الله متعال دوست نمیدارد که بدی را جار بزنید و به جهر بگویید مگر اینکه کسی مورد ظلم قرار گیرد که این مجاز است. و الله متعال شنوا به همه چیز و دانا به همه چیز است. نکته: جهر یعنی آشکار کردن حال وقتی بر کسی ظلمی میشود وی ناچار است که پیش دولت یا پیش ریش سفید و وو آن را بازگو کند پس وی مجاز است. نکته: هرکس ممکن است که ادعا کند مظلوم واقع شده است ولی آنچه نزد الله متعال واقعا ظلم است منظور این آیه است و شرع حاکم است.
مستندات
لَّا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَن ظُلِمَ ۚ عدم محبت خدا کنایه از سخط و غضب الهی است. (ابوسعود)
یعنی کسی دیگری را به سخن زشت یاد نکند مگر اینکه مورد ظلم واقع شده باشد که در اینصورت میتواند با ذکر کار زشت وی به نوعی به سخن قصاص ظلمش را بگیرد که در اینصورت بر وی گناهی نیست. (بحر العلوم) در شان حضرت ابوبکر نازل شده است که ایشان را فردی مورد ناسزا و فحاشی قرار داد و حضرت ابوبکر چندین بار سکوت اختیار کرد و در آخر جوابش را داد. (بحر العلوم) گفته میشود منظور این است مگر کسی که مورد ظلم قرار بگیرد و بر علیه ظالم دعا کند. (بحر العلوم) از سدی: کسی مورد ظلم قرار بگیرد و مظلوم مقابله مثل بکند، بر وی گناهی نیست. (بحر العلوم) ضحاک: الله متعال دوست ندارد که شما وقتی پیش کسی نزول کردید و مهمانش شدید بعد اینکه از پیشش برآمدید، از بد بودن غذای وی صحبت کنید مگر کسیکه در وقت حاجتتان خواستید پیش وی فرود آیید و وی مانع شود. (بحر العلوم) مجاهد: این در مورد مسافری است که نزد قومی فرود میآید و آنان مانع وی میشوند و مهمان نمیگیرند پس برای این مسافر رخصت داده شد که در مورد آنان چیزی بگوید البته نه چیزی که باعث وجوب حد و کلمه ای ناشایست باشد و اگر چیزی نگوید افضل است. (بحر العلوم) فرات بن سلیمان از عبدالکریم در مورد این آیه سوال شد: جواب داد: اینکه اگر کسی تو را دشنام داد، تو نیز دشنامش بدهی ولی اگر بر تو افترا بست تو نباید افترا ببندی. (احکام جصاص) ممکن است که این برای زمانی باشد که مهمان گرفتن واجب بوده است و نیز محتمل است که منظور از مهمان، مهمانی باشد که چیزی برای خوردن نداشته باشد و از کسی بخواهد تا وی را مهمان کند و وی امتناع کند و این امتناع مذموم است و جواز دارد که شکایت کند. (احکام جصاص) در این آیه دلالت بر این مطلب است که اگر کسی کاری را که باید پوشیده باشد را آشکار کند بر وی انکار کنیم چراکه الله متعال بیان داشته است که آن را دوست ندارد. (احکام جصاص) از حسن: رسول الله ص: دو ناسزا گوینده به یکدیگر آنچه میگویند بر شروع کننده است مگر اینکه مظلوم تعدی کند. (تاویلات اهل سنت)
وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا الله متعال به دعای مظلوم شنواست و به عقوبت ظالم نیز داناست. (بحر العلوم) به تمامی شنیدنی ها شنوا و به همه ی دانستنی ها عالم است من جمله قول و فعل ظالم و مظلوم. (ابوسعود)
اگر که شما خیری را آشکارا انجام دادید و یا که این خیر را پنهان داشتید و سری انجام دادید، و یا که بدی کسی را عفو کردید و بخشیدید پس قطعا الله متعال زیاد درگذرنده و توانا است. نکته: در این آیه الله متعال میفرماید شما که در عفو کسی تردید دارید و ای افرادی که عفو کردید فکر نکنید که این امری بوده که به ضرر شما باشد و یا اینکه کاری انجام داده اید بدانید که الله متعال قادر مطلق و توانا با این همه قدرتی که دارد عفو میکند و میبخشد پس دو امر را بدانید یکی اینکه از سنت الهی پیروی کرده اید دیگر اینکه الله متعال با آن کمال خود در قدرت شما را میبخشد.
مستندات
إِن تُبْدُوا خَيْرًا
اگر خیری هرچه که باشد از قول و عمل آن را آشکار کنی. (ابوسعود)
یعنی عفو و بخشش نزد الله از اقدام علیه ظالم بهتر است. (تاویلات اهل سنت)
تشویق به بخشش است تا یادشان باشد که الله متعال با وجود قدرت بر انتقام عفو و بخشش دارد پس اگر کسی ببخشد، نزد الله متعال ثواب خواهد داشت. (تاویلات اهل سنت)
أَوْ تُخْفُوهُ بجای جهر به سوء، جهر به خیر کردید و یا خیر را سرا انجام دادید. (نسفی) أَوْ تَعْفُوا عَن سُوءٍ با اینکه مجاز به مواخذه ی مسیئ هستید، باز ببخشید. (ابوسعود)
آن بدی طرف را از دلتان پاک کنید. (نسفی)
فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا
اگر تو عفو کنی و ببخشی ، الله متعال بر عفو اولی و لایقتر است و تو را خواهد بخشید. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال در عفو و بخشش مبالغه کننده است و در قدرت و توانایی نیز کامل است. (ابوسعود)
گفته شده: بخشنده است مر کسی را که عفو دارد و قادر بر رساندن ثواب به وی است. (ابوسعود) الله متعال با قدرت بر انتقام همیشه عفو کننده است پس شما نیز به وی اقتدا کنید و عفو کنید. (نسفی)
قطعا کسانیکه به الله متعال کفر میورزند و به رسولان الله متعال کفر میورزند و قصد دارند که بین الله و رسولانش جدایی قائل شوند و میگویند: به بعضی از این موارد ایمان میآوریم و به بعضی دیگر کفر میورزیم و هدفشان این است که دینی بین کفر وایمان برای خود بگیرند. نکته: در این آیه صراحت به این مطلب است که انکار و کفر به یکی از رسولان با کفر به تمامی آنها، فرقی ندارد و کافر صریح هستند. نکته: کفار همیشه تلاش داشته اند تا برای فریب مومنان، شبهاتی را مطرح کنند از قبیل ایمان به الله متعال و کفر به انبیاء پس الله متعال بیان داشت که اینان کفار صریح هستند.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ مانند یهود که به حضرات عیسی و محمد و انجیل و قرآن کفر ورزیدند و بمانند مسیحیان که به محمد و قرآن کفر ورزیدند. (نسفی)
یعنی کردار و اعتقاد آنها منجر به این کفر میشود نه اینکه آنان به صراحت گفته باشند که کفر میورزیم. (ابوسعود)
الذین کفروا منظور دهریه هستند که به الله ایمان ندارند و منظور از و رسله کسانی هستند که الله ایمان دارند ولی به تمامی رسولان کافر هستند. (تاویلات اهل سنت) وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ میخواهند با ایمان آوردن به الله و کفر ورزیدن به انبیای الهی، بین این دو فرق قائل شوند. (بیضاوی)
این نیز طائفه ای دیگر از کفار هستند که اینان به بعضی از انبیاء ایمان میآورند و به بعضی دیگر کفر میورزند. (تاویلات اهل سنت) بعد در آخر بیان میدارد که همگی این طوائف کفر، کافر هستند. (تاویلات اهل سنت) ممکن است که در مورد کسانی باشد که به بعضی از رسولان ایمان اورده و به بعض دیگر کفر میورزند که اینان کفار هستند چراکه همه ی رسولان خلق را همگی را به عبادت الله متعال و ایمان به جمیع رسولان و کتب اسمانی دعوت میکنند. (تاویلات اهل سنت)
به بعضی از رسولان ایمان داریم و به بعضی دیگر کفر میورزیم. (بیضاوی)
وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًا قصدشان این که دینی میان کفر و ایمان داشته باشند در حالیکه بین ایمان و کفر، واسطه ای نیست. (نسفی)
چراکه حق مختلف نیست و ایمان به الله تکمیل نمیشود مگر با ایمان به رسولانی که الله متعال فرستاده است و با تصدیق آنها در آنچه که به اجمال و تفصیل اورده اند پس کافر به یکی از آنها همانند کفر به کل آنها در گمراهی است (بیضاوی) قصدشان این است که راهی را دین بگیرند که الله و رسولش به آن امر نکرده اند. (بحر العلوم)
آن کسانیکه ادعا دارند به بعضی از انبیاء ایمان دارند و به بعضی دیگر کفر میورزند، آنان کافران حقیقی و واقعی هستند و ما قطعا برای کفاران، عذابی توهین کننده آماده کرده ایم. نکته: اینکه ایمان کم و زیاد نمیشود یعنی آنچه باید به آن ایمان اورد تا نجات پیدا کنیم مسائلی مشخص هستند که کفر به یکی از آنها به معنی کفر به تمامی آنها موارد است. نکته: وقتی الله متعال دینی را معرفی کرد دیگر با توجیه دینی دیگر نمیشود برای خود قائل شد و اعتباری ندارد. نکته: با گفتن من ایمان نمیآورم و اصلا بهشت هم نمیخواهم نیز وظیفه ی ایمان آوردن ساقط نمیشود و مورد عذاب قرار خواهد گرفت.
مستندات
أُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا ۚ این افراد کافران حقیقی هستند وقتی که به بعضی از رسولان کفر ورزیدند. (بحر العلوم) یعنی آنان کاملان در کفر هستند و به این نوع ایمانشان، اعتباری نیست. (بیضاوی) یقینا و محققا، کافر هستند. (بیضاوی) وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا
یعنی در آن عذاب مورد اهانت قرار میگیرند. (بحر العلوم) در آخرت. (نسفی)
و کسانیکه به الله متعال باور و ایمان داشته اند و به انبیا همگی ایمان دارند و بین انبیا به ایمان به بعض و کفر به بعض، جدایی قائل نشدند، همان کسان زود است که اجرهای نیکشان را در بهشت خواهد داد و الله متعال همیشه آمرزنده و مهربان بوده و هست. نکته: همانطور که در تفاسیر بیان شده است، ایمان شرط ورود به بهشت است و عمل جزو ایمان نیست و مسلمان گناهکار و فاسق نیز مسلمان و مومن بوده و با و یا بی عذاب وارد بهشت خواهد شد.
مستندات
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ
و کسانیکه الله متعال را یگانه دانستند و تمام انبیاء را تصدیق و باور کردند. (بحر العلوم)
بر وجهی که در آیه ی 136 این سوره ذکر شده است، ایمان آورده اند. (ابوسعود) وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ در تصدیق کردن و ایمان آوردن به آنها تفاوتی قائل نشدند. (بحر العلوم)
یعنی به هیچ یک از آنها کفر نورزیدند و انکار نکردند و جمیع کتب را تصدیق کردند. (بحر العلوم) مثل کفار نشدند که با ایمان به بعضی از انبیا و کفر به بعضی دیگر، جدایی شده بودند. (ابوسعود)
أُولَٰئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ ۗ
صاحبان این صفت، زود باشد که پاداش آنان را در جنت عطا کنیم. (بحر العلوم)
آن اجرهای وعده داده شده به آنان را به آنان داده خواهد شد. (ابوسعود) وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا
و الله متعال آمرزنده ی گناهان آنان است و در حق آنان مهربان است بر آنچه که در زمان شرک انجام داده اند. (بحر العلوم)
آمرزنده ی کمکاری آنان است و با زیاد کردن حسنات آنان، در مهربانی بر آنان مبالغه میکند. (ابوسعود) الله متعال دائما موصوف به صفت آمرزنده بودن و مهربان بودن بوده و هست. (تاویلات اهل سنت)
در این آیه موصوفان به ایمان را وعده ی بهشت داد و بیان کرد که آنان اجورشان را خواهند گرفت پس این آیه میگوید که هرکس ایمان داشته باشد بالاخره وارد بهشت میشود هرچند مرتکب کبیره شده باشد. (بیضاوی)
اهل کتاب از تو درخواست دارند تا کتابی بر انها نازل شود طوری که ما به طریق آن بدانیم که تو رسول الله هستی، پس از این درخواستشان خودت را معذب نکن چراکه اینان همینطور هستند و از موسی سوالی بزرگتر داشتند و درخواست کردند که الله را آشکارا به ما نشان ده، پس آنان را صاعقه ای در برگرفت و هلاکشان کرد و این بخاطر عدم رعایت حد و حدود خودشان بوده است بعد دیدن این هلاک و این قدرت الله متعال ، باز گوساله را اله گرفتند و این بعد دیدن معجزات فراوان بود، پس ما اینان را از این جنایاتشان مورد عفو و بخشش قرار دادیم و موسی را قدرت و سلطانی غیر قابل انکار بر آنها دادیم طوریکه آنان را دستور داد تا خودشان را بکشند و آنان نیز چنین کردند. نکته: آیه در صدد بیان این مطلب است که درخواستهای اینان نه برای راهنمایی و حجت طلبی بلکه مثل اجدادشان فقط جهت مسخره کردن آیات الهی است و از روی عناد است پس آیه با امکان یا عدم امکان رویت الیه را دنبال نمیکند چراکه همانطور که فروفرستادن کتاب کامل به یکباره امری ممکن است رویت نیز چنین است و کتاب را نفرستاد و رویت را نیز حاصل نکرد چراکه اینان مستحق این احترام نیستند.
وقتی فنحاص یهودی و یارانش به رسول الله ص گفتند: اگر تو واقعا نبی هستی پس برای ما کتابی از آسمان بیاور همانطور که موسی برای ما آورد و این آیه نازل شد. (نسفی) یعنی کتابی به یکباره از آسمان فرو بیاور همانطور که تورات چنین آمد. (نسفی) یعنی کتابی نوشته شده بر الواح همانطور که تورات چنین نازل شده بود. (بیضاوی)
ویا اینکه کتابی بیاور که از آسما آمدنش را ما تماشا کنیم و ببینیم. (بیضاوی)
و یا کتابی به ما نازل شود که بگوید که تو نبی هستی. (بیضاوی) این درخواست آنان از روی عناد بود و حسن گوید: اگر به جهت راهنمایی جستن این درخواست را مطرح میکردند، قطعا قرآن به یکبار نازل میشد. (نسفی)
و یا اینکه به تعدادی از رؤسای آنان به تصدیق نبوتش نازل شود. (عز بن عبدالسلام) فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَىٰ أَكْبَرَ مِن ذَٰلِكَ
اگر این درخواستشان در نظر تو ای محمد بزرگ آمد بدانکه اینان از موسی درخواستی بزرگتر از این داشتند. (نسفی) هرچند درخواست کنندگان این مورد پدران و گذشتگان اینها بودند ولی این یهودیان به آن درخواست گذشتگان خود راضی بودند و بر مذهب انان بودند. (نسفی)
یعنی این خوی آنها در آنها راسخ است و این درخواست آنان اولین جهالت و خیالاتشان نیست. (بیضاوی)
یعنی اینان برای رسول بودن موسی نشانه هایی خواستند و به آنان داده شد ولی باز ایمان نیاوردند پس سوال اینان سوال تعنت و گردنکشی است. (تاویلات اهل سنت)
فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً یعنی الله را به ما نشان بده تا آشکارا ببینیمش. (نسفی) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ
پس عذابی سهمگین آنان را در برگرفت. (نسفی) پس آتشی از آسمان آمد و آنان را هلاک کرد. (بیضاوی)
بِظُلْمِهِمْ ۚ این بخاطر درخواست نابجای آنان بوده است. (نسفی)
و یا بخاطر مسخره کردن آیات الهی بوده است و بخاطر سوال از روی عیبجویی رویت بوده است نه به جهت سوال رویت چراکه رویت الله جزو ممکنات است همانطور که نزول یکباره ی قرآن چنین است. اگر این عذاب بخاطر درخواست رویت بود، حضرت موسی اولی به چنین عذابی بود چراکه موسی درخواست کرد که الله خودش را نشان دهد تا وی تعالی را ببیند و در جواب حضرت موسی وی را با تعلیق رویت به امری ممکن، در طمع رویت انداخت و به چیزی تعلیق کرده نمیشود مگر اینکه آن شیی مورد تعلیق جزو ممکنات باشد. (نسفی)
ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ
بعد آن هلاک آنان را زنده گرداند و بعد اینان گوساله را اله گرفتند. (نسفی)
و این دومین جنایتی بود که اولینهای آنان مرتکب شدند. (بیضاوی) مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ
بعد اینکه برای آنان تورات و معجزه های نه گانه داده شد. (نسفی)
میتواند که بینات همان صاعقه و مردن و زنده شدن بعد آن باشد. (نیسابوری)
یعنی ای محمد بدان که وقتی به اینان همان کتاب درخواستی از تو را به پدرانشان دادیم و معجزات دیگر دادیم باز درخواستی دیگر مطرح کردند که نشانگر این مطلب است که اینان با عناد و دوری از حق سرشته شده اند. (نیسابوری)
فَعَفَوْنَا عَن ذَٰلِكَ ۚ باز به فضل خود آنان را عفو کردیم و ریشه کنشان نکردیم. (نسفی)
یعنی ما آنان را با وجود اینکه مستحق هلاک بودند، بخشیدیم پس شما معاصران رسول الله ص نیز توبه کنید تا بخشیده شوید. (ابوسعود)
وَآتَيْنَا مُوسَىٰ سُلْطَانًا مُّبِينًا و به موسی بر علیه مخالفانش حجتی آشکار دادیم. (نسفی) و به موسی تسلطی آشکار بر آنان دادیم و آن زمانی بود که آنان را امر کرد به جهت توبه خودشان را بکشند. (بیضاوی)
بشارتی برای رسول الله ص است که حضرت موسی را عاقبت سلطان آشکار داده است پس تو را نیز چنین خواهد شد. (نیسابوری)
و کوه را بر بالای آنان بالا بردیم به جهت قبولاندن شریعت تورات، و گفتیم که وقتی وارد دری از درهای بیت المقدس میشوید، متواضع و خم شده وارد شوید و گفتیم که در شنبه در حکم مخصوص به آن از جمله عدم صید ماهی، تعدی نکنید و از آنان عهدی استوار گرفتیم. نکته: وقتی اینان از رسول الله ص درخواست نزول یکباره کتابی از آسمان داشتند الله متعال بیان میدارد که برای اینان کتاب با آن وصف داده شد ولی وقتی به آنان گفته شد به آنچه در این کتاب هست ایمان بیاورید و قبول کنید سرباززدند و قبول نکردند و با بالابردن کوه بر سرشان بود که قبول کردند پس تو ای محمد به خواسته ی اینها اعتنا نکن. نکته: اگر بخواهی در رسالت و هدف خودت با برآورده کردن خواست دشمنان و مخالفان حرکت کنی از هدفت خواهی ماند پس آنچه که نشان از نبوتت میدهد را الله میخواهد به آنان آشکار کن و پیگیر هدف خودت باش و بدان که اگر بر فرض بر گفته ی آنان عمل کنی باز بهانه ای دیگر خواهند آورد و کارت این خواهد شد که درخواست آنان را برآورده کنی و درخواستشان تمامی نخواهد داشت. نکته: انواع مسائلی را که اینان بدعهدی کردند را همراه با معجزاتی که به اینان نشان داده شد بیان میکند تا بدانیم که درخواست اینان برای ایمان اوردن نبوده است.
