئت الهی بر آن واقع شده باشد است. (ابوسعود) در اختصاص آمرزش گناه بدون توبه، ترغیب به ایمان آوردن است و زجر از کفر ورزیدن است. (ابوسعود)
رسول الله ص: هرکس الله متعال را ملاقات کند در حالیکه شرک نورزیده است وارد بهشت میشود و خطاهایش ضرر نرساند. (نسفی) حضرت علی: در قرآن آیه ای محبوبتر از این برایم نیست. (نسفی) برای کسیکه موحد مرده باشد. (بحر العلوم)
در مورد وحشی قاتل حضرت حمزه نازل شده است و روایت چنین است: در روز احد وحشی که به وی وعده ی جایزه داده بودند، حضرت حمزه را کشت وقتی به مکه برگشتند به وعده ی خود عمل نکردند و وحشی و یارانش از کرده ی خود پشیمان شدند و به رسول الله ص نامه ای فرستادند و بیان داشتند که پشیمان شده اند ولی آنچه ما را از اسلام منع میکند این است ما وقتی تو در مکه بودی از تو شنیده ایم که میگفتی: کسانی بخشیده میشوند که همراه الله الهی نخوانده باشند و زنا نکرده باشند ووو و آیه 68 و 69 فرقان را نوشتند و گفتند ما که شرک ورزیده ایم و زنا کرده ایم، اگر این آیات نبود ما ایمان میآوردیم، پس آیه 70م فرقان نازل شد که اگر ایمان آورده و عمل صالح انجام دهند بخشیده خواهند شد و رسول الله ص نیز این را به آنها فرستاد و باز وحشی و یارانش گفتند که این نیز شرط خیلی سختی است و ما میترسیم که نتوانیم عمل صالح انجام دهیم و نتوانیم از اهل این آیه باشیم، پس این آیه نازل شد و به آنها فرستاده شد و آنان گفتند: در این آیه نیز شرطی هست که میترسیم از آنهاییکه مورد مشیئت الهی قرار گرفته اند، نباشیم پس آیه ی 53 زمر نازل شد ووقتی این را خواندند ایمان آوردند. (بحر العلوم) از ابن عمر: وقتی کسی از ما که مرتکب کبیره بود فوت میشد، میگفتیم که وی اهل آتش است تا اینکه این آیه نازل شد دیگر از چنین گواهی دست کشیدیم. (بحر العلوم)
کسیکه شرک ورزیده است، مرتکب گناهی شده است که مقدارش به اندازه نیاید و طوری است که همه ی دیگر گناهان در قبالش، حقیر مینمایند پس قطعا بر آن آمرزش تعلق نمیگیرد. (ابوسعود) دروغی بس بزرگ گفته است که مستحق عذابی دردناک شده است. (نسفی)
آیا ندیده ای کسانی را که خود را تزکیه میکنند و پاک میدانند و این امر تعجب آوری است، بلکه این الله متعال است که هرکس را خواست تزکیه میکند و البته الله متعال در تزکیه و در جزا دادن، حتی به اندازه ی نخ خرما نیز ظلم نمیکند.
مستندات
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنفُسَهُم ۚ اظهار تعجب از حال اینان است که با وجود کفر و طغیان خود را مبرا میدانند. (ابوسعود)
منظور یهودی هستند که میگفتند ما پسران و دوستان الله هستیم. (ابوسعود) گفته شده: عده ای از یهود نزد رسول الله ص کودکان خود را آوردند و به رسول الله ص گفتند: ایا اینان را گناهی هست؟ رسول الله ص فرمودند: خیر نیست. گفتند: ما نیز همانند این کودکان هستیم آنچه در در روز انجام میدهیم در شب مورد کفارت قرار میگیرد. (ابوسعود) یعنی به اینان نگاه کن و تعجب کن که ادعا دارند که نزد الله متعال پاک هستند در حالیکه بر کفر هستند و گناه بزرگ هستند. (ابوسعود) و یا از ادعای کفارت شدن اینان تعجب کن چراکه محال است که از کافر کفرش و گناهش بخشیده شود. (ابوسعود) در زمره ی اینان هستند کسانیکه خود را تزکیه میکنند و بخاطر آن مورد تحسین قرار میگیرند. (بیضاوی)
در این قول تحذیر از عُجب در نفس و عمل است. (ابوسعود)
تزکیه یهود از این جهت بود که اکثر انبیا از بنی اسرائیل هستند و از این جهت خود را پاک میدانستند پس الله متعال خبر داد که هرچند اکثر انبیا از اینها هستند ولی این انبیا هستند که پاک هستند نه اینها. (تاویلات اهل سنت) خودشان را از گناهان مبرا میدانستند. (بحر العلوم)
بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَن يَشَاءُ
یعنی اینان نیستند که در حقیقت خود را تزکیه کنند درحالیکه دروغ میگویند و بر اعتقاد باطل هستند بلکه الله متعال است که از مومنان کسانیکه صلاحیت تزکیه دارند را تزکیه میکند چراکه الله متعال است که عالم و خبیر بر آنچه در ضمیر افراد است. (ابوسعود) اعلام این مطلب است که تزکیه ی الله متعال است که معتبر است نه تزکیه ی دیگران. (بیضاوی)
وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
یعنی بر آن کار زشت خود، مورد عقاب خواهند بود ولی در این عذاب، هیچ ظلمی صورت نمیگیرد. (ابوسعود) کمترین و کوچکترین ظلمی نخواهد شد. (ابوسعود) فتیل رشته ای که در شکاف هسته ی خرما است که به آن در کوچکی و حقارت ضرب المثل شده است. (ابوسعود) فتیل اندازه ی کثیفی که در بستن انگشتان جمع میشود. (نسفی)
نگاه کن اینان چگونه بر الله متعال دروغ بر میبندند. (بحر العلوم) در گمانشان مبنی بر اینکه نزد الله پاکان هستند. (نسفی) آگاهی دادن بر این مطلب است که آنچه اینان مرتکب شده اند متضمن دو امر عظیم است که موجب شگفت است یکی ادعای صفتی است که به نقیض آن متصف هستند و دیگری افترای به الله متعال است. (ابوسعود)
وَكَفَىٰ بِهِ إِثْمًا مُّبِينًا
و این کافی است در بودن گناه آشکار. (بحر العلوم) همین گمانشان از بین گناهان دیگر کافی است. (نسفی) همین افترایشان، در گناه بودن در بین گناهانشان مخفی نمیماند. (بیضاوی) یعنی همین دروغ بر بستن بر الله متعال به تنهایی کافی است در اینکه گناهکارتر از هر کفر ورزنده ی گناهکار هستند. (ابوسعود) و یا در مستحق سختترین عذابها بودن همین گناه کافی است. (ابوسعود)
مگر ندیده ای کسانی را که سهمی از کتاب به آنها داده شده است، که به بت و چیزهای کفر آمیز ایمان میآورند و به کسانیکه کفر ورزیده اند میگویند که شما از مسلمانان راه یافته تر هستید.
مستندات
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ کسانیکه سهمی از کتاب به آنان داده شده است که همان علمای اهل کتاب باشند. (تاویلات اهل سنت) يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ جبت را بعضی شیطان معنی کرده اند. (تاویلات اهل سنت) و طاغوت یعنی کاهن. (تاویلات اهل سنت)
جبت یعنی جادوگر و طاغوت یعنی شیطان. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: در زبان حبشیان، جبت به معنی شیطان است. (تاویلات اهل سنت) طاغوت کاهنان عرب هستند. (تاویلات اهل سنت) جبت کاهن و طاغوت شیطان است. (تاویلات اهل سنت)
جبت بتان و هرانچه که غیر از الله متعال مورد عبادت قرار میگیرد. (نسفی)
جبت منظور حیی بن اخطب و طاغوت کعب بن اشرف است. (تاویلات اهل سنت) نام دو بت بود که مورد عبادت مشرکان بوده است. (العز بن عبدالسلام)
الله متعال از سفاهت اهل کتاب خبر میدهد در ایمان به مشرکان و از حسادت آنان به محمد و یارانش خبر میدهد و مومنان را از کردار آنان بر حذر میدارد چراکه اینان علمایشان به جبت و طاغوت ایمان دارند. (تاویلات اهل سنت) گویند حیی بن اخطب و کعب بن اشرق به مکه رفتند و با آنان بر علیه مسلمین همپیمان شدند و ابوسفیان گفت که شما اهل کتاب هستید پس از مکر شما خود را در امان نمیبینیم پس باید که به جبت و طاغوت سجده کنید و انان نیز سجده کردند و این یعنی ایمان به جبت و طاغوت. (نسفی)
وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَٰؤُلَاءِ
در قصه ی این مساله گفته اند: این اهل کتاب پیش اهل مکه رفتند و تا با قریش بر علیه مسلمانان هم پیمان شوند و عهدی را که بین آنها و مسلمین بود را قبل اتمام وقتش، نقض کنند و اینکار را انجام دادند و در زیر پرده ی کعبه با هم عهد بستند که بر علیه محمد و یارانش متحد باشند و نگذاریم کسی از ما را خوار بگردانند و در اینجا بود که ابوسفیان گفت که کدام یک از ما به هدایت نزدیکتر است؟ ما یا محمد؟ چراکه ما مسجد الحرام را آباد میداریم و از کعبه محافظت میکنیم و حاجیان را آب میدهیم و اسیران را فدا میدهیم حال ما افضل هستیم یا محمد؟ یهود گفتند: بلکه شما افضل هستید. (تاویلات اهل سنت)
در روایت حفصه اشرکوا بجای کفروا آمده است. (تاویلات اهل سنت)
به کسانی که بخاطر آنها کفر ورزیدند و در میان آنها بودند گویند. (بیضاوی) به مشرکان مکه گویند شما از مسلمان بر هدایتتر هستید. (بحر العلوم)
أَهْدَىٰ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا از مومنان دینشان محکمتر و راهشان راه یافته تر است. (بیضاوی)
آن افرادی که با مشرکان پیمان بستند و آنان را از مسلمین بر هدایت تر گفتند، کسانی هستند که مورد لعنت الله واقع شده اند و کسیکه الله متعال وی را لعنت هیچ کمکی دریافت نخواهد کرد و هیچ چیزی نمیتواند مانع عذاب الهی شود چه در دنیا و چه در آخرت.
مستندات
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ ۖ
گویندگان این سخن. (ابوسعود)
آنان کسانی هستند که الله متعال آنان را خذلان کرده و از رحمتش طرد کرده است. (بحر العلوم)
گفته میشود: الله متعال آنان را به جزیه عذاب داده است. (بحر العلوم)
از رحمتش دور کرد. (نسفی) وَمَن يَلْعَنِ اللَّهُ و کسیکه الله متعال وی را از رحمتش دور کند.. (ابوسعود) فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا برای وی منع کننده ای یافت نشود. (بحر العلوم) یاوری که کمک قابل ذکری نخواهد بود. (نسفی)
چه به شفاعت یا چه غیر آن از وی عذاب را منع کند. (بیضاوی) هیچ عذابی را چه دنیوی چه اخروی نمیتواند از وی دفع کند. (ابوسعود)
اعلام به صراحت این مطلب است که درخواست انان از قریش محقق نخواهد شد. (ابوسعود)
آیا اینان را سهمی از ملک هست؟ یعنی نیست و اگر هم باشد، به مردم حتی اندازه ی کمترین و حقیرترین چیز مثل گودی هسته ی خرما نیز نخواهند داد. نکته: در حقیقت نیز چنین است و یهود خود را برگزیده میدانند و دیگران را هیچ ارزشی قائل نیستند که اگر بر دنیا مسلط شوند کسی را چیزی نخواهند داد.
مستندات
أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِّنَ الْمُلْكِ اینان ادعا دارند که سهمی از ملک برای آنان است و خودشان در نهایت بخل و حریص بودن هستند در حالیکه الله متعال ادعای آنان مبنی بر اینکه ملک برای آنان خواهد بود را باطل میکند. (ابوسعود) فَإِذًا لَّا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا
اگر اینان را سهمی از ملک بود، در این صورت بخاطر بخلشان و کم خیر بودنشان به کسی از مردم چیزی نمیدادند. (تاویلات اهل سنت) اینان را سهمی از ملک هست از جمله شرف و مال و ریاست در بین خودشان لیکن به کسی از ان به اندازه ی نقیر نیز نمیدهند، پس چطور از آنان پیروی میکنید؟ (تاویلات اهل سنت) گفته اند: آنان را سهمی از ملک نیست پس چگونه مردم چیزی بدهند؟ (تاویلات اهل سنت)
بلکه ملک از آن الله متعال است و به هرکه خواهد عطا میکند. (تاویلات اهل سنت)
بیان وجه عدم استحقاق ملک برای آنان است بلکه برای بیان اینکه اینان باید از آن محروم شوند چراکه اگر به اینان چیزی از ملک داده میشد، به مردم کمترین چیزی را هم نمیدادند. (ابوسعود) نقیر: آنچه از فرورفتگی که در پشت هسته ی خرما ظاهر میشود. (ابوسعود) یعنی وقتی اینان اگر پادشاه باشند چنین خواهد کرد حال که خوار و نیازمند هستند، حالشان چگونه خواهد بود. (ابوسعود)
و بلکه اینان بر مردم که منظور عرب هستند که از بین آنان پیامبر مبعوث شده است ، بر آنها حسادت میورزند بر آنچه الله متعال به وی از نبوت داده است، پس باید بدانند که ما به آل ابراهیم، کتاب و نبوت و فضائل عطا کرده ایم و همینطور پادشاهی بزرگی نیز به آنها داده ایم. نکته: در این آیه عطای فضل الله بر رسول الله ص به صراحت ذکر شده است و اینکه اینان بر نبوت ایشان حسادت میکردند و الله متعال در آخر اعلام میکند که این نبوت و کتاب را که به آل ابراهیم که اسلاف رسول الله ص هستند، عطا کرده ایم دیگر اینکه پادشاهی بزرگی نیز عطا کرده ایم یعنی شما دارید به کتاب و نبوت داده شدن به اینها حسادت میکند زود است که پادشاهی نیز داده شود و همانطور که میدانیم به مسلمانان پادشاهی بزرگ داده شد و تا وقتی که بر اسلام و بر فرامینش عمل میکردند و قانونشان همان فقه اسلامی بود، این پادشاهی نیز بود ولی وقتی این را کنار گذاشتند و در قانون گذاری تفاوتی با بقیه در آنها دیده نشد و هر حرامی که آنان انجام میدادند وجهه ی قانونی به خود گرفت از قبیل وام و قمار، پس دلیلی بر پادشاهی مسلمانان نماند.
مستندات
أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ بلکه آیا اینان به رسول الله ص و یارانش حسادت میورزند و یا به عرب و یا به تمام مردم حسادت میورزند؟ (بیضاوی)
کسیکه بر نبوت حسادت کند انگار که به تمامی مردم حسادت کرده است. (بیضاوی) توبیخ در وجود حسادت در آنان است همانطور که بخل انان را مورد توبیخ قرار داد چراکه این دو شر رذیلتهاست. گویا بین حسادت و بخل، تلازم است. (بیضاوی) یهود انتظار داشتند که نبی موعود از آنها باشد وقتی دیدند که از دیگران است حسادت ورزیدند. (ابوسعود)
عَلَىٰ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ ۖ
بر آنچه که الله متعال به آنها داده است از نبوت و کتاب و نصرت و عزت و اینکه نبی موعود را از آنها قرار داده است. (بیضاوی)
فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ
پس که عطا کرده ایم آل ابراهیم را که اسلاف رسول الله ص و پسرعموهای ایشان هستند. (بیضاوی)
الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ کتاب : تورات. (نسفی) حکمت: نبوت. (بیضاوی) حکمت موعظه و فقه. (نسفی) حکمت: نبوت و علم و فهم کتاب یعنی تنزیل و حکمت یعنی سنت. (بحر العلوم) وَآتَيْنَاهُم مُّلْكًا عَظِيمًا ملک سلیمان و داود و یوسف. (نسفی)
فرشتگان و لشکریان به آنها دادیم. (تاویلات اهل سنت) گفته شده: منظور ملک سلیمان و داود است که از آل ابراهیم هستند. (تاویلات اهل سنت) پس دور نیست که به اینان نیز مثل آنچه به آنها داده است، عطا کند. (بیضاوی) الزام آنان است بر اینکه به اسلاف رسول الله ص کتاب و حکمت داده است پس چیز جدیدی نیست اگر به رسول الله ص نیز مثل اسلافش، عطا کند. (نسفی) دیگر اینکه شکیبایی خواهی از رسول الله ص است چراکه آل ابراهیم نیز مورد حسادت قرار گرفته اند و ضرری به آنها نرساند. (تاویلات اهل سنت)
پس از آنها یعنی یهود و یا همان مردمان در زمان آل ابراهیم کسانی هستند که به آن کتاب و حکمت ایمان اورده اند و کسانی دیگر نیز سعی کردند جلوی آن را بگیرند و کفر ورزیدند و رسالت آنان تکمیل شد پس از این یهود نیز بعضی ایمان خواهند آورد و بعضی دیگر کفر خواند ورزید پس برای تو نیز ضرری نخواند داشت و اینکه آن منکران یادشان باشد که ما اینجا عذابشان بدهیم یا ندهیم، همان عذاب افروخته شده ی جهنم برای آنان کافی است. نکته: وقتی که کسی منکر حرفش را تهدید به چیزی میکند که طرف مقابل قبول ندارد نشان میدهد که تهدید کننده مطمئن است که میتواند آن را اجرا کند و تهدید تو خالی نیست چراکه اگر چنین نبود به چیزی تهدید میکرد که طرف قبول دارد پس باید ترسید در اینکه الله متعال اعلام میکند که منکران را همین عذاب جهنم که میگویم کافی است و عاقل باید تامل کند که چگونه تهدید میکند.
مستندات
فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ بِهِ
از یهود کسانی هستند که به آنچه که بر آل ابراهیم از کتاب نازل شده و آنچه که بر محمد نازل شده است، ایمان آورده اند. (بحر العلوم)
وَمِنْهُم مَّن صَدَّ عَنْهُ ۚ کلبی: و کسانی هم هستند که از روی تکذیب از آن اعراض کرده اند. (بحر العلوم) از مقاتل: از آل ابراهیم کسانی هستند که به کتابی که به آنها داده شده، ایمان آورده اند و کسانی نیز ایمان نیاوردند. (بحر العلوم)
کسانی هستند که به محمد ایمان آورده اند و کسانی دیگر هستند که کفر ورزیده اند. (بحر العلوم) از یهود کسانی هستند که به آنچه از آل ابراهیم ذکر شد ایمان اورده اند و بعضی دیگر نیز با وجود علم به صحت، آن را انکار کردند. (نسفی) یعنی کفر به آل ابراهیم و کتابشان انها را ضعیف نکرد پس تو را نیز ضرری نرساند. (بیضاوی)
وَكَفَىٰ بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا و جهنم از روی شعله ور بودن و افروخته بودن، کافی است. (بحر العلوم) برای کسانی که صادین یعنی مانعین از ایمان، کافی است. (نسفی)
اگر که در عذابشان تعجیل نشود، همین جهنم برایشان کافی است. (بیضاوی)
قطعا کسانیکه به نشانه های ما و نشانه های دین ما و نشانه های رسولان ما، کفر ورزیده و انکار کرده اند، هر زمانیکه پوستشان پخته شد پوستهای آنان را تجدید و نو کرده میشود تا همیشه درد عذاب را بچشند و احساس کنند. قطعا الله متعال بر هر کاری غالب است و چیزی وی تعالی را عاجز نمیگرداند و در احکامش نیز با حکمت است. نکته: انسانها بجای اینکه در مورد اینکه آیا مستحق عذاب هستند و آیا مستحق عذاب دائمی هستند و نظر بدهند، بنشینند و فکر کنند که این قوانین الله متعال است که حاکم بر همه چیز است و وی تعالی تعیین میکند که چه کاری باید انجام بشود و این انکارشان حکمی را تغییر نمیدهد پس بهتر است که ایمان بیاورند تا نجات پیدا کنند.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا کسانیکه به محمد و قرآن کفر ورزیدند،... (بحر العلوم)
در صدد بیان جایگاه کسانیکه رسول الله ص را تکذیب کردند و انکار کردند و همچنین بیان جایگاه کسانیکه ایمان میاورند بر امده است.
منظور از آیات: نشانه های دین و آثار آن است و میتواند که منظور آیات ربوبیت باشد و یا که منظور نشانه های رسالت است که کفر به آن کفر به الله متعال است.(تاویلات اهل سنت) سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا زود باشد که در آخرت به آتش واردشان کنیم. (بحر العلوم)
صلی از باب مجرد برای کسی گفته میشود که برای امری به آتش داخل شده باشد و اصلی از باب افعال گفته میشود اگر به جهت سوختن داخلش کنند و اصطلاء یعنی به آتش گرم شدن را گویند. (بحر العلوم) کبابشان میکنیم به گوسفند کباب شده، مشویه گفته میشود. (تاویلات اهل سنت) به آتشی بزرگ و ترسناک داخل کنیم. (ابوسعود)
هربار که پوسشتان سوخت، با پوستی جدید تبدیل میشود. (بحر العلوم) چراکه هر وقت که سوختند تا زمانی آتش فرو مینشیند به خلق جدیدی تبدیل میشوند بعد باز سوزانده میشوند و این دأب انان است یعنی همیشه تکرار میشود. (بحر العلوم)
مقاتل: در هر روز هفت بار تجدید میشود. (بحر العلوم)
حسن گوید: به من چنین رسیده است که آنان در هر روز هفتاد هزار بار پخته میشوند. (بحر العلوم) ضحاک: در هر روز هفتاد پوست داده میشود. (بحر العلوم) از ابن عباس: یعنی در اندازه ی پوست اضافه کرده میشود و با کوهها و دره ها برابر میشوند. (بحر العلوم) به پوستی ناسوخته تبدیل کنیم و تبدیل و تغییر همان تغییر هیئت است و اصلشان یکی است. (نسفی) از فضیل: پخته را ناپخته گردانده میشود. (نسفی)
لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ ۗ تا رسیدن عذاب را بیابند. (بحر العلوم)
تا که دائما عذاب را بچشند. (نسفی)
اثر سوختن برداشته میشود تا عذاب را حس کنند. (بیضاوی) تا که درد آن تسکین نیابد. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا غالب در عذاب دادن است. (بحر العلوم) در امرش حکیم است که حکم به عذاب انان کرده است. (بحر العلوم)
غالب در انتقام است که چیزی مانع وی از عذاب دادن مجرمین نمیشود. (نسفی)
حکیم است که بر اساس حکمتش عذاب میدهد. (بیضاوی)
حکیم است در آنچه که در حق کافران انجام میدهد. (نسفی)
و کسانیکه به آیات ما ایمان آورده اند و بر اساس آن عمل صالح انجام داده اند، زود است که آنان را داخل کنیم بر باغهایی که از زیر آن یعنی از زیر درختان آن، رودها جاری هستند و وقتی وارد شدند جاودانه در ان خواهند بود و برای آنهاست همسرانی پاک که هیچ چیز ناراحت کننده و مشمئز کننده ای در آنها نیست و دخال کنیم آنان را به سایه ای دائمی که فقط جهت راحتی و آسایش است و ناراحت کننده نیست و خللی در قصرهای آن نیست.
مستندات
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ و کسانیکه به آیات ما ایمان آورده اند و بر مقتضای آن عمل کرده اند. (ابوسعود) سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۖ سیدخلهم به یا نیز قرائت شده است. (ابوسعود) یعنی وقتی وارد شدند، جاویدان خواهند بود. (ابوسعود) لَّهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ ۖ
از آفات و عیبها پاک هستند و مثل همسران و زنهای دنیا نیستند. (تاویلات اهل سنت) یعنی پاکند از احوال ناپسندی که در دنیا است و از پلیدیهای طبیعی نیز پاک هستند. (ابوسعود)
وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا خورشید آن را بر نمیدارد. (تاویلات اهل سنت)
اذیتی در آن نیست چراکه در خورشید ضرر و نفع برای مردم است و در مورد ماه نیز چنین است و در مورد تاریکی نیز چنین است ولی در خود سایه آزار و اذیتی نیست. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال خبر میدهد که به سایه ای وارد شوند که در آن آزار و اذیت خورشید و نه اذیت تاریکی و نه اذیت زمان است و مثل سایه ی دنیا که همراه با آزار غیر باشد، نیست. (تاویلات اهل سنت) تاویل ظل ظلیل این است که وی را از تمام آزارها محافظت کند. (تاویلات اهل سنت) ضحاک: سایه ی درختان و قصرهای آنان است. (بحر العلوم)
مقاتل: پوشش قصرها، ظلیل است یعنی خللی در آن نیست. (بحر العلوم)
قطعا الله متعال به شما امر میکند تا هر نوع امانتی را به اهلش ادا کنید و وقتی که بین مردم حکم کردید به عدالت حکم کنید و هر حقی را به صاحب حق بدهید. قطعا الله متعال آنچه وی تعالی حکم میکند بهترین اشیاء است یعنی همین امر به امانت و امر به عدالت. قطعا الله متعال به همه چیز شنوا و به همه چیز بیناست.
کلید کعبه در دست بنی شیبه بود و سقایت حجاج برای بنی هاشم بود وقتی رسول الله ص مکه را فتح کردند به عثمان بن طلحه امر کردند تا کلید را به ایشان بدهد و عثمان بن طلحه ترسید که هدف رسول الله ص دادن کلید به عموی خود؛عباس؛ باشد و کلید را آورد و گفت: بگیر به امانت خدا و رسول الله ص داخل بیت الله شدند و دیدند که عکس حضرت ابراهیم نقاشی شده است در حالیکه قدح قمار در دستانش است و صورت اسماعیل و گوسفند نیز بود و رسول الله ص فرمودند: الله متعال کفار را بکشد ابراهیم را چه به قدح پس امر کردند و آن صورتها محو کرده شدند و رسول الله ص در بیت الله کارشان را انجام دادند و از ان خارج شدند و عباس خواست که کلید را به وی بدهد پس این آیه نازل شد وبعد این آیه عام گشت در مورد ادای امانت به اهل آن در حق تمامی مردم. (بحر العلوم) گفته میشود: این آیه در حق یهود نازل شده است که نعت رسول الله ص را کتمان کردند در حالیکه امانتی نزد آنان بود. (بحر العلوم) این آیه امر به تمام مسلمین است که جمیع فرائض و فرمانها را ادا کنند چراکه نزد اینان امانت است مثل فرموده ی الله متعال {عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} [الأحزاب: 72] . (بحر العلوم)
ماموران ادای امانت ولی امر مردم هستند. (جصاص)
ابْنُ عَبَّاسٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هر امانتداری بر هر چیزی باشد، مامور این آیه هستند. (جصاص) در مورد امانت اگر بدون تعدی هلاک شود، بر امانتدار ضمان نیست. (جصاص) رویات است که رسول الله ص کلید کعبه را از عثمان بن طلحه گرفته بود وقتی آیه نازل شد به حضرت علی امر کرد تا کلید را به وی پس بدهد و رسول الله ص گفته است که الله متعال در حق تو آیه نازل کرده است و این آیه را قرائت کرد و عثمان مسلمان شد و جبرییل فرود آمد و خبر داد که سدانت کعبه تا ابد برای اولاد عثمان است. (نسفی)
وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ۚ به حق حکم کنید. (بحر العلوم) ضحاک: وقتی بین قوم حکم کردید با شاهد بر مدعی و قسم بر مدعی علیه حکم کنید. (بحر العلوم)
رسول الله ص: این امت دائما بر خیر خواهند بود مادامیکه در گفتار راست بگویند و در حکم عدالت کنند و وقتی کسی مهربانی خواست مهربانی کنند. (جصاص)
به برابری و انصاف حکم کنید. (نسفی)
امر است بر اینکه هر حقی که گردن کسی باشد را به صاحبانش برسانید. (ابوسعود) امر به ولات امر است تا آنچه از حقوق بر گردنشان هست از مناصب غیر آن را به مستحقش برسانند. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ ۗ
چه نیک است آنچه الله متعال به شما موعظه میکند یعنی همان امر به ادای امانت و حکم به عدالت. (نسفی)
یعنی شما را به عدل و نصیحت و استقامت و ادای امانت حکم میکند. (بحر العلوم) إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا سمیع و شنوای به قول عباس است. (بحر العلوم) بینا به رد کلید به اهلش است. (بحر العلوم) شنوای اقوال شما و بینای به اعمالتان است. (نسفی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، از الله بر طبق آنچه امر و نهی کرده است، اطاعت کنید و از رسولش نیز تا وقتی زنده است از وی اطاعت کنید و وقتی مرد از سنتش اطاعت کنید و از صاحبان امر تا وقتی که بر طاعت الله و رسولش باشد، اطاعت کنید، اگر در امور دینی و مساله ای نزاع کردید پس ارجاع دهید به الله و رسولش، اینگونه عمل کردن شما، در دنیا به خیرتان است و عاقبت و نتیجه اش نیز بهتر است. نکته: در مورد امام و اولی الامر انچه هست اینکه بر طبق حکم الله و رسولش باید حکم کنند و اگر اختلافی پیش امد، دیگر چیزی نمیماند به جز الله و رسولش پس منبع دیگری در امامت و حکم و صاحب امر بودن، مطرح نیست.
بعد اینکه والیان را امر به امانت و عدالت کرد، دیگر مردم را امر به اطاعت از آنان کرد لیکن نه مطلقا بلکه در ضمن اطاعت از الله و رسولش امر کرد. (ابوسعود)
از الله در فرائض و از رسولش در سنتش اطاعت کنید. (تاویلات اهل سنت)
از الله در آنچه در کتابش امر و نهی کرده اطاعت کنید از رسولش در آنچه در سنتش امر و نهی کرده اطاعت کنید. (تاویلات اهل سنت)
وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ ۖ منظور امرای به حق است مثل خلفای راشدین و هرکس به اینان اقتدا میکند و ما امرای سوء و بد کردار از عطف به الله و رسولش به کناری هستند که واجب الاطاعه باشند. (ابوسعود)
گفته اند: اولی الامر علمای شرع هستند. (ابوسعود)
اولی الامر اهل خیر هستند. (تاویلات اهل سنت)
منظور علما هستند چراکه اینان بر امراء حکم میکنند. (نسفی) این آیه و آیه قبل بر این دلالت دارند که منظور علما هستند چراکه این علما هستند که اختلاف میکنند که در وقت اختلاف به الله و رسولش ارجاع دهید. (تاویلات اهل سنت)
خلفا و امراء واجب الاطاعه هستند مادامیکه به معصیت امر نکنند. (بحر العلوم)
از حضرت علی: بر گردن امام حق این استکه به عدل حکم کند و امانت را به اهلش ادا کنید وقتی اینکار را کرد بر مسلمانان واجب است که از وی اطاعت کنند. (بحر العلوم) معنی آیه میتواند چنین باشد که بر عامه واجب است که از اولی الامر اطاعت کنند و اولی الامر از علما اطاعت کنند. (تاویلات اهل سنت)
وقتی بیان داشت که اطاعت از اولی الامر مشروط به موافق الله و رسولش بودن است حال اگر اختلاف پیش بیاید چه باید کرد پس بیان داشت که در اینصورت یعنی اگر شما و اولی الامر در امور دین اختلاف پیدا کردید پس به کتاب الله و سنت رسولش مراجعه کنید. (ابوسعود) این آیه بر حجیت قیاس دلالت دارد چراکه وقتی مختلف فیه را به کتاب و رسولش بخواهی ارجاع دهی این امر با تمثیل و بنا بر تمثیل حاصل خواهد شد و این همان معنی قیاس است. دیگر اینکه این امر تایید میگردید به اینکه امر به رد به الله و رسولش بعد امر به اطاعت از الله و رسولش است پس دلیل است بر اینکه احکام سه قسم هستند ثابت به کتاب الله و به سنت رسول الله ص و به رد به این دو با قیاس. (ابوسعود) گفته میشود: وقتی امری بر شما مشکل امد، بگویید: الله و رسولش اعلم هستند. (بحر العلوم)
اگر به الله و آخرت ایمان دارید پس به کتاب الله و رسولش ارجاع دهید چراکه ایمان به الله و آخرت ایجاب میکند که به این دو ارجاع دهید. (ابوسعود) ایمان ایجاب اطاعت اولی الامر را دارد منتها اگر موافق حق باشند اگر با حق مخالفت کنند، اطاعتی نیست. (نسفی)
رسول الله ص: اطاعتی از مخلوق در برابر عصیان به خالق نیست. (نسفی) ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا رد به الله و رسولش از ماندن از اختلاف بهتر است و عاقبتش نیز نیک است. (بحر العلوم) این رد مورد امر، برای شما خیر است و صلاحتان در ان است. (ابوسعود) تاویلا یعنی عاقبت آن. (ابوسعود) خیر در عاجل و احسن در عاقبت است. (نسفی)
آیا ندیده ای کسانی را که گمان این دارند که به آنچه بر تو نازل شده از قرآن ایمان آورده اند و بر آنچه که قبل قرآن نازل شده نیز ایمان دارند و باز قصد دارند که طاغوت یعنی شیطان و هرکه را که بر راه شیطان قدم بر میدارد را حکم و قاضی بین خودشان بگیرند در حالیکه در همه ی کتب آسمانی نازل شده از نزد الله متعال، آنان مامور هستند که بر این طاغوت کفر بورزند و قصد شیطان نیز این است که اینان را گمراه کند گمراهی که برگشتی در آن نیست و از راه حق دور باشند.
منافقی بشر نام بوده است که با یهودی در مورد مساله ای اختلاف داشتند و یهوی گفت بیا بریم پیش محمد تا بین ما حکم کند و آن دعوی طوری بوده است که به حکم اسلام بر علیه منافق بوده است و منافق میگوید بلکه پیش کعب بن اشرف برویم تا بین ما حکم کند پس بر این امر بودند که حضرت عمر آمد و سخن انان را شنید پس گفت چه شده است؟ و آنان قصه را بیان کردند و حضرت عمر گفت من بین شما حکم میکنم و داخل خانه رفته و شمشیرش را آورده و منافق را کشت پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم) در روایت تفسیر نسفی آمده است که این دو پیش رسول الله ص رفتند و رسول الله ص به نفع یهودی حکم کرد و منافق راضی نشد و گفت که پیش عمر برویم تا وی حکم کند و باقی قصه و در آخر حضرت عمر گفت: من بر کسی که به حکم الله و رسولش راضی نباشد اینگونه حکم میکنم پس این آیه نازل شد و جبرییل گفت که عمر بین حق و باطل، جدا میکند و رسول الله ص به حضرت عمر فرمود که تو فاروق هستی. (نسفی)
ضحاک: در شان منافقین نازل شده است که زبانا ایمان آورده بودند و به قلب ایمان نیاوردند و به طرف یهود میل کردند و بر خلاف رسول الله ص میل کردند. (بحر العلوم)
در شان یهود نازل شده است که ابی برده ی اسلمی کاهن را حَکَم گرفتند. (العز بن عبدالسلام) در شان یهودی و منافقی از انصار نازل شده است و یهودی گفت که پیش اهل اسلام برای حکمیت برویم چراکه میدانست اهل اسلام رشوه نمیگیرند و منافق گفت که پیش یهود برویم چراکه میدانست آنان رشوه خوار هستند پس به این نتیجه رسیدند که پیش کاهنی از جهینه بروند. (العز بن عبد السلام ) از سدی: این حادثه در مورد کشته شده ای بین قریظه و نضیر رخ داده است و مسلمانان هر دو گروه را به حکمیت رسول الله ص فرخواندند و منافقین از این دو گروه ابا کردند مگر رفتن به پیش ابی برده کاهن اسلمی پس وی را حکم گرفتند. (ابوسعود)
بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ یعنی به قرآن. (بحر العلوم)
یعنی منافق گمان ایمان به این را دارد. (العز بن عبدالسلام)
وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ یعنی سائر کتب آسمانی. (بحر العلوم)
یهودی گمان ایمان به این را دارد. (العز بن عبدالسلام)
يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ
قصد دارند که طاغوت را یعنی کعب بن اشرف را حکم بگیرند. (بحر العلوم) الله متعال، کعب بن اشرف را از این جهت طاغوت نامید چراکه در طغیان گری از حد گذشته بود و یا بخاطر تشبیه وی به شیطان است و یا بخاطر اینکه اختیار حکم را به غیر رسولش یعنی تحاکم به شیطان است. (نسفی)
در حالیکه در هر دو کتاب مامور به کفر به کاهنان بوده اند. (ابوسعود) وَقَدْ أُمِرُوا أَن يَكْفُرُوا بِهِ در حالیکه مامور به تکذیب آن بودند. (بحر العلوم)
کفر بورزند به کاهنان و جادگران یهود. (بحر العلوم)
وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُضِلَّهُمْ
میخواهد که آنان را از هدایت و حق گمراه کند. (بحر العلوم) شیطان آن را تزیین میکند تا گمراه شوند یعنی تا هرگز به هدایت برنگردند و این خبر از این است که آنان بر کفر خواهند مرد. (تاویلات اهل سنت)
و وقتی به کسانی که به غیر الله و رسولش تحاکم میکنند میگویی که بیایید به آنچه الله نازل کرده است و به رسول الله ص رجوع کنید، میبینی که منافقین از تو روی برمیگردانند، روی گردانی قطعی.
وقتی به منافقین گفته میشود که در حکمیت به آنچه الله نازل کرده است رجوع کنید. (نسفی) وقتی به انان گفته میشود که به آنچه که در کتابش نازل کرده و به امر رسولش و سنتش مراجعه کنید،... (تاویلات اهل سنت) عطف رسول الله ص بر ما انزل نشانگر این مطلب است که رسول الله ص گاهی به علمی غیر از قرآن نیز حکم میکرده اند و آن وحی غیر متلو بوده و اجتهاد نیز داشته اند. (مظهری)
از تو روی بر میگردانند و به دیگری رجوع میکنند تا با رشوه وی را تحریک کنند و به نفع آنان حکم کنند. (نسفی) صد به چیزهای غیر محسوس مربوطبوده و سد به امور محسوس مربوط است. (بیضاوی) در مصحف حفصه: اگر کفار و منافقین را به آنچه الله نازل کرده است فرابخوانی منافقین را میبینی که از تو روی برمیگردانند. (تاویلات اهل سنت)
سبب اعراض منافقین از رسول الله ص این بود که میدانستند که رسول الله ص بر حق حکم میکند و رشوه نیز قبول نمیکنند. (خازن)
پس چگونه خواهد بود حال این منافقین وقتی که به اینان مصیبتی رسید، پس پیش تو میآیند و از کردار خود عذرخواهی میکنند در حالیکه قسم به الله میخورند که هدفشان از رفتن به پیش طاغوت و روی گردانی از تو چیزی نیست جز اینکه به جهت نیکی بوده و به جهت توفیق بین طرفین دعوی بوده است.
مستندات
فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ
یعنی حال اینان چگونه خواهد بود: در وقت مصیبت رسیدن به اینکه مفتضح شدند با آشکار شدن نفاقشان. (ابوسعود)
بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ
به سبب جنایاتی که مرتکب شده اند از قبیل تحاکم به طاغوت و رویگردانی از حکم تو. (ابوسعود) چگونه خواهد بود وقتی الله متعال اینان را بخاطر این گناهان عذاب دهد. (ثعالبی)
ثُمَّ جَاءُوكَ
بعد عذر خواهان از آنچه انجام داده اند از زشتی ها، نزد تو بیایند. (ابوسعود)
در حالیکه به الله قسم میخورند که هدف ما از تحاکم به غیر تو برای چیزی نیست جز اینکه بین طرفین دعوی به بهترین وجه توفیق و فصل نماییم و هدف ما مخالفت با تو نبوده و راضی نبودن به حکمت نبوده است پس بر آنچه انجام داده ایم، ما را مواخذه نکن.(ابوسعود) این وعید بر آنان است که به زودی از کرده ی خود پشیمان خواهند شد و آن زمان پشیمانی سودی نخواهد داشت و عذر خواهی نیز چیزی را از آن دفع نخواهد کرد. (ابوسعود) گفته شده: اولیای منافق آمدند و خون منافق را از حضرت عمر طلبیدند و گفتند که این مقتول ما قصدش در تحاکم به عمر چیزی جز احسان به عمر و حل و چیزی جز فصل بین طرفین دعوا نبوده است. (ابوسعود) هدف ما چیز جز اینکه بر تو آسانگیری کنیم و تو را به زحمت نیاندازیم چیز دیگری نبوده است. (تاویلات اهل سنت) شاید که داب منافقین این بوده است که هرگاه به انان مصیبتی میرسید پیش رسول الله ص میآمدند و عذرخواهی میکردند. (تاویلات اهل سنت)
آن موصوفان منافق کسانی هستند الله متعال میداند که در دل آنان چه میگذرد پس از عذاب انان در گذر و نصیحتشان کن و سخنی بگو که به عمق قلبشان برسد و متوجه بشوند تو خبر داری و محکم صحبت کن.