مستندات
وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ
وقتی تورات را قبول نکردند پس وقتی کوه را بر بالای سر خود دیدند، قبول کردند و در اینجا از آنان عهد گرفته شد. (تاویلات اهل سنت) به جهت قبول عهد کردن کوه بر سرشان، بالابرده شد چراکه اینان از قبول شریعت تورات امتناع کرده بودند و یا اینکه منظور ترساندن آنان از نقض عهدشان بود چراکه اینان قصد نقض عهد خود کرده بودند و کوه برسرشان بالابرده شد و از این قصد خود برگشتند. (ابوسعود)
وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ
و از زبان موسی به آنان گفتیم درحالیکه کوه طور بر سرشان سایه افکنده بود. (ابوسعود) قتاده گوید به ما گفته میشد که این دری از درهای بیت المقدس است و بعضی گفتند ایلیا است و بعضی نیز گفتند اریحا است و بعض دیگر نیز آن را اسم آبادی دانستند و بعضی نیز گفته اند که در قبه ای است که به سمت آن نماز میخوانند است البته اینان در زمان حیات موسی وارد بیت المقدس نشدند. (ابوسعود)
سُجَّدًا با آرامش و با تواضع. (ابوسعود) وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ
از ابن عباس: یعنی به آنان گفتیم که در روز شنبه کار دنیوی انجام ندهید و آن روز را برای نماز اختصاص داده و مشغول نماز شوید. (تاویلات اهل سنت)
در روز شنبه تعدی نکنید. (تاویلات اهل سنت) با صید ماهی در شنبه ظلم نکنید. (ابوسعود) وَأَخَذْنَا مِنْهُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا ابن عباس: وقتی الله متعال رسولی را میفرستد و کسی به رسالت وی اقرار کند، بر خود میثاقی قوی واجب کرده است. (تاویلات اهل سنت)
مقاتل: میثاق غلیظ همان اقرارشان به آنچه در تورات است میباشد. (تاویلات اهل سنت) بر امتثال به آنچه مکلف شدند، عهدی مورد تاکید گرفتیم. (ابوسعود) گفته شده است: عهدشان این بود که اگر آنان قصد خروج از دین کنند الله متعال هر عذابی که خواهد را بر انان گسیل بدارد. (ابوسعود)
پس بخاطر نقض عهدشان؛ آنان را عذاب دادیم؛ و بخاطر کفرشان به نشانه هاییکه الله متعال برای آنان نشان داد و کتابی که برای آنان فرستاده شد و بخاطر قتل انبیاءی که داشته اند و بخاطر گفتارشان که میگویند ما پر از علم هستیم و قلب ما برای شنیدن چیزهایی که تو ای محمد آورده ای، بسته است و نیازی نداریم؛ اینگونه نیست بلکه آنچه هست اینکه قلبهایشان بخاطر کفرشان بسته شده است و این کفرشان است که نمیگذارد بشنوند و گوش کنند در نتیجه از آنان ایمان نمیآورند مگر عده ای کم و یا اینکه در آنان ایمان جای ندارد مگر مقداری بی ارزش و کم.
مستندات
فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ به سبب نقص عهدی که انجام دادند، ما با انها این کارها را انجام داده ایم یعنی از لعن و مسخ و غیر آنها از عقوبات بر آنها نازل کردیم. (ابوسعود) آمده است که در زمان حضرت داود در شنبه تعدی کردند و به میمون و خوک مسخ شدند. (ابوسعود)
یعنی مخالفت کردند و نقض عهد کردند پس با انان برخورد کردیم. (بیضاوی) گفته شده متعلق به حرمنا است. (ابوسعود) آیه 160 همین سوره.
وَكُفْرِهِم بِآيَاتِ اللَّهِ یعنی و کفرشان به قرآن. (ابوسعود) ویا کفرشان به کتاب خودشان. (ابوسعود) وَقَتْلِهِمُ الْأَنبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ مثل قتل حضرت زکریا و یحیی. (ابوسعود)
احتمال دارد که منظور قتل حقیقی انبیاء باشد و یا که به معنی قصدشان کشتن انبیاء باشد چراکه قصد کشتن رسول الله ص را نیز داشتند. (تاویلات اهل سنت) از ابن عباس: آنان انبیاء را کشته بودند ولی هیچ رسولی را نتوانسته اند بکشند و رسولان از ان در عصمت هستند. (تاویلات اهل سنت)
وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ ۚ
و سخنشان که میگویند: قلبهای ما فطرتا بسته است که آنچه محمد آورده است نزدیک آن نیز نمیرسد. (ابوسعود) و یا اینکه قلبهای ما پر از علوم است و با آنچه داریم از آنچه دیگران میآورند، بی نیاز هستیم. یعنی قلبهای ما همه چیز را دارد پس اگر در آنچه میگویی خیری بود، قلبهای ما آن را میدانست. (ابوسعود)
بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ
رد ادعای آنان است یعنی اینگونه نیست بلکه از این جهت قبول نمیکنند چون بخاطر کفرشان الله متعال قلبهای آنان را قفل زده است و بر اساس گمان آنان نیست بلکه قلبهایشان مهر و موم شده است و این بخاطر کفرشان است. (ابوسعود)
فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا کمتر کسان از آنها ایمان میآورند مثل عبدالله بن سلام و مانند ایشان. (ابوسعود) ایمان در آنها کم است به حدی که به حساب نمیآید. (ابوسعود)
و بخاطر کفرشان به محمد و قرآن و بخاطر سخنی که در مورد حضرت مریم گفتند و آن تهمتی بس بزرگ بود.
مستندات
وَبِكُفْرِهِمْ
حضرت مریم عابدی بود که الله متعال وی را برگزید تا به وی فرزندی بدون پدر عطا کند و یهود وی را سرزنش کرده و تهمت زدند و به یوسف بن ثامان نسبت دادند و وی خادم بیت المقدس بود و گفته میشود که پسر عموی حضرت مریم بوده است پس الله متعال در رد این تهمت این آیه را نازل کرد و بیان داشت که بهتانی بزرگ است. (بحر العلوم)
و بخاطر کفرشان به حضرت عیسی. (ابوسعود) و بخاطر کفرشان به محمد و به قرآن. (تاویلات اهل سنت) تکرار کلمه ی کفر برای بیان تکرار یافتن کفرشان است یعنی اول به موسی و بعد به عیسی و بعد به محمد کفر ورزیدند. (ابوسعود) وَقَوْلِهِمْ عَلَىٰ مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا
این بهتان و تهمتی بس بزرگ است که اندازه اش معلوم نیست. (ابوسعود)
یعنی الله متعال بدین سبب آنان را لعنت کرد و خوار و ذلیلشان کرد. (بحر العلوم)
و بخاطر سخنانش که گفتند: قطعا ما عیسی که رسول الله است را کشته ایم در حالیکه نکشتند و نه به دار آویختندش، بلکه بر آنان مشتبه گشت و قطعا کسانیکه در کشتن وی اختلاف کرده اند را علمی نیست بلکه در شک هستند و در حیرت هستندو برای آنان در این مورد علمی نیست لیکن اینها از گمان خود پیروی میکنند. و آنان وی را یقینا نکشته اند یعنی شکی نیست که نکشته اند. نکته: اینکه در این آیه بعد ذکر قتل عیسی بن مریم ، کلمه ی رسول الله ص را نیز آورده اند و بر فرض اینکه این کلمه نیز جزو سخنان آنان است برای تعریض این مطلب است که با وجود رسول بودن وی را کشتیم پس تو را نیز ای محمد خواهیم کشت. و نظر بنده بر این است که رسول الله در این آیه جزو حقیقی سخن اینان باشد و از جهت دیگر الله متعال شناعت کردار و گفتارشان را بیان میکند و میفرماید که اینان این کفر وانکار و کشتن را به خطا و اشتباه انجام نداده اند بلکه با علم به اینکه چه میکنند انجام داده اند.
مستندات
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ این مورد را در اینجا ذکر میکند از این جهت است که بیان کند که جنایت اینان فقط تکذیب و دروغ نبوده بلکه اینان به این عمل خود خوشحال هم هستند. (ابوسعود)
اینکه میگویند ما عیسی بن مریم که رسول الله هم بود، از جهت استهزای حضرت بوده است. (ابوسعود) گفته شده: کلمه ی رسول الله را الله متعال جهت مدح حضرت عیسی و همینطور به جهت بیان نهایت جرات اینان بر اقدام بر قتل آنان و برای بیان نهایت وقاحت آنان در افتخار به این کارشان ، ذکر کرده است. (ابوسعود)
روایت شده است: وقتی عده ای از یهود به حضرت عیسی و مادرش توهین کردند حضرت عیسی آنان را لعنت کرد و آنان به میمون و خوک تبدیل شدند و قوم یهود از این جهت قصد کشتن حضرت عیسی را کردند و در این زمان الله متعال به حضرت عیسی وحی فرستاد که ایشان را به آسمان خواهد برد پس حضرت عیسی به یارانش گفت: چه کسی راضی میشود که وی شبیه من بشود و بدین سبب به دار آویخته شده و به بهشت برود؟ فردی از آنان این را قبول کرد و آن شخص را بجای حضرت عیسی کشتند. (ابوسعود) گفته اند: آن شخصی که با عیسی اشتباه گرفتند مردی منافق بود و وی به یهود گفت من را خانه ایکه عیسی در آن است را به شما نشان میدهم پس وی وارد خانه ایکه حضرت عیسی بود وارد شد و حضرت عیسی به آسمان برده شد و آن منافق بر قوم مشتبه شد و وی را کشتند. (ابوسعود) گفته اند: طیطانوس یهودی وارد خانه حضرت عیسی شد ولی حضرت را نیافت و وقتی بیرون آمد وی را شبیه عیسی یافتند و وی را کشتند. (ابوسعود) گفته اند: وقتی یهود قصد کشتن حضرت عیسی را کردند، الله متعال ایشان را به آسمان برد و یهود ترسیدند که بین مرد فتنه رخ دهد پس فردی را گرفته و ادعا کردند که این عیسی بوده است که کشته اند و مردم که به اسم ایشان میشناختند و زیاد با شکل و صورت ایشا نمیشناختند چون ایشان زیاد با مردم مخالطه نداشت، فکر کردند که عیسی را به دار آویخته اند. (ابوسعود)
وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ و کسانیکه در قتل وی اختلاف کردند. (ابوسعود)
اختلاف اینان بر این بود که عده ای به دروغ گفتند که عیسی را کشته اند و عده ای دیگر گفتند اگر این عیسی است پس آن رفیق ما که وارد خانه شد کجاست؟ و بعضی دیگر گفتند که این صورت صورت عیسی است ولی بدن بدن رفیق ماست. (ابوسعود) و کسانیکه شنیده بودند که حضرت عیسی میگفت که به آسمان برده میشود، گفتند ایشان به آسمان رفته اند و عده ای نیز گفتند: ناسوت وی به دار آویخته شد و لاهوتش به آسمان رفت. (ابوسعود)
ناسوت: عالم مادی، طبیعت. لاهوت: (اِفا.) عالم غيب ، عالم الهي ، جهان مينوي .(معین) لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ ۚ اینان در شک و تردید هستند. (ابوسعود) مَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ ۚ
اینان را علمی بدان نیست لیکن از گمان پیروی میکنند. (ابوسعود)
وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا به قطع یقین وی را نکشته اند. (ابوسعود) در قتلش مطمئن نیستند. (نسفی)
نه تنها وی را نکشتند بلکه الله متعال ایشان را به آسمان برد و الله متعال همیشه بر امور غالب و در امور و کارهایش، صاحب حکمت و تدبیر است.
مستندات
بَل رَّفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ ۚ بلکه به جایی برد که در آن حکمی برای کسی جز الله متعال در آنجا نیست. (نسفی) بلکه الله وی را به آسمان برده است. (نسفی) وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا
در انتقام از یهود، غالب است و در آنچه در بالابردن عیسی تدبیر کرده است صاحب حکمت است. (نسفی)
و از اهل کتاب کسی نیست مگر اینکه قبل مرگش به حضرت عیسی ایمان میآورد که رسول و بنده ی الله بوده است و حضرت عیسی در قیامت بر علیه آنان گواهی خواهد داد که اینان کفر ورزیده اند.
از اهل کتابی کسی نیست مگر اینکه قبل مرگش به حضرت عیسی ایمان میآورد. (بحر العلوم) رویت اهل کتاب اینگونه است که به یهودی که وقت مرگش فرارسیده است و امر آخرت را مشاهده میکند فرشتگان میگویند که ای دشمن الله، تو را عزیر پیامبر آمد ولی تو تکذیب کردی و به نصرانی میگویند: ای دشمن الله، تو را بنده ی الله و رسولش یعنی عیسی آمد ولی تو وی را پسر الله دانستی. در این وقت ایمان بیاورند و اقرار میکند که عیسی بنده و رسول الله است ولی این ایمان وی را سودی نمیرساند و این ایمان وی در قیامت بر علیه بعنوان مدرک استفاده میشود. (بحر العلوم) از مجاهد: از اهل کتاب کسی نیست مگر اینکه قبل مرگش به عیسی ایمان میآورد. به وی گفتند: اگر غرق شود و یا آتش بگیرد و یا حیوانات بخورندش؟ گفت: آری. (بحر العلوم) حجاج بن یوسف به شهر بن حوشب در مورد این آیه پرسید و گفت: ما از یهود و نصاری اسیر میگیریم و گردنشان را میزنیم ولی از آنها چنین چیزی نمیبینیم. شهر گفت: این مساله برای وقتی است که وی امر آخرت را مشاهده میکند و در آن زمان ایمانش برایش نفعی ندارد. حجاج گفت: این را از کجا گفتی؟ شهر گفت: از محمد حنفیه گرفته ام. حجاج گفت: از چشمه ای صاف گرفته ای. (بحر العلوم) از سعید ابن جبیر: منظور قبل مرگ حضرت عیسی است. (بحر العلوم) از حسن: منظور قبل مرگ حضرت عیسی است و اینکه قطعا وی نزد الله زنده است و وقتی به زمین فرود آمد، همه به وی ایمان خواهند آورد. (بحر العلوم) از ابن عباس: حضرت عیسی بر روی زمین چهل سال امام و هدایتگر بعنوان نبی خواهد بود و بعد میمیرد و بر وی این امت نمازش را خواهند خواند. (بحر العلوم) ضحاک: حضرت عیسی بعد خروج دجال بر زمین میآید و فرود وی بر صخره ی بیت المقدس خواهد بود و وی دجال را میکشد و صلیب را میشکند و کنیسه و کلیسا را خراب میکند و بر روی زمین یهودی و نصرانی نمیماند مگر اینکه به وی ایمان میآورد و وارد اسلام میشوند. (بحر العلوم) اگر منظور ایمان قبل مرگ مسیحیان باشد منظور علمای آنها باید باشند که از ترس از دست دادن ریاستشان ایمان نیاورده اند ووقتی مرگشان فرا میرسد، و یقین پیدا میکنند که خواهند مرد، در این وقت است که ایمان میآورند. (تاویلات اهل سنت)
وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا
یعنی عیسی بر علیه آنان در قیامت گواهی میدهد که به آنان رسالتش را رسانده است. (بحر العلوم) بر علیه یهود شهادت میدهد که وی را تکذیب کرده اند و بر مسیحیان شهادت دهد که آنان ادعا کردند که وی را پسر الله است. (ابوسعود)
مبنی براینکه رسالت خود را به اینها رسانده است. (بحر العلوم)
پس بخاطر ظلمی که از یهود سر زد، بر آنان اشیاءی راکه بر آنان حلال و پاک بود را بر آنها حرام گرداندیم و دیگر بخاطر اینکه بسیار از ایمان به الله منع کردند و جلوگیری کردند. نکته: این منع از ایمان و جلوگیری از ایمان هرچند در گذشته نیز بوده است ولی در اینجا اشاره کار شنیعی است که علمای اهل کتاب با ایمان نیاوردن به محمد و دینش مرتکب شده اند چراکه آنان بخاطر ترس از دست دادن ریاستشان بنا را بر کفر گذاشتند و مردم از ایمان به اسلام منع میکردند چه با سخن و چه با جنگ.