آنان کسانی هستند که الله متعال نفاقی را که در دل دارند را میداند و این قسم غموسشان سودی ندارد مگر فرورفتن در آتش را به همراه دارد. (مظهری)
از انواع شروری که در دل دارند که با ادعای دروغینشان منافات دارد. (ابوسعود) فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ
پس از قبول عذر آنان روی بگردان. (مظهری) یا از اجابت مطالبه ی خونشان روی بگردان چراکه خونش هدر است. (مظهری) از عذابشان روی بگردان و علمت به نفاقشان را به آنان اعلام نکن تا در ترس و حذر بمانند. (ابوسعود)
وَعِظْهُمْ
نصیحت کن که از نفاق خود برگردند و با اخلاص ایمان بیاورند. (مظهری) از نفاق و حیله، نهیشان کن و برگردان. (ابوسعود)
وَقُل لَّهُمْ فِي أَنفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا
و در حق خودشان، قولی بگو که به عمق قلبشان برسد و تاثیر بگذارد. (مظهری) حسن گوید: اینکه به آنان بگویی که شما بخاطر نفاقتان کشته میشوید و این به آنجا که باید برسد خواهد رسید. (مظهری) بگو که اگر تکرار شود مورد عذاب قرار خواهند گرفت. (تاویلات اهل سنت) گفته شده: از الله ترساندن آنان است. (مظهری) شاید که معنا چنین باشد: از عذاب انان روی بگردان و با زبان نصیحتشان کن و در خلوت با آنان صحبت کن چراکه نصیحت در خلوت، نافعتر است. (مظهری)
و ما نفرستادیم رسولی را مگر اینکه از وی اطاعت کرده شود و این مشیت الهی است و به امر الهی است، و اگر که آنان به خود ظلم کنند یعنی گناهی انجام دهند بعد بلافاصله توبه کرده و پیش تو بیایند و طلب امرزش کنند و تو نیز برای انان طلب آمرزش کنی، در اینصورت الله متعال را توبه پذیر مهربان خواهی یافت. نکته: رسول الله ص آخرین پیامبر است و دیگر رسولی نخواهد امد و حکمش و فضلش تا قیامت حکمفرماست و دیگر اینکه رسول الله ص رحما عالمین است پس غیر ممکن است که این استغفار و شفاعت فقط برای کسانی باشد در زمان زنده بودن ایشان به ایشان مراجعه کرده اند چراکه رسول الله ص در وقت زنده بودن نیز مخلوق الله متعال بودند و وقتی مردند نیز چنین است و درق قیامت نیز چنین خواهد بود و در بهشت نیز چنین خواهد بود و این اجازه را جایی نیامده است که به حیات ایشان محدود شده باشد. الله متعال شفاعت رسول الله ص را در دنیا و آخرت شامل حال ما بگرداند و ظلم نفس ما را بیامرزد. آمین یا رب العالمین.
و ما نفرستادیم رسولی را مگر اینکه به فرمان الله متعال از وی اطاعت کرده شود. (بحر العلوم)
باذن الله یعنی در مشیئت الله. یعنی فرمانبرداری و عصیان از رسولش همه به مشئیت الهی است. (تاویلات اهل سنت) باذن الله یعنی بامر الله . (تاویلات اهل سنت) باذن الله یعنی به علم الله. یعنی اینکه الله متعال هرکه را که از رسولش اطاعت میکند و هرکه را عصیان میورزد را میداند و از آن غافل نیست. (تاویلات اهل سنت)
چراکه اطاعت از رسول همان اطاعت از الله متعال است و نافرمانی از رسول همان نافرمانی از الله متعال است. (ابوسعود) لیکن باید به یاد داشت که این امر از طرف الله است که برایش اطاعت کسی نفعی نمیرساند و عصیان کسی برایش ضرری ندارد و هرچه هست برای خودشان است. (تاویلات اهل سنت)
وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ با کردار خود به خود ظلم کنند. (بحر العلوم) وقتی دانستند که حاصل ظلمشان بر علیه خودشان است. (ابوسعود) نفس خود را در معرض عذاب قرار دادند بعد نفاقی دارند. (ابوسعود) جَاءُوكَ
به توبه پیش تو آیند. (بحر العلوم) بی درنگ پیش تو آیند در حالیکه توسل کننده به تو هستند در تبرا از گناه قدیم و جدیدشان و بر گناهان خود نیافزایند بدون اینکه هدف پوشاندن آن با عذر باطل و قسم دروغ باشد. (ابوسعود) مسلمان شدگان و توبه کنان امدند از تحاکم به غیر و راضی شوندگان به حکم تو و پشیمان شده بر کرده ی خود. (تاویلات اهل سنت)
فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ
پس طلب آمرزش گناهان را کنند. (بحر العلوم)
با توبه و اخلاص و در زار و تضرع خود مبالغه کنند تا تو بعنوان شفیع برای آنان نزد الله متعال باشند. (ابوسعود) وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ و تو نیز برای آنان طلب آمرزش کنی. (ابوسعود)
اینکه رسول الله ص رسول خطاب کرد و ضمیر مخاطب نیاورد از این جهت است که شان رسول الله ص را بالاببرد و اعلام کند که استغفار رسول الله ص در حق آنان، امر بزرگی است و آگاهی به این مطلب است که شفاعت ایشان در حیز قبول است. (ابوسعود)
رسول الله ص نیز برای آنان شفاعت کند. (تاویلات اهل سنت)
از حضرت علی: اعرابی پیش ما امد بعد اینکه رسول الله ص را دفن کرده بودیم و سه روز گذشته بود، و خود را بر قبر رسول الله ص انداخت و بر سر خود خاک ریخت و گفت: یا رسول الله ص گفتی و ما هم شنیدیم و از الله سخن را حفظ کردی و ما نیز از تو حفظ کردیم و از جمله ی آنچه بر تو نازل شده است این آیه است: وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ تا آخر آیه و من به خود ظلم کرده ام و پیش تو آمده ام تا برای من طلب آمرزش کنی. پس از قبر ندایی آمد که قطعا آمرزیده شده ای. (قرطبی)
لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا
الله متعال را در گذرنده مییافتند. (بحر العلوم) اگر آمدنشان در وقت ظلم به خود، با استغفار و استغفار رسول همراه شود، الله را توبه پذیر خواهند یافت. (نسفی)
خواهند دانست که الله متعال در قبول توبه ی انان مبالغه کننده است. (ابوسعود)
آنطور که این افراد که غیر رسول الله ص را حکم میگیرند، گمان میکنند نیست که غیر رسول را حکم بگیرند و باز مومن باشند قسم به پرودگارت که ایمان نمیآورند تا اینکه در مسائلی که بینشان اختلاف پیش میآید و برایشان پوشیدگی پیش بیاید، تو را حکم بگیرند و وقتی حکم کردی به آن راضی شوند و در نفس خود بر این حکم تنگی و شکی نداشته باشند و تسلیم امر تو باشند و قبول کنند.
مستندات
فَلَا وَرَبِّكَ
نه قسم به پروردگارت، ... (بحر العلوم) از ام سلمه: بین زبیر بن عوام و مردی دیگر خصومتی پیش آمد و رسول الله ص را حکم به زبیر کرد و آن مرد دیگر گفت: چون زبیر پسر عمه اش بود برای وی حکم کرد. پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم) در شان منافق و یهودی که دعوی داشتند و طاغوت را حکم گرفته بودند، نازل شده است. (تاویلات اهل سنت)
از رسول الله ص: کسی ایمان نیاورده است تا اینکه من برایش از جان خودش و مال و اهل و فرزندش و تمام مردم، محبوبتر باشم. (تاویلات اهل سنت) لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ
مساله آنطور میگویند نیست و قسم که ایمان نمیآورند تا.... (نسفی) مساله آنطور که اینان گمان میکنند نیست که بگویند ایمان آوردیم در حالیکه مخالف حکمت هستند. (تفسیر ملا علی قاری) ایمان نمیآورند تا اینکه اقرار کنند و به حکم تو ای محمد راضی شوند در مورد چیزی که بین خودشان اختلاف دارند. (بحر العلوم) در مورد چیزی که برای آنان پوشیده بود و خلط شده بود. (بحر العلوم)
یعنی مومن نیستند تا اینکه به قضای تو راضی شوند. (نسفی) ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ
بعد در قلبهای خود شکی نیابند در حق بودن آنچه که حکم کردی. (بحر العلوم)
وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا و در امر قضای تو، فروتنی کنند. (بحر العلوم) تسلیم حکم تو باشند و شکی در آن نداشته باشند. (بحر العلوم)
و اگر که بر این گروه حکم میکردیم و واجب میگرداندیم تا که خود را بکشند و یا از سرزمین خود خارج شوند، آن را انجام نمیدادند مگر عده ای اندک از آنان. و اگر اینان انجام میدادند آنچه را که به آن مامور شدند فرقی ندارد این امر طاعت از رسول و حکم گرفتن ایشان باشد و چه کشته شدن باشد و چه خروج از سرزمین، این فرمانبرداری برایشان بهتر بود برای دنیا و آخرتشان، و محکمتر بود در تثبیت ایمانشان.
اگر بر اینها واجب بگردانیم مثل آنچه بر بنی اسرائیل واجب کردیم از اینکه خودشان را بکشند و اینکه از دیارشان خارج شوند، در قوت توبه از عبادت گوساله. (ابوسعود) اگر بر یهود و عرب چنین حکم میکردیم همانطور که بر یاران موسی حکم کردیم. (تاویلات اهل سنت) منظور از قتل نفس یعنی اینکه یکدیگر را بکشند و یا هرکس خودش را بکشد که این یکی بعید است. (تاویلات اهل سنت)
مَّا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِّنْهُمْ ۖ
آن واجب خود را انجام ندهند مگر مردمانی اندک و آن همان مخلصان از مومنان هستند. (ابوسعود) از حضرت عمر: اگر به آن امر میشدیم انجام میدادیم الحمدلله که به ما چنین امری نکرد. (ابوسعود) ابوبکر صدیق: اگر این آیه برای ما نازل میشد من اول از خودم و خانواده ام شروع میکردم. رسول الله ص فرمودند: این بخاطر فضل یقینی است که تو بر دیگر مردم داری. (تاویلات اهل سنت) از حسن: وقتی این آیه نازل شد مردی از انصار گفت: والله اگر بر ما بود خودمان را میکشتیم. رسول الله ص فرمودند: قسم به کسی که جانم در دستان اوست ایمان در قلب مردان از انصار از کوههای بلند، راسختر است. (تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند: منظور از قتل نفس خود، با جهاد کردن در معرض قتل قرار دادن است. (ابوسعود) به نصب قلیلا به استثناء، به معنی فعلی قلیل یعنی مگر امری کوچک انجام دهند. (ابوسعود)
وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ
اگر انجام میداند آنچه که نصیحت شد اینکه از رسول تبعیت کنید و بر آنچه صلاح میبیند گردن نهند،... (ابوسعود) اگر آنچه به ان امر شده اند از اسلام و اطاعت امر... (تاویلات اهل سنت) اگر بر فرض وجوب قتل نفس، آن را انجام میداند، در آخرت برایشان خیر میبود. (تاویلات اهل سنت)
لَكَانَ خَيْرًا لَّهُمْ این کار، برایشان عاجلا و آجلا ، برایشان خیر میبود. (ابوسعود) در دینشان خیر است. (تاویلات اهل سنت) وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا محکمتر بود در تثبیت ایمان و از اضطراب دورتر بود. (ابوسعود) و در تثبیت ثوابشان نیز استوارتر بود. (ابوسعود) استوارتر در تصدیق امرالله بود. (تاویلات اهل سنت)
و در آن صورت، [ما هم] از نزد خويش، يقيناً پاداشى بزرگ به آنان مىداديم؛
مستندات
وَإِذًا لَّآتَيْنَاهُم و در این صورت به آنان عطا میکردیم، (بحر العلوم)
جواب سوال مقدر است یعنی اگر بر ایمان تثبیت شدند، چه میشود؟ پس جواب داده شد: اگر تثبیت شوند برای آنان ثواب بسیار بی پایان میدهیم. (ابوسعود)
مِّن لَّدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا
از نزد خودمان، اجری بزرگ در آخرت یعنی بهشت عطا میکردیم. (بحر العلوم) پاداشی وافر و بیشمار عطا میکردیم. (خازن) این اجر عظیم را بعضی در دنیا گفته اند و بعضی دیگر در آخرت دانسته اند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا ﴿68﴾
النِّسَآء
تفسیر
و اگر که آنچه گفتیم را عمل کند ما نیز از نزد خودمان، برای وی اجری بس بزرگ و بی پایان عطا میکنیم و آنان را به راهی راست هدایت کنیم که مستقیم به بهشت ببرد.
مستندات
وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا به دینی استوار که الله متعال از برای آنان راضی میشد. (بحر العلوم) و بر دین حق استوارشان میکنیم. (ابوسعود)
به راه راستی هدایت میکنیم که به واسطه ی آن به حضرت حق میرسند و برای آنان درهای غیب گشوده میشود. (بیضاوی) از رسول الله ص: هرکس به آنچه میداند عمل کند، الله متعال علم انچه نمیداند را به وی عطا خواهد کرد. (بیضاوی)
ابن عباس: و راهنماییشان میکردیم به دینی مستقیم و راست که همان دین اسلام است. (خازن) یعنی به اعمال صالحی راهنماییشان میکردیم که به راه راست منجر میشد و آن همان راهی است که مومنان با طی به بهشت میرسند. (خازن)
و کسیکه از الله و رسولش اطاعت کند، این موصوفان به این صفات، همراه هستند با کسانیکه الله متعال به آنان نعمت هدایت داده است از صدیقین و شهدا و صالحین و این افراد چه نیک رفیقانی هستند.
مستندات
وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ
در روایت آمده است که مردی نزد رسول الله ص آمد و گریه کرد و گفت که شما را از خود و از فرزند و اهل خود نیز دوستتر دارم و من به فکرت که میافتم میآیم تو را میبینم که اگر نبینم خواهم مرد و من فکر کردم وقتی من مردم و شما نیز مردی قطعا شما در مکانی در بهشت خواهی بود که درجه ی من به آن نمیرسد و من از این جدایی از شما گریه میکنم و رسول الله ص چیزی گفتند و این آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: فلانی بشارت تو را که تو در بهشت همراه من خواهی بود ان شاءالله. (تاویلات اهل سنت) روایت شده است: روزی رسول الله ص بر اصحابش خروج کردند پس بر چهره های یارانش افسردگی و گرسنگی دیدند. رسول الله ص فرمود: شما را چه شده است؟ چه چیزی باعث تغییر چهره و رنگتان شده است؟ اصحابش گفتند: ما را نه بیماری است و نه دردی منتها وقتی ما شما را نبینیم مشتاقتان میشویم و از نبود شما وحشت شدیدی وجود ما را میگیرد تا اینکه شما را میبینیم پس آنچه میبینی سببش همین است و یاد آخرت میافتیم و میترسیم که شما را نبینیم پس الله متعال این آیه را فروفرستاد. (تاویلات اهل سنت) اگر این قضایا هم نباشد بعید نیست که وجه آیه این باشد: اینکه یهود و کفار و کسانی که رسول الله ص را آزار دادند و در گردنکشی و تمرد از اوامر ایشان افراط کردند، گمان کنند که اگر مسلمان هم بشوند و از رسول الله ص نیز اطاعت کنند توبه ی انها قبول نشود و در درجه ی کسانیکه آزار نرسانده اند نباشند پس الله متعال خبر میدهد که اگر از الله و رسولش اطاعت کنید،... (تاویلات اهل سنت)
همراه این افراد خواهند بود گویا که اطاعت رسول الله ص را هیچگاه ترک نکرده اند. (تاویلات اهل سنت) احتمال دیگر آیه این است که وقتی شنیدند که همانطور که در دنیا انسانها درجات و مقامات و جایگاههای متفاوتی دارند در اخرت نیز چنین خواهد بود پس فکر کردند که ملاقاتی نخواهد بود چراکه از یکدیگر بسیار دور هستند پس الله متعال خبر داد که در آنجا نیز اجتماع هست چراکه این اجتماع و با هم بودن در دنیا نیز از بزرگترین نعمتها است. (تاویلات اهل سنت)
در یک دار خواهند بود. (تاویلات اهل سنت)
در تعیین اینکه صدیقین چه کسانی هستند چند قول است: الف:پیروان انبیاء و خلفای آنها در هر امری از تعلیم و در فراخواندن مردم به خیر و طاعت، هستند. ب: کسیکه در اولین دعوتی که پیامبری کسی را به دینش میخواند، و در اولین دیدار که با وی دارد، ایمان میآورد. (تاویلات اهل سنت) صدیق کسیکه با فعلش، آنچه به قول و سخن گفته بود را محقق میکند. (قرطبی)
در مورد شهید نیز کسیکه در راه الله کشته شده باشد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی گفته اند شهید کسیکه دین الله را برپا میدارد. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز صدیقین و شهدا و صالحین همه را یکی دانسته اند. (تاویلات اهل سنت) صالحین کسانیکه عمر خود را صرف طاعت الله کرده اند و اموالشان را در راه رضایت الله خرج کرده اند. (ابوسعود)
منظور از معیت و همراه بودن، مساوات در درجه نیست بلکه منظور این است که همدیگر را ملاقات میکنند. (ابوسعود)
آن اجر و همراهی با بزرگان در بهشت، نه به استحقاق است بلکه محض فضل الهی است و الله متعال در دانایی کافی است که میداند که به چه کسی فضل عنایت کند و با چه کسانی رفیق شوند.
مستندات
ذَٰلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ ۚ
آنچه از اجر و مزید هدایت و رفیق شدن با کسانیکه نعمت داده شده اند، برای مطیعان، فضلی از الله متعال است. (بیضاوی)
آن فضل عظیم از الله متعال است. (ابوسعود) این فضل از الله متعال است نه اینکه اعمال مکلفین آن را واجب کرده باشد. (ابوسعود) وَكَفَىٰ بِاللَّهِ عَلِيمًا کافی در عالم بودن به جزای کسیکه از وی اطاعت کند. (بیضاوی) در عالم بودن به مقدار فضل و استحقاق اهل آن، کافی است. (بیضاوی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، آمادگی خود را بر گیرید و لوازم جنگ مهیا کنید و گروه گروه به جنگ دشمن بروید و یا که همه با هم بروید. نکته: گروه گروه رفتن و یا همگی رفتن بستگی به امام مسلمین دارد که چه تشخیص میدهد گاهی گروهی را برای جنگ فرستاده خواهد شد و گاهی فراخوان عمومی صادر خواهد شد.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ
ساز و برگ از سلاح را با خود بگیرید. (بحر العلوم) اسلحه به دست بگیرید. ( احکام القرآن جصاص)
از دشمنتان بر حذر باشید یعنی مواظب باشید. (العز بن عبدالسلام)
آمادگی گرفتن به اسلحه گرفتن است و سنگر گرفتن است و سخت گرفتن در وقت لقاء دشمن و ثابت قدم بودن در جنگ است. (تاویلات اهل سنت)
فَانفِرُوا ثُبَاتٍ
گروه گروه و لشکر لشکر حرکت کنید. (بحر العلوم) ثبات یعنی جماعتها واحد آن ثُبَتة است و گفته شده ثبته همان عصبه است. (احکام القرآن جصاص)
ثبة: جماعتی از مردان که از ده نفر بیشتر باشند. (ابوسعود) به جهاد بروید. (بیضاوی)
سریه بعد سریه به جنگ دشمن بروید. (ابوسعود) سریه به لشکری که رسول الله ص در آن حضور ندارد گفته میشود.
أَوِ انفِرُوا جَمِيعًا
و یا همگی همراه رسول الله ص حرکت کنید. (بحر العلوم) همگی با هم حرکت کنید و از یاری همدیگر فروگذار نکنید که به هلاک خواهید افتاد. (ابوسعود)
از ابن عباس: این آیات با آیه ی {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } [التوبة: 122] منسوخ شده است. (جصاص)
یعنی به جنگ دشمن بروید. (جصاص) آیه هرچند در مورد جنگ است ولی مطلق بودن لفظ از ذکر جنگ، واجب میگرداند که به تمامی خیرات قبل اینکه فوت شود، مبادرت ورزیده شود. (بیضاوی) اگر فراخوان به جنگ عمومی نبود، گروه گروه به جنگ بروید و اگر که فراخوان عمومی بود همگی بروید. (نسفی)
از میان شما کسانی هستند که قطعا بنا دارند که تخلف کنند و مردم را به درنگ از جهاد تشویق کنند پس اگر به شما لشکر محمد اگر مصیبتی و ناگواری برسد، همان افراد میگویند: الله مرا نعمت داده است و سالم نگهداشته است چراکه با لشکر مسلمین نبوده ام چه اگر با آنها میبودم از آن مصیبت به من نیز میرسید.
مستندات
وَإِنَّ مِنكُمْ کسانیکه در ظاهر با شما هستند. (تاویلات اهل سنت) در حکم شما هستند. (تاویلات اهل سنت) ادعای با شما بودن را دارند و در ظاهر با شما هستند و در حقیقت از شما نیستند. (تاویلات اهل سنت) خطاب به لشکر رسول الله ص است که متشکل از مومنین و منافقین بودند. (ابوسعود) لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ
سنگینی میکنند و از جهاد تخلف میکنند. (ابوسعود) گفته شده: منافقان مردم را به درنگ و تاخیر از جهاد، امر میکردند و خودشان از جهاد تخلف میکردند و این را مخفی میداشتند و الله متعال خبر داد تا بدانند که الله از حال آنان به رسولش خبر میدهد که در آن دلیل بر رسالت رسول الله ص است. (تاویلات اهل سنت) تقدیم وتاخیری با آیه ی بعدش دارد و معنی آن چنین است: اینان به رسیدن مصیبت به مومنان خوشحال میشوند گویا که بین آنان و مومنان دوستی نیست و ناراحت نمیشوند. (تاویلات اهل سنت)
از شما کسانی هستند که قسم خورده اند که تاخیر کنند و تخلف کنند. (بیضاوی) فَإِنْ أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ مصیبتی از قتل و شکست به شما برسد. (ابوسعود) قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ
آن تخلف کننده گوید: (نسفی)
بخاطر اینکه از جهاد نشسته ام. (ابوسعود) إِذْ لَمْ أَكُن مَّعَهُمْ شَهِيدًا
آن زمان که در معرکه حاضر نبودم که اگر بودم از ان مصیبت به من هم میرسید (ابوسعود)
و اگر از فضل الهی مثل فتح و غنیمت به شما مومنان برسد آن تخلف کنندگان از روی حسرت و پشیمانی خواهند گفت: گویا که بین شما و وی مودتی نبوده است ای کاش که من نیز همراه آنان بودم تا به این پیروزی بزرگ دست مییافتم. بعبارتی دیگر به کسانیکه باعث تخلفشان شده بودند گویند: انگار که بین شما و رسول الله ص مودتی نبوده است که همراه وی نرفته اید و اگر میرفتید به سهم بزرگی از پیروزی میگرفتید.
مستندات
وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِّنَ اللَّهِ
فضلی از الله متعال برسد از پیروزی و غنیمت. (بیضاوی)
با پشیمانی از اینکه تخلف کرده است و نرفته است. (ابوسعود) با افسوس بر فوت غنیمت نه به طلب ثواب گوید. (نسفی) از فرط حسرت قطعا خواهند گفت: (بیضاوی) این سخن کسی است که با شما هیچ ارتباطی ندارد و قصدش از بودن با شما فقط مال است. (بیضاوی) گویا بین ما و مومنین مودتی نبوده است چراکه منافقین در ظاهر اظهار با مومنان اظهار مودت میکردند. (نسفی) یا آن تاخیر کننده و تشویق کننده به تخلف به منافقین و ضعیفان مسلمان، میگویند که گویا بین شما و رسول الله ص مودتی نیست چراکه از شما کمک نگرفت تا شما نیز به آنچه رسیده اند دست یازید. (بیضاوی)
پس باید که قتال کنند کسانیکه حیات دنیا را فروختند و مقابلش آخرت را گرفته اند و هرکس که فی سبیل الله جهاد کند، پس کشته بشود ویا که پیروز بشود، زود باشد که به وی ما اجری بس بزرگ بدهیم. نکته: نفاق امری درونی است و ممکن است که در ظاهر نیز نشانه هایی باشد پس الله متعال اول کسانی را که تخلف میکنند را مذمت کرد و بیان داشت که اینان ایمان ندارند و در این آیه نیز بیان داشت که مومنان که هدفشان آخرت است به جهاد بروند. مشخص است که منافق کسی است که نمیتوان کفر خودش را آشکار کند و مخفی میدارد پس برای اینکه خودش را مومن نشان دهد قطعا مثل مومنان رفتار خواهد کرد و با آنان خروج خواهد کرد تا تهمت نفاق را از خودش دور کند و این سیاستی بس دقیق و زیرکانه است تا کسی نتواند علیه جهاد سخنی بگوید و یا دیگران را تشویق به تخلف کنند و از وادی آن مومنان که ضعیف الایمان بوده اند، راه درست را انتخاب کرده و به سمت مومنان خالص بیایند.
مستندات
فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ برای اهتمام به فی سبیل الله بودن، کلمه ی فی سبیل الله را بر فاعل تقدیم کرده است. (ابوسعود) الله متعال منافقان را از خروج برای قتال نهی کرد و مومنان را امر کرد که برای جهاد بیرون روند. (تاویلات اهل سنت)
فی سبیل الله یعنی از برای اظهار و غالب گرداندن دین وی تعالی. (تاویلات اهل سنت)
فی سبیل الله یعنی برای اطاعت از الله و یاری یاران الله متعال. (تاویلات اهل سنت)
کسانیکه همراه تو هستند با کسانی که دنیا را بجای آخرت میگیرند، جهاد کنند. (بحر العلوم) الذین را مفعول گرفته و منظور از آنها را همان منافقین و درنگ کنندگان گرفته شده است.
کسانیکه زندگی دنیا را به آخرت میفروشند و آنان مومنان هستند. (ابوسعود) یعنی اگر آن تخلف کنندگان، تاخیر میکنند پس باید که مخلصان که جان خود را در طلب آخرت میدهند به جهاد مبادرت ورزند. (ابوسعود) و یا اینکه کسانیکه دنیا را بجای آخرت خریدند و تاخیر کردند و تخلف کردند آن تاخیر و درنگ را بگذارند کنار و در راه الله قتال کنند. (ابوسعود)
این آیه نشان میدهد که وقتی کسی جان و مال خود را در راه الله صرف کند، مستحق اجر میشوند هرچند که هلاک نشود و یا چیزی دیگر نشود. (تاویلات اهل سنت) بعد امر به قتال دو امر ذکر کرد یکی کشته شدند و دیگری پیروز شدن پس مجاهد باید خودش را برای یکی از دو امر نیک آماده کند و قسم سومی به ذهنش نیاید. (ابوسعود) رسول الله ص: الله متعال برای مجاهدی که خروج برای جهاد وی چیزی جز جهاد فی سبیل الله نبوده و هدفش تصدیق کلمه الله باشد، کفالت کرده است که وی را وارد بهشت کند و یا به مسکن خود برگردد در حالیکه اجر و غنیمت کسب کرده است. (ابوسعود)
فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا
برای وی آماده کرده ایم اجری بزرگ که مقدارش به اندازه نیاید. (ابوسعود) الله متعال با بندگانش مثل اهل فضل احسان رفتار کرد چراکه در حقیقت همه ی ما و دارایی های ما برای وی تعالی است با این وجود الله متعال با امر به جهاد اجر نیز در نظر گرفت انگار که صاحب ما و متعلقات ما نیست. (تاویلات اهل سنت)
و شما را چه شده است که جهاد نکنید؟ چه مانعی و عذری در ترک جهاد است در حالیکه ضعیفان از مردان و زنان و کودکان کسانیکه میگویند و دعا میکنند یا پروردگارا ما را از این آبادی خارج کن آبادی که اهلش ظالم هستند و پیش خودت برای ما ولی و حاکمی بگردان و از پیش خودت یاوری بفرست. یعنی شما را هیچ عذر و بهانه ای قبول نیست که جهاد نکنید.
مستندات
وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
چه شده است شما مومنان را که در راه الله و در راه مستضعفین جهاد نمیکنید؟ (بحر العلوم) چه شده است شما را که در راه الله متعال و در راه نجات مستضعفین، جهاد نمیکنید؟ (بحر العلوم) ضحاک گوید: قریش هفت نفر از مسلمانان را اسیر کرده بودند و عذابشان میدادند پس الله متعال امر به قتال با کفار کرد تا مستضعفین را نجات دهند. (بحر العلوم) یعنی هیچ عذری برای ترک جهاد ندارید. (ابوسعود)
عده ای در مکه بودند که آنان را ضعیف گردانده بودند و حبسشان کرده بودند و عذابشان میدادند. (وجیز واحدی)
یعنی مستضعفین مکه. (بحر العلوم)
چون نمیتوانستند هجرت کنند مورد خواری و مذلت قرار گرفته بودند. (ابوسعود)
ذکر کودکان در کنار انان به جهت جلب عاطفه و مورد مرحمت قرار دادن است و بیان نزدیک بودن خلاص انان است تا آنان نیز در تضرع شرکت داشته باشند. (ابوسعود)
بعضی نیز منظور از ولدان را غلامان و کنیزان دانسته اند چراکه به بنده و کنیز، ولید و ولیده گفته میشود. (ابوسعود)
ذکر کودکان (ولدان) برای بیان این مطلب است که ظلمشان به نهایت رسیده است و حتی به غیر مکلفان نیز رسیده است و اینکار برای آزار رساندن به والدین آنها بوده است. (نسفی) الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا
دعا میکنند و میگویند: پروردگارا ما را از این قریه که اهلش بخاطر شرک ظالم هستند، خارج کن. (بحر العلوم)
ما را خارج کن و به دار الهجره ببر. (وجیز واحدی) وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا
از پیش خودت ما را حافظی بفرست تا ما را نگهبان باشند. (بحر العلوم) از ابن عباس: برای والی از مسلمانان بگردان تا ما را حاکم باشد و مصالح ما را برپا دارد و دین ما را حفظ کند و بر دشمنانمان ما را نصرت کند. (ابوسعود)
وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا
و مانعی برگردان که آنها را از ما منع کنند. (بحر العلوم) کلبی: وقتی رسول الله ص مکه را گشود، الله متعال رسول الله ص را برای آنان ولی قرار داد و عتاب بن اسید را نصیر قرار داد و عتاب اینگونه بود که حق ضعیف را از شدید میگرفت پس الله متعال آنان را نصرت داد و کمک کرد و قبل فتح مکه بزرگان آن کفار و ظالمان بودند و وقتی مکه فتح شد این مسلمانان ضعیفف عزیز گشتند. (بحر العلوم)
کسانیکه ایمان آورده اند در راه الله میجنگند و کسانیکه کفر ورزیده اند در راه شیطان میجنگند پس ای مومنان لشکر شیطان یعنی کفار را کشتار کنید. قطعا وقتی مومن و کافر بخاطر مومن بودن و کافر بودن مقابل هم باشند، کید و حیله ی شیطان ضعیف و واهی است. نکته: از آنجا که در تمام اقوام و ادیان ؛بغیر از عدهای ناچیز از شیطان پرستان؛شیطان نماد شر است در این آیه الله متعال نشان میدهد که مومنان در راه الله میجنگند و این کفار هستند که در راه شیطان میجنگند. نکته: ضعف کید شیطان برای وقتی است که مومنان برای الله جهاد کنند و هدفشان اعتلای دین الله باشد و خالصا لله باشد پس آنچه الان ادعا میشود پس نصرت الله کجاست و یا شیطان قوی شده است آن از ضعف ایمان و ضعف اخلاص ماست. نکته: در این امر یعنی مومن و در راه الله بودن و غیر آن بودن، ادعا کاربردی ندارد و این الله متعال دانای به اسرار است که این حکم را بیان میکند.
مومنان را بخاطر اینکه در راه الله جهاد میکنند مدح کرده و این آیه را گفته است. (بحر العلوم) در راه اطاعت از الله و در راه عزیز گرداندن و گرامی گردان دین الله جهاد میکنند. (بحر العلوم)
گفته میشود منظور آنچه در جنگ بدر رخ داده است میباشد که شیطان به کفار گفت که کسی امروز کسی را بر شما چیرگی نیست و من همراهتان هستم و وقتی جنگ شروع شد کفار را فرو گذاشت و رفت. (بحر العلوم) گفته میشود مکر شیطان ضعیف است و دوام ندارد. (بحر العلوم) کید یعنی تلاش برای فساد حال با حیله گری است. (نسفی) چراکه کید شیطان غروری است که محصولی ندارد. (نسفی)
مگر ندیدی کسانی را که به آنان گفته شده بود که از جهاد دست نگهدارید و نماز را کامل برپادارید و اگر زکات فرض شد بر کسی آن را ادا کنید پس وقتی که جهاد فرض شد به ناگاه گروهی از همان کسانیکه قبلا به دستور الله از جهاد باز ایستاده بودند، از مردم و کفار میترسند مثل ترس از الله متعال و یا بیشتر از ان و گفتند: پروردگارا چرا جهاد را بر ما فرض کردی؟ اگر که تاخیر میکردی قتال را تا مهلتی اندک. بگو ای محمد: متاع و لذت و منفعت دنیا کم است و آخرت برای کسانیکه از گناه دوری میکنند و از کفر پروا دارند، بهتر است و بدانید که هیچ ظلمی به شما نخواهد شد نه به کم کردن عمر مقدرتان و نه کم شدن اجرتان. نکته: در تفاسیر در مورد اینکه این گویندگان چه کسانی هستند چند گروه را ذکر کردند یکی بنی اسرائیل که با سیاق آیات قبل و بعد همخوانی ندارد و منتفی است میماند اینکه مومنان این را گفته اند یا منافقین اگر منافقین گفته باشند معنی ان چنین میشود که اینان از مردم مثل ترس از الله میترسند و یا بیشتر و دوست داشتند که در بستر خواب میمردند تا که جنگ کنند. اگر منظور مومنان باشد، آن اجل قریب را به نظر بنده باید به مدت کم بگیریم نه اجل مرگ چراکه همانطور که در تاریخ ثابت است در وقت فرض شدن جهاد عِده و عُده ی مومنان کم بوده است و شاید که فکر میکردند اگر کمی وقت داشتند و میتوانستند که عده و عده اشان بیشتر میشد بهتر بود و همینطور ترس طبعی و طبیعی نیز هست و آن تفسیر که میگوید که بعد این توبیخی نیامد پس نشان میدهد که در مورد مومنان است به نظر بهتر میآید و درستتر باشد و البته با توجه به آیه ی بعدی جنبه در حق منافقین و ضعیف الایمانها بودن نیز تقویت میشود. والله اعلم.
مستندات
أَلَمْ تَرَ
مگر به تو خبر داده نشده است؟ مگر آنان را نمیبینی؟ اصحاب رسول الله ص وقتی در مکه بودند، از رسول الله ص اجاز خواستند که کفار را به طور سری بکشند بخاطر آزار و اذیتی که از آنان میدیدند. رسول الله ص میفرمودند که دست نگهدارد و مشغول نماز باشد که به من اجازه جنگ داده نشده است وقتی به مدینه هجرت کردند و الله متعال امر به قتال کرد، عده ای از ان نپسندیدند. پس این ایه نازل شد. (بحر العلوم)
در مورد بنی اسرائیل نازل شده است که همانطور که در سوره ی بقره از آنها ذکر رفته است. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند در مورد منافقین نازل شده است که همراه رسول الله ص جهاد میکردند و از مردم میترسیدند همانطور مومنان از الله میترسند. (تاویلات اهل سنت)
سدی: قومی بودند که قبل فرض شدن جهاد مسلمان شدند و وقتی جهاد فرض شد، از آن کراهت داشتند. (قرطبی) إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ
آنان که به آنان گفته شده بود که از جهاد دست نگهدارید. (بحر العلوم)
از رسول الله ص: تمنای روبرویی با دشمن را نکنید و از الله متعال عافیت بطلبید و وقتی روبرو شدید، بر جهید و حمله ور شوید. (تاویلات اهل سنت) وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ نماز را تمام و کمال ادا کنید و به زکات اقرار کرده و ان را وقتی بر شما فرض شد، ادا کنید. (بحر العلوم) فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ وقتی که در مدینه جهاد بر انها فرض شد. إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ از عذاب کفار میترسند. (بحر العلوم)
از اینکه کفار با آنان بجنگند ترس داشتند همانطور که از نزول عذاب الهی ترس داشتند نه اینکه در دین شک داشته باشند و نه اینکه از آن بیزار باشند بلکه از اینکه جانها در معرض خطر قرار گیرد و از ترس مرگ چنین میکردند و ابومنصور گوید که این ترس طبعی و طبیعی است نه اینکه امر الهی را کراهت بدارند. (نسفی)
كَخَشْيَةِ اللَّهِ همانطور که از عذاب الهی میترسند. (بحر العلوم) ترس آنان مثل ترس اهل خشیه الله است. (بحر العلوم)
اگر بگویی که ترس اینان از مردم مثل ترس از الله است معنی درست است و اگر بگویی که ترس اینان از ترس از الله بیشتر است نیز معنی درست است و کلمه او برای تخییر است. (نسفی)
أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً ۚ بلکه ترسشان از آن نیز بیشتر است. (بحر العلوم) وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ
و گویند: پروردگارا چرا بر ما جهاد را فرض گرداندی؟ (بحر العلوم) ما را مهلت میدادی تا در بستر بمیریم و سوال از حکمت قتال بود نه اینکه اعتراضی باشد چراکه در مورد این سوال توبیخ نشدند بلکه با جمله ی بعدی جواب داده شدند. (نسفی)
لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَىٰ أَجَلٍ قَرِيبٍ ۗ
تا به مدت کم یعنی تا مرگ اجازه میدادی (بحر العلوم) ممکن است که این را به زبان نیاورده باشند بلکه در دلشان گفته باشند. (بیضاوی)
قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ
الله متعال برای آنان بیان داشت که دنیا فانی است و فرمود: منفعت دنیا کم است چراکه دوام ندارد. (بحر العلوم)
رسول الله ص: مثال من و مثال دنیا همانند سواری است که در سایه ی درختی قیلوله کرده و بعد رفته و ترکش کرده است. (بحر العلوم) قیلوله خواب میان روز. وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِّمَنِ اتَّقَىٰ
ثواب آخرت برای کسانیکه از شرک و گناهان میترسند و پروا میکنند، افضل است. (بحر العلوم)
وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا
از اجر تحمل مشقت قتال شما کمترین چیزی کم کرده نشود پس از ان رویگردان نباشید. (نسفی) اجل مقدر شما چیزی کم کرده نشود. (بیضاوی)
هرکجا که باشید مرگ شما را فرامیگیرد هرچند که در قصرها و قلعه های بلند مرتبه و محافظت شده حتی در آسمان هم باشد، و عده ای اگر به انها خیری برسد، گویند: این از نزد الله متعال است و اگر مصیبتی برسد گویند این بخاطر توست. به آنها بگو که همه ی خیر و شر همگی در حقیقت از الله تعالی است. وقتی مشخص شد که همه از الله است این جماعت را چه میشود که هیچ سخنی را متوجه نمیشوند و فهم نمیکنند.
مستندات
أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِككُّمُ الْمَوْتُ
در هر کجای دنیا باشید، مرگ شما را در مییابد. (بحر العلوم) گفته شده: وقتی در روز احد شهیدان شهید شدند منافقین گفتند که اینها با ما میبودند کشته نمیشدند پس در جواب آنان این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت)
وَلَوْ كُنتُمْ فِي بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ ۗ
هرچند در قصرهای بلند و بلندبرآورده شده باشید که کسی از مردم نتواند به آن برسد. (بحر العلوم) قتاده: حتی اگر در برجهای آسمان هم بودید. (ابوسعود)
قتبی: بروج یعنی قلعه ها و مشیده یعنی بلند. (بحر العلوم)
مشیده با گچ اندود شده . (ابوسعود) یعنی وقتی جهاد را سنگین یافتند الله متعال به آنان یادآوری میکند که تا وقتی اجلشان نرسد نخواهند مرد و وقتی اجلشان برسد، از نجاتی نیست هرچند که در قلعه محافظت شده باشند. (بحر العلوم)
اگر نکبت و شکستی پیش آید میگویند: این از شومی تو بوده است. (بحر العلوم)
یعنی به سبب تو این اتفاق افتاده است و تو باعث آن بوده ای. (بحر العلوم)
همانطور که به طاعت و معصیت حسنه و سیئه گفته میشود به نعمت و بلا نیز اطلاق میشود و در اینجا همین منظور است. (بیضاوی) یهود میگفتند: از وقتی محمد آمده است، میوه های ما کم شده است و قیمتها گران شده است. (بیضاوی)
قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ اللَّهِ ۖ
فراخی و تنگی از الله متعال است. (بحر العلوم)
خیر و شر از الله متعال است. (بحر العلوم) بر اساس اراده ی خودش فراخی و سختی میآورد. (بیضاوی) فَمَالِ هَٰؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا
آن قوم منافق را چه میشود که سخنی را متوجه نمیشوند اینکه سختی و فراخی از الله متعال است. (بحر العلوم) یعنی آنچه پروردگارشان در قرآن میگوید را نه میشنوند و نه میفهمند. (بحر العلوم) سخنی را که به وعظ و نصیحت به آنان گفته میشود که همان قرآن باشد. (بیضاوی) یا اینکه مثل حیوانات هیچ سخنی را متوجه نمیشوند. (بیضاوی)
به تو هیچ حسنه و خوبی و نعمتی نرسد مگر اینکه تماما از الله متعال است و آنچه که از بدی و ناگواری به تو میرسد نیست مگر اینکه مسبب آن خودت هستی، و ما تو را از بابت رسالت فرستادیم نه چیز دیگر و الله متعال بر این امر گواه است و گواهی الله کافی است.