یعنی بر آنها نعمتهای خوش و پاک را حرام نکردیم مگر بخاطر ظلم عظیمی که مرتکب شدند بر آنها حرام گردانیدیم و ظلمشان همان هایی استکه بر شمرده است. (نسفی) امر آنان اینگونه بود که هر وقت گناهی را مرتکب میشدند در مجازات آن، نعمتی بر آنها حرا میگشت و آنان در توجیه آن میگفتند که ما اول کسانی نیستیم که این چیزها بر ما حرا میگردد بلکه قبل ما بر نوع و ابراهیم نیز حرام شده بود و الله متعال توجیه آنان را تکذیب میکند وبیان میکند که این حرامها بخاطر ظلم و گناه آنان بوده است. (ابوسعود) اگر آیه ی دیگر نبود و فقط همین آیه بود، معنی تحریم را بر منع میگرفتیم نه تحریم چراکه این یهود کسانی نبودند که با حرام گرداندن از آن دست بکشند و رعایت کنند. تحریم به معنی منع بودن مثل همانی است که در آیه {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ} [القصص: 12] است که در اینجا به معنی منع از شیردهان است نه حرام گرداندن پس در این آیه نیز میتوانست به منع گرفته شود. (تاویلات اهل سنت) منظور از آیه ی دیگر این آیه است: { وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ(146)} [الأنعام: 146]
یعنی طیباتی که قبلا برای آنان حلال بوده است را تحریم کرده ایم. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد منظور طیبات بهشت باشد و با آخر آیه همخوانی دارد. (مظهری) وَبِصَدِّهِمْ عَن سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا
و بخاطر جلوگیری کردن خلق کثیر از ایمان آوردن است. (نسفی)
و یا بخاطر اینکه از ایمان بسیار منع کرده اند. (نسفی)
وقتی از آنان در مورد ایمان میپرسیدند به باطل راهنمایی میکردند و یا اینکه با جنگ افروزی مانع ایمان میشدند. (تاویلات اهل سنت)
و بخاطر ربا خواریشان این درحالی است که انان از ربا خواری نهی شده بودند و بخاطر خوردن مال مردم به باطل از قبیل رشوه و مانند. و ما برای کافران از این اهل کتاب، عذابی دردناک آماده کرده ایم.
مستندات
وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ و بخاطر ربا خواری آنان در حالیکه در تورات از ربا نهی شده بودند. (بحر العلوم) این آیه نشان میدهد که نهی موجب تحریم است. (مظهری) وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ ۚ و بخاطر رشوه اموال مردم را خوردنشان. (بحر العلوم)
و بخاطر رشوه و فریب و غصب و انواع گناهان دیگر، اموال مردم را خوردنشان. (مظهری)
وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا و برای آنان عذابی دردناک دائمی تهیه دیده ایم. (بحر العلوم) برای آن عده از آنها که کفر ورزیدند نه آن کسانیکه ایمان آورده اند. (نسفی) این عذاب درآخرت خواهد بود. (نسفی)
لیکن ثابت قدمان در علم به کتاب از اهل کتاب و مومنان آنان به آنچه بر تو نازل شده است و به آنچه قبل تو نازل شده است، ایمان میآورند و همینطور برپادارندگان نماز که چه نیک هستند، و ادا کنندگان زکات اموال و ایمان آورندگان به الله و روز واپسین آن موصوفان به این صفات والا زود باشد که به آنان مزدی بسیار بزرگ و بی حد و حصر عطا خواهیم کرد. نکته: تکرار ایمان آورندگان و ایمان میآورند از برای بیان این مطلب است که موارد ایمانی این چیزها هستند و به ادعا نیست.
مستندات
لَّٰكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ از آنجا که آیات قبل این ذهنیت را به وجود آورد که این احکام شامل همه ی اهل کتاب باشد، آن را با این آیه توضیح داد. (مظهری) لیکن از اهل کتاب مثل عبدالله بن سلام و یارانش یعنی مومنان اهل کتاب که بر مقتضای علمشان به کتاب عمل کردند. (مظهری)
لیکن استواران و بینادلان که مثل ان جاهلان از گمان تبعیت نمیکنند. (ابوسعود)
رسوخ یعنی ثابت شدن یک شیی در قلب است. (تاویلات اهل سنت) وَالْمُؤْمِنُونَ یعنی اصحاب محمد ص از مهاجرین و انصار . (مظهری) یا مومنان از اهل کتاب که در اینصورت با راسخین یکی میشوند. (مظهری) يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ یعنی افراد ایمان میآورند به قرآن. (مظهری) وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ ۚ و به بقیه ی کتابهای نازل شده از آسمان. (مظهری) وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ ۚ
نصب مقیمین از جهت مدح است یعنی منصوب شد تا فضل نماز را نشان دهد. (مظهری) یعنی منصوب آورد تا فعل مقدر امدح باشد یعنی مقیمین نماز جایگاه ویژه ای دارند. گفته اند منصوبه فعل مقدر اعنی است . (مظهری) یعنی منظورم نماز گزاران هستند. گفته اند که مجرور معطوف به ما انزال الیک است یعنی به نماز برپا دارندگان ایمان دارند یعنی به انبیاء. (مظهری) به فرشتگانیکه صفتشان برپاداشتن نماز است، ایمان دارند. (ابوسعود)
وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ عطف به الراسخون است. (مظهری) و یا مبتدا و خبرش اولئک است. (مظهری) وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
ایمان به انبیاء و نماز برپاداشتن و زکات ادا کردن را بر ایمان اورندگان به الله و آخرت، تقدیم کرد از اینجهت که هدف بیان این امور هستند چراکه اهل کتاب به الله و آخرت ایمان دارند یعنی هدف آیه تشویق اهل کتاب ایمان آوردن به آنچه ایمان ندارند است یعنی ایمان به تمام انبیاء و به تمامی کتب آسمانی. (مظهری)
أُولَٰئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا
آن موصوفان به این صفات جمیله، برای آن وعده ی مزدی بزرگ داده شده است. (ابوسعود)
بخاطر اینکه بین ایمان صحیح و عمل صالح جمع کرده اند. (بحر العلوم)
قطعا ما به تو وحی کرده ایم همانطور که بر نوح وحی فرستادیم و همینطور بر انبیای بعد وی نیز وحی کرده ایم و همینطور وحی فرستاده ایم به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اولاد یعقوب و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان. همانطور که به حضرت داود، کتاب زبور را داده ایم. نکته: یعنی وحی به تو امر جدیدی نیست بلکه این سنت قدیم الله متعال است که انبیاء را مبعوث میداشته و به آنان وحی میکرده است. نکته: آیه در صدد تعیین اولین انبیاء نیست بلکه همانطور که در تفاسیر ذکر شده است هدف از ذکر این انبیاء یکی بیان کردن این مطلب است که وحی به محمد با وحیی که به انبیایی که شما اقرار دارید، فرقی ندارد و دیگر اینکه ذکر این انبیاء به جهت تعظیم و مشهور بودن آنان است.
مستندات
إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ
جواب اهل کتاب بر درخواست انزال کتاب است و استدلال بر علیه آنان است باینکه امر وی در وحی همانند سائر پیامبران است. (بیضاوی)
یعنی شان رسول الله ص در وحی و مرسل بودن همانند مشهوران انبیاء که شکی در نبوتشان نیست، میباشد. (ابوسعود) یعنی تو را وحی کردیم که بر توحید ثابت قدم باشی و مردم را به توحید فرا بخوانی همانطور که به انبیاء وحی کرده ایم. (بحر العلوم) كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَىٰ نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِن بَعْدِهِ ۚ ذکر نوح ابتداءا از این جهت است که اول انبیاء است که به زبان وی احکام و شرائع را به خلق اعلام کرده است و اولین نبی است که امتش بخاطر رد دعوتش هلاک شده اند و اینکه الله متعال با دعای وی اهل زمین را هلاک کرده است. (ابوسعود) ذکر نوح بخاطر این است که مثل حضرت آدم ابو البشر است. (مظهری) مانند هود و صالح و شعیب و غیر اینها. (نسفی) وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ اسباط یعنی فرزندان یعقوب. (نسفی) وَعِيسَىٰ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ ۚ
وجه تخصیص این پیامبران با وجود اینکه انبیای دیگر را نیز شامل میشود، از جهت تعظیم و اشرف انبیاء بودن و به جهت اینکه مشهوران انبیاء هستند. (بیضاوی)
ذکر این انبیاء به این جهت است که یهود خود را به انبیاء منتسب میکردند. (ابوسعود) وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا یعنی کتاب منزل بر داود. (نسفی) ایتای زبور از باب وحی فرستادن است. (ابوسعود) یعنی همانطور که به داود زبور داده شده است. (ابوسعود)
و رسولانی فرستادیم غیر از انچه در اینجا بیان کردیم، رسولانیکه از آنها قبلا برایت نام برده ایم و همینطور رسولانیکه برایت نام نبرده ایم و اینکه الله متعال با موسی سخن گفت سخن گفتنی و موکدا سخن گفته است. نکته: کلام صفتی از صفات الله است و قدیم است و کیفیت آن برای مجهول است و علم ما بدان نمیرسد فقط میدانیم که صفتی حقیقی برای الله متعال است و از جنس کلام بشر نیست و بر قاعده ی لیس کمثله شیئ استوار است یعنی در اسماء و صفات و افعال الهی نباید هیچ تشابهی بین الله متعال و مخلوقاتش قائل شد و ای اصل عقیده ی اهل سنت و جماعت که همانا ماتریدیه و اشعریه هستند، میباشد. نکته: قطعا این سخن الله متعال با حضرت موسی برای ایشان مزیتی بوده است که دیگر انبیاء و رسولان را نبوده است.
مستندات
وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِن قَبْلُ
یعنی رسولانی ارسال کردیم رسولانیکه تا به امروز به تو گفته ایم مثل حضرت ادم و شیث و ادریس و زکریا و یحیی و ذو الکفل و غیر اینها. (مظهری) گفته شده است: یهود گفتند چرا موسی در اینجا ذکر نشده است پس نازل شد که رسولانی هستند که قبلا آنها را ذکر کرده ایم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی قبلا در مکه برای نام برده ایم. (بحر العلوم) قبل این روز و یا قبل این سوره. (ابوسعود)
ابوذر: از رسول الله ص پرسیدم اولین انبیاء چه کسی بوده است؟ رسول الله ص جواب دادند: آدم. گفتم آیا نبی بوده است؟ رسول الله ص: آری نبی مکلم بوده است. (مظهری)
وَرُسُلًا لَّمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ ۚ و رسولانی که به تو نام نبرده ایم. (بحر العلوم)
یعنی چه انبیاءی که به تو گفته ایم و چه انبیائی که نگفته ایم، فرقی بین تو و آنان در وحی و ارسال نیست پس کفار برای چه سوال میکنند در حالیکه هیچ تفاوتی بین تو و آنها نیست. (ابوسعود) این آیه در مورد ایمان به انبیاء چند نکته را بیان کرده است: الف: شناخت تک تک انبیاء شرط ایمان نیست بعد اینکه به تمام آنها ایمان آورده شود. ب: ایمان همان شناخت نیست بلکه ایمان تصدیق است چراکه بخاطر عدم شناخت تمام انبیاء شرط ایمان نیست بلکه تصدیق جمیع آنها شرط است. (تاویلات اهل سنت)
وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَىٰ تَكْلِيمًا و این نهایت وحی است که حضرت موسی بدان رسیده است. (مظهری)
و رسول الله ص بر ایشان چندین درجه بالاتر است چراکه به ایشان گفته شده است:
ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى سوره النجم (مظهری)
عامه ی مفسرین و اهل العلم این تکلم را تکلم حقیقی میدانند نه مجازی چراکه مجاز مورد تاکید قرار داده نمیشود. (بحر العلوم) یعنی کلم را با تکلیما تاکید کرد معمولا به جهت معنای حقیقی مقصود بودن انجام میگیرد و برای دفع مجاز. (بحر العلوم) هر رسولی را ویژگی هست که برای دیگران نیست و حضرت موسی به این نوع سخن گفتن الله متعال مختص است یعنی سخن گفتن بدون واسطه ی سفیر و رسول. (تاویلات اهل سنت) در اینکه کلام الله با حضرت موسی ثابت است شکی نیست ولی کیفیت آن برای ما معلوم نیست و آنچه از آن میدانیم این است که صوتی پیدا کرده و به موسی شنوانده است به هر کیفیت و به هر صورتی که خواسته است و به هرکسی که خواسته است و آن کلامی که الله بدان موصوف است از جنس حروف و صوت نیست و نه به هیچ یک از صفاتی که کلام مخلوقین بدان موصوف است. (تاویلات اهل سنت)
در حالیکه این اینان رسولانی هستند که بشارت دهنده ی مطیعان و هشداردهنده ی منکران هستند تا بوسیله ی ارسال رسولان به نفع مردم منکر بر علیه الله متعال بهانه ای و عذری نماند بعد اینکه رسولان را فرستاد و الله متعال بر هر امری که خواهد غالب است و وی را مانعی نیست و هرکاری انجام میدهد بر اساس حکمت است.
مستندات
رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ فرستادیم رسولانی در حالیکه آنان بشارت دهنده بودند و بیم دهنده بودند. (بیضاوی) و یا اینکه در حالیکه رسولانی بودند بشارت دهنده و بیم دهنده. (بیضاوی) الله متعال خبر میدهد که رسولان را فرستاده است تا که از عاقبت مطیعان خبر دهند و بشارت دهند و مخالفان را انذار و هشدار از عاقبت کارشان دهند و این از این جهت است که هر امری را عاقبتی نباشد عبث است و از حکمت نیست. (تاویلات اهل سنت) لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ۚ
یعنی تا مردم برای خود حجت نداشته باشند که چرا رسولانی را برای بیان راه نفرستاده ای. (تاویلات اهل سنت) منظور حجت حقیقی برای شناخت احکام و عبادات است که اگر رسولان نباشد عقل را راهی برای شناخت آن نیست والا در مورد لازم بودن دین عقل خودش حجت است پس در این موضوع با گفتن چرا رسول نفرستادی، حجتی نیست. (تاویلات اهل سنت) اینکه اگر رسولی نمیفرستاد بر اساس عدالت خودش بود چراکه هر کسی را عقل داده است که میتواند الله را به وسیله ی ان بشناسد و این ارسال رسولان فضلی بود و به جهت زیادت در حجت علیه منکران بوده است. (بحر العلوم)
این آیه که میفرماید برای انان حجتی نباشد در حقیقت به منزله ی خبر بدبختی آنان است . (مرقاة المفاتیح) وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا
عزیز است یعنی وی هرکه را خواهد عزیز میگرداند و هرکه را خواهد خوار میگرداند و کسی نیست که وی تعالی از از این امر عاجز بگرداند. (تاویلات اهل سنت) حکیم است که میداند هر چیزی را درجاییکه باید باشد قرار میدهد. (تاویلات اهل سنت) حکیم است در آنچه در امر نبوت تدبیر کرده است و هر نبیی را به امری از وحی و اعجاز مختص گردانده است. (بیضاوی)
عزیرر در عذاب منکران است و حکیم در ارسال رسولان برای انذار است. (نسفی)
لیکن الله متعال است که در دنیا با معجزه و در آخرت به گواهی بر راستی ادعایت گواه است و فرشتگان نیز گواه هستند و الله متعال اگر تنها باشد گواهی وی تو را بسنده است. نکته: یعنیآنچه بیان کردیم برای الزام حجت بر علیه منکران و نه به جهت گواه گرفتن آنان یعنی آنچه از وحی به انبیاء قبل تو و تو گفتیم برای این بود تا برای خودشان فردای قیامت بهانه نداشته باشند و عذری نداشته باشند و نه اینکه به این جهت باشد که گواهی آنان را اعتباری بدهیم و از آنان گواهی بخواهیم بلکه گواهی الله در دنیا با تایید بوسیله ی معجزات و گواهی فرشتگان با تایید و حمایت از تو، کافی است و نه فقط این بلکه همان گواهی الله کافی است. و از سوی دیگر در آخرت نیز گواهی خود الله متعال کافی است. نکته: ادعای نبوت از امور اخروی است و هرکس که به وقوع آن یقین دارد جزای ان را نیز از جنس آخرت تعیین میکند و نمیگوید از گواهی ندهید میکشم یا جنگ میکنم بلکه وعید آتش آخرت و وعده ی نعمت جنت میدهد پس این خود گواه بر درستی امر است. آن جنگهایی که در راه دین صورت گرفته است عامل و باعث آن همین کفار بوده اند که مسلمانان را به جنگ طلبیده اند وقتی خودشان اصرار بر جنگ دارند پس دیگر فرقی نمیکند که مسلمانان جنگ را شروع کنند ویا کفار شروع کننده ی جنگ باشند.
گویا که وقتی منکران از قبول حقیقت با طرح سوال، عناد ورزیدند و بر علیه آنان اقامه ی حجت کرد که مانند آنچه بر تو نازل کرده به انبیای قبل تو نیز رخ داده است، پس گفته شد که اینان ایمان نمیآورند ولی الله متعال خودش گواه است. (ابوسعود) به حق بودن آنچه از قرآن بر تو نازل شده است گواه است. (ابوسعود) گفته شده است وقتی انا اوحینا الیک نازل شد، آنان گفتند ما گواهی نمیدهیم پس این
آیه نازل شد. (ابوسعود)
از ابن عباس: اهل مکه پیش رسول الله ص آمدند و گفتند که ما از یهود در مورد صفتت پرسیدیم و آنان گفتند که ما تو را نمیشناسیم که در کتاب ما آمده باشد پس برای ما کسی را بیاور که گواهی دهد که تو نبی مبعوث هستی، پس این آیه نازل شدو یعنی اگر کسی برایت گواهی ندهد، پس الله متعال گواهیش از گواهی خلقش بالاتر و بزرگتر است و این الله است که به نبوتت و گواهی میدهد و نبوتت را آشکار میگرداند. (بحر العلوم) یعنی الله متعال اثبات کننده ی اثبات نبوتت با معجزات است چراکه حکیم دروغگو را با معجزه تایید نمیکند. (نسفی)
أَنزَلَهُ بِعِلْمِهِ ۖ
یعنی این انزال با علم خاص خودش که غیر را در آن شراکت نیست، صورت گرفته است. (ابوسعود)
بر تو نازل کرد در حالیکه داناست به اینکه تو اهل این انزال هستی و اینکه تو آن را خواهی رساند. (نسفی)
آیه اثبات صفت برای الله متعال دارد چراکه برای خود صفت علم قائل شده است. (نسفی)
به امر خود نازل کرده است. (بحرالعلوم) و یا به همراه علمی که مربوط به معاش و معاد مردم است فرو فرستاده است. (ابوسعود) وَالْمَلَائِكَةُ يَشْهَدُونَ ۚ
و فرشتگان نیز به حقیت و صدق آن گواهی میدهند. (ابوسعود) یعنی الله متعال و همچنین فرشتگان در قیامت به حقیت قرآن شهادت میدهند. (تاویلات اهل سنت)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا
الله به عنوان گواه بر رسالتت کافی است چنانچه معجزات بزرگ داد و حجتهای آشکار برای تو عطا کرد که این امر تو را از گواهی دیگران بی نیاز میگرداند. (ابوسعود)
قطعا کسانیکه به آنچه باید ایمان آورد از محمد و قرآن و مانند آن و مردم را انواع حیله و شبهات از دین منحرف کردند، همانا گمراه شدند گمراهی دور از حق.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا با تکذیب به محمد، منظور یهود هستند. (نسفی) وَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ و مردم را از دین الله منصرف کردند. (بحر العلوم)
و عرب را با گفتن اینکه در کتاب خود نیافیتم از دین خدا مانع میشوند. (بیضاوی)
با القای شبهات مانع میشوند. (نیسابوری) قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا
گمراهی دور از حق. (بحر العلوم) چراکه هم گمراه شدند و هم گمراه کردند و گمراه کننده در گمراهی غرق شده تر و از برکنده شدن از آن دورتر است. (بیضاوی) قطعا سرگشته گشتند و دچار تحیری طولانی شدند. (تاویلات اهل سنت)
قطعا کسانیکه به آنچه باید ایمان آورد ایمان نیاورده اند و به محمد و مردم با کردار و گزینش خود، ظلم کردند، نیست الله متعال اینکه آنان را مورد آمرزش قرار دهد ما دامیکه بر کفر هستند و نیست اینکه آنان را به راهی هدایت کند.......
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا کسانیکه به ایات الهی و حجتهای الهی کفر ورزیده اند و . (تاویلات اهل سنت) وَظَلَمُوا به امر الله ظلم کردند و آن را ترک کردند. (تاویلات اهل سنت) طوریکه خود را به غیر الله اختصاص دادند و عبادت را برای غیر الله قرار دادند نه به وی تعالی در حالیکه الله متعال آنان را خلق کرد تا وی تعالی را عبادت کنند و اینان نفس خود را در غیر موضعی که باید باشند قرار دادند. (تاویلات اهل سنت)
به محمد ظلم کردند با انکار نبوتش و کتمان صفات بزرگش و گذاشتن آن صفات در غیر موضع قرارش. (ابوسعود) و یا به مردم ظلم کردند با مانع شدن از آنچه معاش و معاد آنان در آن بود. (ابوسعود)
لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُم بخاطر محال بودن تعلق آمرزش به کافران. (ابوسعود) یعنی مادامیکه بر کفر هستند الله آنان را آمرزنده نیست. (نسفی) وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا
و آنان را در آخرت هدایت نکند مگر به سوی.. (تاویلات اهل سنت)
در مورد کسانی است که در علم الله است که آنان ایمان نخواند آورد. (تاویلات اهل سنت)
مگر راهی به سوی جهنم در دنیا با عدم توفیق به اسلام و در آخرت راهی را به آنان نشان داده خواهد شد که منتهی به جهنم است و وقتی وارد جهنم شوند دائما برای همیشه در جهنم خواهند ماند و این کار و هر امری دیگر که الله اراده کند بر الله آسان است.
مستندات
إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ
مگر به راهی که منتهی به جهنم میشود. (مظهری) یعنی در قیامت فرشتگان انها را به جهنم سوق خواهند داد. (ابوسعود) انان را در را کفر وامیگزارد و خذلان میکند بخاطر کفرشان و جحودشان و آن راه جهنم است. (بحر العلوم) به عملی هدایت نکند مگر عملی که آنان را مجبور به ورود به جهنم میکند. (بحر العلوم) در قیامت برای انان راهی را هموار نکند مگر راهی که منتهی به جهنم است. (بحر العلوم)
راه کفر و شرک در دنیا راه جهنم هستند و اسلام طریق بهشت در دنیا است. (تاویلات اهل سنت) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ در حالیکه وقتی به آن وارد شوند، تا ابد در آن خواهند بود یعنی برای آنان این مقدر شده است. (مظهری) ابدا از آن نجات نخواهند یافت. (فواتح الالهیه) وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا
چیزی از این امر بر الله متعالی سختی نکند. (مظهری) همیشگی در جهنم گرداندن آنان برای الله متعال آسان است چراکه متعذر بودن انجام کاری از اراده کرده های خود، محال است. (ابوسعود)
ای مردم تحقیقا برای شما فرستاده ای آمده است که حق را بیان میکند و آنچه که در مورد خلقت حق است را یعنی یگانه بودن الله متعال را برای شما اورده است و این از طرف پرودگارتان است پس ایمان بیاورید وآنچه را که به نفعتان است را انتخاب کنید و اگر بر فرض بر کفر خود اصرار بورزید و کافر شوید، پس برای الله متعال است آنچه در آسمانها و زمین است. اگر بدانید متوجه شدید که دعوت به ایمان، از روی حاجت و نیاز الله متعال نیست بلکه این شما هستید که از ایمانتان نفع میبرید و الله متعال دائما دانا و با حکمت است.
مستندات
يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِن رَّبِّكُمْ ابن عباس: ای اهل مکه. (بحر العلوم)
رسول به گواهی لا اله الا الله آمده است. (بحر العلوم)
یعنی اسلام را آورد. (نسفی)
وقتی که امر نبوت را تثبیت کرد و راه رسیدن به علم به آن را بیان کرد و وعید منکران آن را مشخص کرد، عموم مردم را خطاب قرار داده و به آن دعوت کرد و بر آنان حجت را الزام کرد و به اجابت کنندگان وعده داد و رد کنندگان را وعید داد. (بیضاوی)
برای بیان حق آمده است. (بحر العلوم) از برای حق امده است یعنی برای عرضه کردن حق و حجت امده است. (بحر العلوم)
آمده است یعنی که بین شما پدیدار شده است. (بحر العلوم)
فَآمِنُوا خَيْرًا لَّكُمْ ۚ
پس یگانگی الله متعال را باور کنید و تصدیق کنید. (بحر العلوم) و قرآنی که محمد آورده است برای شما از عبادت بتان، خیر و نیک است چراکه پرستش بتان، برای شما نفعی ندارند. (بحر العلوم)
ایمان بیاورید ایمانیکه به خیرتان است. (بیضاوی)
و یا اینکه کاری انجام دهید که از آنچه هستید به خیرتان باشد. (بیضاوی)
ایمان بیاورید که ایمان به خیرتان میشود. (بیضاوی)
آنچه را در آن خیرتان است را قصد کنید که ازکفر و تثلیث شما خیر است یعنی ایمان به الله متعال و یگانه داشت وی تعالی است. (نسفی)
وَإِن تَكْفُرُوا
اگر الله و محمد را انکار کنید پس الله متعال از شما بی نیاز است. (بحر العلوم)
نه کفرتان به الله متعال ضرر میرساند و نه ایمانتان به الله متعال نفعی دارد. (بیضاوی)
اگر بر کفر خود اصرار ورزید و بر آن مداومت بورزید. (ابوسعود)
همه ی آنان بندگان الله هستند. (بحر العلوم) هرآنچه که این دو شامل آن میشوند و هرآنچه که از آن ترکیب شده اند . (بیضاوی)
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا و الله متعال دانای به خلقش است و حکیم در امرش است. (بحر العلوم) دانای به احوال آنان است و با حکمت در تدبیر امورشان است. (بیضاوی) به مومن و کافر داناست و حکیم است که جزای آن دو را برابر نمیدارد. (نسفی)
ای صاحبان کتاب آسمانی از یهود و مسیحیان، در دین خود غلو نکنید و چیزی را از حد خودش فراتر ندانید و دین خود را نیز همانطور که به شما اعلام شده است بدانید و در مورد الله متعال چیزی غیر از حق نگویید. این است و غیر این نیست که عیسی فقط پسر مریم است و نشانه و کلمه ای از طرف الله متعال که به حضرت مریم داده شده است و روحی است که از طرف الله متعال. پس به الله و رسولانش ایمان بیاورید و نگویید که اله سه است. از چنین گفتاری باز ایستید که این باز ایستادن به خیرتان است. این است و غیر این نیست که الله یگانه اله است. پاک است از اینکه وی را فرزندی باشد. برای وی است هرآنچه در آسمانها و زمین است. و الله خودش به تنهایی برای گواهی بر این امر و تدبیر آن، کافی است. نکته: فراتر از دین قائل شدن و غلو در دین ادیان قبل اسلام به چند مورد برمیگردد یکی اینکه با غلو در شان انبیای خود آنها را همسنگ الله قرار دادند و دیگری اینکه هر رسولی را الله متعال گوش زد میکرد که پیامبر آخر زمان بیاید، باید از وی تبعیت کنید و این را رسولان به مردم ابلاغ میکردند پس غلو دیگر انان این است که ادعا کردند که دین آنها تا قیامت باشد و منسوخ نمیشود و غلو و افراط دیگر آنان این است که علمای خود را به حد رسولان رساندند و آنان قانون گذاران دینشان شدند.
مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غلو در دین یعنی از آن حدی که برای آنان تعیین شده است، تجاوز کنند و اعتداء نیز به همین معنا است و در تجاوز از حد تعیین شده در فعل و در نطق است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز غلو را به آنچه در ادامه میآید معنی کرده اند یعنی در شان الله متعال چیزی غیر از حق نگویید. پس سخنی که لایق الله نیست غلو در دین است.(تاویلات اهل سنت) بعضی نیز غلو را به معنی مبالغه و تکلف در دین معنی کرده اند، که باعث میشود بر الله متعال دروغ بربندید و قولی را که نه حلال است و نه حق است را بگویید. (تاویلات اهل سنت) یهود در شان حضرت عیسی کم کاری کردند و وی را ولد زنا دانستند و نصاری نیز در حق ایشان غلو کرده و از آنچه که هست، بالاتر بردند و پسر الله دانستند. (نسفی) ضحاک: در دین خود دروغ نگویید. (بحر العلوم) در دین خود افراط و تفریط نکنید چراکه دین الله بین کوتاهی و غالی گری است. (بحر العلوم)
وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ ۚ
بر الله چیزی جز صدق نگویید. (تاویلات اهل سنت) ابن عباس: به الله متعال نگویید که فرزند و زن دارد. (تاویلات اهل سنت) در قرائت حفصه: الله را یکی از سه نگویید چراکه غیر این نیست که الله متعال اله واحد است. (تاویلات اهل سنت)
ضحاک: یعنی در دینتان دروغ نبندید. (بحر العلوم) إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ
عیسی غیر این نیست که پسر مریم است نه پسر الله متعال و رسول الله است . (نسفی)
وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ
از آنجا که حضرت عیسی با کلمه ای که به الله متعال به حضرت مریم القا کرد، خلق شد، کلمه الله گفته شد و اینکه آن چه کلمه ای بوده است را ما نمیدانیم. (تاویلات اهل سنت) کلمه گفته شدن از این جهت است که به وسیله ی وی هدایت یافته میشود همانطور که با کلام هدایت یافته میشود. (نسفی)
وَرُوحٌ مِّنْهُ ۖ
از آنجا که بوسیله ی حضرت عیسی مرده را زنده میگردانید، حضرت عیسی را روح نامید همانطور که قرآن را روح نامیده است. (تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند: یعنی الله متعال وی را زنده کرده و روح گردانیده است. (تاویلات اهل سنت) گفته شده: یعنی رسولی از طرف الله متعال است. (تاویلات اهل سنت) گفته شده: و امری از وی تعالی است. (تاویلات اهل سنت)
یعنی به خلق الله متعال بوده است. (نسفی) فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ۖ
چراکه تمام رسولان شما را به آنچه که شما الان بر آن هستید دعوت نکرده اند بلکه همه ی انها شما را به این دعوت کرده اند که اله یگانه است و شریکی ندارد و فرزندی نیز ندارد . (تاویلات اهل سنت) یعنی الله متعال را یگانه بدارید و باور کنید و همینطور آنچه را که رسولان آورده اند نیز تصدیق کنید. (بحر العلوم)
وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ
نگویید که اله، سه هستند. (نسفی)
انتَهُوا خَيْرًا لَّكُمْ ۚ از سه دانستن اله دست بکشید و باز ایستید. (نسفی)
از گفتارتان به الله توبه کنید و این توبه برای شما خیر است یعنی از اصرار بر کفر بهتر است. (بحر العلوم) از این گفتار خود توبه کنید و بدانید توبه برای شما از اصرار بر کفر، خیر است. (بحرالعلوم)
إِنَّمَا اللَّهُ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ
غیر این نیست که الله اله یگانه است. (نسفی)
سُبْحَانَهُ أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ ۘ
منزه است از اینکه وی را فرزندی باشد و این ادعای شما بس بزرگ است. (تاویلات اهل سنت)
منزه میدارم از اینکه وی را فرزندی باشد. (نسفی) لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ
برای وی تعالی است هرانچه که در آسمانها و زمین است در حالیکه کسی فرزند میخواهد که به آن بخاطر سه چیز احتیاج پیدا میکند، یکی بخاطر نیازی که به فرزند دارد و به وسیله ی فرزند آن نیاز را برآورده میکند و از وحشت تنهایی میترسد و برای همین فرزند میخواهد و بخاطر ترس از دشمن میخواهد تا بوسیله ی فرزند بر دشمن غلبه کند و یا از اینکه هلاک شود و اموالش بی صاحب بماند فرزند میخواهد تا از وی به ارث ببرد و الله متعال را هیچ یک از این نیازها نیست در نتیجه فرزندی ندارد. (تاویلات اهل سنت) آنچه در آسمانها و زمین است از برای الله متعال است به خلق و ملکش. (بیضاوی)
وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا الله در حافظ بودن کافی است. (تاویلات اهل سنت) در شاهد بودن. (تاویلات اهل سنت)
وکیل یعنی برپادارنده ی تمامی امور است. (تاویلات اهل سنت) آگاهی دادن به این مطلب است که الله بینیاز از فرزند است چراکه فرزند برای سپردن امور به فرزند است پس الله متعال برپادارنده ی تمام اشیاء است و کافی است و بی نیاز از خلق کننده و کمک کننده است. (بیضاوی)
هرگز عیسی از اینکه بنده ی الله باشد و بر بندگی وی تعالی بر حسب وظیفه استمرار داشته باشد، ابایی ندارد و همینطور فرشتگان مقرب که دارای قدرت زیادی هستند و بر امور بسیار اطلاع دارند از اینکه بنده ی الله باشند ابایی ندارند و هرکس که از بندگی و عبادت الله متعال استنکاف ورزد و آن را سنگین بداند، پس زود است که همه ی مخلوقات را به سوی خوشد جمع خواهد کرد. نکته: یعنی وقتی میگوید همه به سوی وی برمیگردند و جمع کرده میشوند مشخص است که این نام بردگان از عیسی و فرشتگان چیزی بیش از این نیستند که بنده الله باشند.
گفته میشود: وفد نجران که آمدند در مورد حضرت عیسی با رسول الله ص مناظره کردند و حضرت رسول فرمودند: عیسی بنده و رسول الله است. وفد گفتند: این را نگو که عیسی از آن استنکاف دارد و بد میدارد که چنین گویی پس در تکذیب آنها این آیه نازل شد. (بحر العلوم) حضرت عیسی از اینکه بنده ی الله متعال باشد، آن امر را سنگین نمیشمرد و از آن کبر نمیورزد. (بحر العلوم) چراکه بندگی برای الله متعال شرفی است که به آن افتخار کرده میشود و خواری و استنکاف در بنده بودن برای غیر الله متعال است. (بیضاوی)
شرم نمیدارد از اینکه بنده ی الله است. (بحر العلوم) یعنی خود حضرت عیسی اقرار داشت به اینکه بنده الله متعال است. (بحرالعلوم) وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ ۚ یعنی حاملان عرش از اینکه بنده ی الله هستند، ابا ندارند. (بحرالعلوم)
مقاتل: فرشتگان با اینکه مقرب الهی هستند از اینکه بنده ی الله هستند ابا و استنکاف ندارند حال عیسی چگونه از آن ابا داشته باشد؟ (بحر العلوم) در بر عربی است که فرشتگان را عبادت میکردند. (نسفی)
مقروبون کروبیونی که حول عرش هستند از جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و کسانیکه در هم طبقه با آنها هستند. (نسفی)
فرشتگان با وجود اینکه قدرت بسیار دارند و از تولد و ازدواج مبرا هستند با این وجود از اینکه بنده ی الله باشند ابایی ندارند پس چطور عیسی که متولد شده است و قدرت آنان را ندارد از آن ابا کند. (نسفی)
وَمَن يَسْتَنكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ
و هرکس که از عبادت الله کبر ورزد و بر خود طاعت وی تعالی را سنگین ببیند، (بحرالعلوم)
و اما وضعیت هردو گروه این است: پس اما کسانیکه ایمان آورده و عمل نیک شرعی انجام دادند، پس الله متعال اجر و ثواب آنان را کامل ادا خواهد کرد و از فضل خود اضافه نیز خواهد داد و اما کسانیکه عبادت الله را و ایمان را عار و ننگ میشمارند و کبر میورزند پس عذابشان خواهد داد عذابی دردناک و دائمی و برای آنان نمییابند بغیر از الله متعال، یار و مانعی که آنان را از این عذاب مانع شود. نکته: وقتی به الله ایمان نیاوردند و در قیامت غیر از الله مانعی از عذاب نیست و یاوری هم غیر وی تعالی نیست، دیگر هیچ یاور و منع کننده ای برای آنان نمیماند.
یعنی کسانیکه طاعات بین خودشان و طاعت بین خودشان و پرودگارشان را انجام میدهند. (بحرالعلوم)
فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ ثواب اعمال آنان را به وفور میدهد. (بحر العلوم) از اعمش: اجرشان این است که وارد بهشت شوند. (ابن ابی حاتم) وَيَزِيدُهُم مِّن فَضْلِهِ ۖ از رزقش در بهشت میدهد. (بحر العلوم) از اعمش: فضلش اینکه به آنان حق شفاعت بدهد برای کسانیکه بر انها آتش واجب شده است از کسانیکه برای وی در دنیا نیکی کرده اند. (ابن ابی حاتم) وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا خود را از عبادت بالاتر ببیند. (بیضاوی) و از عبادت الله، کبر ورزیده اند. (بحر العلوم) فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا عذابی دردناک و دائمی بر آنان خواهد داد. (بحر العلوم) وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا و از عذاب الهی، کسی را نمییابند که آنان را کمک کند و مانعی نمییابند تا مانع آنان بشود. (بحر العلوم)
از ابن عباس: مگر اینکه قبل مرگ توبه کنند که در این صورت الله توبه اشان را قبول کند. (ابن ابی حاتم)
وقتی که سرنوشت و عاقبت هر دو فرقه مشخص شد ای مردم قطعا شما را حجت قائم شد و دیگر عذری باقی نماند و برهان قطعی از پرودگارتان آمده است و منظور میتواند که رسول الله ص باشد و همینطور میتواند که منظور قرآن باشد و ما یعنی الله متعال، فروفرستادیم، به شما نوری آشکار که در حق بودن آن شکی نیست.