مستندات
مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ
ای انسان آنچه به تو از خوبی و خیر میرسد از الله متعال است. (نسفی)
زجاج: مخاطب رسول الله ص است و منظور غیر ایشان است. (نسفی) از نعمت و احسان که میرسد. (نسفی) به فضل الهی است و به طریق امتنان است. (نسفی)
چراکه تمام آنچه که انسان از طاعت انجام میدهد، وجود را نمیتواند مکافات کند پس چگونه مستحق نعمتی دیگر شود. (بیضاوی) رسول الله ص: کسی وارد بهشت نشود مگر بخاطر رحمت الهی داخل شود. گفتند: حتی شما؟ فرمودند: حتی من. (بیضاوی)
وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ ۚ
آنچه از بلایا و مصیبت میرسد، پس از نزد خودت است یعنی در آنچه خود کسب کرده ای است و آنچه میرسد از کسب خودتان است. (نسفی) چراکه سبب جلب بلا گناهان هستند با آیه ی قبل منافاتی ندارد چراکه خلق و ایجاد خیر وشر از الله متعال است و نعمت دادنش فضل است و بلایا مجازات عمل. (بیضاوی) از حضرت عائشه: مسلم را دردی و مرضی و ماندگی نمیرسد حتی خار رفتن به پا و پاره شدن بند کفش نیز بخاطر گناهی است و آنچه الله عفو میکند، بیشتر است. (بیضاوی)
وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا ۚ
ما تو را بعنوان پیامبر فرستادیم نه تقدیر کننده هستی تا سختی را به تو نسبت دهند. (نسفی)
ما تو را رسول فرستادیم و وظیفه ات رساندن رسالت است و نیکی و بدی به تو مربوط نیست. (نسفی)
گفته شده این به آیه ی قبل مربوط است یعنی سخنی را متوجه نمیشوند و میگویند که حسنه از الله است و مصیبت از توست. (نسفی)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا
در گواهی اینکه تو رسول الله ص هستی، خود الله کافی است. (نسفی)
هرکس که از رسول الله اطاعت کند، همانا از الله متعال اطاعت کرده است و هرکس که از اطاعت الله و رسولش روی گردانی کند، پس ما تو را حافظ و نگهبان اعمال آنها قرار نداده ایم.
مستندات
مَّن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ۖ
بعد بیان رسول بودن رسول الله ص، در صدد بیان چگونگی رفتار با رسول الله است. (ابوسعود) از آنجا که آمر و ناهی، الله متعال است و رسول الله ص فقط رساننده ی آن به مردم است، پس مرجع طاعت و عدم آن، همان الله متعال است. (ابوسعود) چراکه رسول الله ص به چیزی امر و یا نهی نمیکند مگر اینکه الله متعال دستور آن را داده باشد. (نسفی) روایت شده است: رسول الله ص فرمودند: هرکس مرا دوست بدارد الله را دوست داشته است و هرکس از من اطاعت کند، از الله اطاعت کرده است. منافقین گفتند: به این مرد نگاه کنید که از شرک نهی میکرد و میگفت غیر از الله کسی را عبادت نکنید حال میخواهد کرد ما وی را پرودگار بگیریم همانطور که مسیحیان عیسی را رب دانستند پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
اینکه به جای نام محمد، رسول الله ص ذکر میکند برای این مطلب است که این طاعت همان طاعت الله بودن بخاطر رسالتش است نه ذات ایشان. (ابوسعود)
رسول الله ص: هرکس از الله اطاعت کند، همانا الله را ذکر کرده و یادش بوده هرچند نماز و روزه اش و تلاوت قرآنش کم باشد و هرکس که از الله متعال نافرمانی کرده و گناه انجام دهد، همانا الله را فراموش کرده است هرچند نماز و روزه و تلاوتش زیاد باشد. پس اطاعت از الله متعال به تبعیت از امر و نهی وی تعالی است و همینطور دوست داشتن الله متعال نیز به تبعیت از امر و نیه وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت) حکمت اطاعت و طاعت رسول الله ص این است که اطاعت عبادت معنی نمیدهد هرچند در حق الله متعال عبادت است و عبادت رسول جایز نیست برای همین اطاعت از رسول الله را عبادت الله گرداند پس بدانکه طاعت گاهی مستحق اسم عبادت نمیشود چراکه اطاعت گفته میشود نه از جهت عبادت و برای همین در حق مخلوق میتوان گفت که مطاع (مورد اطاعت) است و جایز نیست که معبود گفته شود. (تاویلات اهل سنت)
و هرکس از اطاعت رسول روی گردانی کند، ما تو را فقط برای رساندن رسالت فرستادیم و تو محافظ و نگهبان اعمال آنها نیستی تا که کردار آنان را محاسبه کنی و بر حسب عملشان مواخذه کنی. (ابوسعود)
و منافقین گویند: که امر بفرما که امرت شنیده میشود و مورد اطاعت است و کارمان اطاعت از توست وقتی از نزد تو میروند، عده ای از آنان غیر آنچه تو گفته ای و غیر آنچه نزد تو از ادعای اطاعت گفته اند را برای خود درست میکنند و انجام میدهند، و الله متعال آنچه اینان تغییر میدهند و تدبیر میکنند را مینویسد پس تو از آنان واهمه ای نداشته باش و از آنان روی بگردان و اینکه انان چه میکنند را بگذار کنار و بر الله متعل توکل کن که همین وکالت الله تو را کافی است.
مستندات
وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ از وضعیت منافقین خبر میدهد. (بحر العلوم)
در حضور تو میگویند: قولت فرمان است و فرمانت معروف است پس به هرآنچه خواهی امر کن که ما از آن تبعیت کنیم. (بحر العلوم) یعنی منافقین گویند: امر ما و شان، اطاعت کردن است. (نفسی) گفتن اینکه اطاعت میکنیم سودی ندارد چراکه اطاعت اعتقاد همراه با اطاعت است. (قرطبی)
خلاف آنچه به تو از اطاعت گفته اند را میآرایند و میسازند. (ابوسعود) آن گفته ی نزد تو را لغو میکنند.(بحر العلوم) یعنی میگویند تغییر کرده است. (بحر العلوم) عرب وقتی امری را محکم کند از کلمه ی تبییت استفاده میکنند چراکه شب وقت فراغت است برای انجام آن کار است. (قرطبی) زجاج: به هر امری که شب تصیم گیری شود، تبییت گویند. (بحر العلوم) خلاف آنچیزی را که تو امر کردی را انجام میدهند. (نسفی) یا که خلاف آنچه گفته اند را انجام میدهند چراکه رد امرت را در دلشان دارند نه قبول آن را و همچنین بنای عصیان دارند نه اطاعت . (نسفی) تبییت میتوان که از بیت شعر باشد چراکه بیت را نیز درست کرده میشود و میتواند که از بیت المبنی یعنی بیت بنا باشد چراکه آن را نیز ساخته و تدبیر کرده میشود. (بیضاوی)
وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ ۖ
الله متعال هرآنچه اینان تغییر داده اند را ثبت میکند. (بحر العلوم) زجاج: دو احتمال دارد یکی اینکه آنچه انجام میدهد را بر تو در کتاب نازل خواهد کرد و دیگری اینکه فعلشان را ثبت میکند. (بحر العلوم)
در صحیفه ی آعمالشان مینویسد و بر آن اساس جزایشان میدهد. (نسفی)
یعنی مینویسد و به تو وحی میکند و تو را بر رازهای آنها مطلع میسازد پس گمان نکنند که بر شما مخفی میماند و بتوانند که به شما ضرر برسانند. (ابوسعود)
فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ
آنان را ترک گوی. (بحر العلوم)
دنبال انتقام از آنان نباش. (نسفی) اسامی آنان را فاش نکن. (قرطبی) مجازاتشان نکن. (قرطبی)
در اشکار کردن اسرار آن خودت را بتکلف نیانداز چراکه امرشان برای من است. (تاویلات اهل سنت)
وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ بر الله متعال اعماد کن. (بحر العلوم)
گفته میشود: توکل بر الله، اطمینانی برای توست. (بحر العلوم) در شان آنان بر الله توکل کن که الله متعال ضرر آنان را از تو بر میدارد و وقتی اسلام قوی شد برایت از آنان انتقام میگیرد. (نسفی)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا
گفته میشود: الله بعنوان گواه کافی است. (بحر العلوم)
بعد این آیه با آیه ی يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التوبة: 73، والتحريم: 9] منسوخ شده است. (بحر العلوم) الله برای کسیکه بر وی توکل، کافی است. (نسفی)
آیا این منافقین و یا هرکس دیگر در قرآن تدبر و تامل و تفکر نمیکنند که اگر از نزد کسی غیر از الله میبود، در آن قطعا اختلاف بسیار مییافتند. نکته: برای فهم قرآن نیاز به تفکر و تامل است پس برداشت سطحی ممنوع است و اعتباری ندارد در حالیکه ملحدین سعی دارند با سطحی نگری و بدون تامل و دور داشتن مردم از تامل در ان، شبهه افکنی کنند پس قرآن طرفدار تعقل و فهم است و مخالفین طرفدار جهل و نادانی هستند. برای همین است که افراد با ایمان و با تقوی را میبینیم که وقتی آیه ای برایشان قرائت میشود از معنی آن پرسیده میشود اجازه تامل و مطالعه کتب مربوط به آن را طلب میکنند ولی ملحدین در صفحات مجازی چشم ها را بسته و به زعم خود، هزاران شبهه دارند که حل نشدنی است و وقتی آنان را به تفکر و تامل فرامیخوانی، فرار میکنند و بهانه میآورند. نکته: قرآن دارای جملاتی است که مشتمل بر معانی حقیقی و مجازی و صریح و کنایه و انواع فنون بلاغی است. نکته: ان عده از مسلمانان که سعی دارند که تاویل را کلا کنار بگذارند چه تاویل با دلیل و چه تاویل بی دلیل، اینان یاوران و کمک رسانان به ملحدین هستند و اینان همان اگر خودشان منافق نباشند دچار فعل منافقین شده اند پس نه ظاهر محض است و نه تاویل بی دلیل بلکه بر معانی استوار و بر اساس ثوابت دین باید تفسیر شود. نکته: از بین معانی متصور برای قرآن اگر معنایی یافتیم که با هدف قرآن و با ثوابت دین و با آیه یا آیاتی دیگر، منافات داشت پس مشخص میشود این معنی اشتباه است و معنایی درست که با آیات دیگر همخوانی داشته باشد. نکته: فهم قران نیاز به علوم مختلفی دارد که بدون آن، انسان گمراه خواهد شد.
مستندات
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ
وقتی از منافقین آنچه رخ میدهد را حکایت کرد و این رفتارشان ناشی از این است که اینان اعتقاد دارند که رسول الله ص در ادعای رسالت به حق نیست پس انان به تدبر در قران امر کرد و تدبر یعنی به عاقبت و سرانجام کار اندشیدن است. (نیسابوری) قرآن از سه وجه به صحت رسالت محمد ص دلالت دارد یکی به فصاحت و بلاغتش و دیگری مشتمل بر امور غیبی بودنش و سومی که مقصود در اینجا است همان عدم وجود اختلاف در قرآن است. (نیسابوری)
آیا در لفظ و معنی و حکم و معنی ظاهری و باطنی اقتضاء و نص و اشاره و تلمیح و رمزش تامل نمیکنند؟ تا با هوشیاری متوجه شوند که قرآن از جنس کلام بشر نیست. (فواتح الالهیه) وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا اختلاف از حیث توحید و شرک و اختلاف رد حلال دانستن و حرام دانستن، در آن یافت میشد. (نسفی)
اگر حکم به ظاهر قرآن بود در این صورت آیات قرآن متناقض هم بودند و در آن اختلاف وجود میداشت: چرا که الله متعال در جایی میفرماید: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} [البقرة: 230] و در جایی دیگر میفرماید: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا} [البقرة: 230] در یکی از این آیات ممنوعیت است و در دیگری اباحت است. در اینصورت ملحدان میتوانستند برای طعن راهی بسیار آسان بیابند. (تاویلات اهل سنت) یعنی اگر از نزد غیر از الله بود، با آنچه رسول الله ص خبر میداد موافق نمیامد چراکه کاهنان را وقتی از چیزی خبر میگیری هر یک خلاف چیزی را میگوید که کاهن دیگر گفته است. (تاویلات اهل سنت) احتمال دوم اینکه مخالفین گویند که این من دراوردی است و از پیش خودش میگوید حال اگر چنین بود با آنچه که نزد اهل کتاب است، موافق نمیآمد بلکه مختلف و متناقض میبود پس وقتی اینکه درست و موافق کتب دیگر آمد، دال بر این است که از نزد الله متعال است. (تاویلات اهل سنت) دیگر اینکه قرآن در طول چند سال و دوره های مختلف نازل شده است بر اساس حادثه های مختلفی نازل شده است اگر از نزد غیر الله بود، سخنان متناقضی را شاهد میبودیم چراکه حکیمی از بشر اگر در اوقات دور و دراز سخن بگوید کلامش متناقض و مختلف میآمد مگر اینکه از کلام رب العالمین استعانت گرفته باشد. (تاویلات اهل سنت) اگر اختلافی مییافتند آن را اظهار میکردند. (تاویلات اهل سنت) ابوبکر اصم: منافقین در نهان خود انواع حیله ها را بکار میگرفتند و رسول الله ص به آنها از آن خبر میداد که اگر این از نزد الله نمیبود، همیشه درست در نمیامد و اختلاف و تفاوت به وجود میآمد. (نیسابوری) دیگر اینکه قرآن با اینکه مشتمل بر انواع علوم و فنون است، ج معانی آن و مقاصدش یکی است و با هم مناسبت دارند. (نیسابوری) ابومسلم: منظور صحت نظمش و اینکه کلش بلکه هر جزئی از اجزایش به حد اعجاز است اگر از نزد غیر میبود بعضی بلیغ میبود و بعضی سخیف چراکه وقتی انسان بلیغ کتاب طویلی را مینوشت از تفاوت بلاغت و سخافت خالی نمیبود. (نیسابوری)
و وقتی که خبری از امنیت و یا خبری که موجب ترس است، به آنها میرسید، آن را افشا میکردند و پخش میکردند. و اگر این افراد، بجای افشای سرخود، امر آن و تدبیر ان را و تصمیم آن را به رسول الله ص ارجاع میدادندو یا به صاحبان امر ارجاع میدادند این افراد افشا کردن یا نکردن آن را میتوانستند بدانند و استخراج کنند. و اگر فضل و رحمت الهی نبود و راهنمایی وی تعالی نبود، شما از شیطان تبعیت میکردید مگر عده ای اندک از شما تبعیت نمیکردید. نکته: در اینکه این افشا کنندگان چه کسانی هستند به نظر میرسد بر طبق سیاق آیه این است که این عوام مسلمانان باشند که سیاست جنگی را بلد نبوده اند و نیمدانستند که در جنگ هر خبری را نباید پخش کرد و بلکه این را باید به رسول الله ص و فرماندهان و صاحب بصیرتان ارجاع داد واز انان دستور گرفت که این خبر پخش شود یا که خیر و قطعد در بین افراد منافقین نیز کار خودشان انجام میداده اند.
منافقین وقتی خبری از پیروزی و سریه میشنیدند بر شنیدن اکتفا میکردند و اگر خبری از سریه میآمد از شکست و بلا و شدتی بر مومنین پیش میآمد، آن را افشا میکردند. (بحر العلوم)
کسانی از ضعیفان مسلمانان بودند که آنها را مهارتی در مورد احوال نبود. (نسفی)
حسن: در مورد مومنین نازل شده است که رفتارشان بر این بود که اگر خبر خوبی از لشکر اسلام و سریه ها میشنیدند آن را از روی خوشحالی پخش میکردند و اگر خبر بدی میشنیدند از روی ناراحتی آن را پخش میکردند بعد از این گروه عده ای اندک بودند که ان را افشا نمیکردند. اگر سکوت میکردند و خبر را به رسول الله ص ارجاع میدادند تا رسول الله ص تصمیم بگیرد و یا به اولوا الامر ارجاع میدادند تا این اولوا الامر باشند که خبر میدادند. (تاویلات اهل سنت)
در مورد معنی امن چهار قول گفته شده است:
الف: منظور پیروزی سریه به غلبه و غنیمت است. قول اکثر بر این است. ب: خبری که به رسول الله ص میرسید که ایشان بر قومی غالب هستند پس رسول الله ص از آنان احساس امنیت میکردند. قول زجاج است. ج: آنچه رسول الله ص بر قومی اراده ی آتش بس و امان با قومی داشتند. ماوردی این را ذکر کرده است.
د: امن از مکان امن میاید یعنی منظور مدینه است. ابوسلیمان دمشقی از حدیث عمر تخریج کرده است. و در مورد خوف سه قول است:
الف: نکبتی و رنجی که میرسید. جماعتی از مفسرین چنین ذکر کرده اند.
ب: خبری که به رسول الله ص میرساندند که قومی بر علیه مسلمین جمع شده اند و باعث خوف بین مسلمانان میشدند. از زجاج.
ج: آنچه رسول الله ص عزم بر جنگ و قتال میداشتند. از ماوردی. (بیضاوی)
زجاج: اذاعوا یعنی اظهار و اشکار سازی میکردند. (بحر العلوم)
آن را افشا میکردند و افشا کردند مفسده ای در حق مسلمانان بود یعنی افشای خبر و ناگواری و امنیت. (نسفی) وقتی رسول الله ص از زنان خود کناره گیری کردند حضرت عمر وارد مسجد شد و دید که مردم در مورد اینکه رسول الله ص زنان خود را طلاق داده است صحبت میکنند و حضرت عمر پیش رسول الله ص رفت و پرسید که آیا زنان خود را طلاق داده است؟ وقتی شنید که طلاق نداده اند، به مردم خبر دادند که رسول الله ص زنان خود را طلاق نداده اند.پس این آیه نازل شد پس این حضرت عمر بود که خبر را استنباط کرد. (بیضاوی) دیگر اینکه رسول الله ص وقتی گروهی (سریه) را به جهاد میفرستادند و پس پیروز میشدندو یا مغلوب میشدند در مورد آن صحبت میکردند و افشا میکردند و صبر نمیکردند تا اینکه به رسول الله ص برسد تا این رسول الله باشد که در مورد آن سخن میگوید پس این آیه نازل شد. (بیضاوی)
اگر بر رسول الله ص عرض میکردند و هدفشان از این عرض کشف معنای خبر باشد و کشف آنچه شایسته است در مورد آن تصمیم گیری شود. (ابوسعود) اگر از افشای آن سکوت میکردند تا وقتی که خود رسول الله ص و کسانیکه که صاحب امر هستند از قبیل ابوبکر و عمر و عثمان و علی آن را افشا میکردند،... (بحر العلوم) اولوا الامر یعنی بزرگان و صاحب بصیرتان از صحابه و یا کسانیکه بعنوان امیر و فرمانده تعیین شده بودند. (نسفی)
در مورد اولی الامر چهار قول است:
الف: از ابن عباس: امثال ابوبکر و عمر و عثمان و علی هستند. ب: عکرمه: ابوبکر و عمر هستند. ج: حسن و قتاده و ابن جریج: علما هستند. د: فرماندهان سریه هستند. (بیضاوی) لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ ۗ در اینصورت یعنی صورت عرض بر رسول الله ص و اولوا الامر، معنی و تدبیر آن را میدانستند. (ابوسعود)
یعنی آن ارجاع دهندگان به رسول الله ص و اولوا الامر که آن خبر را گرفته بودند و تدبیرش را استخراج میکردند، میدانستند یعنی از جهت رسول الله و اولوا الامر میدانستند. (ابوسعود)
در مورد الذین یستنبطونه دو قول است:
الف: مجاهد: کسانیکه خبر را از کسانیکه آن را پخش میکنند، پیگیری میکنند.
ب: ابن زید: اولوا الامر هستند. (بیضاوی)
علم تدبیر با این خبر را میدانستند و تدبیر آن را بخاطر تجربه ای و شناختی که در جنگ دارند و با زیرکی و شناختی که دارند، استخراج میکردند. (نسفی) و آنان پیگیر میشدند پس آنان میبودند که میشنیدند و افشا میکردند و میدانستند و مگر عده ای کم میدانستند. (بحر العلوم) یستنبطونه یعنی استخراج میکردند اصل استنباط از نبط الماء است یعنی اولین آبی که در وقت حفر چاه خارج میشد. (بحر العلوم) عکرمه: میدانستند کسانیکه در خوض میکنند و از آن پرسیده میشوند. (بحر العلوم)
ابوالعالیه: میدانستند از بین آنان کسانیکه آن را نیک میدانستند. (بحر العلوم)
ضحاک: اگر امر حلال و حرام را به رسول الله ص ارجاع میدادند در تصدیق به آن و قبول آن و همینطور به کسانیکه اولوا الامر هستند یعنی حامل فقه و حکمت هستند میدانستند کسانیکه در در علم پیکاوی و جستجو میکردند. (بحر العلوم) اینگونه بوده است که بر امن و ترس از دشمن و یا از اطمینان بر چیرگی بر دشمن این عده، از خود رسول الله ص و صاحبان امر، با خبر میشدند و این خبر را پخش میکردند و این خبر فراگیر میشد و به دست دشمن میرسید پس این پخش انها مفسده ای بر علیه مسلمانان میشد و اگر این خبر را به رسول الله ص و اولوالامر واگذار میکردند و طوری رفتار میکردند که انگار نشنیده اند در اینصورت کسانیکه تدبیر را میدانستند، چگونگی تدبیر آن را میدانستند و آنچه باید گفته شود وآنچه نباید گفته شود را اعلام میکردند. (نسفی) ابن جریر گوید: معنی آیه این است که وقتی خبری از سریه ی مسلمانان میرسید به خیر یا شر آن را افشا میکردند اگر اینان سکوت میکردند و تا اینکه این رسول الله ص و اولوا الامر باشند پیگیر خبر میشدند تا اگر صحیح بود صحیح بودن آن مشخص میکردند اگر باطل بود باطل بودن آن را مشخص میکردند و اینگونه حقیقت آنرا کسانیکه جویای آن بودند از اولی الامر میدانستند. (بیضاوی)
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ
منظور از فصل الهی چهار است:
الف: رسول الله ص.
ب: اسلام. ج: قرآن.
د: اولوالامر. (بیضاوی)
در مورد رحمت نیز چهار قول است:
الف: وحی. ب: لطف. ج: نعمت.
د: توفیق. (بیضاوی)
اگر منت و فضل و نعمت الله نبود، (بحر العلوم) اگر فضل الله بر شما با ارسال رسول نبود و رحمتش با انزال قرآن نبود. (نسفی)
لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا در معنی استثنای این آیه سه قول است:
الف:قول ابن عباس و ابن زید و اختیار قراء و ابن جریر بر این است: راجع به اذاعه است پس چنین معنی میدهد: افشا میکردند مگر عده ای کم. ب: قول حسن و قتاده و اختیار ابن قتیبه: راجع به مستنبطین است. معنی ان چنین میشود: حتما میدانستند استنباط کنندگان از آنها مگر عده ای کم.
بر اساس این دو قول، در آیه تقدیم و تاخیر وجود دارد.
ج:قول ضحاک و اختیار زجاج: راجع به تبعیت از شیطان است یعنی از شیطان پیروی میکردید مگر عده ای کم. (بیضاوی) بر کفر باقی میماندید مگر عده ای کم که از شیطان تبعیت نمیکردندو با عقل خود ایمان میآوردند مثل زید بن عمرو بن نفیل و قس بن ساعده و غیر این دو. (نسفی) مقاتل: آن را پخش میکردند و افشا میکردند مگر عده ای اندک خبر را افشا نمیکردند. (بحر العلوم)
با این اوصاف که از وعده ی ثواب جهادگران و از کردار منافقین و از تخلف ضعیفان، اگاه شدی، پس خودت جهاد کن خودت در راه الله متعال و تو را تکلیف کرده نشده است مگر نفس خودت را یعنی کردار خودت برای خودت ملاک است نه دیگران. و دیگر اینکه مومنان را به جهاد تشویق کن. باشد که الله متعال جلوی جنگ آوری و نیروی کفار را بگیرد. از آنجا که الله متعال کریم است پس وقتی کسی را در مورد چیزی امیدوار میکند، از ان تخلف نخواهد کرد. و اگر که دشمن نیرویش سخت و قوی باشد، الله متعال از آنها نیرومندتر و قویتر است و همینطور در عذاب دادن طوری که عبرت دیگران شود نیز سختتر و شدیدتر است.
مستندات
فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
یعنی وقتی الله متعال فرمود که کسی در راه الله جهاد میکند برای وی چه شکست بخورد و چه کشته بشود و چه پیروز شود، اجر عظیم است پس در اینجا میفرماید از همین جهت در راه الله جهاد کن. (قرطبی) بعضی نیز این آیه را متعلق به آیه و مالکم لاتقاتلون فی سبیل الله است، یعنی جهاد با دشمن را و یاری مستصعف را فرونگذار هرچند که خودت تنها بمانی. (قرطبی) ابن عطیه گوید: این ظاهر لفظ است یعنی امر به رسول الله ص بودن ولی در هیچ جایی نیامده است که جهاد فقط بر رسول الله ص واجب شده باشد و بر امتش واجب نشده باشد پس منظور این است تو ای محمد و هر یک از افراد امتت به جهاد بروید. (قرطبی)
لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ ۚ
دو احتمال دارد:
الف: حساب و جزای تخلف کنندگان از جهاد بر تو نیست بلکه بر علیه خودشان است. ب: خودت را مکلف به جهاد کن هرچند که آن افراد از همراهی تو در این راه تخلف کنند. این احتمال را روایت ابن عباس تایید میکند وقتی رسول الله ص اعلام اعزام به جنگ با وفد ابوسفیان در بدر صغری کردند، مردم ایشان را تنها گذاشتند و این آیه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: به بدر میروم هرچند کسی با من نیاید و عده ای کم از صحابه ایشان را همراهی کردند و گفتند حسبنا الله و نعم الوکیل. (تاویلات اهل سنت) در این دلیل بر وعده ی نصر داده شدن و فتح است چراکه امر به رسول الله ص امر فرمود که تنهایی هم باشد برود. (تاویلات اهل سنت)
وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ ۖ
با ثواب داشتن برای مومنان آنان را برانگیز. (تاویلات اهل سنت) برانگیز که در جهاد فی سبیل الله اظهار دین الله است و در ترک آن نصرت دشمنان است. (تاویلات اهل سنت) بر جهاد و قتال با کفار انان را با وعده ی فتح و غنیمت، برانگیز. (تاویلات اهل سنت) آنچه بر تو واجب است تحریض مومنان است نه چیز دیگر. (بحر العلوم)
عَسَى اللَّهُ أَن يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ کلمه ی عسی که به معنی باشد که یا شاید است، از الله متعال باشد به معنی باید و واجب است. (تاویلات اهل سنت) الله متعال به رسول الله ص وعده داده است که کفار را از آنها دفع خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
منظور از کفار در اینجا قریش هستند و همینطور نیز شد و کفار ترسیدند و بدون جنگ برگشتند. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنكِيلًا
از آنجا که الله متعال بأس و سختی جنگ الله سختتر است چراکه الله متعال شدت و سختی جنگ کفار را دفع میکند ولی کفار نمیتوانند بأس الله را دفع کنند. (تاویلات اهل سنت) تنکیل را گفته اند عذاب دادن کسی است که برای دیگران در آن زجر و منع باشد. (تاویلات اهل سنت) یعنی اگر تنها خودت به جهاد با کفار بروی الله متعال کفار را از تو دفع میکند. (تاویلات اهل سنت) گفته شده: بأُس یعنی عذاب دنیوی و تنکیل و نکال یعنی عذاب آخرت. (تاویلات اهل سنت) گویا که الله متعال تخلف کنندگان را از بأس خود میرساند که اگر شما از بأس کفار میترسید پس بأس الله شدیدتر است. (تاویلات اهل سنت)
کسی در کار خیری پادرمیانی کند و شفاعت کند برای حل مشکل بر حق برادر مسلمانش برای این شفیع، نیز نزد الله متعال سهمی از اجر و ثواب، شفاعت است و اگر کسیکه در کار غیر شرعی و در باطل شفاعت کند، برای وی از گناه آن کار برای وی نیز ثابت است. و الله متعال بر هر چیزی شاهد و به یاد سپارنده است.
مستندات
مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً
کسیکه میانجیگری کند در راه خیر که آن در دفع شر یا جلب منفعتی باشد که شرع جایز است. (نسفی) شفاعت حسنه اینکه در حق کسی به مغفرت و رحمت دعا کنی در حالیکه شخص مورد دعا مستحق آن باشد و سیئه اینکه بر علیه کسی به لعن و نفرین دعا کنی در حالیکه حقش نیست، پس برای وی از آن دعا نصیبی هست. (تاویلات اهل سنت)
با شفاعتش حق مسلمی را مراعات کند و یا از وی شری را دفع کند و یا منفعتی برای وی بیاورد و هدفش رضای الله باشد. (بیضاوی)
رسول الله ص: هر کس در حق برادر مسلمانش غایبانه دعا کند، دعایش قبول است و فرشته گوید برای خودت نیز مثل ان باد. (بیضاوی)
در بیان این مطلب است که برای رسول الله ص در تحریض مومنان اجری وافر است. (ابوسعود)
ضحاک: کسیکه در اسلام سنت حسنه ای برپا دارد و بین مردم باب کند، برای وی ثواب آن عمل و ثواب عمل کسیکه به آن عمل کند برای وی است بدون اینکه از ثواب انجام دهنده ی ان کم کرده شود. (بحر العلوم) شفاعت از برای بخشش گناهان، از بزرگترین نیازهای انسان است در قرآن و در سنت رسول الله ص آمده است و شفاعت در بین مردم وقتی لازم میشود که کاری صورت بگیرد که موجب عقوبت و دشمنی پیش بیاید و با شفاعت و پادرمیانی افراد اهل خیر و کسانیکه طرف از آنها رضایت دارد، صورت میگیرد و کسانیکه اهل کبیره را جاودان در آتش میدانند، عذاب دادن بخاطر گناهان صغیره را جایز نمیدانند پس میماند که صاحب کبیره مورد شفاعت قرار بگیرد اگر این را انکار کنند دیگر بخش عظیمی از آیات و سنت که در امتنان وارد شده است، باطل میگردد و آنچه که اهل علم بر امید به الله و و رحمتش داشته اند، نیز باطل میشود و چشم امیدی که مسلمانان به شفاعت انبیا دارند، باطل میشود. (تاویلات اهل سنت)
يَكُن لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا ۖ برای وی سهمی از ثواب شفاعت خواهد بود. (نسفی) وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً
شفاعت سیئه آنچه که خلاف شفاعت حسنه است. (نسفی)
در راه حرامی شفاعت کند. (بیضاوی)
ابن عباس گفت: تفسیر این آیه نزد کسی جز من نیست و منظور این است: حسنه یعنی اگر امر به توحید کرد و با اهل کفر جهاد کرد حسنه است و ضد آن سیئه است. (نسفی) حسن: حسنه تلاش برای صلح است و ضد آن سخن چینی است. (نسفی) هرکس در اسلام راه و روشی زشت و نوپیدا، بین مردم باب کند برای وی گناه آن است گناه کسانی که به آن عمل میکنند است بدون اینکه از گناه عمل کنندگان به آن کم کرده بشود. (بحر العلوم)
يَكُن لَّهُ كِفْلٌ مِّنْهَا ۗ از آن سهمی است. (نسفی)
سهمی از گناه آن برایش باشد که همانند خود همان گناه است. (بیضاوی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ مُّقِيتًا
بر هر چیزی مقتدر و تواناست. (نسفی)
یا به معنی اینکه حافظ است. (نسفی) شاهد و حافظ است. (بیضاوی)
و وقتی که سلام داده شدید، پس جواب سلام را بدهید به نحو احسن و بهتر از آن و یا اینکه همانند آن را بگویید نه کمتر. قطعا الله متعال محاسبه کننده و حسابگر است و بر آن جزا میدهد.
مستندات
وَإِذَا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٍ ترغیب در یکی از انواع شفاعت حسنه است. (ابوسعود)
اگر به شما سلام داده شد. (نسفی) چراکه تحیت ما مسلمانان در دنیا و آخرت به سلام است. (نسفی) عادت عرب قبل اسلام بر این بود که وقتی همدیگر را میدیدند میگفتند: حیاک الله، یعنی عمرت طولانی باشد و بعد اسلام به سلام بدل کرده شد. (نسفی) گفته شده است: منظور از تحیت هبه است یعنی وقتی کسی به تو هبه میدهد بهتر آن را بده و یا مثل آن را بده. (بیضاوی) مجاهد: این تحیت را خاص در سفر جهاد است یعنی وقتی در سفر جهاد، تحیت اسلام داده شدید این امور را انجام دهید و به کسی که به شما سلام میدهد نگویید که مومن نیستی چراکه احکام اسلام بر انها جاری میشود . (البحر المحیط )
فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا
یعنی بگویید وقتی بگوید: السلام علیکم. شما بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله، و وقتی السلام علیکم و رحمةالله گفت، شما بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله و برکاته، و وقتی بگوید: السلام علیکم و رحمةالله و برکاته شما در جواب بگویید: وعلیکم السلام و رحمةالله و برکاته. (نسفی) گفته میشود برای هر چیزی انتهایی است و انتهای سلام وبرکاته است. (نسفی)
أَوْ رُدُّوهَا ۗ
و یا همانند گفته اش جواب سلامش را بدهید. (نسفی)
سلام سنت است و رد سلام فریضه و به احسن رد کردن، فضل است. (نسفی)
گفته اند: به اهل اسلام به طریق احسن جواب دهید و برای اهل ذمه به مثل رد کنید. (نسفی) از رسول الله ص: وقتی اهل کتاب سلام دادند بگویید» وعلیکم. (نسفی) حقیقتا این آیه دلالت بر این دارد که اگر به کسی غیر ذی رحم باشد، هبه ای بدهد حق رجوع و پس گرفتن آن را دارد مگر اینکه در مقابل آن چیزی بگیرد. (احکام القرآن جصاص) از رسول الله ص: هبه دهنده به هبه اش اولی است مادامیکه در مقابلش چیزی نگرفته باشد. (احکام الجصاص) روایات مربوط به هبه و برگشت به آن به دو مساله دلالت دارد یکی حق رد و دیگری کراهت در رجوع از هبه. (احکام الجصاص)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا
الله متعال همه چیز شما را مورد محاسبه قرار میدهد من جمله چگونگی سلام شما و غیر آن را. (نسفی)
الله متعال است که الهی غیر الله نیست و قسم که شما را تا روز قیامت جمع خواهد کرد و در روز قیامت جمیع شما را زنده خواهد کرد و در این شکی نیست و چه کسی از الله متعال صادقتر و راستگوتر است. نکته: الله متعال در اول آیه بیان داشت که الهی غیر وی تعالی نیست و معلوم است این الله خالق تمام عالم هستی است و عالم به تمام اشیاء است حال که چنین است این الله متعال اعلام کرد که شما در قیامت جمع میشوید و در یکجا قرار میگیرید و برای جمع شدن، باید زنده شد پس زنده شدن پس از مرگ، را الله متعال خبر داده است پس در آخر آیه میفرماید که از الله مگر راستگوتر داریم که جوابش این است که از الله متعال صادقتر نداریم پس شکی در زنده شدن پس از مرگ نمیماند. نکته: در اینجا نیز لا ریب فیه را بدون تاکید بیان میکند و معنی آن این است که این مساله قابل شک نیست تا آن را با تاکید بیان کنم بلکه برای هر متفکر آشکار و واضح است. نکته: اینکه در این زمان دیگر هیچ کس شکی در زنده شدن و امکان آن ندارد و کسی که جاهل و نادان است و یا متکبر دروغگو است، آن را انکار میکند چراکه جوامع علمی تجربی از امکان آن و اینکه در راه چگونگی زنده کردن مردگان صحبت میکنند مثل سعی در زنده کردن ماموت منقرض شده.
مستندات
اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۚ
در شان کسانی که زنده شدن بعد مرگ، شک داشتند نازل شده است و الله متعال به خودش قسم یاد میکند که شما را جمع خواهد کرد. (بحر العلوم)
یعنی همراه الله متعال کسی را شراکت در امور وی تعالی نیست. (ابن ابی حاتم) لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ ۗ یعنی در روز قیامت شما را جمع خواهد کرد. (بحر العلوم)
گفته میشود: به مرگ و در قبور همه ی شما را تا روز قیامت جمع خواهد کرد. (بحر العلوم)
بعد شکی نیست که در آن روز شما را زنده خواهد کرد. (بحر العلوم) شکی در آن نزد مومنان نیست. (بحر العلوم) ویا اینکه مساله ای قابل شک نیست. (بحر العلوم)
قیامت گفته میشود بخاطر اینکه در آن روز مردم از قبور خود بلند میشوند ویا برای حساب بلند میشوند. (بیضاوی)
وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا
چه کسی از الله متعال وفا کننده تر به قولش و عهدش است؟. (بحر العلوم)
ابن مسعود: بهترین قصه ها، همین قرآن است. (ابن ابی حاتم) یعنی الله متعال خلف وعده نمیکند. (وجیز واحدی)
پس شما را چه شده است که در مورد کسانیکه نفاقشان آشکار شده است، دو دسته میشوید در حالیکه الله متعال آنان را به کفرشان بازگشت داده و کافر شده اند آیا شما اراد دارید که کسانی را هدایت کنید که الله متعال به سبب کردارشان گمراهشان کرده است و میداند که اینان کفر را اختیار کرده اند و هرکس که الله متعال وی را گمراه کند دیگر برای وی راه خروجی به هدایت و راه یافتن نیست. نکته: این آیه نشان میدهد که خالق افعال بندگان الله متعال است از خیر و شر و تقدیر خیر و شر نیز از الله متعال است و افعال ما سبب آن هستند و این هم نشانگر این مطلب است که الله متعال تمامی اشیاء چه گذشته و چه آینده دانا است و علمش تغییر نمیکند.