یعنی به شما رسید و در قلبهایتان جای گرفت طوریکه راهی برای انکار نماند. (ابوسعود) برهان حجتی که واضح میگرداند و حق را از باطل آشکار میکند. (تاویلات اهل سنت) گفته شده: بیانی از طرف الله شما را آمده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی منظور حضرت رسول دانسته اند. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز قرآن دانسته اند. (تاویلات اهل سنت) یعنی رسول الله ص است که با معجزات بر منکران غلبه میکند. (نسفی)
برهانی است از برهانهای پروردگارتان. (ابوسعود)
وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا
و بر شما نوری فرو فرستادیم که با آن حق را از باطل میبینید و میشناسید و آن قرآن است که هرچند نور نیست ولی چون با آن حق را میبینند آن را نور نامید. (تاویلات اهل سنت) قتاده گوید: این همان قرآن است که در آن بیان و نور و هدایت الله و عصمت وی است برای کسیکه به آن تمسک میجوید. (تاویلات اهل سنت)
قرآن است که با آن در تاریکی حیرت، روشنایی جسته میشود. (نسفی)
قرآنی که خودش نورانی و نورده به دیگران است. (ابوسعود)
پس اما کسانیکه به الله متعال ایمان حقیقی آورده اند یعنی وی تعالی را یگانه دانسته و به وی تمسک جسته اند، پس زود باشد که آنان را به رحمتش داخل گرداند و زیادتی نیز عطا کند و هدایتشان کند به سوی خودش در تمامی امور و به راهی که در آن هیچ کژی نیست. نکته: در مورد فی رحمته در رحمتش داخل کند، تقریبا همه ی تفاسیر متفق بر این هستند که منظور بهشت است و رحمت مکان نیست تا به آن داخل شوند بلکه در بهشت به شخص رحمت ارزانی بدارد، این سخنی درست است و البته الله متعال در ذکر رحمت بجای جنة، هدفی داشته است و به نظر بنده منظور این استکه ما وقتی در کامل و وافی بودن چیزی میخواهیم مبالغه کنیم میگوییم که انگار داخل آن هستیم پس هدف الله متعال بیان این مطلب است که بهشت چیزی جز رحمت و خوشی درآن نیست و همگی رحمت است انگار که در خود رحمت زندگی میکنند.
مستندات
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ
و اما کسانیکه یگانه بودن الله متعال را تصدیق و باور کردند. (بحر العلوم)
وَاعْتَصَمُوا بِهِ و به دین وی تعالی تمسک جستند. (بحر العلوم) و به قرآن تمسک جستند. (نسفی)
نفس خود را بوسیله ی الله متعال از آنچه بر وی عارض میشود از میل شیطان، معصوم داشتند و نگهداشتند. (ابوسعود) اعتصام یعنی اینکه به وی تعالی در تمامی امور پناه برده شود و به وی تعالی توکل کرده بشود نه کسی غیر وی. (تاویلات اهل سنت)
فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِّنْهُ
پس زود باشد که آنان را وارد بهشت گرداند. (بحر العلوم) یعنی به ثواب و پاداشی که به ازای ایمانش و عملش با رحمتش مقدر کرده است وارد کند نه اینکه ادای واجب کرده باشد. (بیضاوی)
وَفَضْلٍ
و پاداشی باشد برای آنان. (بحر العلوم)
و احسان و نیکی زائد بر آن عنایت فرماید. (بیضاوی)
ابن عباس: رحمتش یعنی بهشت و فضلش اینکه نعمتهایی عطا کند که چشمی آن را ندیده است و گوشی نشنیده است و به قلب کسی خطور نکرده است. (ابوسعود)
وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا و آنان را به دینش هدایت کند و آنان را بر دین خود توفیق میدهد. (بحر العلوم)
گویا که گفته است در دنیا آنان را به دین خود هدایت کند دینی که هیچ کجی در آن نیست و بر این کارشان آنان را ثواب دهد و در آخرت آنان را وارد رحمتش کند و آن بهشت و کرامت باشد. (بحر العلوم)
و آنان را به خودش و یا به فضلش و یا راهش هدایت کند. (نسفی)
به آنچه که موعود وی است، راهنمایی کند. (بیضاوی)
به اسلام و طاعت در دنیا و به راه بهشت در آخرت، هدایت کند. (بیضاوی)
از تو طلب فتوی در مورد مساله ای سوال میکنند. بگو الله متعال به شما در مورد کلاله، حکم میدهد، اگر کسی فوت کند و فرزندی نداشته باشد، در حالیکه وی را خواهری باشد که پدرشان یکی است چه مادرشان یکی باشد چه نباشد، پس برای این خواهر، نصف ترکه است. و این برادر نیز از این نوع خواهر ارث میبرد اگر این خواهر را فرزندی نباشد پس اگر این کس، دو خواهر باشد و یا بیشتر پس برای آنها دو سوم ترکه است و اگر که خواهران و برادران برای وی باشند، پس برای هر یک برادر سهمش به مانند سهم دو خواهر است. الله متعال برای شما احکام را و احکام میراث را بیان میکند تا که گمراه نشویدو اگر که بیان نکند گمراه خواهید شد و الله متعال بر هم چیز داناست پس بر حذر باشید که حق را پایمال نکنید.
سوال کننده و فتوی خواه، جابر بن عبدالله بوده است در مورد سوال وی آمده است: در حجة الوداع در راه مکه جابر پیش رسول الله ص آمده و گفته است: مرا خواهری است که کلاله است، من از میراث وی چه مقدار بردارم؟ و این آیه نازل شد. (ابوسعود) در روایتی دیگر آمده است که خود جابر بن عبدالله بیمار بوده است و رسول الله ص به عیادت وی آمد و گفته است: من کلاله هستم، در مورد اموالم چه کنم و این ایه نازل گشت. (ابوسعود) در روایتی دیگر آمده است که جابر گفت: من بیمار بودم و چیزی را متوجه نبودم و رسول الله ص به عیادتم آمد و وضو گرفت از وضویش به من پاشید و من سرحال آمدم و میراث خودم پرسیدم و این آیه نازل گشت. (ابوسعود) از حضرت ابوبکر کلاله کسی است که نه فرزندی دارد و نه پدر دارد. همینطور از حضرت عمر نیز چنین روایت شده است. از ابن عباس نیز چنین روایت شده است. (تاویلات اهل سنت)
اگر کسی چه مرد چه زن هلاک شود در حالیکه وی را فرزندی چه دختر و چه پسر هیچ یک نباشد، و وی را خواهری باشد که فقط مادرشان یکی نیست چراکه اگر فقط مادرشان یکی باشد، فرض وی یعنی سهم وی یک ششم است که قبلا بیان شده است. (ابوسعود) خواهری که پدرشان یکی است چه اینکه مادرشان هم یکی باشد چه اینکه نباشد. اگر همراه خواهر، میت را دختری باشد، خواهر همراه این دختر، عصبه میگردد. (تاویلات اهل سنت)
فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ۚ
پس برای این خواهر نصف ترکه به طریق فرض است و باقی به عصبه میرسد اگر وی را عصبه ای باشد و اگر نباشد به این خواهر بر میگردد. (ابوسعود)
وَهُوَ يَرِثُهَا إِن لَّمْ يَكُن لَّهَا وَلَدٌ ۚ
و این شخص مورد مساله، ارث خواهرش را کلا بعنوان عصبه میبرد، اگر برای این خواهر، فرزندی نباشد یعنی در صورتیکه خواهر هلاک شود و این شخص مزبور بماند. (ابوسعود) منظور از فرزند، پسر است چراکه پسر خواهر را ساقط میکند و دختر ساقط نمیکند. (نسفی) در آیه دلیلی بر اینکه برادران بغیر از فرزند با کسی دیگر از ارث ساقط شوند نیست و سقوط آنان به وسیله ی پدر با سنت نبوی ثابت شده است. (ابوسعود)
اگر کسانیکه از طریق برادری و خواهری ارث میبرند، مختلط باشند از مردان و زنان پس برای مذکر آنان سهمی مثل سهم دو مونث است. (ابوسعود)
ترکه را به طریق تعصیب بین خودشان تقسیم میکنند. (ابوسعود)
اخوه به جمع برادر و خواهر اطلاق میگردد برای همین اگر میت اخوه داشته باشد چه خواهر چه برادر سهم مادر میت را از ثلث به سدس تغییر میدهد. (تاویلات اهل سنت)
يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ الله متعال حکم کلاله را و یا شریعت را بیان میکند که از جمله ی آن حکم کلاله است. (ابوسعود) أَن تَضِلُّوا ۗ
از اینکه شما گمراه شوید کراهت دارد. این نظر بصریون است که مبرد به آن تصریح کرده است. (ابوسعود) فراء و کسائی و دیگران از کوفیون به حذف لا دانسته اند یعنی لأن لا تضلوا است، یعنی بیان میکند تا گمراه نشوید. (ابوسعود) گفته شده است: حذف و تقدیری نیست بلکه ان تضلوا مفعول یبین است یعنی الله متعال وجه گمراه شدن شما را بیان میکند اگر به حال خود رها شوید تا از آن مواقع احتراز کنید و دور باشید و راه درست که خلاف آن است را انتخاب کنید. (ابوسعود)
وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
و الله متعال به تمامی اشیاء که از جمله ی آن احوال شما است از زندگی و مرگ شما، علم به غایت کامل دارد در نتیجه به شما آنچه در آن مصلحت شماست و منفعت شماست را بیان میکند. (ابوسعود) از رسول الله ص: هرکس سوره ی نساء را قرائت کند انگار که وی بر هر مومن زن و مرد، صدقه داده است و به وی ثواب کسیکه برده ای را آزاد کرده است داده میشود و از شرک بریئ میگردد و در مشئیت الهی از زمره ی کسانی قرار میگیرد که از آنها گذشت کرده است. (ابوسعود)
ای کسانیکه به آنچه که در ایمان واجب است، باور دارید و گردن نهاده اید برای شما حلال گردانیده شد حیوانات انعام که در سوره انعام شمرده شده است و اهلی و وحشی آنها، مگر آنچه که برای شما حرام بودن آن تلاوت میشود، چه در این سوره و چه در سوره ای و جایی دیگر. و این حلال بودن یک استثناء دارد و آن اینکه شما نباید از کسانی باشید که شکار حیوانات وحشی را در حالت احرام، حلال میشمارند یعنی حرام بداند. قطعا الله متعال آنچه اراده میکند را حکم میکند و میداند که چه چیزی باید حلال باشد و چه چیزی حرام باشد.
مستندات
سوره مائده همه ی آیاتش مدنی هستند. (بحر العلوم)
از جبیر بن نفیر روایت است که پیش حضرت عائشه رفتم و ایشان گفت: آیا سوره ی مائده را قرائت میکنی؟ گفتم: آری. گفت: این سوره آخرینها قرآن است پس هرآنچه در آن از حلال آمده است را حلال بشمارید و هرآنچه از حرام در آن امده است را حرام بشمارید. (بحر العلوم) از شعبی: از این سوره بغیر از ... وَلا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَلا الْهَدْيَ وَلا الْقَلائِدَ وَلا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ... هیچ آیه ای منسوخ نشده است. (بحر العلوم) بعضی نیز گفته اند که أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ [سورة: 106] نیز منسوخ شده است. (بحر العلوم)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
ای کسانیکه تصدیق کرده اید، در اینجا الله متعال بیان نکرد که چه چیزی را تصدیق کرده اند پس شامل تمام آنچه در ایمان باید تصدیق بشود را تصدیق کرده اند از یگانگی الله متعال و رسالت محمد ص و قرآن و جمیع انبیاء و زنده شدن بعد مرگ و بهشت و جهنم. (بحر العلوم)
أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ
وفا و ایفاء به عقود یعنی اقدام به انجام آنچه که عقد لازم میگرداند. (ابوسعود) یعنی وفا به آنچه که واجب است و هرآنچه که از نظر دینی مستحسن است و مستحب است. (ابوسعود) عقودی الله متعا امر به وفای آن کرده است همان عهدهایی هستند که الله متعال از اهل کتاب گرفته است بر اینکه به محمد ایمان بیاورند به شریعت وی ص عمل کنند. (تاویلات اهل سنت) یعنی تکمیل کنید فرائض الله متعال که در قرآن بر شما فرض گردانیده است از حلال و حرام. (بحر العلوم)
مقاتل: به عهدی که بین شما و مشرکین است وفا کنید. (بحر العلوم)
گفته میشود: به هر عقدی که بین شما و مردم است و همینطور با الله بسته اید، وفا کنید. (بحرالعلوم)
ابن عباس: منظور از عقود، حلال و حرامهای الله متعال هستند که باید به آنها وفا کرده شوند. (احکام جصاص) از حسن: عقود دینی منظور است. (احکام جصاص)
عقود به چند دسته تقسیم میشوند:
الف: عقدی که الله متعال بر بندگانش میبندند از اوامر و نواهی.
ب: عقدی انسان بین خودش و الله میبندد از نذر و قسم.
ج: عقود بین انسان با انسانی دیگر مثل معاملات از فروش و اجاره.
عمل و وفا به تمامی این عقود واجب است. (بحر العلوم) ابن عباس ومجاهد ومطرف و الرَّبِيعِ وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَالثَّوْرِيِّ روایت است که منظور از عقود در اینجا عهود یعنی عهدها هستند. (احکام جصاص)
از قتاده: عقود جاهلی همان هم پیمان و هم قسم شدن است. (احکام جصاص) از جبیر بن مطعم از رسول الله ص: همپیمانی در اسلام نیست و آنچه در جاهلیت بوده است را اسلام چیزی جز محکمتر و سختتر کردن آن نیافزوده است. (احکام جصاص) ابن عیینه از عاصم احول از انس بن مالک رسول الله ص در خانه ی ما بین مهاجرین و انصار همپیمانی و هم قسمی برقرار کرد و به وی گفته شد رسول الله ص فرموده اند که در اسلام همپیمانی نیست. انس گفت در خانه ی ما بین مهاجرین و انصار همپیمانی بر قرار کردند. ابن عیینه گوید: رسول الله ص بین انصار و مهاجرین عقد برادری بسته اند. (احکام جصاص) طبق آیه { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} [النساء: 33] در مورد اینکه در اوائل اسلام با همپیمان شدن ارث بری داشتند، مفسران اختلافی ندارند و تا اینکه الله متعال ذوی الارحام را بر آنان مقدم داشت. (احکام جصاص) پس کمک به یکدیگر و ارث بری در اسلام بوده است. (احکام جصاص) یک نوع همپیمانی در جاهلیت بود که در آن با هم عهد میبستند که همدیگر را یاری کنند چه بر حق باشد چه بر باطل و این در اسلام قطعا باطل است. (احکام جصاص)
ابوعبیده: منظور از عقود، عهدها و قسمها هستند. (احکام جصاص) أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ انعام همان حیواناتی هستند که در سوره انعام شمرده است. (ابوسعود)
هشت حیوان از هر نوع ماده و نر آن نوع منظور است: شتر و گوسفند و گاو و بز که در آیه {ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ} [الأنعام: 143] شمرده است. به شما اجازه داده شده است انعام را که شامل شتر و گاو و گوسفند چه اهلی و چه وحشی میشود. (بحر العلوم) گفته اند: منظور حیوانات وحشی هستند و این قول فراء است چراکه در ادامه میفرماید غیر محلی الصید و انتم حرم که این حکم مربوط به حیوانات وحشی است نه اهلی و لیکن نزد ما احناف شامل هردوی آنها میشود. (تاویلات اهل سنت)
بهیمه هر زنده ای که قابلیت تشخیص ندارد. (بحر العلوم) إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ
یعنی به شما انعام را رخصت داده شده است مگر آنچه از حیوانات که در این سوره بر شما حرام گردانده شده است و آن مردار و خون و گوشت خوک و غیر آن است. (بحر العلوم) و این در جواب قول مشرکین است که میگفتند: الله متعال سائبه و بحیره را حرام گردانده است پس الله متعال میفرماید که این دو حلال هستند مگر آنچه که در این سوره میگوییم. (بحر العلوم)
غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۗ یعنی این اشیاء بر شما حلال هستند بدون اینکه شکار را حلال بدانید در حالیکه محرم هستید. (بحر العلوم) إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
یعنی الله متعال هرچه خواهد را حلال و هرچه را خواهد حرام میگرداند زیرا وی تعالی است که صلاح خلقش و آنچه برای شما صلاحیت دارد و آنچه ندارد، را میداند و کسی را نسزد که در حکم وی تعالی دخالت کند. (بحر العلوم)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، حرامهای خدا را و نشانه های دین خدا را حلال نشمارید و هتک حرمت نکنید، و همینطور در ماههای حرام نیز قتال نکنید و همینطور به حیوان هدیه شده با کعبه را نیز به آن تعرض نکنید و همینطور آنچه که بعنوان هدیه به بیت الله نشان شده است را نیز حلال نشمارید و همینطور کسانیکه امان گیرندگان به بیت الله را که قصدشان حضور در آنجا و کسب دنیوی است و به زعم خود کسب رضای الله را دارند را نیز مورد تعرض قرار ندهید. و وقتی حلال شدید و از حرم خارج شدید، پس میتوانید به شکار بپردازید و دشمنی و کینه ی شما با قومی که شما را از بیت الله منع کرده اند، باعث نشود که عدالت را زیر پا بگذارید و عدالت نکنید، و از حدود الهی تجاوز کنید، و شما با یکدیگر در اجرای دستورات الهی همکاری کنید و بر دوری از حرام و ممنوع خدا، همکاری کنید و بر گناه و دشمنی، همکاری نکنید. از الله بترسید و پروا کنید. قطعا الله متعال سخت عذاب است برای کسیکه از وی پروا نکند.