مستندات
فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ
در مورد شان نزول آیه چند قول گفته اند:
الف: عده ای از اهل مکه به مدینه هجرت کردند و در مدینه که بودند از هوای آنجا ناخوش شدند و بودن در مدینه را خوب ندانستند و یواش یواش به بیرون مدینه رفته وبعد کمی دورتر شده و به این عمل ادامه دادند تا اینکه به مکه برگشتند و بعد نامه ای به رسول الله ص فرستادند و بیان کردند که ما بر عهد خود با تو هستیم و دین تو را ترک نکرده ایم بلکه هوای مدینه به ما نساخته است و بعد این گروه برای تجارت به شام حرکت کردند و مسلمانان که نزد رسول الله ص بودند این خبر را شنیدند و عده ای از مسلمانان گفتند که برویم و آنها را غارت کنیم چراکه دین ما را ترک کرده اند و عده ای دیگر گفتند که ما چگونه کسانی را که میگویند بر دین شما هستیم غارت کنیم و رسول الله ص ساکت بودند تا اینکه این نازل شد. (تاویلات اهل سنت) ب: در روایتی دیگر: در مورد عده ای که از جنگ احد تخلف کرده بودند مسلمانان به دو گروه تقسیم شدند عده ای گفتند که آنها را میکشیم و عده ای دیگر نیز گفتند که انان را ببخشیم. این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت) ج: در مورد اهل مکه اختلاف کردند عده ای گفتند که آنان کفار هستند و عده ای دیگر گفتند که آنان گفتند که آنان دعوت شما را قبول کردند و از ذبیحه ی شما خوردند و با شما نماز خواندند پس آنان با شما هستند. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: از رسول الله ص زیاد تخلف کردند پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت) گفته شده : عده ای هستند که اظهار اسلام کردند ولی هجرت نکردند. (ابوسعود)
قومی از اهل مکه بودند که اظهار اسلام کرده بودند و با این وجود مشرکین را علیه مسلمانان کمک میکردند. (احکام القران جصاص)
در مورد چگونگی داستان ما علم نداریم ولی آنچه هست اینکه در این آیه از اختلاف و نزاع نهی شده است. (تاویلات اهل سنت) یعنی شما چگونه در مورد قومی که نفاقشان آشکار شده است، اختلاف میکنید؟ و چطوراست که از رسول الله ص نمیپرسید؟ در حالیکه رسول الله ص بین شماست.(تاویلات اهل سنت) چگونگی آشکار شدن نفاق آنها به دو طریق ممکن است که مشخص شده باشد یکی اینکه به صراحت نفاقشان را منافق بودنشان اعلام شده باشد و دیگری اینکه از از افعال و گفتارشان مشخص شود که منافق یا کافر هستند. (تاویلات اهل سنت) شما را چه شده است که در مورد منافقان، چند دسته میشوید و اختلاف میکنید؟ (ابوسعود)
بیان این مساله است که حکم آنان قطعی است و همانند کفار هستند. (ابوسعود) وَاللَّهُ أَرْكَسَهُم بِمَا كَسَبُوا ۚ ارکسهم یعنی ردشان کرده است. (تاویلات اهل سنت)
ابن عباس: در آنچه که کسب کرده اند، انداخته است. (تاویلات اهل سنت)
قتاده: هلاکشان کرده است. (احکام القرآن جصاص)
یعنی آنان را به حکم کفر که خواری و ذلت است برگشت داده است وبعضی به اسیر شدن و به کشته شدن برگشت داده است معنی کرده اند. (احکام القرآن جصاص) یعنی آنچه در دل داشتند از کفر را آشکار کردند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی بعد اینکه واقعا اسلام آوردن کافر شدند و مرتد شدند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی وقتی الله متعال انان را به سبب عملشان به کفر برگشت داد شما چطور در حق آنان اختلاف میکنید؟ (ابوسعود) یعنی الله متعال حال این منافقین را برای مسلمانان آشکار کرد و بیان داشت که کار اینها این است که وقتی پیش شما هستند اظهار اسلام میکنند و وقتی از پیش شما رفتند، اظهار کفر میکنند پس در شان آنان حسن ظن نداشته باشید و از طرف آنان مجادله نکنید. (أحكام القرآن جصاص)
أَتُرِيدُونَ أَن تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ ۖ آیا میخواهید که اینان را هدایت کنید بعد اینکه الله متعال در علم خود میداند که اینان کفر را اختیار کرده اند؟ (تاویلات اهل سنت) یعنی شما قادر به هدایت آنان نیستید وقتی الله متعال هدایتشان را نخواهد. (تاویلات اهل سنت)
آیا میخواهید آنان را هدایت یافته بنامید در حالیکه الله متعال گمراهیشان را آشکار کرده است. (تاویلات اهل سنت)
بعد اینکه الله متعال نفاقشان را آشکار کرد از نامیدن آنان بعنوان مومن خودداری کنید وبر حذر باشید. (تاویلات اهل سنت) وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا
و کسی را که الله متعال از راه هدایت گمراه کند، راهی برای هدایتش نخواهی یافت. (تاویلات اهل سنت)
دینی برایش نخواهی یافت. (تاویلات اهل سنت) مخرج و راه در رویی نخواهی یافت. (تاویلات اهل سنت)
آنان دوست دارند و تمنا دارند که شما نیز مثل آنان کافر شوید تا با آنان در کفر برابر باشید پس از انان ولی و دوست و یاوری نگیرید تا اینکه در راه الله متعال هجرت کنند پس اگر از این هجرت رویگردان شدند پس هرجا یافتید بگیریدشان و بکشیدشان و از آنان کسی را دوست و سرپرست و یاور نگیرید. نکته: در اول آیه آمده است آنان را یاور نگیرید و موالات نکنید در آخر آیه از آنان دوست و یاوری نگیرید آمده است که این مساله تکرار قبلی نیست چراکه اولی بالکل از دوستی با آنان نهی میکند و در اخری میگوید که هیچ یک از آنان را نگیرید چراکه ممکن است بعضی از آنان اظهار دوستی کنند و اظهار کمک کنند و سعی داشته باشند که با شما باشند واحتمال خیانت آنان است پس هیچ کس را حق ندارید ولو اینکه خواهان کمک و دوستی با شما باشند.
مستندات
وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ
دوست دارند که از هجرت خود برگردید. (بحر العلوم) دوست دارند که شما نیز مثل آنان راه کفر را پیش بگیرید. (نسفی)
الله متعال از ضمیر و درون این افراد خبر داد تا مومنان بدانند که اینان دشمن هستند و از آنان باید برائت جسته شود. (احکام جصاص) كَمَا كَفَرُوا
همانطور که خود برگشتند. (بحر العلوم)
فَتَكُونُونَ سَوَاءً ۖ تا شما و آنها کفر برابر باشید. (بحر العلوم) در ضرب المثل نیز امده است که وقتی کسی انبار غله و خرمنش سوخت تمنا دارد که خرمن و انبار غله ی همه بسوزد، همینطور است که کفار دوست دارند که همه مردم کافر شوند تا با هم بسوزند. (بحر العلوم) فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ
در دین و در نصرت، آنان را دوست نگیرید. (بحر العلوم)
حَتَّىٰ يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۚ
تا اینکه توبه کنند و به دار الهجره یعنی مدینه برگردند. (بحر العلوم) پس با آنان موالات نورزید تا وقتی که ایمان بیاورند چراکه هجرت در راه الله متعال، به اسلام آوردن است. (نسفی) تا اینکه ایمان بیاورند و ایمانشان را با هجرتی که برای الله و رسولش است، نه برای اهداف دیگر، محقق کنند. (بیضاوی)
اینکه وقتی کسی مسلمان شود باید هجرت کند والا اسلامش قبول نیز برای زمانی بود که هجرت فرض بوده است و این فرض بودن هجرت بعد فتح مکه، منسوخ شده است. (احکام جصاص)
رسول الله ص در روز فتح مکه فرمودند: دیگر هجرت نیست بلکه جهاد و نیت است و اگر برای جهاد فراخوان داده شد، اجابت کنید. (احکام جصاص) رسول الله ص: مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست وی در امان باشند و مهاجر کسی است که آنچه الله متعال نهی کرده است را ترک کند. (احکام جصاص)
فَإِن تَوَلَّوْا
اگر از هجرت و برگشت سرباز زدند. (بحر العلوم) اگر از ایمان رویگردانیدند،. (نسفی)
از اظهار ایمان به هحرت ابا کردند. (بیضاوی) و یا از اظهار ایمان ابا کردند. (بیضاوی) فَخُذُوهُمْ
پس آنان را اسیر بگیرید. (بحر العلوم)
وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ ۖ
یعنی هرکجای زمین پیدایشان کردید. (بحر العلوم) همانطور که حکم سائر مشرکین چنین است. (نسفی) چراکه این افراد با ترک هجرت و ایمانی که در مورد آن سخن گفته بودند، دیگر اهل حرب با ما شده اند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا از آنان در کمک رسانی نیز کمک نخواهید. (بحر العلوم)
اگر برای شما ولایت و نصرت را بذل کردند از آنان قبول نکنید. (نسفی) بالکل و تماما از آنان دور باشید و هیچ دوستی و نصرتی را قبول نکنید. (بیضاوی) اگر کسانی که اظهار ایمان کرده بودند به افرادی به پیوندند که بین ما و آنان عهد و پیمانی نیست پس آنان بکشید تا وقتی که توبه کنند و مهاجرت کنند و اگر قومی لاحق شوند که بین ما و آنان عهد و پیمانی باشد، آنان را به دوستی و موالات نخواهید. (تاویلات اهل سنت) ممکن است که آیه در مورد دشمنان ما باشند که با آنان در جنگ هستیم و این افراد به قومی بپیوندند که بین ما و آنان عهد و پیمان صلح است پس این افراد نیز حکمشان همین است یعنی کشته نشوند.(تاویلات اهل سنت)
مگر کسانیکه خود را میرسانند به کسانیکه بین شما و آن قوم، پیمان صلح است و اینکه پیش شما برای صلح میآیند در حالیکه از اینکه با شما جنگ کنند ویا با قوم خود جنگ کنند سینه اشان تنگ میآید و از جنگ دست میکشند. و اگر الله متعال میخواست این قوم را بر شما مسلط میکرد به اینکه ترس و تنگی سینه را از آنان بر میداشت و با شما وارد جنگ میشدند. پس اگر این افراد از شما کناره گیری کردند و با شما جنگ نکردند و به شما پیشنهاد صلح دادند، پس شما را حجت و دلیلی و راهی شرعی نیست که بر علیه آنان کاری انجام دهید.
مگر کسانی که به این گروه که بین شما و انان عهد و پیمان است. (نسفی)
این استثناء مربوط به کشتن است نه موالات. (نسفی)
بعضی گفته اند: در مورد کسانی است که مرتد شده و به قوم خود برگشته اند پس اگر بین ما و قوم آنها پیمانی بود، با آنان جنگ نکنید. (تاویلات اهل سنت) از ابن عباس: وقتی مشرکان قریش رسول الله ص از بیت الله رفتن مانع شدند، مردی از طائفه ای آمد تا در مورد امر محمد و قریش نظر بیافکند و وقتی دید که قریش مانع رفتن رسول الله ص به بیت الله شده اند، گفت: ای بزرگان قریش هلاک شدید آیا شما قومی را بر میگردانید که در حالت عمره گذاری آمده اند و سرهای خود را برای بیت الله بافته اند؟ والله که در این امر با شما نخواهیم و با رسول الله ص عهد بستند و صلح کردند نه همراه رسول الله ص باشند و نه علیه ایشان باشند و هرکس به آنان پناه آورد، در امان است. (تاویلات اهل سنت) منظور در این ایه طائفه اسلم است که قبل خروج رسول الله ص برای فتح مکه بین رسول الله ص و آنان عهدی بود که با هلال بن عویمر اسلمی، بسته بودند مبنی بر اینکه نه رسول الله ص را یاری کند و نه علیه رسول الله ص کمک کند و بر هرکسی که خود را به هلال برساند و پناه بیاورد پس برای این پناهنده نیز عهدی مثل عهد با هلال است. (نسفی) و این اقوام، خُزَاعَةَ و بَنو مُدْلِج و بَنُو خُزَيْمَةَ و هِلَالَ بْنَ عُوَيْمِرٍ الْأَسْلَمِيَّ هستند که با رسول الله ص پیمان بستند که هرکس از مسلمانان پیش آنان برود در امان است و هرکس از آنان به پیش رسول الله ص بیاید نیز در امان است. (بحر العلوم) در این آیه دلیل است بر اینکه اگر صلح به نفع مسلمانان باشد صلح با کفار جایز است. (بحر العلوم) دلیل است بر اینکه وقتی بین مسلمانان و اهل حرب صلح و پیمانی بسته شد هرکس به آنان پیوست نیز در امان است و با آنان جنگ نمیکنیم. (تاویلات اهل سنت) یعنی بکشیدشان مگر کسانیکه خود را به کسانی برسانند که بین شما و آنها عهدی است. (نسفی)
أَوْ جَاءُوكُمْ
عطف برصفت قوم است. یعنی مگر کسانیکه با شما عهد و پیمان دارند و یا کسانیکه از جنگ دوری میکنند نه به نفع شما و نه علیه شما هستند. (نسفی) و یا عطف بر صله ی الذین است. یعنی مگر کسانیکه با کسانیکه عهدی دارید و یا با کسانیکه با شما جنگ ندارند، ارتباط دارند. (نسفی)
سینه اشان تنگ شده است از اینکه با شما جنگ کنند و یا همراه شما با قوم خود جنگ کنند. (نسفی) چون با شما عهد دارند از جنگ باشما، سینه اشان تنگ میآید و از اینکه با قوم خود جنگ کنند بخاطر خویشاوندی سینه اشان تنگ میآید. (بحر العلوم)
اگر الله بخواهد آنان را بر شما مسلط میگرداند با تقویت قلب انان و رفع حصر قلبشان. (نسفی) الله متعال منت خود بر مومنان را یادآور میشود در اینکه از آنان بلا را دفع میکند و آنان را از جنگ با شما منع میکند. (بحر العلوم)
فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ
اگر به شما تعرض نکردند. (نسفی)
وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ
گردن نهادند و تسلیم شدند. (نسفی) یعنی اگر آنان بر صلحشان باشند، پس با آنان جنگ نکنید. (بحر العلوم)
فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا
رای برای قتال با آنان نگردانیده است. (نسفی) یعنی دلیل و تسلطی برای جنگ با آنان برای شما نیست. (بحر العلوم)
زود باشد که قومی را خواهید یافت که هدفشان این است که در بین شما و از شما در امان بمانند و همینطور در بین قوم خود نیز درامان بمانند، که این امر مستلزم این است که وقتی در بین مسلمانان هستند اظهار اسلام کنند و یا اظهار عهد و پیمان کنند و وقتی به قوم خود که با مسلمانان سرجنگ دارند از مسلمانان اظهار بیزاری کنند. و هر بار که به فتنه که همان شرک و جنگ با مسلمانان است، دعوت شوند، به بدترین وجه داخل میشوند در نتیجه اگر چنین قومی را دیدید حکم این است: اگر در جنگ شما مسلمانان با دیگران، به کنار نشدند و طلب صلح نکردندو از جنگ با شما دست نگه نداشتند پس هرجا دیدشان و بر انان تمکن یافتید، بگیریدشان و بکشیدشان و آن افراد با این صفات، کسانی هستند که برای شما علیه آنان دلیل آشکار قایم شده است که با آنان جنگ کنید. نکته: سخن بسیار دقیق و نکته سنجی پرمحتوایی است که در تفاسیر مطرح شده در اینکه در مورد دست نگهداشتن از جنگ با آنان منسوخ است و اختلاف سر این است که آیا جنگ نکردن جواز دارد یا خیر. نکته: در اینکه بر طبق تفاسیر اگر منظور عده ای هستند که دنبال مسخره کردن باشند، پس حکم با آنان جنگ خواهد بود و همینطور اگر به ریا باشد و اگر فرصت پیدا کنند، با شما خواهند جنگید نیز حکمش جنگ خواهد بود. اگر منظور افراد یا قوم یا کشوری باشد که با کسی سرجنگ ندارند و میخواهند در امان بمانند و علیه مسلمانان حرکتی انجام نمیدهند، حکم عدم جنگ باشد.
مستندات
سَتَجِدُونَ آخَرِينَ
اینان طایفه اسد و غطفان بوده اند که وقتی نزد رسول الله ص میآمدند میگفتند که به تو ایمان اورده ایم و وقتی به پیش قوم خود برمیگشتند میگفتند به عقرب و خنفساء ایمان آورده ایم. (بحر العلوم) عقرب یعنی کژدم و خنفساء که به آن خبزودک گفته میشود و گندبو است و گوزک نیز گفته میشود. قتاده: منظور سراقه بن مالک جعشم است که وقتی نزد رسول الله ص آمد گفت که با تو هستم و وقتی به پیش قومش برگشت گفت که من با شما هستم. (سمعانی)
بعضی نیز آنان را بنی عبدالدار دانسته اند. (بیضاوی) هدف این نبود که مسلمان شوند بلکه هدفشان مسخره کردن بوده است. (بحر العلوم)
مجاهد: عده ای از اهل مکه بوده اند که پیش رسول الله ص به ریا اعلام اسلام میکردند و وقتی به پیش قریش برمیگشتند به شرک بر میگشتند و هدفشان این بود که در مدینه و در مکه در امان باشند. (بحر العلوم)
منظور نعیم بن مسعود بود که سخن رسول الله ص به مشرکین و سخن آنان را به رسول الله ص میرساند. (ابن ابی حاتم) يُرِيدُونَ أَن يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ هدفشان این است که از شما در امان بمانند و در بین قوم خود نیز در امان بمانند. (سمعانی)
از قتاده: قومی در تهامه بودند که به رسول الله ص گفتند: یا رسول الله ص ما تو نیز جنگ نمیکنیم و با قوم خود نیز جنگ نمیکنیم و هدفشان این بود که رسول الله ص را و قوم خود را امان بدارند و الله متعال از این کار ابا کرده است. (ابن ابی حاتم)
هر بار که به شرک دعوت میشدند به آن برمیگشتند و داخل میشدند. (بحر العلوم)
منظور از فتنه در اینجا شرک است. (احکام جصاص)
وقتی به کفر و جنگ با مسلمانان دعوت میشدند در آن داخل میشدند. (بیضاوی) ارکسوا فیها نشانگر این مطلب است که انان اظهار اسلام میکردند وبعد به کفر برمیگشتند. (احکام جصاص) الله متعال مومنان را امر کرد که اگر آنان صلح بخواهند و از ما کناره گیری کنند، از جنگ با آنان دست نگهداریم. (احکام جصاص) از قتاده: هر وقت در معرض بلایی قرار میگرفتند در آن هلاک میشدند. (ابن ابی حاتم)
بر طبق روایت از ابن عباس این آیه با آیه ی سمحفَإِذَا ٱنسَلَخَ ٱلۡأَشۡهُرُ ٱلۡحُرُمُ فَٱقۡتُلُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ حَيۡثُ وَجَدتُّمُوهُمۡ سجى [التوبة: 5] منسوخ شده است. (احکام جصاص)
عده ای از علما نیز گویند که این آیه منسوخ نیست و آن آیه که در مورد قتال امده نشان نمیدهد که در مورد کفاری باشد که از جنگ با ما دست نگهداشته باشند. (احکام جصاص)
در بین علما اختلافی نیست که ممنوع بودن قتال با این افراد، منسوخ است و اختلاف علما در این است که آیا ترک قتال آنان مجاز است یا خیر. (احکام جصاص) فَإِن لَّمْ يَعْتَزِلُوكُمْ
اگر در جنگ از شما کناره گیری نکنند. (بحر العلوم)
وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ
و به شما پیشنهاد صلح نکنند. (بحر العلوم) گردن نهند و تسلیم شوند. (سمعانی) با طرح صلح گردن ننهادند. (نسفی)
وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ
از جنگ با شما دست نگه ندارند. (بحر العلوم)
فَخُذُوهُمْ آنان را اسیر کنید. (بحر العلوم) وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ۚ
هرکجا یافتید و به آن دست پیدا کردید، بکشیدشان. (بحر العلوم)
وَأُولَٰئِكُمْ
و کسانیکه چنین صفاتی دارند را (بحر العلوم)
جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُّبِينًا دلیل و حجت آشکار علیه آنان برای شما قرار دادیم یعنی حجتی آشکار در جهاد با آنان به شما داده ایم. (بحر العلوم)
برای شما حجتی واضح است در اسیر کردن و کشتن آنان چراکه دشمنی آنان آشکار گشته و کفر و غدر آنان واضح شده است. (بیضاوی)
و نیست یعنی حق ندارد و شایسته نیست که مومنی، مومن دیگر را بناحق بکشد در هیچ حالی از احوال چنین حقی ندارد لیکن اگر از روی خطا صورت گیرد حکمش این است اگر کسی مومنی از را از روی خطا بکشد، پس قاتل خطا، بنده ای مومن را آزاد کند و به وارثان مقتول، دیه بدهد مگر اینکه اولیای مقتول دیه را ببخشند که این صدقه حساب میشود و در اینصورت دیه دادن لازم نیست. پس اگر که مقتول از قوم دشمن شما باشد یعنی دشمن مومنان یعنی اهل حرب باشند و خود مقتول مومن باشد، پس بر وی آزاد کردن بنده ی مومن است و دیه ندارد. اگر که این مقتول از قومی باشد که بین شما و آن قوم عهد و پیمانی از صلح باشد، پس دیه به اهل وی تسلیم شود و آزاد کردن بنده ی مسلمان است. اگر بنده ی آزاد نیافت و عاجز بود از آزاد کردن بنده ی مسلمان پس بر وی فرض است که دو ماه روزه ی پی دی پی بدون اینکه یک روز در طول این دو ماه قمری، روزه بشکند، است. این دو ماه روزه و آزاد کردن، برای نشان دادن توبه از طرف الله متعال است. و الله متعال میداند که چه کسی خطا کرده و چه کسی توبه کرده است و در آنچه در این موارد حکم میکند، حکیم است یعنی حکمت را در نظر گرفته است و این احکام محض حکمت هستند. نکته: در دیه، از لفظ دیة مسلمة استفاده کرده است شاید که هدف این باشد که یادآوری کند که دیه بر قاتل تنها نیست بلکه عاقله ی وی این دیه را پرداخت میکنند.
مستندات
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً ۚ برای مومن نه درست است و نه شایسته است که مومنی را بکشد. (نسفی) یعنی قتلی به ابتدا نه از روی قصاص. (نسفی)
یعنی مومن مثل کافری که بیانش گذشت که مباح الدم است، نیست. (نسفی) برای مومن روا نیست که مومنی را بکشد مگر اینکه به خطا رخ دهد بدون اینکه قصد کشتن داشته باشد. (بحر العلوم) استثنا منقطع است یعنی منظور این نیست که کشتن از روی خطا جایز باشد بلکه منظور این است که مگر قتلی که از روی خطا رخ میدهد. (نسفی) گفته میشود: یعنی جایز نیست که مومنی را بکشد چه عمدی و چه از روی خطا باشد. (بحر العلوم) در شان عیاش بن ابی ربیعه نازل شده است که حارث بن زیرا کشت. داستان اینگونه بود که عیاش به مدینه مهاجرت کرد و مسلمان شد و ابوجهل بن هشام و حارث بن هشام که برادر مادریش بودند پیش وی آمده و گفتند که مادرت قسم خورده است که به سایه نرود و چیزی نخورد تا وقتی تو برگردی و گفتند که به مکه برگرد و پیش مادرت برو و بر دین خودت باش و وقتی از مدینه خارج شدند، عیاش را بستند و کتک زدند و به مکه بردند و زیر آفتاب گذاشتند و مادرش قسم خورد تا وقتی از دین خود برنگردد حلالش نخواهد کرد پس بر این حال ماند تا وقتی که آنچه خواستند را به زبان آورد و رهایش کردند پس حارث بن زید گفت: اگر آنچه به آن وارد شدی حق بود از آن خارج شدی و اگر گمراهی بوده باشد، از آن خلاص شدی و عیاش قسم خورد که زین بن حارث را خواهد کشت. عیاش به مدینه پیش رسول الله ص برگشت و بعد زید بن حارث مسلمان شد و عیاش از این امر خبر نداشت و در کوچه های مدینه زید را دید و وی را کشت و بعد دانست که مسلمان شده است و این امر را به رسول الله ص خبر داد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
و این حکم در حق همه ی مردم است. (بحر العلوم) وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ
پس اگر از روی خطا کسی را بکشد بر گردن وی واجب و فرض است که بنده ای مومن را آزاد کند و اگر بنده مومن نباشد به اجماع امت، جایز نیست. (بحر العلوم) رقبه ی مومنه یعنی کسیکه به وی حکم مسلمان بودن داده شده است پس کودکی که مسلمان محسوب میشود نیز جایز است. (ابوسعود)
وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ
و بر گردن وی دیه است که به اهل مقتول داده میشود. (بحر العلوم)
دیه صد نفر شتر است. (بحر العلوم)
تقسیم دیه همانند ترکه ی مقتول است و بین تمامی وراث تقسیم شود و قبل تقسیم بین وراث، اگر مقتول بدهی داشته باشد بدهی وی از همین دیه داده بشود و وصیتش از یک سوم اجرا شود بعد بین تمامی وارثان تقسیم شود اگر وارثی نداشت، دیه برای بیت المال است. (نسفی) رسول الله ص به زن اشیم ضبابی از دیه ی شوهرش اشیم، ارث داد و دیه اگر واجب شود پرداخت آن بر عاقله است و کفارت بر قاتل واجب است. (نسفی)
إِلَّا أَن يَصَّدَّقُوا
مگر اینکه اولیای مقتول وی را ببخشند و چیزی نگیرند. (بحر العلوم)
یعنی اگر قوم مقتول از اهل حرب باشند و مقتول در دار الحرب مسلمان شده باشد، و وی را کسی در دار الحرب بکشد پس بر گردن قاتل آزاد کردن بنده ی مومن است و بر گردن وی دیه نیست. این به اجماع است. (بحر العلوم)
در شان اسامه بن زید نازل شده است مرداس نامی مسلمان شده بود و وی را کشته بود و این آیه نازل شد.(بحر العلوم)
از ابن عباس: شرایط اینگونه بود که شخصی مسلمان میشد وبعد به قوم خودش برمیگشت و لشکری از لشکریان مسلمان بر ان قوم حمله میکرد و آن مرد نیز کشته میشد پس در حکم آنان نازل شده است. (بحر العلوم)
یعنی اگر مقتول از اهل ذمه باشد پس در این قتل دیه برای اهل مقتول است و آزاد کردن بنده ی مومن است. (بحر العلوم) از ابن عباس: دو نفر مستامن نزد رسول الله ص امدند و رسول الله ص آن را لباس پوشاند و بر مرکب سوار کرد وقتی از نزد رسول الله ص بیرون رفتند عمرو بن امیه ضمری آنان را دید و هر دو را کشت و خبر نداشت که مستامن بوده اند و رسول الله ص به اهل آن دو دیه ی دو مرد مسلمان را پرداخت پس این آیه نازل شد و برای همین است که علمای ما دیه ی مسلمان و ذمی را برابر میدانند و همینطور از حضرات ابوبکر و عمر و عثمان نیز روایت شده است که دیه ی ذمی و مسلمان برابر است یعنی صد شتر است. (بحر العلوم)
و کسیکه به عمد مومنی را بخاطر مومن بودنش بکشد و یا آن کار را حلال بداند، پس جزای وی جهنم است که جاودان در ان خواهد ماند. ویا اگر کسیکه مومنی را عمدی بکشد جزایی که مستحقش است این استکه جاودان در آن بماند، البته وقوع آن حتمی نیست و همینطور غضب و خشم الله متعال بر وی است و لعنت و دوری از رحمت بر وی است و برای وی عذابی بس بزرگ و بی اندازه مهیا شده است.
مستندات
وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا
وقتی که احکام دنیوی قتل خطا را بیان داشت در این آیه در صدد بیان حکم قتل عمد بر امده است و دیگر اینکه چون حکم دنیوی قتل عمدی را در سوره بقره بیان داشت در اینجا به حکم اخروی قتل عمد بسنده کرده است. (ابوسعود) هدف از کشتن، مومن بودن مقتول باشد و یا از روی حلال دانستن آن باشد چراکه بخاطر مومن بودنش کشتن و یا حلال دانستن این قتل کفر است.(نسفی) روایت شده است که مقیس بن ضبابه ی کنانی و برادرش هشام مسلمان شدند و برادرش را در محل طایفه بنی نجار، کشته شده یافت پس پیش رسول الله ص آمد و داستان را بیان کرد و رسول الله ص زبیر بن عیاض فهری را همراه مقیس به بنی نجار فرستاد و امر کرد که قاتل را اگر میدانند به مقیس تحویل دهند تا قصاص کنند و اگر ندانند که قاتل کیست پس دیه ی آن را بدهند و بنی نجار گفتند که ما مطیع الله و رسولش هستیم لیکن ما قاتلی برایش نمیشناسیم و دیه که صد شتر بود را به مقیس دادند و در راه برگشت، شیطان مقیس را وسوسه کرد و گفت که آیا دیه گرفتن جای برادرت را میگیرد؟ این وسیله ای برای دشنام تو خواهد شد پس همراه خودت را بکش تا جان مقابل جان باشد و دیه نیز برایت خواهد شد پس در غفلت فهری را به انداختن صخره ای روی وی، سرش را شکست و کشت بعد یکی از شتران را سوار شد و بقیه را نیز با خود راند و به مکه فرار کرد درحالیکه کافر شده بود در حالیکه چینن میگفت: به سبب وی (برادرش)، فهر را کشتم و دیه اش را گرفتم.... بزرگ بنی نجار و اشخاص کوبنده در جنگ بودند.... خونم را گرفتم و به مثل سید و رییس، خوابیدم... و من بودم اولین رجوع کننده به بتان. پس این آیه نازل شد. و این مقیس یکی از کسانی بود که در فتح مکه به وی امان داده نشد و وقتی از پرده ی کعبه آویزان بود، کشته شد. (ابوسعود)
فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا
آنچه با جنایتش، مستحق آن میگردد این استکه ... (ابوسعود)
یعنی جزایش این است که به جهنم جاودان وارد شود. (ابوسعود)
یعنی اینکه حقش این است که چنین باشد و این بر دلالت وقوع آن جزا دلالت ندارد. (ابوسعود ملخصا) این آیه نیز مانند دیگر آیات است که در آن فروع دین را همراه انکار آنان، بیان شده است یعنی این افراد فروع دین را ترک میکنند چراکه آن را انکار میکنند و این انکار کفر است و باعث میشود همیشگی در جهنم بمانند مثل { وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ (6) الَّذِينَ لَا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (7)} [فصلت: 6، 7] و مثل {مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ(42)قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ(43)وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ(44)وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ(45)وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ} [المدثر: 42 - 46] (تاویلات اهل سنت) این وعید که ذکر شده است یعنی چیزی که باعث کفر وی شده است اگر توبه کند و ایمان بیاورد، توبه اش مقبول است. (تاویلات اهل سنت) دلیل بر اینکه این آیه در شان کسی است که کسی را بخاطر مومن بودنش کشته است آیه ی {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ } [البقرة: 178] است چراکه در این آیه ی بقره حکم قتل نفس عمدی را بیان میکند و در اینجا مومن خطاب میکند و بعد به بخشیدن تشویق میکند و برادر مینامد و بعد قاتل را به رحمت خود امیدوار میکند پس بعید است که برای وی این تخفیف و امیدواری باشد بعد حکمش جاودان در جهنم بودن باشد. (تاویلات اهل سنت) ابوسعید خدری از رسول الله ص روایت کرده است: در اقوام قبل شما مردی بود که نود و نه نفر را کشته بود و بعد از عالمترین روی زمین پرسید و وی را به راهبی معرفی کردند پس پیش راهب رفت و از وی پرسید من نود و نه نفر را بغیر حق کشتم آیا برای من توبه هست؟ راهب گفت: خیر تو را توبه نیست و آن را نیز کشت و بعد باز از عالمترین مردمان روی زمین پرسید و وی را به پیش مردی راهنمایی کردند و پیش وی رفته و باز همین سوال را پرسید و گفت من صد نفر را بغیر حق کشتم آیا برای من توبه هست؟ گفت بله توبه هست و چه کسی هست که بین تو و توبه فاصله میاندازد؟ به فلان جا با این مشخصات برو چراکه در آنجا مردمانی هستند که مشغول عبادت الله متعال هستند پیش آنها برو و با آنان به عبادت مشغول شو و قاتل به ان مکان عازم شد و در راه مرگ به سراغش آمد و فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب با هم اختلاف کردند که ما میخواهیم ببریمش پس فرشته ای آمد و حکمیت را قبول کرد و گفت: فاصله ی وطنش و مقصدش را مقایسه کنید به هر طرف نزدیکتر باشد برای وی باشد پس اندازه کردند و دیدند که به مقصد نزدیکتر است و فرشتگان رحمت بردندش. حال وقتی این شخص که کافر بوده و صد نفر را کشته است و بعد توبه اش پذیرفته میشود آیا اگر این قاتل مومن بود، گناهان برگردنش باقی میماندند؟ پس این حدیث بر تاویلی که گفتیم دلالت دارد. (تاویلات اهل سنت)
وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ
یعنی جزایش آن است و همینطور الله نیز بر وی غضب کرده است یعنی از وی انتقام گرفته است. (ابوسعود) یعنی جزایش این است و دیگر اینکه الله متعال بروی غضب میکند و از رحمتش دور میکند. (ابوسعود)
وَلَعَنَهُ یعنی از رحمتش دور کرده است. (ابوسعود) وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا
و برای وی عذابی بس بزرگ که اندازه اش مشخص نیست آماده کرده است. (ابوسعود)
رسول الله ص: قطعا برداشته شدن و زوال دنیا برای الله متعال راحتتر از این است که بنده ی مومنی کشته شود. (ابوسعود)
اگر مردی در مشرق کشته شود و یک نفر مغرب زمین به قتلش راضی باشد، وی در قتل وی شریک است. (ابوسعود) از آنجا که نصوص قرآنی و حدیثی بسیار دال بر این هستند که مومنان گناهکار در جهنم همیشگی نمیمانند پس خلود به معنی مکث طولانی است نه ابدی. (ابوسعود) مردی پرسید از ابن عباس: آیا برای قاتل مسلمانی، توبه هست؟ ابن عباس گفت: خیر توبه نیست و بعد مردی دیگر در این مورد پرسید و جواب داد: آری توبه هست. بعد به وی گفتند چطور است که به اولی گفتی توبه نیست و به دمی گفتی توبه هست؟ ابن عباس گفت: اولی قتلی مرتکب نشده بود پس برای اینکه به اینکار اقدام نکند گفتم توبه نیست و دومی مرتکب قتل شده بود و برای اینکه از الله متعال ناامید نشود گفتم توبه هست. (ابوسعود) از ابن عباس روایت شده است که بدون توبه نیز ممکن است آمرزیده شود و در مورد این آیه گفت: یعنی جزای وی است که اجرا شود پس الله متعال اگر بخواهد میآمرزد و اگر هم خواست، عذاب میدهد. (ابوسعود)
همانطور که از عکرمه روایت شده است این جزا برای کسی است که قتل مومن را حلال بداند و این تاویل را داستان مقیس تایید میکند. (بیضاوی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، وقتی بر روی زمین به جهاد رفتید، پس بر شما لازم است که با تانی و آرامش و تفکر عمل کنید و بر شماست که به کسی که به شما سلام میدهد و یا صلح میخواهد و یا اظهار اسلام میکند، نگویید که مسلمان نیستی. هدف شما از این قول به دست آوردن مال دنیا است و بدانید که نزد الله متعال غنیمتهای بسیار است. شما همینگونه بودید که وقتی در بین قوم خود بودید ایمان خود را از قوم مشرکتان مخفی میکردید و بعد الله متعال منت نهاد و توانستید اظهار کنید. و یا شما نیز مثل همین مرد بودید که اول اظهار اسلام کردید و بر آن اساس امان یافتید و بعد الله متعال بر شما منت نهاد و به دین مشهور شدید. پس قبل اقدام تفکر و بررسی داشته باشید. قطعا الله متعال به آنچه که عمل میکنید، آگاه است و از دل شما خبر دارد و بر اساس آنچه عمل میکنید، جزایتان خواهد داد.
سبب نزول آیه این بود که رسول الله ص سریه ای را فرستاد پس با مردی به نام مرداس بن عَمْرو از فدک ملاقات کردند و این شخص گوسفندانی داشت و وقتی از آمدن سریه با خبر شد به کوه پناه برد و بعد پیش سریه آمد و گفت: السلام علیکم من مومن هستم، پس اسامه حمله ور شد در حالیکه مرداس لا اله الا الله میگفت و و ی را کشت و آنچه همراه وی بود را و گوسفندانش را گرفت و پیش رسول الله ص برگشتند و رسول الله ص به اسامه گفت: آیا کسی را میکشی که لا اله الله گفته است؟ اسامه گفت: این را گفت تا در امان بماند و گفت: مسلمان شد تا خودش و مالش را حفظ کند. رسول الله ص: آیا قلبش را نشکافتی؟ (تا از حقیقت گفته اش با خبر شوی). پس اسامه گفت: یا رسول الله ص از الله برای من طلب آمرزش کن. رسول الله ص فرمود: در روز قیامت با لا اله الا الله وی چکار میکنی؟ اسامه گفت: برای من از الله طلب آمرزش کن. رسول الله ص سه بار همان گفته اشان را تکرار کردند. پس این آیه نازل شد. (سمعانی)
در روایتی آمده است که رسول الله ص برای وی استغفار کردند و امر به آزاد کردن بنده ای مومن کردند. (سمعانی)
اسامه از بزرگان صحابه بود و تا زمان خلافت حضرت علی زنده بود و حضرت علی از وی خواست تا همراه وی در جنگها شرکت کند و اسامه گفت: تو برای من از هرکسی دیگر عزیزتر هستی و اگر تو به مسلمانان جنگ کنی همراهت میجنگیدم ولی از وقتی از رسول الله ص شنیدم که با لا اله الا الله وی در روز قیامت چه خواهی کرد از جنگ دست کشیدم حال اگر به من شمشیری بدهی که کافر را از مسلمان تشخیص میدهد، همراهت میجنگم، و حضرت علی وی را به حالش گذاشت. (سمعانی) گفته اند: در شان مقداد نازل شده است وقتی که بر مردی گذر کرد که گوسفندانی داشت و مقداد خواست بکشدش پس آن مرد گفت: لا اله الا الله و مقداد وی را کشت و گفت دوست داشت تا با خانواده و مالش، فرار کند. (بیضاوی)
یعنی وقتی بر روی زمین مسافرت کردید. (سمعانی) وقتی از جهت جهاد بیرون رفتید. (بحر العلوم) فَتَبَيَّنُوا
فتثبتوا نیز قرائت شده است و معانی هردو نزدیک هم است. تثبت باشد یعنی درنگ کنید و تبین باشد یعنی در امر عجله نکنید تا برای شما کافر از مسلمان آشکار شود. (بحر العلوم) درنگ کنید و عجله نکنید. (سمعانی)
در روایت آمده است: سنجش و بررسی از الله متعال است و عجله از شیطان. (سمعانی) وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَىٰ إِلَيْكُمُ السَّلَامَ به کسیکه به شما سلام میدهد. (سمعانی) سلام همان سلام معروف بین مردم است. (سمعانی)
سلم به معنی گردن نهادن و تسلیم شدن است. (سمعانی)
همینطور سلم به معنی صلح است. (سمعانی)
وقتی که گردن نهاد و از شما پیروی کرد به وی نگویید که مومن نیست. (بحر العلوم)
لَسْتَ مُؤْمِنًا
نگویید در امان نیستی. از ریشه ی امن است.(سمعانی) چراکه مرداس به آنان سلام داده بود و اظهار اسلام کرده بود. (سمعانی)
تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا
هدفتان با کشتن وی گوسفندان وی بوده است. (سمعانی)
در حالیکه دنیا میطلبید یعنی متاع دنیا را مطلبید. (سمعانی) در حدیث آمده است: دنیا متاعی حاضر و آماده است که از آن نیک و بد میخورند و آخرت وعده ی صادقی است که ملک قادر حکم میکند. (سمعانی) فَعِندَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ ۚ نزد الله غنیمتهای بسیار است. (سمعانی)
نزد الله متعال ثواب بسیار مهیاست برای کسی که از الله پروا میکند. (بحر العلوم) یعنی غنیمتهای بسیار در دنیا هست پس آنچه به شما اجازه داده و مباح گردانده را بخواهید. (بحر العلوم)
الله متعال شما را غنی خواهد کرد که شما را کشتن مردی که اظهار اسلام میکند، بی نیاز مسازد. (نسفی) كَذَٰلِكَ كُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ الله متعال بر شما تفضل کرده است. (سمعانی)
سعید بن جبیر یعنی شما نیز قبلا ایمان خود را پنهان میکردید بعد الله متعال به شما منت نهاد. (سمعانی) یعنی شما قبل هجرت مثل همین مرداس بودید با کلمه ی توحید در قوم خود از اصحاب رسول الله ص در امان میبودید پس کسی را نترسانید در حالیکه به مثل آن خود قبل هجرت در امان میشدید پس با هجرت به شما منت نهاد. (بحر العلوم) قتاده: یعنی شما نیز قبلا بر گمراهی بودید و الله متعال منت نهاد و شما را هدایت کرد. (سمعانی) یعنی شما نیز با گفتن کلمه ی شهادت به در امان ماندید و از شما از اینکه آیا دلتان موافق است پرسیده نشد و بعد الله متعال به استقامت در دین و مشهور شدن به ایمان به شما منت نهاد پس شما نیز به داخل شوندگان به دین، چنین رفتار کنید. (نسفی)
فَتَبَيَّنُوا ۚ
پس صبر کنید و در امرتان نظر بیاندازید تا مومنی را نکشید پس حکم عام است در تمامی سرایا که به دار کفر که داخل میشوند با تانی عمل کنند تا مومنی را نکشند. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا به خودتان و اعمالتان داناست. (بحر العلوم)
مومنانی که از جهاد نشسته اند و عذری هم ندارند با کسانی که در راه الله متعال با مال و جان خود جهاد میکنند، برابر نیستند. کسانی را که در راه الله متعال با مال و جان خود جهاد میکنند را بر کسانیکه از جهاد نشسته اند الله متعال درجه ای بس بزرگ برتری داده است و هر یک از این گروههای مومن را نیز وعده ی نیکترین یعنی بهشت داده است. و برتری داد جهادگران را بر نشستگان، اجری بس بزرگ. نکته: اینکه در این آیه از یک درجه و درجات سخن میگوید پس به ذهن کسی خطور نکند که فقط یک درجه چراکه یک درجه در بهشت فاصله اش با درجه ی دیگر مانند فاصله ی بین آسمان و زمین است: رسول الله ص: بهشت صد درجه است و هر درجه ی آن ما بین آسمان و زمین است و بالاترین آن فردوس است و میانه ی آن و یا بهترین آن فردوس است و عرش بر بالای فردوس است و از آن نهرهای بهشت جاری میشوند پس وقتی از الله بهشت خواستید از وی تعالی فردوس را بخواهید. سنن ابن ماجه.