شعائر جمع شعیرة، آنچه که الله متعال آن را نشانه ی عبادت وی تعالی قرار داده است. (بحر العلوم) یعنی ترک چیزی از مناسک را که الله متعال به آن امر کرده است، حلال نشمارید از امر حج یعنی سعی صفا و مروه و خروج به عرفات و رمی جمار و طواف و استلام حجر الاسود و غیر اینها را تکر نکنید. (بحر العلوم) این امر بدین خاطر بود که انصار سعی صفا و مروه را ترک میکردند و اهل مکه به عرفات نمیرفتند و اهل یمن از عرفات بر میگشتند. پس به همه ی آنها در این سوره امر شد که هیچ یک از مناسک را ترک نکنند. (بحر العلوم) از عطا: منظور از شعائر، فرضهایی است که الله متعال بربندگانش تعیین کرده است. (احکام جصاص)
از حسن: تمامی امور دین، شعائر الله هستند. (احکام جصاص)
لاَ تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ منسوخ نشده است بلکه محکم است برای همین ما اصحاب ما احناف گفته اند که اگر کسی حجش را فاسد کند بر وی باید است که تمام مناسک حج را انجام دهد و حق ترک هیچ یک از مناسک را ندارد و بعدا در سال بعد قضای آن را بجای بیاورد. (بحر العلوم) یعنی آنچه را که الله متعال حرام بودن آن را به شما اعلام کرده است، حلال نشمارید. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ و همینطور قتل در ماههای حرام را نیز حلال نشمارید. (بحر العلوم) این قسمت آیه نیز با آیه ی وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [سورة التوبة: 36] منسوخ شده است و در ماههای حرام نیز قتال مجاز است. (بحر العلوم) وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ
و همینطور متعرض هدی و شتر و گاو علامت شده برای حرم نشوید و آن را نیز حلال نشمارید. (بحر العلوم) در جاهلیت نیز وقتی برای حج حیوانی از میبردند بر آن علامت میگذاشتند و بر گردن آن چیزی میبستند و در برگشت نیز بر گردن حیوانات خود از لیف درختان مکه، بر ان میبستند و بدین طریق میدانستند که وی حاج است و بر وی تعرض نمیکردند و در اسلام نیز امر شد که آن را حلال نشمارید. (بحر العلوم) این نیز محکم است و برای همین کسیکه با سوق هدی؛ با بردن هدی با خود و نشان کردن آن؛ به سوی مکه روان شود و نیت احرام کند محرم میشود و حق حلالی شدن ؛ از احرام بیرون آمدن؛ را ندارد مگر با انجام مناسک حج. (بحر العلوم)
وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ همینطور کسانی را که قصد بیت الحرام را دارند مورد تعرض قرار ندهید. (بحر العلوم)
در شان شُرَيْح بن ضُبَيْعة بن شُرَحْبِيل اليماني نازل شده است و داستان از این قرار بود که وی پیش رسول الله ص رفته بود و با ایشان سخن گفته بود و در وقت برگشت گله ای در حال چرا را از اهل مدینه دید و آن را با خود به یمامه برد، بعد با اموال تجاری بزرگی به مکه حرکت کرد پس اصحاب رسول الله ص قصدشان این بود که بر وی حمله کنند و اموالش را غارت کنند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
این قسمت آیه با آیه ی سوره ی توبه فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [سورة التوبة: 5]، منسوخ شده است. (بحر العلوم) يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ از رسول الله ص: در مورد تجارت در حج سوال شد و این آیه نازل شد. (احکام جصاص)
فضل یعنی در طلب کسب سود هستند و رضوان یعنی طلب رضایت الله متعال که آن حاصل نخواهد شد مگر با ایمان آوردن. (بحر العلوم) در این آیه متعرض امر کفار نشده است و آنچه ذکر شده است برای بیان این مطلب است که به چنین افرادی تعرض کرده نشود و اگر کسی این امور را انجام دهد و کافر باشد از وی قبول کرده نشود و در آیه ای دیگر این را بیان کرده است یعنی وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ [سورة المائدة: 5] ذکر کرده است. (بحر العلوم)
وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ
و وقتی از احرام بیرون آمدید اگر خواستید شکار کنید. (بحر العلوم)
ضحاک: یعنی وقتی از احرام بیرون آمدید و از حرم نیز خارج شدید. (بحر العلوم) وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا ۘ و دشمنی اهل مکه که مانع شما از مسجد الحرام شده بودند، باعث نشود که به اهل یمامه تعدی کرده و حلال بشمارید. (بحر العلوم) یعنی دشمنی با قومی باعث نشود که در دادن جزای آنان تعدی کرده و حدود را رعایت نکنید. (بحر العلوم) وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ بر اجرای دستور الله متعال با هم همکاری کنید و به آن عمل کنید. (بحر العلوم)
بر بخشش و گذشت تقصیر دیگران همکاری کنید. (نسفی) از ابن عباس: نیکی همان دستورات الهی است پس بر آن یکدیگر را تشویق کنید و عمل کنید و از نهی وی تعالی دوری کرده و از ارتکاب آن باز دارید. (بحر العلوم) رسول الله ص فرموده اند: دلالت کننده و راهنمایی کننده به خیر، همانند فاعل آن کار است و نیز گفته شده است دال بر شر همانند کننده ی ان است. (بحر العلوم)
وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ یعنی در تعرض به حجاج اهل یمامه همکاری نکنید. (بحر العلوم) این آیه در حق تمامی مردم عمومیت دارد. (بحر العلوم)
در انتقام گرفتن و در تسکین خاطر با انتقام. (نسفی)
بر یعنی انجام امر و تقوی ترک ممنوع دینی و اثم ترک مامور و عدوان، انجام ممنوع دینی. (نسفی) وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ
از الله بترسید و در آنچه که دستور میدهد، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
بر شما حرام شده است خوردن حیوان خود مرده و خون ریخته و گوشت و فراورده ها از خوک، و آنچه که در وقت ذبح نامی غیر از الله متعال بر آن ذکر شده باشد و حیوانی که در اثر خفگی مرده باشد و حیوانی که به ضربات چوب و مانند آن کشته شده باشد و آنچه از بالا افتاده باشد و مرده باشد و آنچه که با شاخ زده شدن مرده باشد، آنچه را که حیوان شکاری آن را خورده باشد و از ان باقی مانده باشد مگر اینکه زنده بیابید و بتوانید ذبحش کنید. و آنچه که برای بتان ذبح شده باشد و طلب قسمت و تقدیر کردن با ازلام نیز بر شما حرام شده است. این استقسام خروج از حدود الهی است. امروز کفار از اینکه شما به عقب و به کفر برگردید ناامید گشتند پس شما لازم است که از انها نترسید بلکه آنچه باید ترس داشته باشید از من و از نافرمانی بر من است. امروز من دین شما کامل کردم یعنی تمام آنچه باید در دین به شما آموزش دهم و بیان کنم را تکمیل کردم و بر شما نعمت خود را که وعده داده بودم، عملی کرده و تکمیل کردم و از شما اسلام را بعنوان دین، راضی شده و قبول کردم. پس اگر کسی در حالت اضطرار قرار گیرد و شیی حلال برای خوردن نیابد و در شرف هلاک قرار گیرد، در حالیکه قصدش لذت از این خوردن نیست و راضی به آن نیست و حلال نمیداند، پس بداند که الله متعال قطعا در این مورد آمرزنده است و مهربان است. نکته: اعلام کامل شدن دین یعنی اینکه در این روز اعلام میدارد که شما به هدف خود رسیدید و دین قوانین و عقایدی که به آن باید ایمان داشته باشید را بیان کرده و تکمیل کرد. نکته: راضی شدن برای شما اسلام را بعنوان دین از این جهت است که در آیات دیگر مثل آیه {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ } [التوبة: 39] بیان داشت که اگر شما به دین پایبند نباشید بجای شما قومی دیگر را جایگزین خواهد کرد پس وقتی این آیه مائده اعلام کرد که شما تماما به آنچه خواستم عمل کردید و دین اسلام بعنوان دین شما تثبیت شد. نکته: این مساله ی بسیار بزرگی است که صحابه در این روز بعنوان دینداران اسلام معرفی شدند.
مستندات
(اینها) بر شما حرام شده است: مردار و خون و گوشت خوک و آنچه به نام غیر خدا فروافکنده و کشته شده و خفه شده و چوبخورده و از بلندی افتاده و شاخ خورده و آنچه درنده خورده - مگر آنچه را (از اینها) زنده دریافته، سر ببُرید - و (همچنین) آنچه روی بتها سر بریده شده و (نیز) اینکه با تیرهای قرعه (حیوانی را، میان خود) بخش کنید؛ اینها فسق و نافرمانی ست. امروز کسانی که کافر شدند از دین شما نومید گردیدند، پس از اینان مترسید و از من بهراسید. امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و این (اسلام) را برای شما (به عنوان) طاعتی (شایسته و بایسته و پیوسته) پسندیدم؛ پس هرکس (در این جریان و مانند آن) دچار تنگی و تنگنایی شود، بی آنکه به گناهی متمایل باشد، (اگر آنچه را منع شده است انجام دهد) خدا همواره پوشندهی رحمتگر بر ویژگان است.
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ
شروع در بیان حرامهایی است که قبلا گفته بود در إِلاَّ مَا يتلى عليكم گفته بود است. (ابوسعود)
میته: حیوانی که بدون ذبح جانش رفته باشد. (ابوسعود)
یعنی حرام گشت خوردن این اشیاء. (بحر العلوم)
وَالدَّمُ و خون مسفوح ؛ریخته شده؛. (ابوسعود)
یعنی خوردن و نوشیدن خون، بر شما حرام گشت. (بحر العلوم) در جاهلیت این خون را در روده ها میرختند و پخته و میخوردند. (ابوسعود)
وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ
لحم خوک، شامل چربی و استخوان آن و سائر اجزای آن نیز میشود، چراکه اسم لحم همه را شامل میشود و در این مورد اختلافی بین فقهاء نیست. (احکام جصاص) ذکر لحم خوک از این جهت است که بیشترین منفعت آن مربوط به گوشتش میباشد. (احکام جصاص)
به اجماع مسلمانان، خوردن تمامی اجزای خوک حرام است. (بحر العلوم) وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ
یعنی صدا را به نام غیر از الله در وقت ذبح آن بلند کرده شده باشد همانند آنچه میگفتند از باسم لات و عزی و مانند آن. (ابوسعود)
وَالْمُنْخَنِقَةُ
حیوانی که با خفگی مرده باشد. (ابوسعود)
وَالْمَوْقُوذَةُ
حیوانی که با زدن با چیزی مثل چوب و مانند آن کشته شده باشد. (ابوسعود)
هر حیوان ذبح کردنی که بدون ذبح شرعی بمیرد را نیز شامل است. (احکام جصاص) وَالْمُتَرَدِّيَةُ
حیوانی که از بالا به پایین افتاده ویا به چاهی افتاده و مرده باشد. (ابوسعود) از ابن مسعود: اگر شکاری را بر بالای کوه زدی و به پایین افتاد نخور چراکه ترس ان دارم که آن پایین افتادن کشته باشد و همینطور اگر در آب بیافتد نیز نخور چراکه میترسم که آب آن را کشته باشد. (احکام جصاص) از عدی بن حاتم از رسول الله ص در مورد شکار پرسیدم و ایشان جواب دادند: اگر پرتابت آن را بکشد، بخور مگر اینکه به آب بیافتد که در اینصورت نمیبینی که کدام یک کشته باشد. (احکام جصاص)
وَالنَّطِيحَةُ
حیوانی که حیوانی دیگر آن را شاخ زده و کشته باشد. (ابوسعود)
وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ
آنچه که حیوان درنده آن را خورده باشد و آن حیوان شکار شده مرده باشد. (ابوسعود) در این دلیل است بر اینکه اگر حیوان شکاری تربیت شده، شکارش را بخورد حرام میشود. (ابوسعود)
إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ
مگر آنچه از حیواناتی را که زنده یافتید و ذبحشان کردید که در اینصورت حلال خواهد بود. (ابوسعود)
درحالتی باشد که مثل حرکت حیوان ذبح شده را داشته باشد. (ابوسعود)
گفته شده است: این استثنا مخصوص آنچه درنده خورده است میباشد. (ابوسعود) از عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ والحسن وقتادة: اگر زنده به آن برسی طوریکه چشمش میزند و یا دمش حرکت میکند پس خوردن آن مباح است. (احکام جصاص)
وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ
و آنچه که بر نصب ذبح شده است نیز حرام است. (ابوسعود) نصب سنگهایی بوده اند که دور کعبه چیده شده بود و در جاهلیت بر روی آن ذبح میکردند و آن نوعی تقرب به الله میدانستند. (ابوسعود) گفته شده: آنچه برای بتان ذبح شده، منظور است. (ابوسعود) گفته میشود در عیدهای خود به الهه های خود ذبح میکردند. (بحر العلوم)
وَأَن تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ
ازلام جمع زَلَم، یعنی قدح؛در اینجا تیر بی پر؛ که استقسام به آن حرام است یعنی طلب قسمت کردن با آن حرام است. (ابوسعود) در جاهلیت اینگونه بود که وقتی کسی قصد کاری میکرد، سه تیر را به هم میزدند که در یکی نوشته بود، امرنی ربی؛ پرودگارم مرا امر کرد؛ و در دیگری نوشته بود، نهانی ربی؛ نهی کرد پروردگارم؛ و در سومی چیزی نوشته نشده بود پس وقتی انتخاب میکردند، امرنی ربی میآمد، به آن کار اقدا میکرد و اگر نهی میآمد اجتناب میکردند و اگر خالی میآمد بار دیگر اقدام میکردند. پس استقسام یعنی طلب اینکه چه برای آنان مقدر شده است میباشد با استفاده از این تیرها. (ابوسعود) گفته اند: استقسام یعنی تقسیم گوشت شتر بر اساس سهم مشخص است. (ابوسعود)
این تقسیم گوشت صورتهای مختلفی داشت:
الف: ده نفر جمع میشدند و شتری را میخریدند و گوشت آن را نه سهم میکردند و به هریک تیری میدادند و بعد این تیرها را یکی جمع میکرد وبه هرکس که اسمش در میآمد، سهمی از گوشت میدادند و وقتی به نه نفر رسید به آخری سهمی نمیرسید و همچنین این شخص باید ثمن آن شتر را میداد. ب: و یا ده نفر هر یک سهمی مشخص میکردند و به هفت نفر سهم میرسید و به سه نفر دیگر چیزی نمیرسید. (بحر العلوم)
ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ این استقسام به ازلام، تمرد و سرکشی است. (ابوسعود)
و خروج از حدود و طلب دانستن غیب و گمراهی در اعتقاد به اینکه راه دانستن غیب است، میباشد. (ابوسعود) افترا بر پروردگار است در امرنی و نهانی ربی گفتن و اگر منظورشان بت باشد، شرک و جهالت است. (ابوسعود)
منظور همین حرامهایی است که شمرده است و منظور از تحریم آنها، خوردن آنهاست. (ابوسعود) الْيَوْمَ بعد عصر روز جمعه در روز عرفه حجة الوداع نازل شده است. (ابوسعود) امروز این زمان .(ابوسعود) حسن: منظور از یوم، زمان رسول الله ص است. (احکام جصاص) يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن دِينِكُمْ
کفار ناامید شدند از ابطال این دین و از برگشتن شما از آن دین با حلال دانستن این پلیدیها و یا غیر این امور. (ابوسعود) و یا از اینکه آنها بر شما غلبه کنند، چراکه دیدند که الله متعال بر وعده ی خود که دین اسلام را بر دیگر ادیان غالب گرداند، عمل کرده است. (ابوسعود)
ضحاک: این آیه در فتح مکه نازل شده است. (بحر العلوم) فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ
پس از اینکه آنها بر شما غلبه کنند نترسید و خشیت را خالص برای الله بگردانید. (ابوسعود)
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
امروز، با پیروزی و ظاهر گرداندن بر ادیان دیگر دینتان را کامل کرد. (ابوسعود) و یا با تصریح به عقاید و واقف گرداندن بر اصول شریعت و قوانین اجتهاد، کامل گرداند. (ابوسعود)
جار و مجرور یعنی لکم را قبل دینکم آورده است تا اعلام کند که این کامل شدن دین به نفع و مصلحت شماست. (ابوسعود) یعنی با ارسال رسول الله و مبعوث کردن ایشان دینتان را کامل و نعمت خود را بر شما تکمیل کردم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی امروز دین شما را آشکار و غالب گرداندم. (تاویلات اهل سنت)
یعنی امر دین شما تکمیل و تمام شد و به اموری امر شدید که قبلا مامور نبودید. (تاویلات اهل سنت) وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي
و نعمت خود را بر شما تکمیل کردم با فتح مکه و ورود در حالت امن و پیروزمند و با هدم ستون و مناسک جاهلیت و نهی حج مشرک و نهی از طواف عریان. (ابوسعود)
و یا با کامل کردن دین و شریعت و یا با هدایت و توفیق. (ابوسعود)
گفته شده است: با وفای به عهد خود که با قول { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } [البقرة: 150] وعده داده بودم، نعمت خود را بر شما تکمیل کردم. (ابوسعود)
وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ
از بین ادیان دین اسلام را برای شما برگزیدم و این تنها دین نزد الله است نه غیر آن. (ابوسعود) یهود به حضرت عمر گفتند: ما آیه ای در کتاب شما میبینیم که اگر آن برای ما میبود، آن روز را عید میگرفتیم و حضرت عمر جواب دادند: ما میدانیم که آن آیه چه زمانی نازل شده است و در چه مکانی نازل شده؛ در روز عرفه بر رسول الله ص وقتی بر روی شتر بودند در روزه جمعه نازل شد. منظور حضرت عمر این است که ما آن را عید میگیریم. (ابوسعود) وقتی این آیه نازل شد، حضرت عمر گریه کرد و رسول الله ص فرمودند: چه چیزی باعث گریه ات شده است؟ حضرت عمر گفت: ما تا بحال در حال رشد و زیاد شدن و پیشرفت بودیم حال که تکمیل شد، رو به کاهش خواهد نهاد چراکه چیزی تکمیل نشود مگر اینکه رو به افول میرود. رسول الله ص فرمودند: راست گفتی. (ابوسعود) و این علام فرارسیدن مرگ رسول الله ص نیز بوده است و همینطور هم شد و هشتاد و یک روز بعد این آیه، رسول الله ص، فوت کردند. (ابوسعود)
فَمَنِ اضْطُرَّ متصل به محرمات قبل در این آیه است. (ابوسعود)
کسیکه در اضطرار بر خوردن این مذکورات قرار گیرد. (ابوسعود) اضطرار: ضرری است که به انسان میرسد از گرسنگی و غیر آن و امکان امتناع از آن نیست و در این آیه منظور در اضطرار گرسنگی بمانید است. (احکام جصاص)
فِي مَخْمَصَةٍ
در تنگنای گرسنگی که خوف مرگ و یا لوازم مرگ میرود. (ابوسعود)
غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ ۙ
بدون میل به گناه و بدون انحراف به گناه باشد، یعنی اینکه به جهت لذت بردن نخورد و بدون تجاوز حد مشخص شده باشد. (ابوسعود) ویا بدون اینکه از دست مضطر دیگری در نیاورده باشد. (ابوسعود) بدون اینکه قصد چنین عملی را داشته باشی یعنی بدون تبعیت از هوای خود باشد یعنی بعد اینکه ضرورت برداشته شد ادامه ندهی. (احکام جصاص)
بدون اینکه آن را حلال بداند بخورد. (تاویلات اهل سنت) فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
الله متعال چنین شخصی را مؤاخذه نخواهد کرد. (ابوسعود)
از تو میپرسند که چه چیزی برای آنان حلال است؟ بگو که برای شما خوردنی و نوشیدنیهای پاک و بی ضرر و لذت بخش حقیقی حلال شده است. و همچنین آنچه از حیوان شکاری که به آن تعلیم میدهید آنچه را که الله متعال به شما تعلیم داده است پس وقتی تعلیم دادید و برای شما شکار را نگهداشتند و نخوردند، پس شما بخورید و باید که در وقت ارسال آن شکاری، نام خدا را بیاورید. از الله پروا کنید و بر دستورات وی عمل کنید و بر حرام و حلال وی ثابت قدم باشید. قطعا الله متعال حسابگری سریع است که در یک آن، تمام ریز و درشت اعمال شما را برای شما حساب میکند و جزایش را نیز مشخص میکند. نکته: در مورد طیبات حلال شد، یک مورد آن مواردی بود که اسلام حلال بودن آن را اعلام کرد پس اگر به معنی حلال بگیریم معنی ان میشود، حلالها برای شما حلال هستند و زیاد معنای خوبی به نظر نمیرسد و دیگر اینکه گفته شد که منظور آن چیزی است که باعث لذت شما میشود و این معنی نیز هرچند بی راه نیست ولی احتمال زیاد میرود که هرکس ادعا کند که این چیزی است که من از ان لذت میبرم و بخواهد اشیاء حرام برای خود حلال بداند. معنی دیگر که گفتند این بود که آنچه که طبع سلیم از آن نفرت ندارد و پلید نشمارد و این معنی به مقصود آیه نزدیکتر به نظر میرسد چراکه شاید سوال از این عارض شود که شما که داری هرچیزی را حرام میگویی پس چه چیزی حلال است، باشد پس جواب میدهد اگر دین اشیایی را حلال ندانسته بدین سبب است که پلید و مضر است و اگر نافع بود و مضر نبود، حلال میگرداند و در مورد طبع سلیم نیز باید بر اساس علم استوار باشد و آن علم قطعی است در انچه که در شرع حرام بودن وارد شده و آنچه در حلال بودن آن وارد شده است و علم تجربی امروز بر حلالها و کارهایی که برای حلال شدن حیوان که شرع شرایطی تعیین کرده است، صحه گذاشته است و بعضی از حکمتهای ان را شناخته است از چگونگی ذبح و از چگونگی شکار حیوانات شکارچی.