مستندات
لَّا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
من المومین آورد تا از اول امر بگوید که اگر با صفت ایمان باشد نشستن از جهاد ضرر ندارد و دیگر اینکه وعده ی حسنی که در ادامه میآید به قید ایمان است. (ابوسعود)
یعنی حال کسانی که از جهاد بازنشسته اند در اجر و ثواب مثل کسانیکه در راه الله جهاد میکنند نخواهد بود. (بحر العلوم)
بیان فضیلت جهادگران بر نشستگان است و تشویق به جهاد است با بیان ثوابی که برای جهادگران است و برای نشستگان نیست. (احکام جصاص) معلوم است که جهادگر بر نشستگان بی عذر فضیلت دارد پس آیه در صدد توبیخ از جهاد نشستگان است. (نسفی) این آیه نشانگر این مطلب است که شرف جزا به اندازه ی شرف عمل است. (احکام جصاص)
ان از جهاد نشستگانی که عذری در ترک جهاد ندارند و کسیکه معذور است از این حکم خارج است. (بحر العلوم) منظور از معذورین، ابن ام مکتوم و محمد بن جحش است و بجای محمد، عبدالله ابن جحش نیز گفته شده است و ایشان گفتند که ما نابینا هستیم آیا برای ما رخضت ترک جهاد هست؟ پس این غیر اولی الضرر نازل شد. (بحر العلوم) از زید بن ثابت من در کنار رسول الله ص نشسته بودم که این آیه نازل شده بود: لاَّ يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ در این هنگام ابن ام مکتوم وارد مسجد شد و این درحالی بود که رسول الله ص این آیه را داشت به من املا میکرد و ابن ام مکتوم گفت: یا رسول الله ص اگر میتوانستم در راه الله جهاد میکردم و در این حین الله متعال بر رسول الله ص وحی فرستاد در حالیکه ران حضرت رسول بر ران من بود و رسول الله ص طوری سنگین شدند که نزدیک بود که ران من را خورد کند و بعد وحی و سنگینی برداشته شد و رسول الله ص ادامه دادند: غیر اولی الضرر. (بحر العلوم) غیر را به رفع و نصب و کسر نیز قرائت کرده اند آنکه به رفع قرائت کرده غیر اولی الضرر را صفت قاعدون دانسته است یعنی قاعدینی که صاحب عذر نیستند. آنکه به نصب قرائت کرده غیر را استثناء از قاعدون گرفته است یعنی قاعدین منهای و به استثنای صاحبان عذر. نصب را به حال نیز گرفته اند که میشود قاعدین در حالیکه بدون عذر هستند. آنکه به کسر قرائت کرده است: به معنی بغیر عذر دانسته است. (بحر العلوم)
مجاهدین با اموال و جانشان را بر نشستگان از جهاد بدون عذر در آخرت، فضیلت داده است. (بحر العلوم) نشانگر این مطلب است که جهاد فرض کفایه است چراکه به نشستگان نیز وعده ی حسنی داده است. (احکام جصاص) در اینجا یعنی در این آیه یک درجه فضیلت دارد گفت و در آیه ی بعدی درجات یعنی درجه ها گفته است: در جواب گفته اند: یک درجه بر صاحبان عذر فضیلت دارند و درجات بر غیر اهل ضرر . جوابی دیگر: یک درجه جهادگرانی هستند که فقط با جانشان جهاد کرده اند و درجات برای کسانی است که با جان و مال خود جهاد کرده اند. جوابی دیگر: درجه ی اول منظور درجه ی مدح و شرف دین و تعظیم است و درجات منظور درجات بهشت است. (احکام جصاص)
وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَىٰ ۚ
و به هریک از این گروهها یعنی نشستگان و معذورین و جهاد کنندگان را الله متعال وعده ی ثواب داده است یعنی وعده ی بهشت داده است. (بحر العلوم)
این اجر عظیم شامل درجه هایی در بهشت است و آمرزیده شدن است و مورد رحمت واقع شدن است و اینکه الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: در آخر ایه غفور و رحیم بودن الله متعال را یادآوری میکند تا جهادگران بدانند که آن درجات و احترامها فقط بخاطر عملشان نیست بلکه بخاطر این استکه اگر کسی برای الله قدمی بردارد الله متعال قدمهای بیشمار به طرفش بر میدارد همانطور که در حدیث قدسی امده است: الله متعال میفرماید: من در نزد گمان بنده ام به من هستم و من در نزد یادکرد بنده ام هستم اگر بنده ام مرا در دل خود یاد کند من نیز در خود یادش کنم و اگر مرا در بین جماعتی یاد کند من وی را در بین جماعتی بهتر از آن وی را یاد کنم و اگر بنده ام به من یک وجب نزدیک شود من به بنده ام یک ذراع نزدیک شوم و اگر یک ذراع به من نزدیک شود من به وی به اندازه دودست که باز میشود نزدیکتر خواهم شد و اگر بنده ام به من نزدیک شود در حالیکه راه میرود من به طرف وی به تندی راه میروم و نزدیکش میشوم. (حدیث: الجامع الصغير وزيادته)
مستندات
دَرَجَاتٍ مِّنْهُ درجات بدل از اجر عظیم است یعنی بیان میکند که این اجر عظیم درجات است. (ابوسعود) یعنی درجاتی از طرف الله متعال است. (ابوسعود) سدی: یعنی هفتصد درجه است. (ابوسعود)
ابن محیريز: آن هفتاد درجه است و فاصله ی بین هر درجه با دیگری طی آن با اسب تیز رو، هفتاد پاییز طول میکشد. (ابوسعود) تفاوت درجه و درجات در این دو آیه میتواند به اینصورت باشد که اولی مربوط به فضیلت دنیوی از غنیمت و ذکر خیر و پیروزی باشد که یک درجه میشود حساب کرد و درجات مربوط به آخرت است که الله متعال در آخرت به آنان فضایلی داده است که در حصر نمیآِید. (ابوسعود)
وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً ۚ یعنی اینان را آمرزیده است و مورد رحمت قرار داده است. (ابوسعود)
گفته شده است که مجاهدین که به یک درجه فضیلت دارند جنگجویان در راه الله هستند و این درجات برای کسانی است که با نفس خود جهاد میکنند همانطور که رسول الله ص فرموده اند: از جهاد اصغر به جهاد اکبر برگشته ایم. (بیضاوی)
وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا یعنی بخاطر غفور و رحیم بودن به آن وعده ها عمل خواهد کرد و ثابت است. (ابوسعود با تلخیص)
بخشنده ی آن اموری است که ممکن است از آنها سر بزند و مهربان است بر آنچه که به آنها وعده داده است. (بیضاوی)
قطعا کسانیکه فرشتگان جان آنان را گرفته اند، که به با کفر و ترک هجرت فرض، به خود ظلم کرده اند حال آنان اینگونه است که فرشتگان به آنها گفتند: بر چه دینی بودید و بر چه وضعیتی بودید که هجرت را ترک کردید؟ آنان گفتند: ما در زمین مستضعف و عاجز بودیم. فرشتگان گفتند: مگر زمین خدا، فراخ نبود و مکانهای فراوان وجود نداشتند تا شما هجرت کنید. پس کسانیکه چنین اوصافی دارند، برگشتگاه آنان، جهنم است و چه بد برگشتگاهی است این جهنم.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ
یعنی کسانی که فرشته ی مرگ، روحشان را قبض کرد،. (بحرالعلوم) از ابن عباس: در شان منافقین که همراه مشرکان به جنگ مسلمانان رفته بودند و وقتی که اندکی مسلمانان را دیدند گفتند که اینان کسانی هستند که دینشان آنان را فریب داده است و نفاق خود را آشکار کردند و پس همه ی انان کشته شدند و فرشتگان بر صورت و پشت آنان ضربه زدند. (تاویلات اهل سنت)
ظَالِمِي أَنفُسِهِمْ در حالیکه با کفر و ترک هجرت به خود ظلم کننده بودند. (نسفی)
کسانیکه در مکه مسلمان شده بودند و از هجرت تخلف کردند و همراه مشرکان به جنگ مسلمانان به بدر خروج کردند و وقتی اندکی مومنان را دیدند شک کردند و مشرک شدند و بعضی از آنها کشته شدند پس الله متعال از حال آنان خبر داد که عاقبت کارشان چه شده است. (بحر العلوم) از ابن عباس: عده ای از مسلمانان بودند که همراه مشرکان، باعث شده بودند که جمعیت مشرکان زیاد بشود و در جنگ به آنان تیر اصابت میکرد و کشته میشدند و در بیان حکم آنان این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
قَالُوا فِيمَ كُنتُمْ
یعنی فرشتگان به آنها گفتند: بر چه حالی بودید؟ (بحر العلوم) در مورد هجرت بر چه حالی بودید؟ (بحر العلوم) در دین بر چه وضعیتی بوده اید؟ یعنی شما در دین بر چیزی نبوده اید. (نسفی) همراه چه کسانی بودید؟ با محمد و اصحابش و یا با دشمنان وی؟ (تاویلات اهل سنت) برچه دینی بودید؟ بر دین محمد یا دین دشمنان محمد؟ (تاویلات اهل سنت)
ۖ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ
گفتند: ما در سرزمین مکه ضعیف بودیم و قادر به اظهار ایمان خود نبودیم. (بحر العلوم) ما عاجز از هجرت بودیم و ما را به زور با خود (به جنگ) بردند. (نسفی)
فرشتگان گفتند: مدینه مگر امن نبود تا به آن هجرت کنید؟ (بحر العلوم)
بلکه شما قادر بودید که به سرزمینی بروید که در آنجا میتوانستید ایمان خود را اظهار کنید و به مدینه ی رسول الله ص هجرت کنید. (نسفی)
در ایه دلالت بر این مطلب دارد که اگر کسی نتواند دین خود را در سرزمینی نگهدارد و بداند که اگر به مکانی دیگر برود میتواند دینش را داشته باشد بر وی واجب است که هجرت کند. (نسفی) در حدیث آمده است: هرکس که بخاطر دینش از مکانی به مکانی دیگر فرار کند ولو که یک وجب نیز جابجا شود، بهشت برای وی واجب میشود و رفیق پدرش ابراهیم و پیامبرش محمد ص خواهد بود. (نسفی)
فَأُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ۖ
بعد الله متعال به رسول الله ص فرمود: منزل و برگشتگاه آنها، آتش است. (بحر العلوم)
بعد حکم صاحبان عذر را بیان داشت و فرمود: مگر مقهور شدگان از مردان و زنان و کودکان که برگشتگاه آنان جهنم نیست. (بحر العلوم) اگر منظور از ولدان، غلامان و مراهقان باشند، معنی مشخص است و اگر منظور کودکان باشند از جهت مبالغه در امر هجرت است. یعنی اینکه هیچ راهی جز هجرت نیست. (ابوسعود)
لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا آنان که فرصت برای خروج به مدینه نمی یابند و راه مدینه را نمی یابند. (بحر العلوم) بخاطر فقر و عجزشان. (نسفی)
استطاعت حیله یعنی یافتن اسباب هجرت و بایدهای آن و اهتداء سبیل یعنی شناخت راه موضع هجرت به اینکه خودش بداند یا کسی را پیدا کند که راه بلد باشد. (ابوسعود)
پس این افراد با این اوصاف، امید است که مورد بخشش الله متعال قرار گیرند و مطلب این است که الله متعال بخشنده و درگذرنده و امرزنده است. نکته: وقتی در مورد کسانیکه واقعا عاجز هستند بخشیده شدن را مورد امید قرار میدهد بیان این مطلب است که با گفتن من عاجز کار تمام نمیشود بلکه باید نهایت تلاشت را بجا بیاوری و هجرت شدیدا مورد تاکید، حال اگر واقعا عاجز باشی الله متعال خواهد بخشید.
عسی از الله متعال واجب است. (بحر العلوم) وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا
از آنان در گذرنده است و آمرزنده ی آنان است. (بحر العلوم)
ابن عباس: من از جمله ی کسانی بودم که استثنا شده اند و من کودک بودم. (بحر العلوم) این حکم قبل منسوخ شدن هجرت بوده است و بعد فتح مکه منسوخ شده است.. (بحر العلوم)
و کسیکه در راه الله متعال هجرت کند و ترک وطن گوید بر روی زمین، جای فرار و قرار و جای امن و گشایش روزی، برای خودش زیاد خواهد یافت. و کسیکه از خانه اش خارج شود در حالیکه برای الله و رسولش هجرت را انتخاب کرده است و در این حین به وی مرگ برسد قطعا اجرش بر الله متعال است و انجام خواهد شد و این الله آمرزنده و مهربان است.
یعنی به پیش رسول الله ص یعنی به مدینه هجرت کند. (ابن ابی حاتم)
مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً ۚ
پناهگاه و جایی برای از کفر به ایمان گشتن و گشایش در روزی بسیار خواهد یافت. (بحر العلوم)
قتبی: مراغم و مَهاجر به یک معناست. (بحر العلوم)
مراغم یعنی از جایی به جایی دیگر شدن. (ابن ابی حاتم) مراغم یعنی جایی برای رهایی از آنچه بد میدارد، . (ابن ابی حاتم) یعنی راهی برای رهایی از گمراهی به هدایت و از فقر به غنی پیدا خواهد کرد. (ابن ابی حاتم) از سدی: جایی برای طلب معاش و زندگی پیدا میکرد. (ابن ابی حاتم) جایی فراخ و گشایش مییافت. (ابن ابی حاتم)
سعه: از ابن عباس:یعنی روزی. از عطاء: یعنی فراخی. مالک: فراخی شهرها. (ابن ابی حاتم)
گفته میشود: راغمت و هاجرت؛ چراکه وقتی مسلمان میشود در حالی خارج میشود که بر اهل خود، خشم دارد. و مهاجر یعنی منقطع و قطع ارتباط کرده از اهل خود است.(بحر العلوم) به کسیکه به سوی رسول الله ص هجرت میکرد، هجرت مراغم میگفتند چراکه وقتی از اهل خود خارج میشود قوم خود را ترک میگوید. (بحر العلوم)
یعنی سعه ی صدری حاصل میشد با در امان بودن بعد اینکه در ترس بود. (نسفی) وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ
قتاده: وقتی آیه {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا}الآیة [النساء: 97] نازل شد فردی بیمار از مسلمانان گفت: که والله که مرا عذری نیست چراکه من راهنمای راه دارم و غنی نیز هستم پس مرا بر مرکب حمل کنید پس وی را بر مرکب بار کردند و در راه هجرت، مرگ سراغش آمد. اصحاب رسول الله ص گفتند: اگر میتوانست به ما برسد، اجرش کامل میشد و در مکان تنعیم فوت کرده بود و فرزندان وی نزد رسول الله ص امدند و قضیه را گزارش دادند پس این آیه نازل شد. اسم وی جندع بن ضمره بوده است.(بحر العلوم)
به مکانی که الله و رسولش دستور داده است. (نسفی) ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ ۗ
یعنی اگر در راه هجرت مرگ به وی برسد، پس همانا اجرش بر الله گشت یعنی ثوابش بر الله است تا وی را به بهشت ببرد. (بحر العلوم)
برای وی اجر حاصل شده است با وعده ایکه الله متعال به وی داده است. (نسفی)
گفته اند: هر هجرتی به جهت طلب علم و حج و جهاد و یا فرار به مکانیکه باعث بشود که طاعت و عبادتت و یا قناعت و زهدت بیشتر شود و یا برای کسب روزی حلال باشد، پس آن هجرت به الله و رسولش است و کسی اگر در این راه قبل رسیدن بمیرد، اجرش بر الله متعال است. (نسفی)
وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا
و الله متعال آمرزنده است وی را در انچه در زمان شرک انجام داده است و مهربان است وقتی که توبه اش را قبول کرد. (بحر العلوم)
و وقتی که بر روی زمین سفر کردید پس بر شما گناهی و سخت گیری نیست که نماز را قصر کنید یا از نماز قصر کنید، اگر ترسیدید که کفار شما را دچار تعرض کنند، پس قصر کنید. قطعا کفار برای شما دشمنی آشکار بوده و هستند. نکته: با بررسی احکامی استثنایی از قبیل قصر نماز و یا سعی صفا و مروه که در آن بحث عدم گناه در انجام آن در آیه مطرح شده و بعد در بین مسلمانان به طریق سنت وجوب آن ثابت شده است و همینطور در این موارد حکم را مشروط به شرطی کرده است که بعدها با وجود برداشته شدن آن شرط باز همان حکم جاری مانده است، به این نتیجه میرسیم که هدف از بیان علت، یادآوری به آیندگان است که در وقت آمدن حکم چه وضعیتی داشته اند و وضعیت الان خود را در نظر بگیرند و زحمات گذشتگان در دین را فراموش نکنند و حکم را باقی میگذارند تا یادگاری از آن زمان باشد.
مستندات
وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ
و اگر بر روی زمین سفر کردید. (نسفی) شروع در بیان چگونگی نماز در مواقع ضرورت از قبیل سفر و روبرو شدن با دشمن و در بیماری و باران است. (ابوسعود)
گناه و حرجی در قصر نماز نیست. (ابوسعود) قصر خلاف مدّ است و قصرتُ الشیئَ گفته میشود وقتی با حذف بعضی از آن و حذف بعضی از اوصاف آن، آن را کوتاه بگردانی. بر این اساس من در من الصلاة زاید بوده و صلاة مفعول قصر خواهد بود. (ابوسعود) و یا از صلاة منظور جنس نماز گرفته شود و مقصور و کم شده بعضی از آن باشد یعنی چهار رکعتی را نصف کرده بشود. (ابوسعود)
نزد ما احناف قصر نماز سفر واجب است و اختیاری نیست و این قول حضرات عمر و علی و ابن عباس و ابن عمر و جابر است و حسن و قتاده و عمر بن عبدالعزیز نیز به این قائل هستند و قول مالک نیز همین است. (ابوسعود) از حضرت عمر نماز سفر دو رکعت تمام است و قصر نیست و این از زبان رسول الله ص ثابت است. (ابوسعود)
وقتی حضرت عثمان در مکه نمازش را مثل حضرت کامل خواند، ابن مسعود به وی اعتراض کرد و بیان کرد که چطور میشود که رسول الله ص و ابوبکر و عمر همگی قصر میکنند و تو بدون قصر میخوانی، و حضرت عثمان عذر آورد که در مکه سکنی گزیده و اهل اختیار کرده است. (ابوسعود)
از حضرت عائشه: نماز اول نماز دو رکعت دو رکعت فرض شد و بعد در سفر بر همین منوال ماند ولی در حضر به آن اضافه کرده شد. (ابوسعود) إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ
یعنی اگر ترسیدید که مورد تعرض قرار بگیرید به جنگ و غیر آن پس برای شما گناهی نیست که نماز خود را قصر کنید. (ابوسعود)
یعنی از اینکه شما را بکشند. (بحر العلوم)
شرط ترس برای قصر در مورد نماز خوف که در آیه ی بعدی میآید معمول است و در غیر آن و در سفر این شرط لحاظ کرده نمیشود و بدون آن نیز باید قصر بشود چراکه سنت بر جاری بودن حکم قصر در غیر خوف دلالت موکد دارد. (ابوسعود) در شرح معانی الاثار طحاوی از یعلی بن امیه روایت آورده است: من به حضرت عمر گفتم که الله متعال در این آیه به شرط خوف، قصر را بلامانع دانسته است. حضرت عمر گفت: من نیز از آنچه تو را به عجب داشته تعجب کردم و از رسول الله ص در این مورد پرسیدم و رسول الله ص جواب دادند: صدقه ای از الله متعال است پس صدقه اش را قبول کنید. (ابوسعود)
و وقتی که تو بعنوان رهبر و امام مسلمانان در جنگ حاضر بودی و وقت نماز شد، پس گروهی از مومنان با تو به نماز بایستند و اسلحه به دست باشند پس وقتی رکعتی خواندند پس به روی دیگر شوند و آن طائفه که با تو نخوانده بودند بیایند و با تو نماز بخوانند یعنی رسول الله ص برای هر دو گروه امام است و مشخص میشود که نماز رسول الله ص تقسیم شده است بین دو گروه نه اینکه یکی با رسول الله ص بخواند و دیگری بدون ایشان و باید که اسلحه و حذر و هوشیاری خود را حفظ کنند. کفار دوست دارند که شما از اسلحه ی خود و ادوات جنگ خود غافل شوید تا آنها به شما به یکباره حمله سختی کنند. برای شما گناهی در این نیست که اگر شما را سختی و اذیتی در حمل سلاح پیش بیاید بخاطر باران یا بیماری، بر اینکه اسلحه ی خود را بگذارید ولی باز غافل نشوید و هوشیار باشید. قطعا الله متعال برای کفار، عذابی اهانت کننده مهیا کرده است. نکته: از وقتی که حکم نماز خوف را اموختم از سیاست بکار رفته در دفع مکر دشمنان به وجد میآمدم و همیشه در خاطرم هست. اگر تامل کنیم خواهیم دید که چه سیاستی آگاهانه و تیز و ریز بینانه انجام گرفته است تصور کنید دشمن نماز خواندن مسلمانان را برای خود فرصتی شمرده تا حمله کند بعد در وقت نماز مسلمان دو گروه میشوند و دشمن نظاره گر است حال عده ای روبری دشمن میاستند و بقیه یک رکعت میخوانند و جای خود را با گروه دیگر عوض میکنند، و جابجا میشوند پس تا دشمن از حیرت بیاید بیرون و خودش را جمع کند و بداند که چه شده است مسلمانان نماز خود را تمام کرده اند و آنچه بر دشمن باقی مانده است مات و مبهوت شدن است و این در دل دشمن چنان ترسی خواهد انداخت که با رفتار عادی مثلا با تقسیم شدن به دو گروه و یکی نماز تمام کند بعد دیگر بیاید و تمام کند، چنین قدرتی را ندارد و نمیتواند چنین قوت و تاکتیکی را نشان بدهد.
مستندات
وَإِذَا كُنتَ فِيهِمْ یعنی وقتی در مقابل دشمن بودی و وقت نماز بشود. (بحر العلوم)
بیان چگونگی برگزاری نماز خوف است. (سمعانی) بنا بر قول اکثر علما، نماز خوف بعد رسول الله ص نیز جایز است و نزد امام ابویوسف و بعضی دیگر بعد رسول الله ص جایز نیست بر طبق آنچه در آیه امده است چراکه گفته است اذا کنت فیهم. (سمعانی)
از صحابه بعد وفات رسول الله ص نیز اقامه ی نماز خوف وارد شده است. (سمعانی)
سبب نزول آیه این بود که رسول الله ص در عسفان فرود آمدند و بر گروه مشرکان خالد بن ولید بود و رسول الله ص نماز ظهر را با اصحابش اقامه کردند و مشرکین گفتند فرصتی برای یافت شد تا به آنها یک باره حمله کنیم بعضی گفتند: برای آنها نمازی خواهد آمد که برای آنها از اولادشان و خانواده اشان نیز محبوبتر است یعنی نماز عصر پس جبرییل نازل شد و به رسول الله خبر داد که آنها قصد جنگ دارند و به نماز خوف امر کرد. (سمعانی)
فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ یعنی وقتی با مومنان اقامه ی نماز کردی. (بحر العلوم) فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِّنْهُم مَّعَكَ
یعنی گروهی از انها همراه تو در نماز شوند. (بحر العلوم)
وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ
در اینکه چه وقت اسلحه بر گیرند اختلاف است بعضی گفته اند در وقت نماز برگیرند منتها اسلحه ای که مانع انجام ارکان نماز نشود و این بر چشم دشمن با هیبت تر است و بعضی گویند وقتی به طرف دشمن رفتند برگیرند. (سمعانی) یعنی کسانیکه همراهت به نماز شدند، اسلحه برگیرند. (بحر العلوم) گفته میشود: منظور کسانیکه مقابل دشمن هستند، اسلحه برگیرند. (بحر العلوم)
فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِن وَرَائِكُمْ
یعنی وقتی این گروه به نماز شده، با تو یک رکعت خواندند، به طرف دشمن شده و بایستند. (بحر العلوم)
پس طائفه ایکه در مقابل دشمن بود، با تو رکعت دیگر را بخوانند. (بحر العلوم) در آیه برای هر یک از دو گروه فقط یک رکعت را ذکر کرده است و در سنت آمده است که رسول الله ص همانطور که در آیه آمده است را خواندند بعد طائفه ی اول آمده و یک رکعت دیگر را کامل کرده و سلام دادند و رفتند و گروه دوم آمده و یک رکعت دیگر را تکمیل کردند پس برای هر یک دو رکعت گشت و این اختیار علما ما احناف است (بحر العلوم)
وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ۗ مومنان را بر حذر داشت تا مواظب و هوشیار باشند. (بحر العلوم) وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ
کفار تمنا میکنند که شما از اسلحه و موارد مربوط به جنگ غافل شوید. (بحر العلوم)
قصه از این قرار است که رسول الله ص در جنگ انمار بودند و آنان را شکست داده و فرزندان آنان را اسیر گرفتند و در راه برگشت در دره ای در زیر درختان اتراق کردند و رسول الله ص اسلحه ی خود را گذاشتند و به طرف دیگر دره رفتند و سیل آمد و بین رسول الله ص و اصحابش فاصله انداخت و بعضی از مشرکین بر کوه بودند و وقتی دیدند که رسول الله ص از اصحابش جدا افتاده اند یکی از انها که اسمش حویرث بن حارث است، آمد و گفت من میشکمش و پیش رسول الله ص آمد و گفت که چه کسی مانع کشت من از تو میشود؟ رسول الله ص فرمود: الله متعال مانع میشود. پس وی شمشیرش را بر کشید و قصد ضربه زدن کرد پس رسول الله ص به سینه آن مرد زد و وی را دفع کرد پس شمشیر از دست مشرک افتاد و رسول الله ص پریدند و شمشیر را گرفتند و گفتند: حالا تو را چه کسی از من خلاص میکند؟ وی گفت: هیچ کس. رسول الله ص فرمود: اگر مسلمان شوی شمشیرت را به تو برمیگردانم. گفت: خیر مسلمان نمیشوم ولی با الله عهد میبندم که نه برای تو و نه علیه نخواهم بود. پس رسول الله ص شمشیرش به وی پس داد. آن مرد گفت: ای محمد تو از من بهتر هستی چراکه با وجود اینکه میتوانستی مرا بکشی، نکشتی و به پیش قومش برگشت و به آنها خبر داد که چه شده است و بعضی از آنها ایمان آوردند و بعد سیل بند آمد و رسول الله ص به پیش یارانش برگشتند و داستان را به آنها فرمودند و این آیه را قرائت کردند. (بحر العلوم)
أَوْ كُنتُم مَّرْضَىٰ أَن تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ ۖ یا اینکه جراحت به شما رسیده باشد. (بحر العلوم)
اگر بخاطر باران یا بیماری حمل سلاح بر شما سنگین بیاید گناه ندارد ولی باز بر حذر باشید تا دشمن فرصتی علیه شما پیدا نکند. (نسفی)
وَخُذُوا حِذْرَكُمْ ۗ و از دشمن بر حذر باشید. (بحر العلوم) إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا عذابی که اهانت کننده به آنها است. (بحر العلوم)
الله متعال خبر داد که دشمنان مومنان را مورد اهانت قرار خواهد داد تا مومنا قوت قلب بگیرند و بدانند که این بر حذر بودن و هوشیار بودن نه برای ترس از اینکه دشمن بر انها غلبه کند بلکه از جهت تعبد است که باید بر حذر باشند.
وقتی که از نماز فارغ شدید، پس الله متعال را یاد کنید در حالت ایستاده و نشسته و به پهلو خوابیده و یا بعد اینکه از این نماز خوف فارغ شدید، و توانستید مثل قبل نماز بخوانید اگر توانایی ایستاده خواندن دارید ایستاده بخوانید اگر نشد نشسته اگر نشد به پهلو بخوانید. پس وقتی که مطمئن شدید و در امنیت بودید پس نماز را بپادارید به ارکان و شرایطش کامل ادا کنید. قطعا نماز فرضی به اندازه و به اوقات مشخص است.
مستندات
فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ وقتی از نماز فارغ شدید. (بحر العلوم) وقتی نماز خوف را به صورتی که بیان شد ادا کردید و فارغ شدید. (بحر العلوم) فَاذْكُرُوا اللَّهَ با زبان و قلب بر هر حالتی که بودید. (بحر العلوم) قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمْ ۚ
اگر بر قیام قادر نشدید، پس نشسته و بر پهلو بخوانید. (بحر العلوم) گفته میشود: یعنی اگر در دار الحرب نماز خواندید پس بر روی مرکب بخوانید و ایستاده و نشسته بخوانید و یا اگر نتوانستید بایستید، بر پهلو بخوانید. (بحر العلوم) گفته میشود: وقتی از نماز خوف فارغ شدید پس نماز را برای الله متعال بخوانید و صحیحان ایستاده بخوانند و بیمار نشسته بخواند و یا بر پهلو خوابیده بخواند اگر بیماری شدید باشد. (بحر العلوم) پس الله متعال را دائما ذکر کنید و بر مناجات و فراخواندن وی تعالی در تمامی احوال خود به یاد داشته باشید. (بحر العلوم)
فَإِذَا اطْمَأْنَنتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ ۚ
وقتی در امان بودید و به منازل خود برگشتید پس نماز را چهار رکعت کامل کنید. (بحر العلوم)
یعنی نماز را با تعدیل ارکان و شرایطش ادا کنید. (بحر العلوم) إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا نماز فرضی به اندازه ی مشخص است. (بحر العلوم) یعنی نماز فرضی است که وقت مشخص دارد. (ابوسعود)
مجاهد: الله متعال نماز را برای شما تعیین کرده است پس باید در حالت خوف نیز بر وجه مشروح اقامه شود. (ابوسعود) گفته شده: مفروض مقدر است در حضر چهار رکعت و در سفر دو رکعت پس باید در هر وقتی بر حسب آنچه تعیین شده است ادا شود. (ابوسعود)
نوشته شده ی محدود با اوقات معلوم است. (نسفی) یعنی نماز نیز مثل حج وقت مشخص دارد و این قول ابن مسعود است. (تاویلات اهل سنت) یعنی نماز برای تمامی مومنان در تمامی امتها نمازی وقت دار است و مخصوص این امت نیست. (تاویلات اهل سنت)
و در تعقیب و پیگیری جنگ با دشمنان خود، سستی و ضعف به خود راه ندهید چراکه اگر در جنگ به شما درد میرسد و درد میکشید، آنها نیز چنین هستند و مثل شما درد میکشند همانطور که شما درد میکشید و این درحالی است که شما از الله متعال امیدی دارید که آنان ندارند و آن وعده ی اظهار دین است و خود دین است و کفار فقط برای دنیا و راحتی دنیوی میجنگند پس سستی لایق کفار است نه مومنان و باضافه اینکه الله متعال دانا به امور و همه چیز است و در احکامش من جمله جهاد نیز بر اساس حکمت حکم میکند پس در حکم بحث نکنید بلکه در اجرای آن بکوشید. نکته: انسان هرچند از دیگر جانوران شناخته شده، هوشمند است و دارای تفکر است ولی نمیتواند به تمامی جوانب یک امر احاطه پیدا کند و این الله متعال است که خالق تمام هستی بوده و دانا به ان است پس احکامش نیز بر اساس محض حکمت است پس آنچه انسان باید فکر کند این است که حکم از طرف الله باشد وقتی ثابت شد از طرف الله متعال است پس دیگر وقت عمل است و این را ما اگر به خود و زندگی خود و حوادث و پدیده های رخ داده تامل کنیم دقیقا بر اساس حکمت بودن احکام الهی را متوجه میشویم و هر یک از احکام الهی که تغییر کرد، بشر در آن به مشکل خورده است.
مستندات
وَلَا تَهِنُوا به خود ضعف راه ندهید و سستی نکنید. (نسفی) در بدر صغری نازل شده است. (بیضاوی)
در آیه دلالت بر این است که جهاد فرض است چراکه اگر نفل بود در وقت رسیدن درد و رنج برداشته میشد. (تاویلات اهل سنت)
حجت را بر مومنان تمام میکند و میفرماید: تنها شما نیستید که از زخم و قتل، درد و رنج میکشید بلکه این امور بین شما و آنها مشترک هستند. همانطورکه شما آسیب میرسد به آنها نیز میرسد و آنها صبر میکنید ولی شما را چه میشود که صبوری نمیکنید. (نسفی)
وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ ۗ
شما اولی به صبر هستید چراکه شما از الله متعال به چیزی امید دارید که انان امید ندارند و آن اظهار دین شما بر ادیان دیگر است و در آخرت نیز ثواب بزرگ است. (نسفی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
به شما دانا است و میداند که مومنان چه دردی و رنجی تحمل میکنند و در تدبیر امورش با حکمت است. (نسفی) در آنچه امر و نهی میکند، با حکمت است. (بیضاوی)
قطعا ما به تو کتاب برای بیان حق به نازل کردیم تا بین مردم بر طبق آنچه الله متعال به تو راه مینماید حکم کنی و تو از سمت خیانتکاران، دعواگر نباش و طرف انها را نگیر. نکته: در همین آیه دلیل محکمی بر این است که رسول الله ص معصوم است چراکه در شان آیه آمده است که رسول الله ص داشت قول خیانتکاران را قبول کند آن هم علیه یهودیان پس این آیه نازل شد و قصد رسول الله ص را اصلاح کرد پس معلوم است که رسول الله ص تحت نظارت علام الغیوب است. نکته: دیگر اینکه همین آیه نشانگر عدالت اسلام است چراکه طرف یهودی بود و وقتی حق با یهودی بود، و کسی که قصد داشت که باور کند رسول الله ص است پس آیه نازل میشود که این خیانت است. نکته: به آنچه امام ابومنصور ماتریدی در مورد عصمت بیان کرده است باید توجه شود و فهمیده شود. سخن وی این است که وقتی رسول الله ص از چیزی نهی میشود نه به معنی اینکه ممکن است مرتکب نهی شود یا شده باشد بلکه برای نشان دادن این مطلب است که با وجود عصمت رسول الله ص مامور و منهی واقع میشود و این برای نشان دادن این مطلب است که اختیار رسول الله ص از ایشان سلب نشده است بلکه انسان بودنشان جای خودش است و این الله متعال است که وی را معصوم میدارد و امر و نهیی نباشد، گفتن اینکه ایشان معصوم هستند چه معنایی دارد.
مستندات
إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ بخاطر حقی الله بر شما دارد بر تو کتاب نازل کرد. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر حقی که بعضی از شما بعض دیگر دارند کتاب را نازل کرد تا بین مردم حکم کنی. (تاویلات اهل سنت) به محنت نازل شد تا شما را امتحان کند چراکه اهمال هر صاحب عقلی بدون اینکه به وی امر و نهی شود، خروج از حکمت است. (تاویلات اهل سنت)
با عاقبت نازل کرد تا برای آنها عاقبتی باشد. (تاویلات هل سنت) بخاطر حقی که برای الله است نازل کرده است. (تاویلات هل سنت)
برای امری که شونده است یعنی زنده شدن بعد مرگ، نازل شده است تا برای آن آمادگی بگیرید. (تاویلات هل سنت)
به عدل و صدق بر امر نازل شده است. (تاویلات هل سنت) لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ ۚ
در آیه دلالت بر جواز اجتهاد است. چراکه گفته استکه بر اساس آنچه الله به تو مینماید حکم کنی و این نشان میدهد که معانی وجود دارند که به تامل ونظر میشود درک کرد لیکن اجتهاد رسول رسول الله ص مثل نص است چراکه در اجتهاد ایشان خطائی نیست چراکه فرموده است الله متعال به ایشان راه را نشان میدهد و غیر از صواب به ایشان نشان نخواهد داد. (تاویلات هل سنت)
وَلَا تَكُن لِّلْخَائِنِينَ خَصِيمًا
طعمه زرهی را دزدیده بود و نزد یهودی پنهان کرده بود و وقتی طعمه متهم شد، قسم خورد که ندزدیده است و یهود همگی گواهی دادند که این مرد یهودی نیز ندزدیده است و قوم طعمه نیز پیش رسول الله ص رفتند و سعی کردند که رسول الله ص سمت آنان باشد و این آیه نازل شد. (نسفی) اکثر اهل تفسیر گفته اند: رسول الله ص به دلش آمد که سارقی را که اسمش طُعمه بود را تقویت کند و سخنش را باور کند پس این آیه نازل شد. اگر اهل تفسیر این را نمیگفتند بهتر و به راستی موافقتر بود اگر آنچه اهل تفسیر گفته اند باشد، برای این بوده است که از طعمه خیانتی ظاهر نشده است چراکه در قصه مال دزدی را در خانه ی کسی دیگر یافت شده است. (تاویلات هل سنت) اما نهی از اینکه برای خائن خصم نباش با وجودد عصمت ایشان مثل {وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [الأنعام: 14] ، {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [البقرة: 147] است هرچند که از با انها بودن معصوم هستند از اینجهت است که عصمت وقتی فائده دارد که امر و نهی باشد و اگر امر و نهیی نباشد معصوم بودن از گناه و نافرمانی بی معنی است. (تاویلات هل سنت)
بخاطر بنی ظفر قوم طعمه، با یهود مجادله و مخاصمه نکن. (نسفی)
و از الله متعال درخواست آمرزش کن قطعا الله متعال آمرزنده ی مهربان است. نکته: هرکس هرچه نزد الله مقام و منزلت داشته باشد، در مورد وی سختگیری میشود طوری که در مورد رسول الله ص همینکه به دلش چیزی خطور میکند را نیز مورد مواخذه قرار میدهد و از وی میخواهد که طلب آمرزش کند.
مستندات
وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ۖ
استغفار همین که مردم میگویند: استغفرالله نیست بلکه گویا اینگونه گفته است که شما باید در حالی باشید که آن حالت کفارت گناهانتان باشد. (تاویلات اهل سنت) حقیقت استغفار بر دو وجه است: دست کشیدن از آنچه که موجب عذاب میشود و دیگری طلب پوشاندن گناه با عفو و گذشت کردن است. (تاویلات اهل سنت) از آنچه به دل راه دادی طلب آمرزش کن. (بیضاوی)
إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا مهربان است برای کسانیکه طلب امرزش میکنند. (بیضاوی)
ای محمد از طرف کسانی که با ارتکاب گناه، به خود خیانت میکنند، مجادله نکن و طرفداری نکن. قطعا الله متعال دشمن میدارد و دوست نمیدارد کسی را خیانت پیشه کرده است و بر گناه اصرار میورزد و در آن فرو رفته است.
مستندات
وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ ۚ از طرف کسانیکه با دزدی به خود ضرر میرساند، مجادله نکن. (بحر العلوم)
خیانت به خود از این جهت است که ضرر گناه به خودشان برمیگردد. (نسفی)
منظور طعمه و کسانیکه وی را یاری کرده اند میباشد که میدانستند وی دزدی کرده است. (نسفی) ویا منظور طعمه و هرکس که خیانتی انجام دهد است. (نسفی) اینکه رسول الله ص از این امر نهی میشود برای این است که عصمت بدون وجود امر و نهی نیست. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا
کسی را که به بخاطر دزدی کردن خیانتکار است وبخاطر نسبت آن به دیگری فاجر است. (بحر العلوم) لایحب یعنی به خود نزدیک نمیگرداند. (سمعانی)
لا یحب یعنی دشمن میدارد و بد میدارد. (مظهری)
خوان یعنی بسیار خیانت کننده گفته است از آنجا که الله متعال میدانست که طعمه در خیانت افراط میکند. (نسفی) خوان افراط کننده و مصر بر خیانت و اثیم یعنی مصر و پافشاری کننده بر گناه. (ابوسعود)
روایت شده است که طعمه بعد این ماجرا به مکه فرار کرد و مرتد و در انجا نیز خواست که دیواری سوراخ کرده از آن دزدی بکند که دیوار بر وی آوار شد و کشته شد. (نسفی)
گفته میشود: وقتی بر بدی کسی اطلاع یافتی بدان که بدی های دیگر نیز دارد. (نسفی) از حضرت عمر امر به قطع دست سارقی کرد و مادرش امد و گریه کرد و گفت که این اولین بار وی است و حضرت عمر گفت: دروغ میگویی چراکه الله متعال بنده اش را در بار اول مواخذه نمیکند. (نسفی)
از مردم پنهان میدارند تا به زعم خود از بی ابرویی دوری کنند و از الله متعال که چیز بر وی پوشیده نیست، مخفی نمیدارند و نمیتوانند مخفی بدارند و یا وقتی که برای توجیه دزدی طعمه جمع شدند که چه تدبیری کنند، تا پیش مردم بی آبرو نشوند، یادشان هم نبود که از الله چگونه میتوانند مخفی بدارند، در حالیکه الله متعال به علم خود با آنها بوده است یعنی در زمانیکه داشتند برای خود سخن دروغ و توجیه، درست میکردند که کسی به آن رضایت نمیداد و این است که الله متعال بر همه ی کارهای خلقش احاطه دارد و از علم وی هیچ چیز مخفی نمیماند و از علمش چیزی در نمیرود.