مستندات
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ ۖ
از ابی رافع وقتی رسول الله ص دستور دادند تا سگان را بکشند، مردم گفتند از این حیوانات که دستور کشتن انها را دادی کدام صنفش برای ما حلال است؟ این آیه نازل شد. (احکام جصاص) ظاهر این حدیث چنین میرساند که از این سگان و هر حیوان دیگر میشود به انواع مختلف منتفع شد بغیر از آنچه که نصا ثابت شده است که نباید استفاده کرد یعنی خوردن آن جایز نیست و بغیر از خوردن میشود از آن استفاده کرد از قبیل شکار کردن و فروختن و انواع دیگر استفاده ها. (احکام جصاص) در شان عدی بن حاتم طائی نازل شده است. عدی گفت: از رسول الله ص پرسیدم ما با این سگان و بازها شکار میکنیم، پس کدام نوع شکار آنها برای ما حلال است؟ ایشان جواب دادند: آن حیوان و بازی که آن را تربیت کردی و بعد در پی شکار فرستادی و در وقت ارسال بسم الله گفتی پس آنچه را که برای تو نگهداشته است را بخور. گفتم: هرچند که آن حیوان شکاری آن را بکشد؟ فرمودند: اگر کشت و خودش نخورد، بخور چراکه برای تو نگهداشته است و اگر از آن چیزی خورد، نخور، چراکه برای خودش نگهداشته است. گفت: با سگهای ما سگهای دیگر نیز در شکار شرکت میکنند، حکم آن چه میشود؟ فرمودند: نخور تا وقتی ندانی که این سگ تو بود که برای تو نگهداشته است. در اینجا بود که این آیه نازل شد.(بحر العلوم) یعنی از تو میپرسند که در مورد شکار چه چیزی رخصت داده شده است؟ (بحر العلوم) گفته میشود: وقتی آیه حرمت علیکم نازل شد، گفتند پس چه چیزی برای ما حلال شده است؟ (بحر العلوم)
قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۙ یعنی حیوانات حلال از ذبائح بر شما حلال شده است. (بحر العلوم)
طیب دو معنا را شامل میشود: آنچه که لذت بخش است و دیگری حلال. (احکام جصاص)
ضد طیب، خبیث است و خبیث حرام است و اصل در طیب همان لذت بردن است که حلال را به آن تشبیه شد بخاطر منتفی بودن ضرر در آن. (احکام جصاص)
یعنی آنچه که شما را خوش میآید و خوردن آن برای شما ضرر ندارد، حلال گشت. (احکام جصاص) آنچه که افرادی که طبعشان سالم است، از آن تنفر نداشته باشند و پلید نشمارند.(ابوسعود)
وَمَا عَلَّمْتُم مِّنَ الْجَوَارِحِ
و حلال گشت شکار آن حیوانی که تعلیم داده اید از پرنده و سگان. (بحر العلوم)
جوارح: حیواناتی که برای صاحبانشان، صید میکنند. (احکام جصاص)
جوارح: حیواناتی که با دندان و یا چنگال خود مجروح میکنند. برای همین امام محمد گفته است: اگر سگ شکاری به شکار صدمه بزند و خونریزی نکند، حلال نیست چراکه جوارح گفته است پس باید زخمی کرده و خون جاری کند. (احکام جصاص)
تعلیم دهندگان هستید که به آن اموزش میدهید آنچه را که متعال شما را تربیت کرده است. (بحر العلوم) تعلیم دیدگانیکه به آن اموزش میدهید آنچه را که متعال شما را تربیت کرده است. (بحر العلوم) مکلب به کسر لام: صاحب سگ شکاری که تعلیمش داده است. (احکام جصاص) مکلب: وادارندگان سگان بر شکار یعنی تحریک کردن سگان بر شکار است. (احکام جصاص) کلب را به هر حیوان درنده اطلاق میشود، رسول الله ص در حق عبته بن ابی جهل، چنین نفرین کردند: اللهمَّ سلِّطْ عليهِ كلباً من كلابك، یعنی بار الها کلبی از کلبهای خود را بر وی مسلط بگردان و عتبه را شیری در هم درید و هلاک کرد. (ابوسعود)
فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ
پس بخورید از آنچه برای شما نگهداشته اند. (بحر العلوم) على ابن أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ گفتند: اگر سگ از شکارش بخورد، نباید خورد. (احکام جصاص) تربیتی بودن پرنده به این است که وقتی آن را فراخوانده شود، بیاید و از صاحبش فرار نکند. (احکام جصاص)
وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ ۖ
وقتی سگان را برای شکار فرستادید، بسم الله بگویید. (بحر العلوم)
در این آیه دلیل است بر :
الف: اگر حیوان شکاری بخورد، حلال نیست چراکه برای خودش صید کرده است. ب: شرط حلال شدن، بسم الله گفتن در وقت ارسال است. ج: اگر حیوان شکاری تربیت شده نباشد، صیدش حلال نیست. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
از الله بترسید و مردار را نخورید و آنچه که نام الله بر آن برده نشده است، را نیز نخورید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ سریع مجازات است. (بحر العلوم) همینکه حساب را شروع کند، به اتمام میرساند. (ابوسعود)
امروز برای شما همانطور که گفتیم، غذاهای نیک و درست حلال گشت و همینطور برای شما ذبح شده توسط اهل کتاب یعنی یهودیان و مسیحیان بر شما حلال شد و همینطور ذبیحه ی شما بر آنان حلال است و میتوانید به آنها غذا بدهید و پاکدامنان از مسمانان و همینطور نکاح زنان از اهل کتاب که به آنان قبل شما کتاب داده شده است برای شما حلال هستند و این وقتی است که مهر آنان را بپردازید و به دادن آن التزام کنید و در حالی حلال است که نکاح کرده باشید نه اینکه آشکارا زنا کنید با آنها و یا دوست پنهانی بگیرید آنها را و زنا کنید، و کسیکه به آنچه که باید ایمان آورده شود، کفر بورزد عمل صالحش باطل است یعنی ثواب آن اعمالی که قبلا انجام داده است، باطل است. و چنین شخصی در آخرت، جزو زیان کشان و کسانی است که در معامله فریب خورده اند.
مستندات
الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۖ امروز حلال بودن آن را برای شما بیان و آشکار کرد. (بحر العلوم) وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَّكُمْ
منظور از طعام اهل کتاب، ذبیحه های آنان است چراکه در غیر ذبح، تمامی ادیان در حلال بودن برای ما یکی هستند. (نسفی)
یعنی طعام یهودیان و مسیحیان. (ابوسعود) از ابن عباس در مورد ذبح مسیحیان عرب سوال شد، و وی جواب داد: مشکل ندارد. (ابوسعود) حکم صابئین حکم اهل کتاب است نزد امام ابوحنیفه. (ابوسعود)
حکم مجوس در گرفتن جزیه مثل اهل کتاب است ولی در نکاح و طعام آنها، همانند آنها نیستند و نکاح آنها جایز نیست و طعامشان نیز حلال نیست. (ابوسعود)
رسول الله ص: با مجوس مثل اهل کتاب رفتار کنید ولی زنانشان را نکاح نکنید وذبح کرده ی آنان را نخورید. (ابوسعود) وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَّهُمْ ۖ
و بر شما گناهی نیست که به آنان غذا بدهید. (نسفی)
از ابن عباس: ذبیحه ی آنها برای شما حلال است و ذبیحه ی شما برای انها حلال است. (تاویلات اهل سنت) وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ
منظور از محصنات، زنان آزاد و همینطور زنان پاک دامن هستند و این دو شرط صحت نکاح نیستند بلکه بیان استحباب است. (نسفی) چراکه نکاح کنیزان مسلمان نیز جایز است. (نسفی)
و کسیکه به آنچه که باید ایمان آورده شود، کفر بورزد، عملش باطل است. (تاویلات اهل سنت)
و کسیکه به شریعت اسلام کفر ورزد، عملش باطل شده است. (نسفی)
وقتی آیه حلال بودن نکاح زنان اهل کتاب نازل شد، زنان آنها گفتند که الله حتما به دین ما راضی شده است که نکاح ما را حلال داشته است پس این آیه در رد آنان نازل شد. (بحر العلوم) گفته شده است: وقتی حرمت علیم المیته نازل شد و بعد رخصت در وقت اضطرار بیان شد، عده ای گفتند که ما در وقت اضطرار نیز رخصت را عمل نخواهیم کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) گفته اند: این کلامی جدا است و خطاب به مسلمانان است. (بحر العلوم) ابن عباس: یعنی اگر کسی به کلمه ی شهادت کفر ورزد، ثواب عملش باطل است. (بحر العلوم)
وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ
و در آخرت و در عقوبت جزو مغبونان و زیان دیدگان است. (بحر العلوم)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، وقتی قصد نماز کردید و طاهر نبودید، پس به جهت وضو بجای آوردن، بشویید صورت خود را و دستهایتان را همراه با آرنج و بر سر مسح کنید و بشویید پاهایتان را همراه با قوزک پا و اگر بی غسل بودید خود را پاک کنید و بدن خود را پاک کنید و اگر که بیمار بودید و یا بر سفری بودید و یا کسی از شما از مکان خالی آمدید؛ از مکان قضای حاجت آمدید؛ بعد آب برای طهارت نیافتید، پس قصد کنید و تیمم کنید و برای تیمم بر زمین پاک ضربه بزنید و مسح کنید بر صورت خود وبر دستان خود. الله متعال قصدش از این امور تنگ گرفتن بر شما و به سختی انداختن شما نیست بلکه هدفش پاک کردن بدن و گناهان خودتان است و دیگر اینکه نعمت خود را با این رخصتها، بر شما تکمیل کند باشد که سپاسگزار نعمتهای الله باشید.
یعنی وقتی قصد برپاداشت نماز کردید و وضو نداشتید، (بحر العلوم) گفته شده است: وقتی از خواب برای نماز بیدار شدید. (بحر العلوم) آیه در حکم مجمل است که چگونگی وضو و در چه وقت بودن آن باید بیان شود و بر طبق بیان باید عمل کرده بشود والا کلمه ی اذا افاده ی تکرار را ندارد و دیگر اینکه خلف و سلف اجماع دارند که هر بار که برای نماز میرویم نیاز به وضو نیست بلکه وضو برای اوقاتی و طبق مسائلی باید انجام گیرد. (احکام جصاص) رسول الله ص در فتح مکه پنج وقت نماز را به یک وضو خواندند و حضرت عمر به ایشان گفت: کاری انجام دادید که قبلا انجام نمیدادید. حضرت جواب دادند: از قصد و عمدی اینکار را کردم. (احکام جصاص) به رسول الله ص امر شده بود که برای هر نماز یک وضو بگیرد وقتی این کار بر رسول الله ص گران آمد به ایشان امر آمد که برای هر نماز مسواک بزنند مگر اینکه حدثی رخ دهد که در آن وقت وضو گرفته شود. (احکام جصاص) عبدالله بن علقمه از پدرش چنین خبر داد که نزول آیه برای بیان وضو برای هر حدث نازل شده است. (احکام جصاص)
از شرائط صحت نماز ، وضو است و رسول الله ص فرموده اند: الله متعال نمازی بدون طهارت قبول نمیکند. (احکام جصاص) فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ
پس بشویید صورت خود را و دستان خود را همراه با آرنج. (بحر العلوم)
غسل یعنی عبور دادن آب بر عضو . (احکام جصاص)
از جابر بن عبدالله: رسول الله ص وقتی وضو میگرفتند، در وقت شستن دستها آب را بر آرنجهایشان دور میدادند. (احکام جصاص)
به نصب ارجلکم یعنی بشویید پاهای خود را. (بحر العلوم) به جر ارجلکم یعنی مسح کنید بر پاهای خود وقتی که موزه پوشیده اید. (بحر العلوم)
رسول الله ص در وضو بر موی جلوی سر خود مسح میکردند. (احکام جصاص)
گفته میشود: جر ارجلکم به جهت همسایگی با مجرور است و معنی همان شستن پا است. (بحر العلوم)
مسح بر خفین با سنت رسول الله ص ثابت شده است. (بحر العلوم)
این چهار عضو که ذکر شده است، ارکان و فرایض وضو هستند و غیر این چهار عضو، سنت و اداب خواهند بود. (بحر العلوم) اگر آیه ای به دو طریق قرائت شود و معنی هر یک با دیگری متفاوت باشد الله متعال هر دو را منظور داشته است و به منزله ی دو آیه حساب میشود. (بحر العلوم) عَلِيٌّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ در روایتی وَإِبْرَاهِيمُ وَالضَّحَّاكُ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ از عَاصِمٍ؛ همگی؛ به نصب قرائت میکردند و شستن پا را فرض میدانستند. (احکام جصاص) متواترا از رسول الله ص ثابت است که در وضو پایشان را میشستند و امت اسلامی در آن اختلاف نکرده اند. (احکام جصاص) رسول الله ص اعضای شستنی وضو را یک بار شستند که پا را نیز شستند و فرمودند: این وضویی است که بدون آن، الله متعال نماز را قبول نمیکند. (احکام جصاص)
مسح بر خفین متواترا ثابت است. (احکام جصاص) عمر وَعَلِيٌّ وَصَفْوَانُ بْنُ عَسَّالٍ وَخُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ وَعَوْفُ بْنُ مَالِكٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةُ از رسول الله ص روایت کرده اند که مدت مسح بر خفین برای مقیم یک شبانه روز و برای مسافر سه شبانه روز است. (احکام جصاص) وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ
پس خود را پاک کنید. (بحر العلوم) پس بدن خود را پاکیزه کنید. (ابوسعود)
وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ
اگر بیمار بودید بیماری که خوف مرگ یا زیادت مرض در صورت استعمال آب باشد. (ابوسعود)
أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ و یا بر سفر بودید. (ابوسعود) أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ غائط مکانی مطمئن یعنی جایی که کسی نیست و منظور مکانی است که مردم قضای حاجت انجام میدهند. (احکام جصاص) أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو مُوسَى وَالْحَسَنُ وَعُبَيْدَةُ وَالشَّعْبِيُّ: منظور از لامستم النساء، جماع است و با دست زدن به زن، وضو واجب نمیشود. (احکام جصاص)
از حضرت عائشه: رسول الله ص بعضی از زنان خود را میبوسیدند و بعد نماز میخواندند و وضو نمیگرفتند. (احکام جصاص)
فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا آیه متضمن بیان حکم شخص بیماری است که استعمال آب برایش ضرر دارد و مسافری که آب نمییابد است از برای حصول وضو و غسل. (احکام جصاص)
صعید: روی زمین را گویند. (تاویلات اهل سنت) طیب در اینجا به معنی پاک و طاهر است. (تاویلات اهل سنت)
فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ ۚ منه یعنی از صعید به صورت و دستان خود مسح کنید. (بحر العلوم) مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ
به شما تنگی را تکلیف نمیکند. (بحر العلوم)
از امر به وضو و طهارت و تیمم، الله متعال قصد در سختی انداختن شما را ندارد. (ابوسعود) وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ
لیکن قصدش پاک کردن شما از حدث و جنابت است. (بحر العلوم) لیکن قصدش از اینکار پاک کردن شما از گناهان است. (ابوسعود)
وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ با نعمت رخصتی که به شما داده است نعمتش را بر شما تکمیل کند. (بحر العلوم)
تا الله را شاکر باشید که به شما رخصت ها داده است و بر شما تنگ نگرفته است. (بحر العلوم) با تشریع طهارت و تیمم که پاک کننده و کفارت کننده ی گناهان است، میخواهد که نعمتش را بر شما تکمیل کند. (ابوسعود)
با خصتهایش میخواهد که نعمت عزیمت را تکمیل کند. (ابوسعود)
و با عمل خود نعمتهای الله را یادآور باشید و همینطور میثاقی را الله متعال با شما انسانها و شما مسلمانان را به یاد آورید و بیاد آورید وقتی که گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم. و از الله متعال پروا کنید و آن با دوری از گناهان و عمل به دستورات حاصل میشود. قطعا الله متعال دانای به اسرار شما است و بر ان اساس شما را جزا خواهد داد.