مستندات
يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ
بخاطر خجالت و از ترس بی آبرو شدن ان از مردم میپوشانند. (مظهری)
از ترس اینکه ضرری به آنها برسد، مخفی میدارند. (ابوسعود) وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ ولی از خدا حیا نمیکنند در حالی که آنکسی که باید از وی حیا کرده شود، الله متعال است. و این الله متعال است که از بی ابرو شدن نزد وی باید ترسید. (مظهری)
یا اینکه از الله متعال نمیتوانند، مخفی بدارند چراکه بر الله متعال اسرار آنان پوشیده نمیماند و راهی برای مخفی داشتن از الله متعال نیست مگر به ترک انچه الله متعال زشت میداند و بر ان مواخذه میکند. (مظهری)
إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَىٰ مِنَ الْقَوْلِ ۚ یعنی در شب سخن درست میکنند و دروغ میبافند. (مظهری)
با تهمت زدن به شخص بریئ و با قسم دروغین و گواهی دروغین. (ابوسعود) در این آیه تدبیر را قول نامید پس معلوم میشود که کلام همان است که به نفس قایم است. (نسفی)
یعنی سخنی را با تغییر و تزویر درست میکنند که خودشان نیز به آن رضایت ندارند. (بحر العلوم)
یعنی سخنی را میگویند که الله متعال دوست ندارد و دشمن میدارد. (بحر العلوم)
وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا
و الله متعال به اعمال ظاهری و باطنی احاطه دارد و هیچ چیز از علمش مخفی نمیماند و فوت نمیشود. (ابوسعود)
ای شما، شما کسانی هستید که از خیانتکاران در دنیا دفاع میکنید و مخاصمه و دعوی میکنید، فرض بگیریم که در دنیا وی را از مجازات رهانیدید، حال در روز قیامت چه کسی است که از وی دفاع کند و مجازات رهایش کند؟ و یا آیا وکیلی هست که کار وی را راه بیاندازد و رهایش کند.
یعنی اگر شما اهل طعمه از وی در دنیا دفاع کردید. (تاویلات اهل سنت)
فَمَن يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ کسی نیست که از وی در قیامت دفاع کند و مجادله کند. (تاویلات اهل سنت)
چنین در نظر بگیرید که از وی در دنیا دفاع کردید، حال در روز قیامت چه کسی میتوانند از وی دفاع کند و مخاصمه کند؟ (ابوسعود)
أَم مَّن يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا
یعنی چه کسی است که در روز قیامت وی را کفالت کند یعنی از وی دفع بکند. (تاویلات اهل سنت) چه کسی است که وی را از انتقام الهی و عذابش، محفوظ بدارد. (ابوسعود) چه کسی است که از وی نگهبانی کند و یا کفالت کند. (تاویلات اهل سنت)
ضحاک: وقتی رسول الله ص خواستند که بر طعمه حد اجرا کنند، و طعمه مورد اطاعت در یهود بود، یهود آمدند و طعمه را فراری دادند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
و هرکس از گناهی مرتکب شود و شرک بورزد و یا گناهی مرتکب شود که به دیگران ضرر برساند و یا گناهی باشد که به خودش و الله متعال مربوط میشود، بعد از الله متعال طلب آمرزش کند قطعا و موکدا الله متعال را آمرزنده و مهربان خواهد یافت. نکته: در مورد آمرزش حق الناس این نیست فقط از الله متعال استغفار شود بلکه حق الناس را ادا کند و یا به هر طریقی رضایت صاحب حق را به دست بیاورد و آن وقت از الله متعال طلب آمرزش کند، الله متعال را بخشنده و آمرزنده خواهد یافت.
مستندات
وَمَن يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ
ضحاک: در شان وحشی نازل شده است که حضرت حمزه را کشته بود و شرک ورزیده بود و بعد پیش رسول الله ص آمد و گفت: من پشیمان هستم آیا برای من توبه ای هست؟ پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
کلبی: در شان طعمه نازل شده است. (بحر العلوم)
کسیکه با دزدی کار زشتی انجام دهد و با تهمت زدن به دیگری و انکار آن به خود ظلم کند، (بحر العلوم) سوء یعنی گناهی کمتر از شرک و ظلم نفس یعنی شرک بورزد و یا کار زشتی که ضررش به دیگران نیز برسد. (نسفی) سوء یعنی گناهی که ضررش به دیگران میرسد و ظلم نفس گناهی که ضررش از خودش به دیگران تعدی نمیکند. (بیضاوی) منظور گناه صغیره و کبیره است. (بیضاوی)
بعد به الله متعال توبه کند الله متعال را درگذرنده بیابد و مهربان خواهد یافت در حق کسیکه از شرک دوری کند. (بحر العلوم) از حضرت علی: وقتی حدیثی از رسول الله ص میشنیدم الله متعال نفع بسیار میرساند و اگر از کسی دیگر حدیثی میشنیدم وی را قسم میدادم و ابوبکر برای من حدیثی گفت و راست گفت. روایت کرد: بنده ای گناهی مرتکب نشود و بعد وضو بگیرد و دو رکعت نماز بخواند و از الله متعال طلب آمرزش کند، الله متعال وی را میامرزد. (بحر العلوم)
در این آیه به طعمه و قومش توبه کردن و طلب آمرزش کردن را عرض کرده است. (سمعانی) مورد امیدواری ترین آیه در قرآن همین آیه است. (تاویلات اهل سنت)
و کسیکه گناهی مرتکب شود، ضررش و وبالش به خودش بر میگردد و طوری است که برای جلب ضرر بر خودش کار کرده است و الله متعال به همه چیز داناست و همه ی کارهایش بر اساس حکمت است در نتیجه اجازه نمیدهد که کسی گناهی انجام دهد و از مکافات آن مصون بماند.
کسیکه مرتکب گناهی شود، عاقبت به خود وی برمیگردد. (قرطبی) کسب: آنچه انسان به واسطه ی آن برای خود نفعی را جلب میکند ویا ضرری دفع میکند از این جهت است که فعل پروردگار را کسب گفته نمیشود. (قرطبی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
و الله متعال مبالغ در علم است و در هر آنچه که مقدر کرده است و حکم کرده است، مراعی حکمت است و برای همین گناه کسی را بر دیگری بار نمیکند. (ابوسعود)
و کسیکه مرتکب گناهی که ممکن است عمدی یا غیر عمدی باشد بشود یا گناهی عمدی بشود و یا گناهی صغیره و یا کبیره انجام دهد در هرصورت اگر مرتکب گناهی شد و بعد آن را به کسی بریئ از این گناه نسبت دهد پس وی مرتکب گناه و بهتان ی بزرگ و تهمت زدن شده است.
مستندات
وَمَن يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا
و اگر کسی مرتکب معصیتی شود. (بحر العلوم)
ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا مقاتل: منظور طعمه است که زره دزدی را به خانه ی انصاری انداخته و انصاری را متهم کرده است. (بحر العلوم)
ضحاک: منظور منافقین هستند که در شان حضرت عایشه سخنی درشت گفتند. معاصی را انجام دهند و به شخصی بریئ نسبت دهند یعنی به عائشه و صفوان. (بحر العلوم) در فرق بین خطیئة و اثم گفته اند که خطیئه ممکن است که بغیر عمد باشد و اثم آن است که از روی تعمد انجام گرفته است پس هر دو را دراینجا ذکر کرده است تا اعلام کند که حکم هردو یکی است وقتی که به شخصی بریئ، آن را نسبت دهی و این گناهی آشکار است و روا نیست که آنچه نمیداند را متهم کند. (احکام القرآن جصاص)
صغیره و کبیره را مرتکب شود. (نسفی) فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِينًا
قطعا سخنی دروغ گفته است و مرتکب گناهی آشکار شده است. (بحر العلوم) اثم و بهتان بودن برای این استکه با کسب گناه مرتکب اثم شد و به کسی که بریئ از این گناه بود، نسبت داد و این بهتان است. (نسفی)
و اگر که رحمت و بخشایش الله و فضل و برتری دادن الله نبود، همانا گروهی از انها و یا گروهی از مردم همت کردند و تلاش کردند تا تو را از حکم به حق و راه حق بگردانند و گمراه کنند و الله تو را به عصمت و رحمتش محفوظ داشت و آنچه آنان قصد کرده بودند را برایت آشکار کرد و آنان که بر علیه تو چنین تلاشی کردند، کسی را گمراه نکردند مگر خودشان را. و تو را ضرری نمیرسانند چراکه تو تحت رعایت ما هستی، و الله متعال بر تو کتاب یعنی قرآن و آنچه حکمت است از احکام را بر تو نازل کرد و آموخت آنچه را که نمیدانستی و این استکه فضل و برتری دادن الله تو را بسیار بزرگ است.
مستندات
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ
اگر عصمت خداوند و لطف وی با مطلع کردنت از راز انها نبود. (نسفی) اگر اعلام آنچه آنها قصد داشتن را به وحی برایت نبود. (بیضاوی)
لَهَمَّت طَّائِفَةٌ مِّنْهُمْ از بنی ظفر. (نسفی) ویا خود بنو ظفر. (نسفی) یعنی کسانیکه از طعمه دفاع کردند. (ابوسعود)
گفته شده: فرستادگان بنی ثقیف بودند که پیش رسول الله ص آمدند و گفتند که ما آمدیم تا با تو بیعت کنیم تا تو بتان ما را نشکنی و از ما چیزی نگیری و رسول الله ص آنان را رد کرده و قبول نکردند. (ابوسعود) ممکن است که منظور همه ی کفار و منافقین باشند چراکه آنان همیشه در صدد گمراه کردن رسول الله ص بوده اند. (تاویلات اهل سنت)
أَن يُضِلُّوكَ
قصد کردند که تو را از حکم و قضاوت به حق گمراه سازند و از جستن راه عدل بازدارند درحالیکه میدانستند که جنایتکار از خودشان است. (نسفی)
وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ ۖ
چراکه وبال اینکارشان علیه خودشان است. (نسفی) چراکه نتواستند تو را از حق بگردانند و وبال آن بر علیه خودشان شد. (بیضاوی)
وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَيْءٍ ۚ
چراکه تو بر اساس ظاهر حال حکم میکنی و به قلبت خطور نکرده است که حقیقت خلاف آن باشد. (نسفی)
وَأَنزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ و الله متعال بر قرآن و سنت را نازل کرده است. (نسفی) وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُن تَعْلَمُ ۚ و به تو آموخت از امور دین و شریعت. (نسفی)
یا آموخت از پوشیده ها و از درون قلوب. (نسفی) چیزی را که تا زمان تعلیم آن، نمیدانستی. (ابوسعود)
وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا
در آنچه به تو آموخته و به تو نعمت داده است،. (نسفی) چیزی بالاتر از نبوت عامه و ریاست تامه نیست. (ابوسعود) چراکه فضلی بالاتر از نبوت نیست. (بیضاوی)
خیری در بسیاری از مردم نیست و یا در نجوا و سری سخن گفتن بسیاری از آنها خیری نیست مگر اینکه مردمانی باشند که نجوای خود را بر امر به صدقه و خیرات کرده و به نیکی امر کرده باشند و بین مردم بر اساس شرع اصلاح کنند و کسیکه این امور را برای کسب رضایت الله متعال انجام دهد، زود باشد که به این شخص پاداشی بی نهایت بزرگ، خواهیم داد.
مستندات
لَّا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ
و آن چیزی است که بین خودشان در گوشی سخن میگویند. (بحر العلوم) یعنی در بیشتر سخنان خود چنین هستند منظور فرستادگان ثقیف و یا قوم طعمه هستند. (بحر العلوم)
در نجوایی که مردم بین خود دارند. (نسفی)
منظور از نجوی، قوم هستند و به معنی سخن سری بین خودشان را نیز گفته شده است. (تاویلات اهل سنت)
إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ
مگر نجوایی که از برای امر به صدقه باشد و یا امر به قرض باشد . (بحر العلوم) گفته میشود منظور از معروف امر به معروف و نهی از منکر است. (بحر العلوم)
منظور از صدقه زکات و معروف صدقه ی نفل است. (نسفی) معروف هر کار نیک است. (نسفی)
اگر منظور از نجوی قوم باشند معنی آیه میشود در بسیاری از مردم خیری نیست مگر اینکه به صدقه و معروف و اصلاح بین مردم امر کنند. (تاویلات اهل سنت)
اصلاح بین مردم وقتی بین آنها سختی و دشمنی پیش بیاید بدون اینکه در اینکار خروج از حدود شرع نباشد. (ابوسعود)
وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ و کسی که این مذکورات را انجام دهد. (بحر العلوم) ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ برای طلب رضایت الله. (بحر العلوم) فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا
یعنی در آخرت ثواب و پاداشی بزرگ خواهیم داد. (بحر العلوم)
و کسیکه با رسول الله ص مخالفت کند یعنی انکار کند و حکمش را قبول نکند بعد اینکه برای وی حق روشن گشت و هدایت آشکار گشت، و از راهی تبعیت کند که خلاف راه مومنان است، وی را به آنی میسپاریم که دوستش داشته است و در آخرت نیز به جهنم داخلش میکنیم و چه بعد جای برگشتی است این جهنم که وی انتخاب کرده است.
مستندات
وَمَن يُشَاقِقِ الرَّسُولَ کسیکه با رسول الله ص مخالفت کند. (تاویلات اهل سنت)
بعد اینکه با دیدن معجزه و دلایل نبوت، حق برایش آشکار گشت. (ابوسعود) گفته شده است: وقتی خیانت طعمه برای رسول الله ص آشکار شد خجالت کشید که در مدینه بماند و مرتد شده و به مکه رفت پس این آیه نازل شد. (تاویلات اهل سنت) در توحید با رسول الله ص مخالفت کند بعد اینکه توحید برایش آشکار گشت. (بحر العلوم) ضحاک: عده ای از قریش آمدند و مسلمان شدند و بعد به مکه برگشتند و مرتد شدند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَىٰ از ابن عباس: یعنی بعد اینکه کافر بود و اسلام برایش آشکار شد و مسلمان شد. (تاویلات اهل سنت)
وقتی امر طعمه مشخص شد و معلوم شد که وی دزدیده است، الله متعال آیه سرقت {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [المائدة: 38] را نازل کرد. به طعمه گفتند که رسول الله ص دستت را قطع خواهد کرد پس طعمه به مکه فرار کرد. (تاویلات اهل سنت) در داستان طعمه و فرار وی به مکه امده است وقتی در مکه خواست دیواری را بشکافت و دزدی کند دیوار بر روی وی آوار شد و وی را در ان حالت یافتند و وی را از مکه اخراج کردند و به شام رفت و در آنجا از قافله ای دزدی کرد و وی را سنگ زدند و کشتند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ دینی غیر از دین مومنان را تبعیت کند. (تاویلات اهل سنت)
غیر از آنچه مومنان بر ان هستند از عمل و عقیده که همان دین قیم و راست باشد. (ابوسعود)
در این آیه دلیل بر حجیت اجماع و حرام بودن مخالفت با آن است. (ابوسعود) نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّىٰ
در روز قیامت آنان را به بتان میسپاریم و بتان نفع و ضرری را مالک نیستند و آنان را از عذاب الهی نجات ندهند. (بحر العلوم)
کلبی: آنی را که در دنیا تولی کرده در آخرت نیز برای ولی قرار میدهیم. (بحر العلوم)
وی را وامیگذاریم با آنچه که وی خودش دوست گرفته است یعنی با شیطان وی را وامیگذاریم. (تاویلات اهل سنت) وی را با دینی که غیر از دین مومنان اختیار کرده وامیگذاریم. (تاویلات اهل سنت) یعنی وقتی خودش شیطان را دوست گرفت الله متعال نیز شیطان را ولیش گرداند. (تاویلات اهل سنت) یعنی ما خذلانش میکنیم در آنچه وی اختیار کرده است و ما خودمان جزایش را خواهیم داد. (تاویلات اهل سنت)
وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ ۖ و در آخرت به جهنم داخلش میکنیم. (تاویلات اهل سنت) وَسَاءَتْ مَصِيرًا
چه بد جای برگشتی است که وی به آن برگشته است. (تاویلات اهل سنت)
قطعا الله متعال کسی را که به وی تعالی شرک ورزیده است نمیبخشد و نمیآمرزد و مرتکبان گناهی غیر از شرک را اگر که بخواهد میبخشد. و کسیکه احدی را برای الله متعال شریک سازد، پس وی از راه درست خیلی دور افتاده است و گم شدنی خیلی دور رفته است.
مستندات
إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ
از ضحاک: شیخی از بادیه نشینان نزد رسول الله ص آمد و اظهار کرد: یا رسول الله ص من کهنسالی هستم فرو رفته در گناه و اشتباهات، لیکن به الله متعال از وقتی وی را شناخته ام و ایمان آورده ام، به وی تعالی شرک نورزیده ام و غیر وی ولی برای خود نگرفته ام و در گناه نیافتاده ام که در آن بر الله متعال جرات کرده باشم و بر وی کبر ورزیده باشم و من پشیمانم و آمرزش طلب، با این احوال حال من نزد الله متعال چگونه خواهد بود؟پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم) گفته میشود در حق وحشی قاتل حمزه رض نازل شده است. (بحر العلوم) شرک در اعتقاد است و آن اینگونه است که غیر وی تعالی را در الوهیت و ربوبیت، شریک دانسته شود و همینطور شرک در عبادت است و شرک در عبادت و ربوبیت و الوهیت را یکی دانسته است. (تاویلات اهل سنت) عفو نمیکند و نمیپوشاند کسی را که احدی از مصنوعات الله تعالی را با وی تعالی در استحقاق عبادت شریک بداند. (فواتح الالهیه)
وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَاءُ ۚ
در آیه دلیل بر این استکه با ارتکاب انواع گناهان، کسی مشرک نمیگردد چراکه با توبه شرک نیز بخشیده میشود. (تاویلات اهل سنت) یعنی طعمه اگر مشرک نمیشد در انچه که از گناهان انجام داده بود در مشیئت الهی میبود و امرش برای الله میبود که ببخشد یا عذاب دهد و همینطور هرکسی که مرتکب گناهی میشود نیز چنین است مگر اینکه جرمش شرک باشد که وی از کسانی است که اگر بر شرک بمیرد، حتما به جهنم خواهد رفت. (طبری)
کسیکه غیر از الله را عبادت کند، پس وی از هدایت گمراه شده است گمراهی دور از حق. (بحر العلوم) چراکه شرک بزرگترین گمراهی هاست و دورترین از راه درست و راستی است. (بیضاوی)
و آن بت پرستان چیزی که غیر از الله متعال باشد را عبادت نمیکنند مگر بتانی را که در زعم خودشان دختر هستند و همینطور فرشتگان را که به گمان خود دختر الله میدانند عبادت میکنند و این عبادت بتان چیزی نیست جز عبادت شیطان و پیروی از شیطان. نکته: عرب از آنجا که پسر را بر دختر ترجیح میدادند و فکر میکردند که جنس نر بر مونث برتری دارد و از طرف دیگر با اهل اسلام مجادله میکردند پس الله متعال بیان کرد که شما که چنین تفکری دارید آنچه که غیر از الله متعال است را دختر و زن میدانید پس شما عبادت کننده ی زن هستید. نکته: شیطان در میان تمامی اقوام منفور و دشمن حساب میشود و این عرب نیز فکر میکردند که از شیطان دوری میکنند و الله متعال در اینجا بیان داشت که شما با عبادت بتان در اصل دارید شیطان را عبادت میکنید و آنچه را که نفرت دارید، مورد عبادت و اطاعت قرار میدهید.
مستندات
إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا
غیر از الله متعال عبادت نمیکنند مگر بتانی مرده را عبادت میکنند. این قول ابن عباس است. (بحر العلوم) ایلی از عرب نبود مگر اینکه بتی داشت که آن را اناث بنی فلان میگفتند. (نسفی) گفته شده: آنان بتان را دختران الله میگفتند. (نسفی)
از حسن: اِناث، شیی مرده ای که روحی در آن نیست. (بحر العلوم) سدی: آنان را یعنی بتان را به اسم زنان نامیدند از لات و عُزّی و مناة. (بحر العلوم)
گفته اند که منظور فرشتگان هستند چراکه آنان فرشتگان را دختران الله متعال میدانستند. (بیضاوی) گفته اند: از آنجا که بت پرستان بتان خود را با انواع زیور آلات مثل زنان میآراستند. (ابوسعود) از آنجا که نامهای آن بتان نام زنان بود، اناث گفته شد. (ابوسعود) گفته شده است که اناث از وثن یعنی بت است و در قرائت حضرت عائشه اوثانا آمده است یعنی آنان چیزی غیر از الله را عبادت نمیکنند مگر بتان را. (تاویلات اهل سنت)
از ابی بن کعب: همراه هر بتی جنی بوده است. (الدر المنثور) وَإِن يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَّرِيدًا
و آنان عبادت نمیکنند مگر شیطانی متکبر و از حد گذرنده را. (بحر العلوم) اینگونه بوده است که شیطان داخل بتان شده و با آنان صحبت میکرد. (بحر العلوم) چراکه این شیطان بود که آنان را بر عبادت بتان تشویق میکرد و آنان اطاعت کردند و این اطاعت آنان از شیطان همان عبادت وی بود. (نسفی)
یعنی شیطان به آنان عبادت بتان را تزیین میکرد. (بحر العلوم) مارد و مَرید: خودش فاسد است و فساد کننده نیز هست. (بحر العلوم) مارد کسیکه علاقه ای به خیر ندارد. (بیضاوی)
شیطان مورد لعنت الله متعال است و این شیطان گفت: قطعا من از بندگانت کسانی را که تبعیت از من خواهند کرد و سهمشان مشخص شده است، را خواهم گرفت.
مستندات
لَّعَنَهُ اللَّهُ ۘ
لعنت یعنی دور شدن از رحمت الهی برای همین ملعون نامیده شد چراکه از رحمت الهی دور شده است و طرد شده است. (تاویلات اهل سنت)
لعنت در عرف دورکردن همراه و بغض و دشمنی است. (قرطبی) صفت شیطان است. (ابوسعود) وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا
در اینجا عده ای را با خودش همراه کردن را به قطعیت گفت و در آیه ی {وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} [سبأ: 20] گمان است و در حقیقت نیز چنین گمان داشته است و بعدا محقق شده است. (تاویلات اهل سنت) یعنی از آنان سهم خودم را خواهم گرفت با اغوای آنها و گمراهشان خواهم کرد و آن کفار و گناهکاران هستند. (قرطبی)
نصیب مفروض یعنی سهمی معلوم. (تاویلات اهل سنت)
اینکه چه کسی از وی اطاعت خواهد کرد و چه کسی نخواهد کرد مشخص شده است. (تاویلات اهل سنت)
در خبر آمده است: از هر صد نفر یک نفر برای الله متعال و باقی آن برای شیطان است. (قرطبی)
در مورد نصیب گفته شده است که اطاعت مردم از شیطان در اموری است که از جمله ی آنها این است که برای کودک متولد شده میخی کوبیده میشود و در روز هفتم کودک را دور میدهند و میگفتند: اینکار برای این است که عُمّار ؛ساکنان در خانه ها از جن؛ وی را بشناسند. (قرطبی) الله متعال دلیل اقامه کرد بر اینکه شرک غایتش و انتهایش گمراهی است چراکه آنچه عبادت میکنند منفعل است و کار اختیاری انجام نمیدهد و این با الوهیت منافات دارد چراکه اله باید فاعل باشد نه منفعل و بعد بیان داشت که این عمل عبادت شیطان است و این بدترین گمراهی هاست. به سه دلیل: اولا از حد گذرنده و مارد است و در گمراهی فرورفته است و هیچ علاقه ای به خیر و هدایت ندارد پس اطاعت وی گمراهی دور از هدایت است. ثانیا وی ملعون است پس کسی که از وی اطاعت کند برای اطاعت کننده اش چیزی غیر از گمراهی و لعنت نمیآورد. ثالثا وی در غایت دشمنی با انسان است و سعی در هلاک آنان دارد پس دوستی با وی نهایت گمراهی است عبادتش دیگر غیر قابل توجیه. (بیضاوی)
و قسم که آنان را به گمراهی میکشانم با وسوسه ی خود و تمام تلاش خودم را بکار میگیرم تا گمراه شوند و به آنان امید واهی میدهم و اطمینان میدهم که بهشت و جهنمی درکار نیست و هرچه هست همین دنیا است و اگر هم که بخواهد توبه کند گویم که وقت زیاد است و قسم که به آنان امر خواهم کرد تا برای خود دینی من درآوری درست کنند و حیوانات را برای نشان کردن به عبادتی من درآوردی، گوش آنان را بکنند و بکشافند و استفاده نکنند و قسم که به آنان فرمان میدهم تا خلقتی که الله متعال برای هر مخلوقی معین کرده است را تغییر دهند و کاری میکنم که دین و آنچه با فطرت همخوانی دارد را تغییر دهند و کسیکه شیطان را برای خود ولی بگیرد بجای اینکه الله را ولی خود بگیرد پس وی زیان دیده است زیانی آشکار که بر کسی پوشیده نیست. نکته: در مورد تغییر خلق الله انواع اقوال روایت شد و آنچه مسلم است در این زمان عده ای کاری انجام میدهند که بار هر تفسیری مشمول تغییر مورد نظر در این آیه میگردد مثل تغییر جنسیت که قطعا جزو تغییر خلق الله است و تغییر دین الله و تغییر شرع است چراکه همانطور که در روایات ذکر شد، وقتی الله موجودی را برای کاری خلق میکند و احکام بخصوص خود را دارد این عمل تغییر جنسیت انجام دهنده، آن را تغییر داده است و همینطور آن عده ای که خود را به حیوانات شبیه میکنند از قبیل تیز کردن گوش و تغییر ابرو که خود اعتراف دارند که این ابروی شیطانی است و یا امثال آنها که از صفت انسان بودن خود را خارج میکنند و یا این افرادی که خالکوبی را به حدی رسانده اند که انسان عاقل وقتی آنها را میبیند، حالت تهوع به خود میگیرد و منزجر میشود. الله متعال را از گمراهی های شیطان در امان بدارد.
مستندات
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ الله متعال از شیطان و کارهایش خبر میدهد تا از آن بر حذر باشیم. (تاویلات اهل سنت)
از هدایت و حق گمراهشان خواهم کرد. (بحر العلوم) با فراخواندن به گمراهی و با تزیین آن و با وسوسه کردن چراکه اگر اجرای گمراه کردن به شیطان بود همه را گمراه میکرد. (نسفی)
وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ
به آنان امید طول بقای در دنیا و رسیدن به نعمتها و لذتهای آن را میدهد تا به سوی ان میل کرده و حریص شوند و دنیا بر آخرت ترجیح دهند و گوش حیوانات را بشکافند و بر خود و بر مردم حرام گردانند و این همان بحیره است که عرب بر خود و دیگران خوردن ان را حرام میگرداندند. (احکام جصاص) به باطل خبر میدهم که بهشت و جهنمی و زنده شدن بعد مرگ نیست. (بحر العلوم) یعنی به زندگی طولانی داشتن و خیر و توبه و آمرزش همراه با اصرار بر گناه. (اعراب القرآن نحاس)
تبتیک یعنی تقطیع و در اینجا منظور شکافتن گوش حیوان است بعنوان نشانی برای بحیره و ای روایت از قتاده و عکرمه و سدی است. (احکام جصاص) در جاهلیت اینگونه بودند که وقتی شتری پنج بار میزایید و آن نرینه بود استفاده از ان را بر خود حرام میکردند. (نسفی)
الف: از ابن عباس رواية إبراهيم ومجاهدو الحسن وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ: دین الله را با تحریم حلال و حلال دانستن حرام، تغییر میدهند. ب: از أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ رِوَايَت شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ وَعِكْرِمَةَ وَأَبِي صَالِحٍ: منظور اخته کردن است. ج: از عَبْدِ اللَّهِ وَالْحَسَنِ: منظور خالکوبی است. (احکام جصاص)
به مجاهد گفتند که عکرمه آن را اخته کردن میداند و مجاهد گفت وی را چه شده است که این را میگوید در حالیکه میداند اخته کردن نیست و این را به عکرمه خبر دادند و وی گفت: آن فطرت الله است. (بحر العلوم) زجاج: الله متعال چهارپایان را خلق کرد تا سوارش شوند ولی انها آن را بر خود حرام کردند و خورشید و ماه و سنگ را خلق کرد و مسخر مردم ساخت ولی آنها آن را اله گرفته و عبادت کردند پس خلق الله را تغییر دادند. (بحر العلوم) گفته شده: منظور از تغییر خلق الله، اکتفای مردان به مردان و زنان به زنان است. (درج الدرر) یعنی در اعمال جنسی.
با کور کردن حامی و از سوار شدن بر ان آزادش میکردند و یا اخته کردن است که این اخصاء برای حیوانات جایز است و برای انسان ممنوع است. (نسفی)
حامی شتری که از وی ده بچه گرفته باشند بعد این زایمان این عمل را با آن انجام میدادند. (دهخدا از ترجمان القرآن جرجانی) و یا با نفی نسبها و الحاق کسی به خود و نسبت فرزندی دادن به خود و تغییر سفیدی موی با رنگ سیاه و یا با شبیه شدن مرد به زن و زن به مرد و یا تبدیل فطرت الله که همان دین اسلام است. (نسفی)
از راه و نهجی که الله قرار داده است تغییر میدهند تغییر صورت یا صفت باشد. (ابوسعود)
گفته شده است: آن اشیایی است که از ان نهی وارد شده است که در مورد بدن خود انجام دهیم یعنی خالکوبی و کندن موی صورت و بین دندانها را باز کردن یا نزدیک کردن و موی انسانی دیگر را به موی خود وصل کردن است. امکان ندارد که در ان روز به ذهن شیطان این امور خطور کرده باشد چراکه این را در روزی گفت که از الله متعال تا روز قیامت فرصت خواست و این بعید است والله اعلم. (تاویلات اهل سنت)
وَمَن يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا و کسیکه شیطان را عبادت کند و از وی اطاعت کند. (بحر العلوم) فراخوان شیطان را اجابت میکند. (نسفی)
دوستی دو نوع است یکی اینکه واقعا دوست خود میگیری و دیگری این است که قصد دوست گرفتن نداری ولی کاری انجام میدهی که نفعش به طرف میرسد و این بدون قصد دوست و ولی وی شده است. (راغب)
مِّن دُونِ اللَّهِ یعنی امر الله را و اطاعت از وی را ترک کرده. (بحر العلوم) فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُّبِينًا
وی از حق گمراه شده است گمراهی آشکار. (بحر العلوم)
زیانی آشکار در دنیا و آخرت کسب کرده است. (نسفی)
چراکه سرمایه اش را ضایع کرده است و بجای مکانش از بهشت، جهنم و آتش را گرفته است. (ابوسعود)
در دنیا به رفتن منافع اموال خود با نثار آن به بتان و در اخرت نیز به مورد عذاب واقع شدن. (تاویلات اهل سنت)
شیطان به پیروان خود وعده ی دروغین میدهد و از انجام کار خیر میترساند و آنان را به آرزوهای دور و دراز دچار میکند و شیطان به دوستان خود وعده ای نمیدهد مگر وعده ی غرور میدهد. نکته: کار شیطان فقط حرف زدن و توجیه و وسوسه است و وعده های پوچ و بی عاقبت است که نه با عقل جور درمیآید و نه اخلاق انسانی و نه با دین. نکته: نمیتوان با گفتن اینکه به عقل من این درست است و یا به ذهن من چنین خطور کرد و یا من چنین خواب دیدم و یا به من چنین الهام شد، راه درست را دانست چراکه این کار شیطان است که وسوسه میکند و خواطر فاسد به ذهن انسان میدهد پس میزانی برای شناخت درست از نادرست لازم است و آن شرع است نه چیز دیگر.
مستندات
يَعِدُهُمْ یعنی شیطان به آنان وعده میدهد و از فقر میترساند تا آنان صله ی رحم بجای نیاورند و در راه خیر خرج نکنند. (بحر العلوم) آنان را وسوسه میکند که بهشت و جهنمی نیست و حساب و کتاب و زنده شدنی نیست. (نسفی) وعده ای میدهد که به آن عمل نمیکند. (بیضاوی) وَيُمَنِّيهِمْ ۖ به باطل به آنان خبر میدهد که در این کار خیر برای انان ثوابی نیست. (بحر العلوم) به انان امیدی میدهد که به آن نخواهند رسید. (نسفی) وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا
وعده ی شیطان برای آنان چیزی نیست جز باطل. (بحر العلوم) غرور یعنی نشان دادن چیزی که خلاف چیزی است که در ظاهر نشان میدهد. (نسفی) غرور یعنی اینکه آنچه به ضرر شخص است را به نفع وی نشان بدهی. (بیضاوی)
این وعده از طریق خواطر فاسد رخ میدهد و یا بوسیله ی دوستانش القا میشود. (بیضاوی)
آن افرادی که صفات آنان در آیات قبلی بیان شد که دانسته یا نادانسته از شیطان پیروی میکنند و از وسوسه های وی دچار گمراهی میشوند، در آخرت جایشان جهنم است و هیچ راه فراری و مکانی برای فرار و پناهگاهی که آنان را از آتش جهنم نجات دهد، پیدا نمیکنند.
مستندات
أُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ
یعنی کسانی که از شیطان اطاعت میکنند مکان بازگشت آنان، جهنم است. (بحر العلوم)
وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا
جای پناهی و جای فراری از ان نمییابند. (تاویلات اهل سنت) یعنی آن افراد در دام شیطان گرفتار شده اند همانطور که در دنیا در موالات و دوستی با شیطان تفکر نکردند، در اینکه چگونه در اخرت از مصاحبت با وی فرار کنند نیز تفکر نکردند. (راغب) و از آن جهنم جای فراری پیدا نمیکنند. (بحر العلوم)
و کسانیکه ایمان آورده اند بر طبق آنچه در اسلام تعیین شده است و اعمال نیک انجام داده اند ان اعمال نیک که در اسلام آمده است پس زود باشد که آنان را وارد باغهایی خواهیم کرد که در ان نهرها جاری هستند و این جاری بودن و این در نعمت بودن برای ابد است یعنی نهایتی ندارد و حال خوبشان دگرگون نشود. این وعده ای است که الله متعال داده است و این وعده ی الهی حق است و راست و آیا کسی پیدا میشود که از الله متعال در وعده و در قول صادقتر باشد؟ خیر هیچکس از الله متعال صادقتر نیست. نکته: همانطور که در آیه دیدیم شیطان نیز وعده میدهد و همگی قبول دارند که شیطان بد است و الله متعال نیز وعده میدهد و با تاکید بیان میکند که وعده اش صادق است و همانطور که در مورد عذاب بر کفار در زمان رسول الله ص وعده داده است و عملی شده است و همانطور که تا بحال رسول الله ص از آینده خبر داده اند و ان شده است و مسائل علوم تجربی همگی در تایید اسلام و مسائل مطرح شده در اسلام، هستند پس حداقل این است که وعده ی الله متعال مقابل وعده ی شیطان است، حال چه کسی به وعده ی شیطان عمل خواهد کرد و اگر تفکر کنند هیچ از وعده ی شیطان حمایت نخواهد کرد. نکته: در کنار خالدین که به معنی همیشگی است کلمه ی ابد را ذکر کرده است به نظر میرسد از این جهت است که انسان ها در دنیا از جاودانگی و همیشگی و بی نهایت سخن میگویند و همانطور که در فروش انواع کالاها میبینیم نام همیشگی و بی نهایت استفاده میکنند ولی همگی محدود هستند پس نکته ی ذکر ابد یادآوری این مطلب است که وقتی من؛الله؛ در قرآن میگویم که همیشگی است منظور ابدی است و بی نهایت حقیقی است تا تامل کنید و بدانید که از چه سخن میگویم.
مستندات
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ و با کفر ورزیدن از شیطان اطاعت امر نکرده اند. (نسفی)
کسانی که الله متعال را یگانه دانستند و اعمالی را که به آن تکلیف شده اند را انجام داده اند. (بحر مدید ابن عجیبه)
کسانیکه الله متعال را و رسولش را و قرآن را راست دانستند و باور داشتند و فرائض را ادا کردند و از نواهی دوری کردند. (بحر العلوم) سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
به بستانهایی داخلشان خواهیم کرد که چهار نهر از آن جاری است یعنی نهرهایی از آب بی رنگ و بو و بی طعم یعنی صاف و گوارا و از شیر و از خمر و از عسل. (بحر العلوم)
خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۖ در حالیکه مقدر شده است که آنان به ابد در باشند. (تفسیر ملاعلی قاری) یعنی با آرامش که حالشان تغییر نمییابد. (بحر العلوم) وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا ۚ
وعدالله تاکید جمله ی قبل است یعنی داخل شدن این افراد موصوف، وعده ای است که الله متعال قبول کرده است و مورد تاکید است و حقا نیز تاکید وعده الهی است که میگوید این وعده موکدا حق و درست است. (نسفی)
وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا
اسفتهام به معنی نفی است یعنی کسی راستگوتر از الله متعال نیست. (نسفی)
تمام وعده های خود را تاکید بیان داشت تا بدانند که مقابل وعده های دروغین شیطان، وعده های راستین الله متعال برای اولیای خود، قرار دارد. (نسفی)
به تمنا و آرزوی شما مسلمانان و یا هر شخص دیگر نیست و نه به تمنای اهل کتاب است. تا بیخیال شوید و مشغول گناه شوید از کفر گرفته تا هرگناه دیگر، هرکس عمل سوئی انجام دهد، اگر کفر باشد قطعا و اگر غیر آن باشد، حکم مقدر و حکم مقرر این است که جزای ان داده میشود. دیگر اینکه در مورد این حکم برای صاحب گناه کسی غیر از الله متعال برای وی بعنوان ولی نیست تا عذاب را دفع کند و همینطور یاری رسانی نیست که به وی نفعی رسانده و مانع عذاب وی شود پس ورود به بهشت و دوری از آتش به انجام فرامین الله متعال است. نکته: همانطور که با گفتن من مسلمان هستم بدون عمل به اوامر شرع، نمیشود از مجازات فرار کرد، همانطور است که با گفتن من فلان مذهب هستم و یا با گفتن من از مرید فلان پیر هستم و یا پیرو فلان علامه هستم نیز نمیشود از اوامر و نواهی الهی فرار کرد و اگر کسی عمل سوئی انجام دهد، مجازات خواهد شد. نکته: همانطور که در تفسیر از مفسران مشاهده میکنیم دو بحث وجود دارد یکی عذاب و مجازات و دیگری عدم اعتنا به آرزوی مسلمانان و نه اهل کتاب، از طرف دیگر جزو ثوابت اسلام و حداقل در مذهب اهل سنت و بر طبق آیات قبل این آیه و آیات دیگر، مورد عذاب قرار گرفتن مومن در مشیت الهی است که اگر خواست عذاب دهد و اگر خواست میبخشد حال در این آیه مفسران گمان کرده اند که با آیه ی قبل که عفو از غیر شرک آمده است، همخوانی نداشته باشد پس گفتند که منظور آیه باید مشخص گردد و به استناد آیات و احادیث محمل و محل تاویل درست را بیان کرده اند. آنچه بنده متوجه میشوم این است که وقتی در آیات قبلی مسلمان شدن را ملاک ورود به بهشت قرارداد و غیر از شرک را به مشیتش سپرد و متفق هستیم بر اینکه مومن فاسق بالاخره به بهشت خواهد رفت،و از طرف دیگر تا نزول این آیه از مسلمانان و فوائد و وعده هاییکه برای مسلمان شدن داده شده است، گفت و بیان کرد و تشویق کرد، حال این وعده ها برای مسلمانان یک نوع بیخیالی به وجود اورد که بله وقتی من واقعا مسلمان هستم پس این گناهان غیر از شرک را الله خواهد بخشید و ممکن است که اقدام به انجام گناه صورت بگیرد و الله متعال برای رد این خیال و برای اینکه مسلمانان حواسشان جمع شود این آیه و آیه ی قبل را که همراه ایمان عمل صالح را نیز اورده است نازل کرده است. و این نکته با شان نزول ذکر شده نیز همخوانی دارد. سخن اخر در این مورد اینکه الان مشاهده میکنیم عده ای با گفتن من سنی هستم و یا حنفی یا به مطرح کردن مذهبی دیگر یک نوع بیخیالی برایش درست شده است که لامبالات شده اند، این آیه در رد آنان است.
اهل کتاب گفتند که ما مسیحی هستیم ما یهودی هستیم و گفتند که فقط ما به بهشت میرویم و مسلمانان گفتند که ما مسلمان هستیم و گناه برای ضرری ندارد پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
نه بر طبق آرزوی شما مسلمانان است و نه بر طبق امیال اهل کتاب. (بحر العلوم)
آنچه الله متعال به شما وعده داده است به تمنای شما مسلمانان و نه به تمنای اهل کتاب حاصل نمیشود بلکه با ایمان و عمل صالح حاصل میشود. (ابوسعود) از حسن: ایمان به تمنی نیست بلکه به رسوخ در قلب است و تایید آن با عمل است عده ای را امید آمرزش مشغول داشت و از دنیا رفتند در حالیکه هیچ حسنه ای انجام نداده اند و گفتند که به الله متعال حسن ظن داریم و آنان در این ادعا دروغ میگویند چراکه اگر حسن ظن داشتند عمل را نیز حسن میداشتند. (ابوسعود) گفته شده است: مسلمانان و اهل کتاب بر یکدیگر فخر فروشی کردند و اهل کتاب گفتند: ما پیامبرمان قبل پیامبر شماست و کتابمان قبل کتاب شماست پس ما اولی هستیم و مسلمانان گفتند: پیامبر ما خاتم انبیا است و کتاب ما ناسخ کتب دیگر پس ما اولی به الله متعال هستیم. پس این آیه نازل شد. (ابوسعود)
مَن يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ
کسی گناهی هرچند غیر از شرک را انجام دهد، عذاب داده خواهد شد. (بحر العلوم) زجاج: پاداش و ثواب الله متعال بر اساس امیال شما و یا اهل کتاب نیست. یعنی به بهشت کسی وارد میشود که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده باشد نه بر طبق گمان شما است. (بحر العلوم)
کسیکه بدی انجام دهد، آرزوی وی برای نفعی ندارد. (بحر العلوم) در دنیا ویا در اخرت جزایش را خواهد دید. (ابوسعود)
وقتی این آیه نازل شد این امر بر مسلمانان سنگین آمد و حضرت ابوبکر گفت: پس نجات چگونه خواهد بود؟ رسول الله ص فرمودند: مگر بیمار نمیشوی؟ مگر به تو را سختی نمیرسد؟ اینها جزای بدی هستند. (بحر العلوم) ابن عمر بر ابن زبیر گذر کرد در حالیکه به دار آویخته شده بود و گفت: خدا بیامرزدت سه بار گفت و بعد گفت که من تو را غیر این نمیشناسم که تو زیاد نماز میخواندی و زیاد روزه میگرفتی و صله ی رحم را بجای میاوردی و قسم که من امید دارم که الله متعال بخاطر بدی و مصیبتی که اینجا دیده ای ، در آخرت مورد عذاب قرار نخواهی گرفت چراکه از حضرت ابوبکر شنیده ام : رسول الله ص فرموده اند: کسیکه بدی انجام دهد در دنیا عذابش را خواهد دید. (بحر العلوم)
ضحاک: منظور از سوء، کفر است. (بحر العلوم)
مجاهد: قریش گفتند که مبعوث نمیشویم و عذاب داده نمیشویم پس این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
و کسیکه عملی از صالحات انجام دهد در حالیکه ایمان دارد و مومن است، آن موصوفان به این صفات داخل بهشت شوند در حالیکه ذره ای حتی به اندازه ی حفره ی پشت هسته ی خرما نیز به آنها ظلم کرده نشود.
و کسیکه فرائض را انجام میدهد و از حرام ها اجتناب میکند، چه مرد باشد چه زن باشد، (بحر العلوم) کسیکه از مقداری یا شیی از صالحات را انجام دهد، چراکه همه نمیتوانند کل صالحات را انجام دهند و به انجام کل آنها کسی مکلف نیست. (ابوسعود)
وَهُوَ مُؤْمِنٌ در حالیکه به ثواب و عذاب اعتقاد و باور دارد، (بحر العلوم)
شرط است که عمل مقارن با ایمان باشد چراکه بدون ایمان عمل اعتباری ندارد. (ابوسعود)
فَأُولَٰئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ آن موصوفان به ایمان و عمل صالح، (ابوسعود) بی شک به بهشت داخل میشوند، (بحر العلوم) به سبب اعمالشان وارد بهشت میشوند. (بحر العلوم) این آیه دال بر این است که منظور در من یعمل سوء در آیه ی قبل، منظور شرک بوده است. (تاویلات اهل سنت) دلیل است بر اینکه عمل صالح جزو ایمان نیست. (تاویلات اهل سنت) وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا
از ثواب آنها چیزی کم کرده نشود حتی به اندازه ی فرورفتگی و شکاف پشت هسته ی خرما و یا فرورفتگی کوچک پشت هسته ی خرما. (بحر العلوم) وقتی از ثواب مطیع کوچکترین شیی کم کرده نمیشود به طریق اولی مشخص است که بر عذاب عاصی ذره ای اضافه نخواهد کرد چراکه پاداش دهنده ارحم الراحمین است. (ابوسعود)
چه کسی بهتر و نیکوتر است از نظر دینی از کسی خودش را و رخش را تسلیم الله متعال کرده است در حالیکه کارهایش را به نیکی انجام میدهد و شرایط و ارکان آن عمل را بجای میاورد و در حالیکه از دین ابراهیم و سنت ابراهیم پیروی کرده است و این دین ابراهیم از ادیان دیگر مایل به حق است و الله متعال است که ابراهیم را دوست خود گرفته است و مقامی والا به وی عطا کرده است.
مستندات
وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا دین اسلام را بر سایر ادیان فضیلت داد. (قرطبی) مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ
دینش را خالص برای الله قرار داده است و در برابر آن فروتنی کرده و با عبادت به سوی الله متعال گردیده است . (قرطبی)
ابن عباس: منظور حضرت ابوبکر است. (قرطبی)
از رسول الله ص: اگر ایمان ابوبکر را با ایمان سائر خلق وزن کرده شود، ایمان ابوبکر ترجیح مییافت و رسول الله ص باز فرمودند: در دینش قوی ودر بدنش ضعیف است. مشخص است که وقتی با اهل رده به تنهایی جنگ میکند بخاطر قوی بودن در دینش است نه اینکه ایمانش بیشتر باشد و ایمان دیگران کمتر باشد. (تاویلات اهل سنت)
وَهُوَ مُحْسِنٌ
در حالیکه یگانه پرست است و موحد است و اهل کتاب در این داخل نیستند چراکه آنان ایمان به محمد ص را ترک کرده اند. (قرطبی) یعنی جمیع آنچه انجام میدهد را خوب انجام میدهد چراکه در آن علم دارد. (تاویلات اهل سنت)
و یا به معنی اینکه از عملش از فرائضش بیشتر است. (تاویلات اهل سنت) وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۗ ملة یعنی دین. (قرطبی)
ملة به معنی دین و نیز به معنی سنت نیز امده است و در اینجا سنت مناسبتر است چراکه دین تمامی انبیاء یکی است و دین ابراهیم با دین انبیای دیگر تفاوتی ندارد و سنتها و شریعت ممکن است که تفاوت داشته باشند. (تاویلات اهل سنت)
تخصیص سنت ابراهیم از این جهت است که با سنت رسول الله ص موافق است. (تاویلات اهل سنت) حنیف یعنی مخلص. (تاویلات اهل سنت) حنیف: مایل از ادیان منحرف. (ابوسعود) حنیف یعنی مایل به حق . (تاویلات اهل سنت) وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا
در اخبار آمده است که الله متعال به ابراهیم وحی کرد که من بر روی زمین خلیلی دارم و ابراهیم پرسید: آن چه کسی است؟ حق تعالی پرسید: برای چه میپرسی؟ ابراهیم جواب داد: تا من نیز وی را دوست بدارم. الله متعال جواب داد: آن شخص تو هستی. (تأويلات أهل سنت)
اصل خلة: منزلت و رفعت و احترام است. (تأويلات أهل سنت)
یعنی برای ابراهیم جایگاهی و منزلتی نزدش در نظر گرفته است که برای کسی دیگر نیست چراکه الله متعال وی را به انواع بلایا امتحان کرد و در محنتهایی قرار داد که کسی دیگر را چنین امتحان نشده است و وی شکیبایی کرد و از جمله اینکه به آتش انداخته شد و صبر کرد و از کسی غیر از الله کمک نخواست و کسی مثل وی به ذبح فرزند امتحان نشده است و کسی مامور نشد که زن و فرزندش را در مکانی که نه آبی هست و نه غذایی رها کند و مثالهای دیگر که وی را شایسته ی خلت میکند. (تأويلات أهل سنت)
ممکن است این کرامتی که به حضرت ابراهیم داده شده است این باشد که همه ی ادیان اسمانی خود را منتسب به وی میدانند. (تأويلات أهل سنت)
گفته اند: خلیل گرفتن وی بخاطر این بود که عطا میکرد و نمیگرفت و مهمان را دوست داشت و تنها غذا نمیخورد هرچند مدت زمان طولانی باشد. (تاویلات اهل سنت) آورده اند: زمانی حضرت ابراهیم غلامان خود را برای گرفتن طعام به نزد دوست (خلیل)ش فرستاد و وقتی پیش وی رفتند و قضیه را گفتند، دوستش گفت اگر ابراهیم طعام را برای خود میخواست به وی میدادیم ولی میدانم که وی برای مهمانانش میخواهد و ما نیز در تنگی هستیم مثل مردم دیگر و چیزی نداد و غلامان برگشتند و از خجالت مردم که منتظر بودند کیسه ها را از تنه ی خرما پرکردند و دم خانه ی ابراهیم گذاشتند و برگشتند و یکی از انها به ابراهیم قضیه را تعریف کرد و حضرت ابراهیم غمگین شد که مردم منتظر هستند و به آنها چه بگوید و به خواب رفت و بعد وقتی کیسه را گشودند دیدند که پر از آرد سفید است و ساره از آن نان پخت و وقتی ابراهیم بوی نان را استشمام کرد بیدار شد و گفت که این از کجا امده است و ساره گفت فرستاده ی دوست (خلیل)ت است و ابراهیم گفت خیر بلکه این از نزد خلیلم الله متعال آمده است. از این جهت الله متعال وی را خلیل نامید. (ابوسعود) گفته میشود: وقتی فرشتگان نزد ابراهیم آمدند و غذا به آنها داد و آنها نخوردند. ابراهیم گفت: چرا نمیخورید؟ گفتند ما چیزی را تا ثمن آن را ندهیم نمیخوریم. ابراهیم گفت پس ثمنش را بدهید و بخورید. گفتند: ثمنش چیست؟ گفت اینکه اول آن بسم الله بگویید و اخرش الحمد الله بگویید. فرشتگان گفتند مستحق این است که خلیل الله باشد پس الله متعال وی را خلیل خود گرفت. (بحر العلوم) و دیگر گفته میشود: ابراهیم بزرگان کفار را جمع کرد و مهمانی داد و به آنان هدایا داد و به آنان احسان کرد. پس آنان گفت: چه حاجتی داری؟ گفت: اینکه به الله متعال سجده کنید و آنان سجده کردند و ابراهیم گفت: یا الله من آنچه در توانم بود را انجام داده ام تو نیز آنچه را که اهلش هستی را انجام ده و الله متعال انان را توفیق اسلام داد و وی را خلیل خود گرفت. (بحر العلوم)
کل آنچه در آسمانها و زمین است برای الله متعال بنده هستند و در مالکیتش هستند و در حکمش هستند. (بحر العلوم) دلیل است بر اینکه این ابراهیم است که به دوستی با الله نیاز دارد نه از برای نیاز الله به وی چراکه الله متعال منزه از نیاز است. (نسفی) هم در خلق و هم در ملک برای الله متعال هستند پس هرکه را و هرچه خواهد اختیار میکند. (بیضاوی) گفته اند متصل به عمل کنندگان است یعنی وجوب عمل بر طاعت وی بر اهل آسمانها و زمین واجب است و قدرت کامل بر مجازات آنان دارد. (بیضاوی) گفته شده : برای بیان این مطلب است که خلیل گرفتن حضرت ابراهیم باعث نمیشود که بندگی ابراهیم برداشته شود. (ابوسعود)
وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُّحِيطًا
علمش بر هم چیز احاطه دارد. (بحر العلوم)
یعنی عالم است. (نسفی)
احاطه ی علم و قدرت است پس عالم بر اعمالشان است و بر اساس خیر و شرشان جزا میدهد. (بیضاوی)
و از تو در مورد احکام زنان بیان میطلبند بگو که الله متعال احکام را در مورد آنان بیان میکند. و آنچه در قرآن تلاوت میشود را نیز بیان میکند و یا آنچه در قرآن امده نیز بیان میکند و یا آنچه برای شما بیان میشود در لوح محفوظ نیز چنین است، و آن اینکه در شان یتیمان از زنانی است که حقشان را در میراث و یا در مهر ادا نمیکنید و اگر زیبا باشد رغبت دارید و نمیخواهید مهرشان را کامل کنید و اگر زیبا نباشد از نکاح آنان بی رغبتی نشان میدهید و در مورد فرودستان و بی نوایان، از کودکان نیز فتوی میدهد و دیگر اینکه حکم میدهد که در رسیدگی به امور یتیمان به عدالت و انصاف رفتار کنید و هرآنچه که از خیر انجام دهید الله متعال به آن داناست پس بر آن اساس جزا خواهد داد. یعنی خیالتان راحت باشد اگر کار خیری انجام دهید الله متعال میداند پس از این نترسید که بی پاداش بمانید.
مستندات
وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ ۖ
از تو در مورد زنان فتوی میخواهند و افتاء، بیان مبهم را گویند. (نسفی) از تو در حق احکام زنان میپرسند چراکه از رسول الله ص در مورد خیلی از احوال میپرسند و هرچه که قبلا بیان شده باشد به آن حواله میشوند و باقی را در اینجا بیان میکند. (ابوسعود) گفته شده: در مورد ام کجه که اول سوره بیان گذشت نازل شده است و اینکه در جاهلیت به زنان و کودکان ارث نمیدادند. (سمعانی) ابوبکر: در مورد کسی نازل شد که یتیمی دستش بود و وی در مال و جمالش رغبت داشت ولی مهرش را کامل نمیکرد پس از نکاح نهی شده اند مگر اینکه مهرشان را به بالاترین حد عرفشان برسانند. (احکام جصاص)
قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ حکمش را در مورد آنان بیان میکند. (بیضاوی) وَمَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ
منظور از کتاب ممکن است که لوح محفوظ باشد و از جهت بیان شان بزرگی شان آنچه بر آنها خوانده میشود، است. (ابوسعود)
همانطور که در کتاب بر شما تلاوت میشود، به شما فتوی میدهد. (سمعانی) یعنی کتاب الله به شما فتوی میدهد. (بحر العلوم) فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ حسن: در مورد زنانیکه حق انان از میراث را نمیدهید. (سمعانی) ییامی به دو یاء نیز قرائت شده است یعنی در مورد زنان بیوه. در اصل ایامی بوده که همزه اش به یاء بدل شده است. (بیضاوی) وَتَرْغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ
از نکاح آنان روی برمیگردانید بخاطر زشترو بودن آنها. (سمعانی)
حضرت عائشه: به آنان صداق و مهریه اشان را نمیدهید. (سمعانی) به خاطر جمالشان در نکاحشان رغبت دارید. (نسفی) وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ
از میراث مستضعفین از کودکان میپرسند . (بحر العلوم) گفته شده: در مورد مستضعفین فتوی میدهد. (بحر العلوم)
وَأَن تَقُومُوا لِلْيَتَامَىٰ بِالْقِسْطِ ۚ و اینکه با یتیمان به عدل رفتار کنید. (بحر العلوم) امر به حاکمان است که به یتیمان نظر کنند و حقشان را ایفا کنند و یا خطاب به قیمان است که در حق یتیمان انصاف را رعایت کنند. (بیضاوی) وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا
هرآنچه که از خیر انجام میدهید، را الله متعال داناست پس بر آن اساس شما را جزا میدهد. (نسفی)
یعنی به شما جزا خواهد داد. (بحر العلوم)
در آیه دلیل است بر اینکه غیر از پدر و پدر بزرگ اگر یتیم را عقد کند، جایز است و همینطور اگر غیر ذی رحم محرم باشد میتواند برای خودش عقد کند. (بحر العلوم)
وعده ای است برای کسانیکه در این امور کار خیر انجام میدهند. (بیضاوی)
و اگر زنی؛ یعنی هر زنی در مورد زن خاصی نیست؛ از شوهرش احساس ناسازگاری کند و یا روی گردانی وی را مشاهده کند، پس بر هیچ یک از زن و شوهر گناهی نیست در اینکه صلحی کنند، و صلح امر خوبی است و ، بخل ورزیدن و گذشت نکردن از حق خود، برای نفس انسان حاضر شده است یعنی هیچگاه غایب نمیشود پس این را مد نظر داشته باشید که همه دوست ندارند از حق خودشان بگذرند و از طرف دیگر صلح نیز خوب است، اگر شما مردان احسان کنید و با وجود اینکه از بعضی چیزهای زنتان خوشتان نمیآید با وی باشید و حسن معاشرت داشته باشید، از الله پروا داشته باشید که یک وقت ظالم نباشید و از این پروا داشته باشید که از زن رویگردانی کنید و یا از ناسازگاری پروا کنید پس بدانید که قطعا و حتما الله متعال به آنچه انجام میدهید آگاه است و پاداش آن را خواهد داد. نکته: آنچه از آگاه بودن الله متعال و یا احاطه ی وی تعالی در آخر بیان احکام بین مردم، ذکر میشود برای این است که مسلمان در دعوا و یا هرچیز دیگر فقط رفتار طرف مقابل را مد نظر نگیرد و بر ان اساس تصمیم نگیرد بلکه یادش باشد که الله متعال کنار آنهاست و مواظب باشد و همینطور از گذشت نیز بخاطر رفتار بد طرف چشمپوشی نکند بلکه الله را مد نظر بگیرد چراکه اکثرا مشاهده میشود وقتی دعوایی صورت میگرد طرفین بر اساس رفتار طرف مقابل اقدام میکنند و این باعث بد شدن صلح و اصلاح بین آنها میگردد. پس آنچه قرآن از ما میخواهد این است که الله متعال را در زندگی خود جا بدهیم و بدانیم که هست و بر آن اساس رفتار خود را اصلاح کنید.
مستندات
وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا
با توجه به نشانه ها انتظار ناسازگاری وی را داشته باشد به اینکه خودش را از زنش منع کند و نفقه ندهد و یا به اسباب و عللی آزار برساند. (نسفی) وقتی رسول الله ص خواست که سوده رض را طلاق دهد، وی قسمت خودش را به حضرت عائشه بخشید به این شرط که طلاقش ندهد. پس این آیه نازل شد. و یا اینکه عام در همه ی زنانی است که از ناسازگاری شوهرشان ترس دارند. (عز بن عبدالسلام)
در مورد رافع به خدیج نازل شده است که زنی جوانتر از همسرش خوله دختر محمد بن مسلمه، عقد کرد. (بحر العلوم)
کلبی: در شان دختر محمد بن مسلمه نازل شده است که وی را اسعد بن زید عقد کرد و ازدواج کرد در حالیکه جوان بود و وقتی پیر شد پیری بر وی چیره شد، زنی جوان دیگر را نکاح کرد و آن زن جوان را بر وی ترجیح میداد و دختر محمد بن مسلمه پیش رسول الله ص آمد و شکایت کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
نُشُوزًا همخوابی با وی را ترک کند. (بحر العلوم) أَوْ إِعْرَاضًا
یا رویگردانی از خودش مشاهده کند به اینکه همصحبتی با وی را کم کند و الفتش کم شود بخاطر بزرگی سنش و یا زشت بودنش و بخاطر بد خلق بودنش و اینکه چشمش دنبال دیگری باشد و یا چیزی دیگر. (نسفی)
بر زن و شوهر گناهی نیست در اینکه ... (بحر العلوم) در اینکه با هم صلح کنند با بخشیدن بخشی از مهر و یا تمامش و یا با بخشیدن نفقه اش و در قسمت با دیگر هووها، از حق خودش بگذرد. (نسفی)
وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ۗ
و صلح از ناسازگاری و از جدا شدن و از دعوا در هرچیزی بهتر است. (نسفی)
صلح خیری از خیرها است همانطور که خصومت شری از شرها است. (نسفی) وَأُحْضِرَتِ الْأَنفُسُ الشُّحَّ ۚ و بخل ورزیدن برای نفس همیشه حاضر است و از وی غایب نمیشود. (نسفی) اولی تشویق به صلح است و دومی بیان عذر در بخل ورزیدن است. (بیضاوی) وَإِن تُحْسِنُوا
اگر شما مردان با بودن با زنان با وجود کراهت آنها، به آنها احسان کنید و حق مصاحبت را رعایت کنید و بر ان شکیبا باشید. (نسفی)
وَتَتَّقُوا
از نشوز و اعراض و آنچه باعث آزار و دعوی میشود، پروا کنید. (نسفی)
فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
پس الله متعال به آنچه از احسان و تقوی و پروا انجام میدهید، خبیر است پس شما را پاداش و ثواب خواهد داد. (نسفی) عمر خارجی از زشتترین مردم بود و زنش از زیباترین آنها و زنش به شوهر نگاه کرد و گفت: الحمدلله که هر دو اهل بهشت هستیم. عمر خارجی گفت: چطور؟ زنش گفت: الله چون منی را به تو روزی داده و تو شکرش را بجای اوردی و به من چون تویی را داد و من بر ان شکیبایی کردم و بهشت موعود برای شاکران و صابران است. (نسفی)
شما نمیتوانید بین زنان خود عدالت حقیقی باطنی و ظاهری را رعایت کنید هرچند که منتهای تلاش خود را بکار بگیرید، و بر قراری عدالت حریص باشید. پس از بعضی از زنان خود میل نکنید و به طرفی دیگر کج نشوید، طوریکه بعضی از آنها را همانند زنی که نه بیوه است و نه از شوهر میتواند نفع ببرد، بماند. و اگر آنچه در گذشته از بی عدالتی نشان داده اید را اصلاح کنید و جبران کنید و در آینده نیز از ظلم و بی عدالتی پروا کنید، در اینصورت قطعا الله متعال آمرزنده و مهربان است. نکته: وقتی مردی چند همسر اختیار میکند باید برای برقراری عدالت کوشش کند و واجب است که در تقسیمات ظاهری مساوات را رعایت کند. نکته: محبت قلبی و اینکه قضای شهوت از یکی از آنها دست فرد نیست ولی باز باید تلاش کند که در هرچه هست عدالت برقرار کند وقتی عاجز شد ان وقت الله متعال آمرزنده و مهربان است.
شما نمیتوانید بین زنان خود عدالت و مساواتی برقرار کنید طوریکه هیچ میلی به یکی از آنها نباشد. (نسفی)
تمام عدل این است که در قسمت و نفقه و تعهد و نظر و رویکرد و در شوخی منشی و غیر آن مساوات را رعایت کنی. (نسفی)
گفته اند: در محبت نمیتوانید عدالت برقرار کنید. (نسفی)
از ابن عباس و قتاده و حسن و ابی عبیده: یعنی در محبت و میل طبع. (احکام جصاص)
رسول الله ص بین زنان خو در قسمت به عدالت رفتار میکرد و بعد میفرمود: یا الله این قسمت من در آنچه که توانایی من است پس در آنچه که ملک توست ودر دست من نیست مرا مواخذه نکن یعنی در محبت چراکه حضرت عائشه برای ایشان دوست داشته شده تر بود. (نسفی) یعنی در محبت و در آمیزش و در سهم قلب، نمیتوانید عدالت اجرا کنید. یعنی الله متعال بشر را حال بشر را توصیف کرد و بیان کرد که میل قلبشان را برای بعضی از بعض دیگر نمیتوانند کنترل کنند. (قرطبی)
وَلَوْ حَرَصْتُمْ ۖ
هرچند تلاش مضاعف کنید تا آن را رعایت کنید. (نسفی) هرچند خود را برای اینکار به زحمت بیاندازید. (بحر العلوم)
فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ
پس میل به ظلم نکنید از آنکه رغبتی به آن ندارید طوریکه قسمت وی را بدون رضایت وی دریغ ورزید. (نسفی) یعنی با اظهار بالفعل آنچه از میل به یکی هست طوریکه از یکی منصرف شوی. (احکام جصاص) یعنی اجتناب از میل تا حد میسر بودن انجام دهید و کمکاری نکنید هرچند که از رعایت کل عدالت تفریط داشته باشید. (نسفی) طوری رفتار کنید که به آنکه دوستش داری قسمت و نفقه بدهی و دیگری را بدون قسم و نفقه وابگذاری. (تاویلات اهل سنت) تماما میل نکنید به ترک آنچه میتوانید و جور بر آنکه به وی رغبت ندارید چراکه آنچه همه اش را نمیشود رسید، کلش را ترک گفته نشود. (بیضاوی) مجاهد: به عمد به یکی از آنها اسائة و بدرفتاری نکنید بلکه در قسمت و نفقه مساوات را رعایت کنید چراکه این یکی از اموری است که در توان بشر است. (قرطبی) یعنی به قدر وسع خود عدالت را رعایت کنید چراکه عجز شما از حقیقت عدل وقتی تصحیح میشود یعنی تایید میشود که از تکلیف معاف شود، که آنچه در وسع خود داری را انجام دهی نه اینکه آنچه میتوانی را نیز دریغ بورزی. (ابوسعود)
فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ ۚ
طوریکه نه نفقه میدهد و نه طلاقش میدهد تا با کسی دیگر ازدواج کند. (تاویلات اهل سنت)
معلقه زنی که شوهر ندارد و مطلقه نیز نیست. (نسفی) از رسول الله ص: هرکس دو زن داشته باشد و به یکی از آنها میل کند در روز قیامت میآید در حالیکه به یک سمت مایل و کج شده است. (بیضاوی) در قرائت ابی بن کعب: کالمسجونة یعنی مثل زندانی بماند. (قرطبی)
در قرائت ابن مسعود: کانها معلقة یعنی گویا که وی معلقه است. (قرطبی)
به مانند زنیکه نه بیوه و نه شوهردار است. (احکام جصاص) وَإِن تُصْلِحُوا
اگر بین زنان اصلاح داشته باشید (نسفی) و اگر آنچه را که از امر انها فاسد میکردید را اصلاح کنید. (بیضاوی) اگر با رعایت مساوات بین آنها را اصلاح کنید. (بحر العلوم)
وَتَتَّقُوا
و از جور پروا کنید. (نسفی) و از آنچه در آینده بخواهد رخ دهد پروا کنید. (بیضاوی) از جور و میل، پروا کنید(بحر العلوم)
فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا
پس در اینصورت الله متعال میل قلبتان را میآمرزد و به شما رحم میکند و عذاب نمیدهد. (نسفی) چراکه به شما صلح را رخصت داده است. (بحر العلوم)
اگر زوجین در رعایت عدالت و صلح به نتیجه نرسیدند و جدا شدند، هر دو بدانند که الله متعال هر دو را از یکدیگر بی نیاز خواهد ساخت و این را الله متعال با گشایش دستی که دارد انجام میدهد و الله متعال دست گشاده و فراخ کننده است و حکیم است که بر اساس حکمت در موقعیتی حکمی مناسب آن موقعیت دارد. نکته: درست است که جدا شدن و طلاق ابغض حلال و بدترین مباحات است ولی گاهی این جدایی باعث گشایش است. نکته: مرد اول باید تلاش کند که عدالت برقرار کند و مساوات را رعایت کند و وقتی دید که این چند همسر را داشتن باعث زیاد شدن گناه و نفرت میشود، حکم این است که جدا شود و بداند که الله متعال آن تعلق خاطری که پیدا کرده بود را نیز جبران خواهد کرد و زن را نیز از این شوهر بی نیاز خواهد کرد.
مستندات
وَإِن يَتَفَرَّقَا
و اگر هریک از زن و شوهر از هم جدا شوند و یعنی نتوانند بر چیزی از صلح و مانند آن اتفاق کنند. (ابوسعود) اگر زوجین جدا شوند بخاطر اینکه شوهر نتوانست عدالت را برقرار کند. (تاویلات اهل سنت) در این آیه دلیل است بر اینکه نفقه در عدت بر گردن زوج است چراکه گفته است که بعد تفرق است که الله بی نیاز میگرداند و این تفرق بعد انقضای عدت است و معلوم است که زن از غنای شوهر استفاده میکرده است. (تاویلات اهل سنت) از جعفر بن محمد: فردی از فقر شکایت کرد و جعفر گفت: ازدواج کن و بعد اینکه ازدواج کرد باز گفت که فقر نرفت و جعفر محمد گفت: طلاقش بده و وقتی از وی پرسیدند چرا این را گفتی. گفت: اول فکر کردم که این شخص از زمره ی این آیه باشد: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [النور: 32] و وقتی دیدم از اینها نیست گفتم شاید از این آیه باشد: (وَإِن يَتَفَرَّقَا يُغْنِ الله كلاًّ من سعته). (بحر العلوم)
يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا
یعنی هریک از آنها را بی نیاز از دیگری میگرداند و مشکلاتش را حل میکند. (ابوسعود)
یادآوری این مطلب است که در وقت زوجیت نیز این الله متعال است که رزق و روزی میدهد و همان الله در وقت جدا شدن نیز آنها را بی نیاز خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت) مِّن سَعَتِهِ ۚ از غنا و قدرتش خواهد داد. (ابوسعود) قتاده: یعنی با طلاق. (بحر العلوم) وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا مقتدر و استوارکننده است. (ابوسعود)
واسع است که بر هریک از انها گشایش میدهد و حکیم که که بر شوهر حکم کرده است که به نیکی نگهدارد و یا با خوشی طلاق دهد. (تاویلات اهل سنت)
حکیم است که حکم کرد که از هم جدا شوند. (تاویلات اهل سنت)
و برای الله متعال است آنچه در آسمانها و زمین است، و همانا ما امر کردیم و دستور دادیم افرادی را که قبل شما بوده اند و به آنها کتاب داده شده بود از قبیل اهل تورات و انجیل و همینطور به شما نیز توصیه و دستور دادیم که از الله در اجرای اوامر وی و در دوری از نهی های ، پروا داشته باشید، و اگر شما و آنها کفر ورزند یادتان باشد که الله متعال همانی است که آنچه در آسمانها و زمین است، برای وی تعالی میباشد، و بدانید که الله متعال بی نیاز است و ذاتا مورد حمد و ستایش است چراکه مالک همه چیز است و همه چیز برای وی است و همه چیز به وی نیازمند است.
آنچه در آسمانها و زمین است برای الله متعال، مخلوق و مملوک هستند. (نسفی) از موجودات هرچه که هست و روزی آنها و غیر این امور آنها، برای الله متعال است. (ابوسعود)
از جهت بیان قدرت و کمال وسعتش آورده است. (ابوسعود) وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ شامل تمامی کتب آسمانی میشود. (نسفی) یعنی کسانیکه قبل شما بوده اند از اهل تورات و انجیل را امر کرده ایم. (بحر العلوم) مِن قَبْلِكُمْ
از امتهای پیشین، متعلق به وصینا و یا اوتوا است. (نسفی)
وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ ۚ
یعنی این وصیت قدیمی است که الله متعال بندگانش را به آن امر میکند و فقط شما نیستید که به این امر مامور باشید، چراکه با تقوی است که آنها نیز خوشبخت میگردند. (نسفی)
و شما امت محمدی را نیز در کتابتان امر کرده ایم. (بحر العلوم)
از الله پروا کنید در آنچه به آن امر کرده است از توحید و بعد توحید به شریعت که امر کرده ایم. (بحر العلوم)
اینکه اوامر وی را اجرا و از نواهی وی اجتناب کنید. (تاویلات اهل سنت)
از عذاب الهی پروا کنید و غیر وی تعالی را عبادت نکنید. (تاویلات اهل سنت)
وَإِن تَكْفُرُوا
و به آنها و شما گفتیم که اگر کفر ورزید. (نسفی) اگر آنچه به شما وصیت شده است را انکار کنید و به یگانگی الله متعال، کفر ورزید. (بحر العلوم)
یعنی اگر کفر ورزیدید بدانید که آنچه در آسمانها و زمین است برای الله متعال است. (ابوسعود)
وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا
بی نیاز از خلقش و بی نیاز از عبادت انهاست و بندگانش را از وی بی نیازی نیست همگی به وی تعالی نیازمند هستند و یک لحظه از وی تعالی بی نیاز نمیشوند، پس حق وی تعالی این است که مورد اطاعت قرار گیرد و به وی را نافرمانی نشود و از عذابش باید پروا کرد. (ابوسعود) هرچند کسی حمدش نگوید، وی تعالی بخاطر کثرت نعمتهایش مستحق حمد است. (نسفی)
از ایمان خلائق و از عبادت آنان بی نیاز است و مورد حمد در افعالش است. (بحر العلوم)
باز بدانید که آنچه در آسمانها و زمین است برای الله متعال است یعنی در بندگی و در ملک و در حیطه ی قدرت وی هستند، و همین الله متعال برای وکالت امور، کافی است.
مستندات
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۚ روزی دهنده و مدبر امور آنان است. (بحر العلوم) برای بار سوم تکرار کرد تا اعلام کند که وی اهل این است که به وی تعالی توکل کرده شود. (مظهری) وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا
پس الله متعال را وکیل بگیرید و بر وی تعالی توکل کنید به کسی غیر وی. (نسفی) بعنوان حافظ و پرودگار برای آنان کافی است. (بحر العلوم) در تدبیر تمامی امور کافی است پس به وی باید که توکل شود نه به کسی غیر وی. (ابوسعود)
ممکن است که متعلق به یغنی الله کلا من سعته باشد، یعنی الله متعال کفایت آنان را وکالت کرده است و همین وکیل کافی است. (مظهری)
اگر الله بخواهد و مشیتش بر این برود که شما را هلاک کند، هلاکتان میکرد و بجای شما قوم و حتی مخلوقی دیگر میآورد، ولی چون الله متعال بی نیاز از عبادت و کار شماست، برای همین است که هلاکتان نمیکند. و الله متعال بر این امر قادر مطلق است.
مستندات
إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ
اگر الله بخواهد شما را نابود و نیست میکند، یعنی مجرد خواست الله برای نابودی شما، کافی است. (مظهری) اگر عصیان ورزید و الله بخواهد شما را هلاک میکند. (بحر العلوم)
وَيَأْتِ بِآخَرِينَ ۚ
یعنی کسانی دیگر را بجای شما به وجود میآورد که فرمانبردارتر هستند. (مظهری) و یا اینکه یعنی بجای شما انسانها مخلوقاتی دیگر میآورد. (مظهری) اگر بخواهد به یک باره ریشه کنتان خواهد کرد. (ابوسعود)
یعنی اینکه شما با وجود نافرمانی ریشه کن نشده اید، بخاطر کمال بی نیازیش است و بر اساس عدم تعلق مشیتش است که بر اساس حکمت والا است. (ابوسعود)
گفته شده: خطاب به افرادی از عرب است که با رسول الله ص دشمنی میکنند یعنی شما بمیراند و مردمانی دیگر را بیاورد که از وی حمایت میکنند. (ابوسعود)
وَكَانَ اللَّهُ عَلَىٰ ذَٰلِكَ قَدِيرًا و الله متعال بر آن معدوم کردن و آن ایجاد، قادر است. (مظهری)
کامل القدرت است که هیچ چیز وی را عاجز نمیگرداند. (مظهری)
این آیه تقریر بی نیازی وی تعالی و تهدید کسانی است که کفر میورزند و با اوامرش مخالفت میکنند. (مظهری)
وقتی این آیه نازل شد، رسول الله ص بر پشت سلمان زد و فرمود: منظور قوم این است. (مظهری) گفته میشود: در این آیه، ترساندن و بر حذر داشتن جمیع کسانی است که ولایتی بر مردم دارند و در حق رعیت خود عدالت را اجرا نمیکند، و یا عالمی است که به علم خود عمل نمیکند و مردم را نصیحت نمیکند، باید بترسد که وی را از بین ببرد و دیگری را بجای وی بیاورد. (بحر العلوم)
کسیکه هدف از عملش، پاداش دنیوی باشد، بداند که خیر دنیا و آخرت نزد الله متعال است و الله متعال به اقوال شنوا و به افعال و درون بیناست. نکته: آیه میگوید که انسان از کار کردن هدفی دارد پس چرا هدفش دنیا و آخرت نباشد و طریقه هردو را هدف گرفتن این است که کار را برای رضای الله متعال انجام دهد و بر اساس شرع و در چارچوب شرع حرکت کند. واقعا نیز چنین است الان انسانها هدفی برای خود تعیین میکنند و چه بسا فقط امور دنیوی از قبیل سلامتی و تمول و مال اندوزی و مالک شدن انواع اشیا باشد، حال وقتی میدانیم که هردوی دنیا و آخرت نزد الله متعال است، چرا هدف را رضای الله تنظیم نمیکنیم در حالیکه خیر دنیا و آخرت نزد الله متعال است. نکته: هشدار به ریاکاران و کسانی است که در ظاهر عمل نیک انجام میدهد و هدف دنیوی دارند و آیه گوش زد میکند که الله متعال شنوا و بینا است پس نیات خود را نیز همانند عمل خود، درست کنید و رضای الله متعال را کسب کنید. نکته: هر انسانی هر هدفی داشته باشد، آنچه الله متعال برای وی در نظر گرفته است، به وی داده میشود و میبینیم که خیلی از افراد تلاش میکنند و به جایی نمیرسند و بسیاری نیز به بهترین آن میرسند.
مستندات
مَّن كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا
کسی که از عمل خودش دنیا طلبی دارد و نه برای رضای الله متعال پس برای آخرتش کار کند. (بحر العلوم) کسیکه با عمل خود، دنیا را میطلبد مثل مجاهدی که برای غنیمت میجنگد. (نسفی)
فَعِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۚ یعنی رزق در دنیا و ثواب در آخرت که بهشت باشد، نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
گفته اند: در آیه مضمری وجود دارد و معنی آیه چنین است: هرکس دنیا بطلبد به وی عطا میکنیم و هرکس آخرت بطلبد، از آن به وی میدهیم، و نزد الله متعال ثواب و دنیا و آخرت است. (بحر العلوم) پس چرا یکی را میطلبد و هر دو را نمیخواهد و کسیکه دنیا را میطلبد، پستترین این دو را طلبیده است. (نسفی) پس هردو را بطبد و یا اینکه اشرف این دو را بطلبد. (بیضاوی) زجاج: مشرکین به خالقیت الله متعال اقرار داشته اند و اعتراف داشتند که خیر دنیا را الله متعال به آنها میدهد، پس الله متعال خبر میدهد که خیر دنیا و آخرت برای الله متعال است. (بحر العلوم) از حضرت عیسی نبی روایت شده است که به حواریون خود گفت: شما نه برای دنیا کار میکنید و نه برای آخرت چراکه دنیا و آخرت هر دو برای الله متعال است پس الله را عبادت کنید بخاطر دنیا و یا بخاطر آخرت. (بحر العلوم) در بعضی از اخبار آمده است: در جهنم دره ای است که بقیه ی جهنم از آن پناه میطلبند و این دره برای قاریان ریاکار مهیا شده است. (بحر العلوم) مشرکان برای طلب ریاست و عزت و شرف، بتان را میپرستیدند. الله متعال خبر داد که عزت و شرف نزد آنها نیست بلکه عزت دنیا و آخرت نزد الله متعال است. (تاویلات اهل سنت) مشرکان در مورد عبادت بتان میگفتند که ما آنان را عبادت میکنیم تا بدین وسیله به الله نزدیک شویم و ثواب کسب کنیم. الله متعال بیان داشت که در این عبادت شما هیچ تقرب و ثوابی نیست بلکه شما الله متعال را عبادت کنید که دنیا و آخرت نزد وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
مشرکان با عبادت بتان، امید داشتند که منافع دنیوی برای آنها سرشار شود و فراخ روزی کسب کنند. الله متعال میفرماید که این امور نزد الله متعال است نه نزد آن بتان. (تاویلات اهل سنت) وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا و الله متعال به نیت هریک داناست. (بحر العلوم) رسول الله ص: نیت مومن از عملش خیر است و عمل منافق از نیتش خیر است. (بحر العلوم) و الله متعال شنوای سخنان و بینای به افعال است. (نسفی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، برپادارندگان قسط و عدالت باشید، در حالیکه شهادت و گواهیتان برای الله متعال باشد و برای کسب رضای الله باشد و هیچ امر دیگری را در برپاداشت شهادت، در نظر نگیرید هرچند که این شهادت بر علیه خودتان باشد و یا که بر علیه پدر و مادرتان باشد، و بر علیه قوم خودتان باشد. در اقامه ی شهادت اگر که مشهود علیه غنی باشد و یا که فقیر، نگذارید که بر شهادت شما تاثیر بگذارند و بدانید که الله متعال از آنها اولی است و الله متعال اولی به نظر به آنها است که حکم میکند که بر علیه ظالم شهادت به حق بدهید، دیگر اینکه تبعیت از هوای نفس باعث ترک عدالت نشود و اگر که کج کنید و کجروی پیش بگیرید و حقیقت شهادت را تغییر دهید و یا که قاضی باشید و از حق رویگردانی کنید، پس بدانید که الله متعال به آنچه انجام میدهید آگاه است. نکته: اقامه ی شهادت اینکه آنچه که مشاهده کرده ای و دیده ای را شهادت دهی و به اینکه طرف چه کسی است وچه جایگاهی دارد اعتنا نکنید و هدفتان فقط اقامه ی شهادت به حق است. نکته: نه غنی بودن مشهود علیه مانع شهادت به حق شود و نه فقیر بودن وی مانع شهادت بر علیه وی نشود.
از ابن عباس: یعنی برپادارنده ی عدل در شهادت باشید هرچند بر علیه هرکس که باشد، چه نزدیک و چه دور و هرچند علیه خودش باشد که با اقرار آن بر پا میدارد. (تاویلات اهل سنت) یعنی حق گویان باشید، یعنی در هر عمل و گفتاری برای الله متعال عمل کند و شهادت را برای متعال برپا دارد وقتی اینکار را انجام داد دیگر برای وی نزدیک یا دور بودن افراد برایش تاثیر نخواهند داشت نه خودش و والدینش تاثیر گذار نخواهند بود. (تاویلات اهل سنت) در اجرای عدل و برپاداشت قسط، در تمامی امور، کوشا باشید و مبالغه به خرج دهید. (ابوسعود) رسول الله ص: هرکس که به امر قضاوت بین مسلمانان مبتلا شود، پس وی در نگاه و اشاره و نشستن بین هردوی خصم ها عدالت را رعایت کند و بر یکی از خصمها، صدایش را از مقداری که به دیگری بلند میکند، بالا نبرد. (احکام جصاص) قیام به قسط این استکه حق و عدالت رعایت بشود و این بر هر شخصی از هر طبقه ای واجب میگرداند که بر مردم در آنچه برای آنها لازم میآید، منصف باشد و همینطور حق مظلوم را از ظالم بگیرد و ظالم را از ظلم منع کند، و همه ی اینها قیام به قسط است. (احکام جصاص) از آنجا که رسیدن به قسط از طریق گواهی و شهادت است پس امر متضمن اقامه ی شهادت بر علیه ظالم که مانع حق است، به نفع مظلومی که صاحب حق است و همینطور در برگیرنده ی اعتراف و اقرار برای صاحب حق نیز میباشد. (احکام جصاص)
هرچند که این شهادت بر علیه خودتان و یا بر علیه والدینتان و بر علیه، خویشاوندان خودتان باشد. (ابوسعود) شهادت بر علیه خود یعنی اعتراف به حق برای صاحب حق و همینطور شهادت علیه والدین جزو عقوق حساب نمیشود چراکه این امر به نفع والدین است چراکه این شهادت، منع آنان از ظلم است و این کمک به آنان است همانطور که رسول الله ص فرموده اند: برادرت را یاری کن چه ظالم باشد و چه مظلوم باشد، بعد صحابه گفتند: کمک به مظلوم که مشخص است حال کمک به ظالم چگونه است؟رسول الله ص فرمودند: کمک به ظالم اینکه وی را از ظلمش برگردانی و این کمک به وی است. (احکام جصاص)
پس غنی بودن کسی و فقیر بودن کسی مانع برپاداشت و مانع بودن برای الله نشود. (تاویلات اهل سنت) هرچند این مشهود علیه، غنی باشد که رضایتش طلبیده میشود و از غضبش پروا کرده میشود و یا فقیری باشد که به وی ترحم میکنید. (ابوسعود) اگر غنی باشید و یا فقیر باشید، الله از هردوی آنها اولی به اطاعت و رضایت است. (تاویلات اهل سنت)
در شهادت به فقیر یا غنی بودن مشهود علیه توجهی نکنید و حق را بیان کنید. (احکام جصاص) فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَىٰ أَن تَعْدِلُوا ۚ تبعیت از هوی باعث برای غیر الله عمل کردنتان نشود. (تاویلات اهل سنت) بخاطر بد داشتن عدالت، از هوی تبعیت نکنید. (تاویلات اهل سنت) با تبعیت از هوی از حق میل نکنید و منصرف نشوید. (تاویلات اهل سنت) در اجرای عدالت بین مردم از هوی تبعیت نکنید. (تاویلات اهل سنت) بخاطر تبعیت از هوی و طرفداری از خویشان، عدالت را ترک نکنید. (احکام جصاص) وَإِن تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا
تلووا به یک واو خوانده شود، از ولایت، معنی ان چنین میشود: برای الله کار کنید و بخاطر الله بگویید و شهادت را ادا کنید، اگر شهادت دادن بر شما محول شود و از شهادت روگردانی نکنید و کتمان نکنید. (تاویلات اهل سنت)
تلووا به دو واو باشد از تحریف است یعنی از هوی تبعیت نکنید و شهادت را تحریف نکنید. (تاویلات اهل سنت)
اگر زبان خود را از ادای شهادت حق و یا از حکم به حق بچرخانید، یعنی به طریق درست ان ادا نکنید،. (ابوسعود) در مورد قاضی است که وقتی خصم ها بر وی وارد میشوند، به یکی از آنها میل میکند و از دیگری اعراض میکند. (احکام جصاص) در مورد شاهد است که نباید از شهادت امتناع کند و صاحب حق را دفع نکند و وی را معطل نگذارد وقتی که از وی شهادت بخواهد. (احکام جصاص)
فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
وعید و تهدید کسانی است که از شهادت امتناع میکنند و برای الله انجام نمیدهند و آنچه بر آنها لازم شده است را تحریف میکنند. (تاویلات اهل سنت) رسول الله ص: کسیکه به الله متعال و روز آخر ایمان دارد، پس شهادت خودش را ادا کند، علیه هرکس باشد، و کسیکه به الله متعال و روز آخر ایمان دارد حقی گردنش باشد، آن را انکار نکند، و حقش را اضافه ادا کند و وی را مجبور به مراجعه به سلطان نکند، به دعوی نکشاند تا حق وی را قطع کند، هر کسی که دعوی پیش من بیاورد، و من علیه برادرش حکم کردم، در حالیکه حق وی نبوده است، پس آن را نگیرد چراکه من قطعه ای از جهنم برای وی میدهم. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، طریقه ی ایمان این است: ایمان بیاورید به الله و به فرستاده ی وی که محمد است نیز ایمان بیاورید و همینطور به کتابی که به وی نازل کرده است نیز ایمان بیاورید و همینطور به تمامی کتب منزله از نزد الله متعال نیز ایمان داشته باشید. و هرکس که به الله متعال کفر ورزد و یا به فرشتگان کفر ورزد و یا به کتبش و یا به رسولان وی و یا روز رستاخیز کفر ورزد، پس وی تحقیقا گمراه شده است گمراهی بسیار دور از حق. نکته: کفر به هر یک از این امور کفر به تمامی آنها است چراکه کلمه ی واو به معنی جمع است که هر یک از اینها نقض شود، نقض کل انهاست. نکته: این تاکید بر ایمان به تمامی رسولان، دال بر این مطلب است که همگی یک رویه و یک هدف را دنبال میکنند و هرکس بخواهد بر فرض به آنچه موسی گفته است عمل کرده وارد بهشت شود باید که به محمد نیز ایمان داشته باشد و به فرمان وی نیز عمل کند.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ای کسانیکه به انبیای قبل محمد، ایمان آورده اید، (احکام جصاص)
وقتی که عبدالله ابن سلام و یارانش مسلمان شدند پیش رسول الله ص آمدند و گفتند: یا رسول الله ص ما به تو و کتابت و موسی و کتابش و عزیر ایمان آورده ایم، و بغیر از اینها از رسولان و کتب، کفر ورزیده ایم. رسول الله ص فرمودند: بلکه به الله و محمد و کتابش قرآن و هرکتابی که قبل آن نازل شده است ایمان بیاورید پس آنها گفتند: خیر ما چنین نخواهیم کرد و این آیه نازل شد و آنها ایمان آوردند. (ابوسعود) گفته اند: خطاب به مومنین اسلام است که به معنی بر ایمان خود مداومت ورزید و ثابت قدم باشید. (احکام جصاص) گفته اند: خطاب به منافقین است یعنی با دل ایمان بیاورید. (ابوسعود)
ای کسانیکه در روز میثاق ایمان آورده اید، ایمان بیاورید به.... (بحر العلوم) ای کسانیکه قبلا ایمان آورده اید در زمانهای حادث شونده نیز ایمان داشته باشید. (تاویلات اهل سنت) ای کسانی که به زبان ایمان آورده اید به قلب نیز ایمان بیاورید. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانیکه در وقت سختی و تنگنا، ایمان آورده اید، حقیقتا ایمان بیاورید. (تاویلات اهل سنت) ای کسانیکه به بعضی از رسولان ایمان آورده اید، به همه ی رسولان ایمان بیاورید همانطور که مومنان امت محمد چنین هستند. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانیکه قبل بعثت محمد، به وی ایمان آورده اید در وقت بعثت وی نیز ایمان بیاورید. تفسير (تأويلات أهل السنة) آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ به الله متعال و محمد ایمان بیاورید و همینطور به اموری که وی از طرف الله متعال آورده است نیز ایمان بیاورید. (احکام جصاص) یعنی بعد ایمان اجمالی، ایمان تفصیلی بیاورید. (ابوسعود) وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِ یعنی فرقان. (نسفی) وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنزَلَ مِن قَبْلُ ۚ و به هر کتابی که قبل قرآن نازل شده است ایمان بیاورید. (نسفی) یعنی به کتب آسمانی که الله متعال فروفرستاده است نیز ایمان بیاورید. (تاویلات اهل سنت)
ایمان به الله متعال مستلزم ایمان به جمیع رسولان و کتب آسمانی است چراکه تمامی انبیا به ایمان به همه ی آنها امر میکرده اند و همینطور به ایمان به همه ی کتب آسمانی دستور میداده اند. (تاویلات اهل سنت)
به یکی از اینها کفر ورزد، از هدف دور شده است طوری که بازگشت به حق دور است. (ابوسعود) اگر کسی یگانگی الله را انکار کند و بنده ی الله بودن فرشتگان را انکار کند و پیامبر بودن انبیا را انکار کند و زنده شدن بعد مرگ انکار کند، از هدایت گم شده است و از حق دور شده است. (ابوسعود) در جانب کفر فرشتگان و یوم آخر را اضافه کرده است تا بیان کند که کفر به یکی از اینها، مانع تحقق ایمان میشود. (ابوسعود)
جمع اوردن کتاب و رسول برای این است که کفر به یکی از آنها، کفر به کل کتب و رسولان است. (ابوسعود)
قطعا کسانیکه ایمان آورده اند بعد کفر ورزیده اند وبعد ایمان آورده اند و بعد کفر ورزیده و بر کفر خود افزوده اند، الله متعال قصد آمرزش آنان را ندارد و همینطور به راه درست نیز هدایتشان نخواهد کرد.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا مقاتل: یعنی به موسی و تورات ایمان اوردند و بعد موسی کافر شدند و بعد به عیسی و انجیل ایمان آوردند و بعد وی کفر ورزیدند و بعد با کفر به محمد و قرآن، بر کفر خود افزودند. (بحر العلوم) کسانیکه به موسی ایمان آوردند و بعد به عسی کفر ورزیدند و بعد محمد ص قبل بعثت ایشان ایمان آوردند و بعد بعثت ایشان کفر ورزیدند و بعد کفرشان را فزونی دادند یعنی بر کفر مداومت ورزیدند. (بحر العلوم) کلبی: به موسی ایمان آوردند و بعد وی به وی کفر ورزیدند وبعد به عزیر ایمان آوردند وبعد بعد به عیسی کافر شدند و بعد به محمد کفر ورزیده بر کفر خود افزودند. (بحر العلوم) ضحاک: در شان ابی عامر راهب نازل شده است که مسجد ضرار را بنا کرده بود که به رسول الله ص ایمان آورد بعد کافر شد بعد ایمان آورد بعد کافر شد و بر کفر خود مرد. (بحر العلوم) زجاج: ممکن است که منظور محاربی باشد که ایمان آورده بعد کفر ورزیده باز ایمان آورده و بعد باز کفر ورزیده باشد. (بحر العلوم) ممکن استکه منافقی باشد که اظهار ایمان کرده و کفر را در دل داشته بعد ایمان میآورد و بعد کفار شده و بعد با ثبات بر نفاق، بر کفر خود افزوده باشد. (بحر العلوم)
فائده ی تکرار ایمان و کفر آنان برای بیان این مطلب است که الله متعال وقتی کسی ایمان میآورد، کفر وی را و آنچه در کفر انجام داده است را می آمرزد ولی اگر دوباره کافر شود، به کفر قبلی وی و کارهای که در آن زمان انجام داده، نیز وی را مواخذه خواهد کرد. (بحر العلوم) کسانیکه به موسی ایمان اوردند بعد با عبادت گوساله کافر شدند بعد وقتی برگشت ایمان آوردند و بعد به عیسی کافر شدند و بعد بر کفر خود با کفر به محمد ص، افزودند. (نسفی) منظور منافقین هستند که با ثبات بر کفر خود بر کفر خود افزوده اند و این احتمال را ایه ی بعدی تایید میکند چراکه در حق منافقین است. (نسفی) کسانی هستند که مرتد شدن از آنها تکرار شده باشد و بر کفر خود اصرار دارند و گمراهی فرورفته اند. (ابوسعود) در اینکه این آیه در شان چه کسانی نازل شده ما را حاجتی نیست بلکه آنچه مشخص است اینکه در مورد قومی نازل شده است که الله متعال میداند که ابدا ایمان نخواند اورد و توبه نمیکنند چراکه خبر داده است که نمیآمرزد و هدایتشان نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
در این آیه دلیل بر مقبول بودن توبه ی مرتد است. (تاویلات اهل سنت) لَّمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ
الله متعال آمرزنده ی انان نیست اگر بر کفر بمیرند. (بحر العلوم) این عدم آمرزش از این جهت است که توبه ی اینان از کفر و ثبات بر ایمان بعید است چراکه قلبهای آنان بر کفر زده شده و بر مرتد شدن عادت کرده اند و ایمان نزد آنان خوارترین و بی مقدارترین اشیا است و منظور این نیست که اگر توبه کنند، قبول نشود. (ابوسعود)
وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا
و آنان را به یافتن راه موفق نمیگرداند. (بحر العلوم)
نه به راهی که به نجات ختم شود و نه به بهشت هدایتشان نکند. (نسفی)
منافقین را بشارت ده به اینکه آنچه در انتظار آنان است، عذابی بس بزرگ و دردآور است.
مستندات
بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ منافقین را خبر ده. (نسفی) استفاده از کلمه ی بشارت از جهت تهکم است. (نسفی)
وقتی در حق رسول الله ص آیه ی لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ [الفتح: 2] نازل شد و در حق مومنان نیز این آیه وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً [الأحزاب: 47] نازل شد، منافقان گفتند که برای چه هست؟ پس این آیه در شان منافقان نازل شده است. (بحر العلوم) بشارت مطلق برای اعلام خبر مسرت بخش است و اگر مقید باشد میتواند برای خبر شر نیز باشد. (تاویلات اهل سنت)
بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
دردآور. (نسفی)
به اینکه برای آنان در آخرت عذابی دردآور است. (بحر العلوم)
منظور از منافقین کسانی هستند که کفار را دوست و یاور میدانند و از آنان کمک و یاری میخواهند، آیا این افراد دنبال عزت یافتن از طریق موالات با کفار هستند؟ بدانند که قطعا همه ی عزت و نصرت و ظفر از نزد الله متعال است نه از کسی غیر وی تعالی و این عزت را الله متعال به محمد ص و یارانش میدهد.
منظور از منافقین کسانی هستند که با کفار موالات میکنند و دوستی میکنند و از آنان طلب یاری میکنند و میگویند امر محمد کامل نخواهد شد. (نسفی)
با یهود موالات میکردند و از آنان درخواست یاری و کمک میکردند. (بحر العلوم) أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ الْعِزَّةَ آیا با موالات کفار دنبال عزت هستند؟ (بیضاوی) آیا از نزد آنان نصرت و قوت میطلبید تا بر محمد و اصحابش غلبه کنید؟ (بحر العلوم) فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا
کسی ارجمند نگردد مگر اینکه الله وی را ارجمند بگرداند. (بیضاوی)
برای الله متعال است و همینطور کسانیکه در راه عزت دین الله تلاش میکننند یعنی محمد ص و مومنان. (نسفی) ظفر و نصرت همه از نزد الله متعال است. (بحر العلوم)
و این موالات کفار در حالی بوده است که در قران بر شما نازل شده بود که وقتی قران در شان چیزی نازل میگردد، مورد کفر و استهزاء قرار خواهد گرفت پس وظیفه ی شما این است که همراه آنان ننشینید تا وقتی به سخنی دیگر مشغول شوند. چراکه اگر با آنان بنشینید شما نیز مثل آنان خواهید بود. قطعا الله متعال همه ی منافقین و کفار را در جهنم جمع میاورد.
مستندات
وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ در کتاب یعنی قرآن بر شما نازل کرد ویا نازل شد که ... (نسفی) و آیه نازل شده این آیه است: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} [الأنعام: 68]. (نسفی) یعنی خطاب به منافقین است که اینان در حالی با کفار مجالست میکنند که در قرآن از مجالست با انان نهی شده بودند. (ابوسعود) أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا
یعنی وقتی بر شما نازل شد که امر و مساله فلان گونه است. (نسفی)
یعنی کفر ورزیده میشود و استهزاء کرده میشود. (بحر العلوم)
این کارشان باعث انزجار از مجالست با آنان میشود، چه برسد به اینکه با آنان موالات داشته باشید و بوسیله ی آنان بخواهید عزت یابید. (ابوسعود)
فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ تا اینکه کلامی غیر از کفر و استهزای قرآن را شروع کنند. (نسفی)
و وضعیت اینگونه بود که وقتی در مکه قرآن نازل میشد مشرکین در مورد قرآن صحبت میکردند و مسخره اش میکردند پس مسلمانان را از مجالست با آنان نهی شد و در مدینه نیز منافقین چنین میکردند و از نشست با آنان مادامیکه در مورد قرآن صحبت کرده و مسخره میکردند، نیز نهی شدند. (نسفی) در این آیه دلیل بر این مطلب است که اگر کسی مشاهده کند که گناهی در حال ارتکاب است از آن کار نهی کند و انکار کند و اگر عاجز بود همراه آنان نباشد تا مشمول این آیه نشود و کسی با آنان باشد و انکار نکند، در گناه با آنان شریک است. (بحر العلوم)
إِنَّكُمْ إِذًا مِّثْلُهُمْ ۗ
اگر با آنان باشید، شما نیز مانند انان هستید. (نسفی) چراکه شما بر روی گردانی و انکار بر آنان قادر هستید. (بیضاوی) و یا اینکه در کفر مثل انان هستید اگر به آن کارشان راضی باشید. (بیضاوی) این مثل منافقین بودن از تمام وجوه نیست چراکه این نشستن مومنان معصیت است ولی عمل منافقین کفر است. (نسفی)
چراکه منافقین با مشرکان در مسخره کردن و کفر یکی هستند. (نسفی)
یعنی کسانیکه مینشینند و کسانیکه همراهشان نشسته میشود هر دو را در جهنم جمع خواهد کرد. (بیضاوی)
یعنی اگر بر نفاق و کفر بمیرند. (بحر العلوم)
شروع با منافقین از این جهت است که آنان از کفار بدتر هستند و مکان هردو جهنم است. (بحر العلوم)
چراکه منافقین در سر و حقیقت با کفار بودند. (تاویلات اهل سنت)
در روایت کلبی این آیه با آیه ی وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام: 69] منسوخ شده است و جمهور بر محکم بودن این آیه قائل هستند و منسوخ نیست. (بحر العلوم)
این منافقان کسانی هستند که منتظر هستند که امر مومنان بر علیه انان برگردد تا به اصل خود که کفر است برگردند در این میان جنگ که مشتمل بر شکست و پیروزی است، اگر برای مومنان فتحی حاصل شود به مومنان گویند که مگر ما با شما نیستیم پس ما را در غنیمت شریک کنید و اگر نتیجه به نفع کفار میشد به کفار میگفتند: مگر ما همراه مومنان بر شما غالب نبودیم و مومنان را از شما منع نمیکردیم و به نفع شما در بین مومنان کار نمیکردیم؟ اگر ما چنین نمیکردیم مومنان شما را نیست و نابود میکردند. پس الله متعال بین شما مومنان و منافقین حکم خواهد کرد و منافقین بدانند که در این حکم هیچ راهی برای کفار بر علیه مومنان نیست.
مستندات
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ همراه شما منتظر غنیمت و نصر هستند. (تاویلات اهل سنت) انتظار میکشیدند که امر محمد و اصحابش به سامان نرسد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی اینان منتظر هستند تا امر به دست دشمنان مومنان بیافتد پس هرگاه که امری همانند آنچه منتظرش بودند رخ میداد اصل خود را نشان میدادند. (تاویلات اهل سنت)
و اگر که عقب نشینی و هلاک برای مومنان بود، میگفتند: به کفار میگویند: مگر ما بر شما نگهبان نبودیم و مومنان را از شما منع نمیکردیم. یعنی انان بمانند جاسوس برای کفار کار میکردند و از اسرار مومنان به آنان گزارش میکردند و بر هدف مومنان، آنان را آگاه میکردند. (تاویلات اهل سنت)
استحواذ یعنی غلبه و بعضی استیلاء معنی کرده اند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی به کفار گویند: مگر ما بر شما غلبه نکردیم و قادر بر قتال شما نبوده ایم ولی باز شما را باقی گذاشتیم. (ابوسعود) و منع مومنان اینکه مگر ما مومنان را در مقابل شما تضعیف نمیکردند و در کمک به آنان کم کاری نمیکردیم، والا اگر ما چنین نمیکردیم مومنان شما را هلاک میکردند، پس سهم ما را بدهید. (ابوسعود) بعضی گفته اند: مگر ما به اسرار محمد و اصحابش، شما را با خبر نکرده ایم و به شما ننوشته ایم؟ (تاویلات اهل سنت) از ابن عباس: مگر ما بر شما احاطه نداشتیم؟ (تاویلات اهل سنت) کسائی: این کلام بین عرب معنیش آشکار و روشن است و به معنی ما بر شما غلبه و احاطه داشتیم و شما را منع میکردیم. این همان گفته ی ما را تایید میکند که آنان مومنان را به ترس میانداختند با گفتن اینکه کفار بر علیه شما جمع شده اند .(تاویلات اهل سنت)
فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ حکم الله بین آنان این است که مومنان را به بهشت بفرستد و منافقین را به جهنم بفرستد. (تاویلات اهل سنت)
حکمی لایق هر یک از شما از ثواب و عقاب را اجرا خواهد کرد و این در آخرت است و در دنیا هرکس که کلمه ی اسلام را به زبان بیاورد بر وی حکم اسلام جاری کرده میشود و هرچند از نفاق بگوید از وی شمشیر برداشته میشود. (ابوسعود)
یعنی از نظر استدلال و حجت برای کفار بر علیه مومنان، حجتی نخواهد گرداند مگر اینکه مغالطه و حق نمایی کنند و باطل را حق نشان دهند. (تاویلات اهل سنت)
ممکن است منظور در آخرت باشد که وقتی مومنان بر علیه کفار شهادت میدهند، کفار نمیتوانند آن را دفع کنند. (تاویلات اهل سنت) و یا در وقت خصومت نزد الله کفار بر علیه مومنان حجتی نخواند داشت. (تاویلات اهل سنت)
ظاهر آیه دال بر این حکم است که اگر مرد مرتد شود، زنش بر وی باین میگردد و نکاح باطل میشود. (احکام جصاص)
قطعا منافقین تلاششان این است که دین را و مومنان را و الله متعال را فریب دهند و الله متعال نیز با آنان مقابله به مثل میکند و جزای فریبکاری آنان را میدهد و وقتی منافقان برای نماز بر میخزند، با سستی و کاهلی بر میخیزند و الله را کمتر ذکر میکنند چه در وقتی که در نماز هستند و چه در وقتی دیگر. نکته: در نماز که باشند الله را در حدی که مردم بگویند نماز میخواند ذکر میکنند و تا میتوانند اذکار نماز را ترک میکنند و در وقت دیگر نیز تا کسی نبیند نماز نمیخوانند. نکته: بحث اینکه انان الله را فریب میدهند یعنی به گمان خودشان فکر میکنند که میتوانند الله را فریب دهند در حالیکه الله به درون انان آگاه است. حال جزای آنان را دادن از جنس عمل خودشان خواهد بود و آنچه عقلا مسلم است اینکه جزا باید مطابق عمل باشد پس جزایی که الله متعال برای منافقین در نظر گرفته است از جنس عمل خودشان است همانند همان مثالهایی که در تفاسیر ذکر شده است.
منافقین گمان میکنند که الله را فریب میدهند در حالیکه الله متعال جزای حیله و فریبشان را میدهد. (بحر العلوم)
یعنی کاری را که فریب کار انجام میدهد را انجام میدهند از اظهار ایمان و مخفی داشتن کفر. (نسفی) منافق کسیکه اظهار ایمان میکند و در درون خود کافر است. (نسفی)
و یا اینکه منظور اولیای الله را فریب میدهند و این عمل را بجای نسبت به مومنان به خود نسبت داد از جهت تشریف و بزرگداشت مومنان است. (نسفی)
الله متعال نیز با آنان عملی را که شخص غلبه کننده در فریب، انجام میدهد را با آنان انجام میدهد به اینصورت که آنان را در دنیا خون و مالشان را در دنیا معصوم میدارد در حالیکه برای انان درک اسفل جهنم را مهیا کرده است. (نسفی)
مخادعه ی الله متعال منافقین را این است که قیامت در پل صراط آنان را همراه مومنان قرار میدهد و نور را از آنان سلب میکند و آنان در ظلمت گریه کنان باقی میمانند. (بحر العلوم) الله متعال برای آنان دری از بهشت میگشاید و آنان به طرف آن میدوند و وقتی به نزدیک آن رسیدند، در بسته میشود. (تاویلات اهل سنت)
با اولیای الله و یا دینش فریبکاری میکنند. (تاویلات اهل سنت) وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَىٰ
منافقین وقتی به نماز میشوند، با سستی و سنگین میروند. (بحر العلوم) این سنگینی از جهت کراهت داشتن از نماز است والا مومن را نیز گاهی غفلت و سنگینی دربر میگیرد. (نسفی)
يُرَاءُونَ النَّاسَ
نماز را حق نمیدانند و بلکه برای نشان دادن نمازشان به مردم و از جهت اینکه مردم بگویند نماز میخواند، نماز میخوانند. (بحر العلوم) مرائات یعنی رؤیت دو طرفه پس ریاکار به مردم خوبی نشان میدهد و مردم نیز وی را نیکو میبینند. (نسفی) منافق را در گفتارش و در کردارش، نشانه هایی است و نشانه ی فعلی آنها این است که به جهت ریا نماز میخوانند. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
ابن عباس: اگر آن کم را برای رضای الله متعال انجام میدادند زیاد حساب میشد و از آنان قبول میشد ولی آنان هرگز قصد رضای الله را از آن ندارند. (بحر العلوم) چراکه آنان در وقت غیبت از مردم، اصلا نماز نمیخوانند. (نسفی) بعضی گفته اند: منظور از ذکر نماز است. (بیضاوی) چراکه ذکر آنان زبانی است و ذکر زبانی به نسبت ذکر قلبی، کم است. (بیضاوی) بعضی نیز گفته اند: یعنی داخل نماز ذکر نمیگویند یعنی به جز تکبیر و سلام اذکار دیگر را ادا نمیکنند. (بیضاوی)
منافقین بین ایمان و کفر مردد هستند و سرگشته نه از مومنان هستند و نه از کفار یعنی نمیتوانند انتخاب کنند و آواره مانده اند و کسی را که الله متعال گمراه کند، برای وی راهی برای هدایت نخواهی یافت.
مستندات
مُّذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَٰلِكَ یعنی نه مسلمان مخلص هستند و نه کافران به صراحت هستند. (تاویلات اهل سنت) مقاتل: نه با یهود هستند تا موالات انان را آشکار کنند و نه با مومنان در تصدیق به همراه ولایتشان هستند. (تاویلات اهل سنت)
نزد هر دو گروه نمیتوانند موافقت خود را اظهار کنند بلکه نزد هر یک مخالفتشان آشکار شده است. (تاویلات اهل سنت)
مردد و آواره بین ایمان و کفر هستند و این شیطان است که آنها را آواره و مردد کرده است. (ابوسعود)
حقیقت مذبذب کسیکه از هر دو طرف یکی بعد دیگری، رانده میشود. (ابوسعود)
یعنی قلبهایشان و یا رأیشان و یا دینشان، مردد است. (ابوسعود)
به دال بجای ذال نیز قرائت شده است از دبه یعنی یک بار به این راه هستند و بار دیگر به راهی دیگر. (بیضاوی) رسوا شدگان بین ایمان و کفر هستند. (بحر العلوم)
لَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ وَلَا إِلَىٰ هَٰؤُلَاءِ ۚ نه به مومنان منسوب هستند و نه به کفار. (ابوسعود)
نه از آنان میگردند و نه از اینان. (ابوسعود)
وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا
بخاطر عدم استعدادش و امادگیش بر هدایت و توفیق برای وی راهی نخواهی یافت که وی را به حق و درست برساند. (ابوسعود) و کسی را که الله گمراه کند، برای وی حجتی نخواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
هدایت و راه مستقیمی برایش نخواهی یافت. (تاویلات اهل سنت) حسن: این برای وی تا وقتی است که توبه نکند وقتی توبه کند الله برایش راه را هموار خواهد کرد. (تاویلات اهل سنت)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، کفار را نه مومنان را ، بعنوان ولی امر خود و ولی سر خود و ولی مشوره ی خود نگیرید بلکه در کارهایتان مومنان را ولی بگیرید. آیا با موالات با کفار اراده ی این را دارید که الله متعال عذر موجه در عذاب دادنتان داشته باشد.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ای کسانیکه تصدیق کرده اید. (بحر العلوم)
مقاتل: ای کسانیکه به گمان خود ایمان آورده اید و آنان همان منافقان هستند. (بحر العلوم)
ای کسانیکه اظهار ایمان کرده و کفر را دل دارید. (بحر العلوم)
گفته میشود که منظور مومنان مخلص هستند که با یهود دوستی داشتند و پیش آنان میرفتند و از اینکار نهی شدند. (بحر العلوم)
لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۚ یعنی ای انصار ، یهود را یعنی با قریظه و نضیر موالات نکنید. (وجیز واحدی)
نهی از موالات کفار به چند وجه است:
الف: از اعتماد به آنان در دین: یعنی در دین به آنان اعتماد نکنید و تصدیقشان نکنید چراکه هدف انان منصرف کردن شما از دینتان است. ب: در امر دنیا نیز با آنان موالات نکنید: یعنی اسرار خود را به آنان ندهید و نگویید چه اسرار نظامی باشد و چه غیر آن. ج: در همه چیز با آنان دوستی نداشته باشید و امین ندانید و با آنان همنشینی نداشته باشید. (تاویلات اهل سنت)
أَتُرِيدُونَ أَن تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُّبِينًا در قرآن هر سلطانی که ذکر شده به معنی حجت است. (ابن ابی حاتم) از قتاده: الله متعال بر تمام خلق خود، سلطان دارد و منظور در اینجا عذر مبین است. (ابن ابی حاتم)
چراکه موالات با یهود، دلیل نفاق است. (بیضاوی)
آیا میخواهید که حجتی آشکار علیه شما در آخرت باشد. (بحر العلوم)
یعنی آیا میخواهید بخاطر موالات با یهود، الله متعال حجتی برای عذاب دادن شما داشته باشد؟ یعنی اگر شما با یهود موالات داشته باشید، همان حجتی علیه در عذاب دادن شما خواهد بود. (وجیز واحدی)
قطعا منافقان در درک و پایینترین حد جهنم هستند و تو ای مخاطب برای آنان یاری رسانی که اینان را از ان نجات دهد یا مانع رفتن آنان بشود نخواهی یافت. نکته: وقتی در نفاق راهی برای خروج از جهنم یافت نمیشود پس کسیکه میخواهد از ان نجات یابد و به آنجا نرود باید که قبل مرگ مسلمان بشود و این تنها راه برای نجات از جهنم است. نکته: در جهنم هرچه طبقه ی آن پایینتر باشد، عذابش شدیدتر است.
منافق در لغت از نافقاء الیربوع مشتق است، گفته میشود که یربوع(موش صحرائی) لانه اش دو سوراخ دارد یکی به نام نافقاء و دیگری به نام قاصعاء، موش صحرایی خودش را از یکی از این دو سوراخ نشان میدهد و ازدیگری خارج میشود برای همین منافق گفته شد چراکه خودش را مسلمان نشان میدهد و از اسلام به کفر خارج میشود. (بحر العلوم) دَرْک و دَرَک هردو آمده است و جمع آن اَدارک است و به معنی منزلهایی که یکی از یکی پایینتر است. پس برای منافقان پایینترین منزل آتش آماده شده است و اسم آن هاویه است. (بحر العلوم) درک: دورترین نقطه ی قعر یک چیز مثل دریا و مانند آن. بر این اساس درک اسفل یعنی دورترین جای از قعر جهنم. (کبیر رازی) ضحاک: درج گفته میشود اگر یکی بالای دیگری باشد و درک گفته میشود اگر یکی پایینتر از دیگری باشد. (کبیر رازی) اینکه منافقین در قعر جهنم جای میگیرند از این جهت است که مثل کفار کافر شدند و باضافه اینکه دین و اهل اسلام را به سخره گرفته اند و مسلمانان را فریب داده اند. (بیضاوی) در مورد فرموده ی رسول الله ص: ثلاث من كن فيه فهو منافق وإن صام وصلى وزعم أنه مسلم: «من إذا حدث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا ائتمن خان، یعنی سه چیز است که اگر این سه اخلاق درکسی یافت شود، وی منافق است هرچند روزه بگیرد و نماز بخواند و گمان کند که مسلمان است، از باب تشبیه و سختگیری بر دوری از این سه خصلت است. (بیضاوی)
از ابن مسعود: داخل تابوتهای قفل شده خواهند بود و راهی برای باز کردن آن نمییابند. (در منثور)
از ابی هریره: درک خانه هایی آهنین هستند که درهایی دارند که بر آن بسته میشوند و از بالا و پایین آن آتش افروخته میشود. (در منثور)
وَلَن تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا وبرای آنان مانعی که آنان را از عذاب مانع شود، نخواهی یافت .(بحر العلوم)
در این کلام دلیل است بر اثبات شفاعت برای گنهکاران مسلمان چراکه عدم یافتن مانع برای منافقین اختصاص داده شده است چراکه اگر خاص منافق نباشد، این کلام برای زجر و منع منافق از نفاق کاربرد نداشت.(کبیر رازی)
یاری رسانی که آنان را خارج کند برای آنان نیست. (بیضاوی)
مگر کسانی از منافقین که از نفاق خود توبه کنند و آنچه باعث فسادش شده بودند را اصلاح کنند و تلاش در راه اصلاح داشته باشند و به الله تمسک جویند و دین دینشان را برای رضای الله داشته باشند و هدف از دینشان، رضای الله متعال باشد پس آن افراد با این صفات، همراه مومنان خواهند بود و از آنچه برای مومنان است برخوردار خواهند شد و زود باشد که مومنان را الله متعال اجری بس عظیم عطا کند.
مستندات
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا
از ابن عباس: مگر منافقی که از نفاقش توبه کند. (تاویلات اهل سنت) در قرائت ابن مسعود و ابی بن کعب آمده است: إلا الذين تابوا، ثم آمنوا باللَّه والرسول والكتاب الذي أنزل إليه من ربه وما أنزل إلى النبيين من قبل، ثم أخلصوا دينهم، یعنی مگر منافقینی که توبه کنند بعد به الله و رسولش و کتابی که به رسولش نازل شده از پرودگارش و به آنچه به انبیای قبل وی نازل شده است، ایمان بیاورند و بعد دینشان را خالص برای الله بگردانند. (تاویلات اهل سنت)
وَأَصْلَحُوا و اعمالشان را اصلاح کنند. (تاویلات اهل سنت)
و اصلاح کنند انچه را که در وقت نفاق فاسد کرده بودند. (ابوسعود)
اسرار و احوالشان را که فاسد کرده بودند را اصلاح کنند. (نسفی) وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ و به الله اعتماد و استناد کنند. (تاویلات اهل سنت) و به دین الله تمسک جستند. (ابوسعود) وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ
ابن عباس: یعنی ریاکاری را کنار گذاشته و درونشان مثل علانیه اشان ویا بهتر از آن باشد. (تاویلات اهل سنت) دین را خالص برای الله متعال گرداندند و از عبادت الله چیزی جز رضای الله متعال نخواهند. (ابوسعود)
فَأُولَٰئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ ۖ
یعنی از مومنین خواهند بود یعنی مثل دیگر مومنان میگردند. (تاویلات اهل سنت)
اینان با کسانی هستند که از انان از وقت ایمان آوردن، نفاقی سر نزده بود. (ابوسعود) یعنی در درجات عالی بهشت همراه آنان خواهند بود. (ابوسعود)
یعنی برای مومنان در آخرت الله متعال پاداشی عظیم عطا میکند. (بحر العلوم)
وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا و این در درجات عالی با مومنان بودن را الله متعال با این جمله بیان کرده است. (ابوسعود)
اجر بسیار بزرگ بی حد که اینان با مومنان در آن سهیم خواهند بود. (ابوسعود)
الله متعال با عذاب شما چه کند و چرا دنبال عذاب شما باشد وقتی که شکر گزار باشید و ایمان آورده باشید و الله متعال بخاطر عمل کم خیر کثیر عطا کند و به همه چیز داناست.
بیان این مطلب است که مدار عذاب و عدم آن کفر آنان است نه چیز دیگر. (ابوسعود) با عذاب شما چکار دارد اگر به الله ایمان آوردید و یگانه اش داشتید. (بحر العلوم)
الله متعال غنی مطلق است و عذاب دادن شما برای الله متعال نه نفعی میآورد و نه ضرری را دفع میکند. (نظم الدرر)
گفته میشود: الله را چه حاجتی است در عذاب شما اگر شما موحد شاکر بودید و به وی تعالی و رسولانش ایمان میآوردید. (بحر العلوم) شکر ضد کفر است و معنی کفر پوشاندن نعمت است و شکر اظهار نعمت است. (سمعانی)
اسفهام تقریری است یعنی مومن شاکر را عذاب نمیدهد. (سمعانی)
شکر و سپاسگزاری بین مردم این است که عملی را کسی برایت انجام میدهد را مکافات و جزا دهی ولی شکر گزاری از خالق به این نیست چراکه کسی نمیتواند کوچکترین نعمتی را الله متعال به وی داده است را مکافات کند پس شکر از خالق این است که الف: بدانی که نعمت از وی تعالی است و ب: بدانی که از ادای شکر آن نعمت عاجز هستی و اعتراف داشته باشی و ج: آن نعمت را بغیر طاعت الله استعمال نکنی. (تاویلات اهل سنت)
وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا
الله متعال سپاس گزار عمل کم شماست. (بحر العلوم) شکر الله این است که کم را قبول کند و ثواب چند برابر بدهد. (ابوسعود) به جمیع معلومات علم وافر دارد من جمله شکر شما و ایمان را شما میداند پس محال است که اجر شما را کامل ادا نکند. (ابوسعود)
شکر از الله قبول عمل است. (سمعانی) شاکر است طوریکه کم را قبول و زیاد عطا میکند. (بحر العلوم) دانای به اعمال و ثوابتان است. (بحر العلوم)
گفته میشود: شاکر و علیم به کسانی است که شکر گزار باشند وایمان بیاورند پس شاکر و مومن را عذاب ندهد. (بحر العلوم) شاکر است با دادن بیشتر از آنچه که مستحق آن است. (نظم الدرر) داناست به آنچه برای رضای وی انجا میشود هرچند کم باشد و بر وی تعالی سهو و اشتباه و غلطی نیست. (نظم الدرر)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.