مستندات
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ
با سپاسگزاری از نعمتهایش، نعمتهایش را یاد بیاورید. (تاویلات اهل سنت)
با اسلام آوردن اینکار را انجام دهید تا نعمتش را بر شما یادآوری کند و شکرش را بجای آورید. (ابوسعود)
با اقرار به یگانگی الله متعال، نعمتهای الله را حفظ کنید. (بحر العلوم)
وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُم بِهِ
منظور از میثاق همانی است که در خلقت و گواه گرفتن بر آن باشد چراکه هر مخلوقی بر یگانگی و پروردگار بودن الله متعال گواه هستند. (تاویلات اهل سنت) میتواند میثاق انچه که با قبول دعوت به اسلام پذیرفته اند، باشد. (تاویلات اهل سنت) گفته اند میثاقی است که رسول الله ص در وقت اسلام آوردن از آنها گرفت مبنی بر اینکه از دستورات را اجرا کنند در فراخی و تنگی و شدت و ضعف. (ابوسعود)
میثاق در وقت بیعت عقبه است. (ابوسعود) بیعت رضوان است. (ابوسعود) إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ
وقتیکه گفتید: دعوتت را اجابت کردیم و امرت را اطاعت کردیم. (تاویلات اهل سنت)
قولت را شنیدیم و امرت را اطاعت کردیم. (تاویلات اهل سنت) وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
در ترک دستور الله و در ارتکاب نهی وی، از الله پروا کنید. (تاویلات اهل سنت) پروا کنید از اینکه نعمتش را فراموش کنید و یا میثاقش را نقض کنید. (ابوسعود) در هر آنچه که انجام میدهید و یا ترک میکنید از الله پروا داشته باشید. (ابوسعود)
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
به آنچه از نهان که در دلها دارید و طوری با دل آمیخته است که میشود به آن صاحب دل گفت. پس بر این اساس شما را جزا خواهد داد پس با آنچه آشکارا انجام میدهید، چه گمان دارید. (ابوسعود) به آنچه از نیکی و بدی دارید آگاه است و معنی آن وعده و وعید هر دو میشود. (نسفی)
ای کسانیکه ایمان آورده اید، کسانی باشید که برپادارنده ی قوانین و اوامر الهی هستند و گواهان به عدل باشید بر هرکس که باشد چه دوست و چه دشمن و کارتان رعایت عدالت باشد، و دشمنی و کینه از کسی باعث نشود که عدالت را رعایت نکنید چه طرف مسلمان باشد و چه کافر، و عدالت را پیشه ی خود سازید که این به تقوی یعنی پروا از الله متعال و غضبش و از اتش، نزدیکتر است. قطعا الله متعال به آنچه انجام میدهید، آگاه است و بر آن اساس جزا خواهد داد.
یعنی گویندگان حق باشید. (بحر العلوم) بخاطر الله متعال همراه حق باشید در هر آنچه که بر گردن شما لازم میشود از امر به معروف و عمل به آن و نهی از منکر و اجتناب از ان که این معنی قیام برای الله به حق است. (احکام جصاص) برپادارندگان دستورات الهی و پیروی کننده ی آن بزرگدارنده ی آن و رعایت کننده ی حقوق آن باشید. (ابوسعود)
شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ
در شهادت در مورد حقوق مردم، عدالت را پیشه کنید. (احکام جصاص) یعنی از کسانی باشید که الله متعال آنان را در روز قیامت شاهد بر مردم میگیرد. (احکام جصاص)
به حق بودن دستورات الهی شاهد باشید. (احکام جصاص) وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ
از این جهت بود که وقتی مسلمانان مکه را فتح کردند به آنان دستور داده شد که اهل مکه را بر آنچه که قبلا انجام داده اند مجازات نکنند و در قول و حکم عدالت را رعایت کرده و انصاف پیش بگیرند. (بحر العلوم) در شان یهود نازل شده است که وقتی رسول الله ص برای کمک خواهی برای دیه، پیش آنان رفته بود آنان قصد کشتن ایشان را کرده بودند. (احکام جصاص)
حسن: در شان قریش نازل شده است که آنان مسلمانان را از مسجد الحرام منع کردند. (احکام جصاص)
آیه متضمن رعایت عدالت در حق صاحب حق و اهل باطل است و چینین حکم شده است که کفر کافر و ظلم انان مانع عدالت شما نشود و در جنگ با آنان نیز از آنچه مستحقش هستند، تجاوز کرده نشود و درکشتن نیز افراط نشود و زنان و کودکان به قصد کشته نشوند و مثلت کرده نشوند. (احکام جصاص) وقتی رسول الله ص، عبدالله بن رواحه را به یهود خیبر برای حساب خراج آنان فرستادند، یهود برای وی بعنوان رشوه و اینکه در حساب به سود آنان رفتار کند، هدیه ای آوردند و عبدالله گفت: این حرام است و قطعا شما دشمنترین افراد نزد من هستید ولی این مانع من نمیشود که عدالت را در حق شما رعایت نکنم. یهود گفتند بر این اساس امر آسمانها و زمین بنا شده است. (احکام جصاص)
شدت بغض شما باعث عدم رعایت عدالت در حق آنان نشود. (ابوسعود) اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ
حق را بگویید و این عدل به اطاعت امر نزدیکتر است. (بحر العلوم) رعایت عدالت شما را با اجتناب دادن از گناهان به متقی بودن نزدیک میکند. (احکام جصاص) عدالت باعث میشود که شما در همه چیز عدالت را رعایت و از گناهان اجتناب کنید. (احکام جصاص)
رعایت عدالت برای دوری از آتش نزدیکتر است. (احکام جصاص) وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
در آنچه که الله به شما دستور داده است از وی تعالی بترسید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
به آنچه از طاعت و غیر آن انجام میدهید، آگاه است. (بحر العلوم)
به کسانیکه ایمان اورده اند و عمل صالح که شرع تعیین کرده است، انجام داده اند، برای آنان الله متعال وعده داده است و آن وعده این است که گناهانشان آمرزیده شود و برای آنان پاداشی بس بزرگ مهیا شده است.
این آیه ادامه ی آیه ی قبلی است یعنی اگر شما برپادارنده ی حق باشید و عدالت را رعایت کنید، برای شما آنچه وعده داده شده است خواهد بود. (تاویلات اهل سنت)
احتمال دارد که ابتدای سخنی باشد یعنی اینکه الله متعال به مومنان که عمل صالح انجام میدهند وعده ای میدهد و آن را اینجا بیان میکند. (تاویلات اهل سنت)
گفته میشود: وقتی اهل مکه بعد اینکه مسلمان شدند گفتند: برای ما در آخرت چه خواهد بود چراکه ما تو (رسول الله ص)را و اصحابت را اخراج کردیم پس گفته شد: کسانیکه به الله و محمد ایمان اوردند و بعد اسلام عمل صالح انجام دادند دهند برای انان آمرزش گناهان گذشته است و اجری بزرگ در آخرت است. (بحر العلوم)
لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ
ان وعده این استکه گناهانشان پوشانده میشود و گذشت کرده میشود و جنت برای آنان است. (تاویلات اهل سنت) ابن عباس: برای آنان در دنیا آمرزش گناهان و در آخرت بهشت است. (تاویلات اهل سنت)
و کسانیکه آنچه در اسلام باید به آن ایمان آورده شود از یگانگی الله و مانند آن و نشانه های آن را از قبیل قرآن و مانند آن را دروغ پنداشتند، آن افراد با این صفات، ملازمان آتش سخت شعله زن هستند. نکته: گویند که جهنم هفت طبقه است که هر یک را نامی است: نام اول جحیم، نام دوم جهنم، سیم سقر، چهارم سعیر، پنجم لظی، ششم هاویه، هفتم حطمه.
مستندات
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا
یعنی کسانیکه محمد و قرآن را انکار کردند و دروغ پنداشتند، (بحر العلوم)
از جمله ی آیات همانی است که تلاوت شد از قیام به عدل و تقوی . (ابوسعود)
به یگانگی الله متعال کفر ورزیده و قرآن را انکار کردند که از جانب الله باشد. (تاویلات اهل سنت)
أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ
یعنی در آن ابدی ماندگار خواهند بود. (بحر العلوم)
آن موصوفان به صفت کفر و تکذیب آیات، ملابس و مخلوط در جهنم خواهند بود بودنی ابدی. (ابوسعود)
ای کسانیکه ایمان اورده اید بیاد آورید نعمتی را که الله متعال به شما ارزانی داشته است و آن اینکه قومی ؛نکره است یعنی قوم مشخصی منظور نیست؛ قصد کردند که به کشتن و هلاک شما اقدام کنند و دست درازی کنند و این الله متعال بود که دست آنان را بازداشت و نتوانستند اقدام کنند. پس آنچه بر شماست اینکه از الله پروا کرده و دستوراتش را ادا و از نواهی دین اجتناب کنید و بر مومنین آنچه لازم است اینکه به الله متعال اطمینان داشته باشند و فقط وی تعالی را کمک کننده و یاور بدانند.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ یادآوری نعمت دفع شر برای مومنان است. (ابوسعود)
این نعمت میتواند نعمتی کلی برای تمامی مسلمین باشد چراکه در ابتدای اسلام مشرکین دست درازی میکردند و مخفیان دین را تبلیغ میکردند و قادر به اظهار اسلام نبودند و آنان بارها قصد کشتن مسلمانان کرده بودند پس در در دست درازی آنان منتی عظیم بر تمامی مسلمانان است. (تاویلات اهل سنت) وقتی رسول الله ص به مدینه هجرت کردند با دو قوم یهود بنی نضیر وبنی قریظه که در نزدیکی مدینه بودند پیمان صلح امضا کردند و قرار بر این شد که علیه یکدیگر اقدامی نکنند و دیگر اینکه در پرداخت دیه به هم کمک کنند. دو نفر از این طائفه پیش رسول الله ص آمدند و از پیش ایشان که خارج شدند، عمرو بن امیه ضمری، آن دو را کشت و خبر نداشت که این دو مستامن هستند یعنی با امان نامه آمده اند، پس رسول الله ص به اهل آن دو دیه ی مسلمان آزاد را پرداختند و برای پرداخت دیه همراه حضرت ابوبکر و عمر و علی رفتند به بنی نضیر تا کمک بگیرند و این طائفه گفتند که خوب است فقط اجازه بدهید تا با برادرانمان یعنی بنی قریظه مشوره بگیریم و در روایت کلبی به بنی قریظه رفتند و آنان گفتند از بنی نضیر اجازه بگیریم و یهود شروع کردند به جمع آوری اسلحه تا رسول الله ص و یارانش را بکشند و منتظر کعب بن اشرف بودند، و جبرئیل نازل شد و به رسول الله ص قصدشان را خبر داد و حضرت همراه با یارانش از آنجا خارج شدند و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) در روایت عبدالله بن کعب آمده است که بعد رسول الله ص آنها را محاصره کرد و نخلهای انان را قطع کردند و آنها گفتند آیا به ما امان میدهی که جان خود را و فرزندان خود را و هرچه شتران حمل میکنند بغیر از سلاح را با خودمان ببریم؟ رسول الله ص موافقت کردند و انها را به شام تبعید کردند. (بحر العلوم) ضحاک: سبب نزول آیه این بود که رسول الله ص شبی به بقیع تنها رفتند و یهودی جنگاوری پیش ایشان رفته و گفت که شمشیرت را به من بده چراکه انبیا بخیل نیستند. رسول الله ص نیز شمشیرشان را دادند و آن یهودی بر رسول الله ص شمشیر کشید و قصد کشتن ایشان را داشت که الله متعال بر قلب آن یهودی ترس انداخت و جرأت نکرد که شمشیر بکشد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم) گفته شده است: رسول الله ص تنها زیر درختی برای استراحت شمشیرشان را از درخت آویزان کردند و مشرکی آمد و شمشیر ایشان را گرفت و گفت حال چه کسی مانع من میشود؟ رسول الله ص جواب دادند: الله. پس جبرئیل شمشیر را از دست مشرک انداخت و رسول الله ص شمشیر را گرفته و فرمودند: حال چه کسی مانع میشود تو را بکشم؟ مشرک گفت: هیچ کس و بعد کلمه ی شهادت را گفت و این آیه نازل شد. (بیضاوی)
قصد کردند و آرزو کردند که به شما با کشتنتان دست درازی کنند پس آنان را مانع شد.(بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ
تقدیر آیه چنین است، از الله پروا کنید و بر وی تعالی توکل کنید. (بحر العلوم)
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ بر مومنین است که به الله اعتماد کنند و اطمینان داشته باشند که الله متعال آنان را نصرت خواهد داد. (بحر العلوم)
چراکه الله متعال کافی و مانع و دفع کننده است. (نسفی)
وقطعا الله متعال از بنی اسرائیل نیز عهد گرفت و در بین آنان برانگیختیم، سرگروهان دوازده گانه بر اساس شاخه های دوزاده گانه بنی اسرائیل، و همینطور الله متعال به آنان فرمود: قطعا اگر که شما نماز را با تمام ارکانش سر وقتش ادا کنید و نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و به تمامی رسولانم ایمان بیاورید، رسولانم را بزرگ بدارید و احترام کنیدو از آنها دفاع کنید و به الله متعال قرض حسنه بدهید در اینصورت است که قسم میخورم که گناهانتان را محو کنم و قطعا شما را داخل باغی خواهم برد که از زیر آنها نهرها جاری است. اگر کسی کفر بورزد پس قطعا وی راه درست را و راه میانه و معتدل را به خطا رفته است. نکته: قرض حسنه به الله داده میشود و انتظار شخص نباید چیزی غیر از ثواب باشد، پس ان ادعای کارمزد و تورم و و بهانه و توجیهات دیگر ، در مقابل نص شرعی، هیچ اعتباری ندارد. طرف که ادعا میکند قرض میدهد، باید یادش باشد که به الله قرض میدهد و برکت و فزونی مال را از الله بخواهند نه از خلق الله.
آموزش مسلمانان است مبنی بر اینکه همانطور که از شما عهد و میثاق گرفته شده است از امتهای گذشته نیز عهد گرفته شده است. (تاویلات اهل سنت) ذکر عهد گرفته شدن از امتهای گذشته به این جهت است که رسول الله ص در آن زمان حاضر نبوده اند و باز خبر میدهند پس نشان میدهد که الله متعال به ایشان خبر داده است تا نشانه ای برای رسالت رسول الله ص باشد. (تاویلات اهل سنت) عهدهای گرفته شده همانی است که در ادامه ی آیه میآید از برپاداشت نماز ووو. (تاویلات اهل سنت) ابن عباس: عهد این بود که به الله شرک نورزند و به الله و فرشتگانش و کتب و رسولانش ایمان بیاورند و آنچه الله حلال کرده را حلال بدانند و آنچه حرام کرده را حرام بدانند و همدیگر را یاور باشند. (تاویلات اهل سنت)
وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا ۖ
یعنی حضرت موسی دوازده پادشاه از آنان برگزید و به بیت المقدس فرستاد تا برای وی خبر آن شهر را بیاورند. (تاویلات اهل سنت) ممکن است که خودشان انتخاب کرده باشند تا موسی به آنان احکام دین و شریعت را آموزش دهد تا انان را مقتدا باشند و هر عهدی از ان دوازده نفر بگیرد آنان قبول کنند. (تاویلات اهل سنت) معنی نقیب همانطور ابن عباس گفته است میتواند به معنی پادشاه باشد. (تاویلات اهل سنت) ابوعوسجه: مورد نظر کسیکه به وی نگاه کرده میشود در حالیکه از وجیهان قوم است. (تاویلات اهل سنت)
ابوعبید: نقیب ضامن قوم و امیر قوم. (تاویلات اهل سنت) الْقُتَبِيُّ: کفیل قوم. (تاویلات اهل سنت)
وقتی فرعون مصر هلاک شد به حضرت موسی دستور امد که به سرزمین اریحا کوچ کنندو برای اینکار از هر سبط یک نفر را مسوول انتخاب کند تا هرچه به آنها میگوید در قوم خودشان عملی کنند و وقتی به ان دوازده نقیب را به بیت المقدس فرستاد و دیدند که قومی که در ساکن هستند، مردمانی بزرگ جثه هستند و ساختمانهای بزرگ دارند و قرار بر این شده بود که به قوم خود خبر ندهند و این نقبا خیانت کردند بغیر از دو نفر و بدین طریق عهد خود را شکستند. (ابوسعود)
وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ ۖ
ابن عباس: یعنی الله متعال به نقباء گفت که همراه آنان است با کمک رساندن و دفاع از شما. (تاویلات اهل سنت) بلکه به هرکسی که به عهد و پیمانی که ذکر شده است عمل کند این وعده است و همینطور وعید آخر نیز برای همه است. (تاویلات اهل سنت)
من همراه شما هستم به علم و قدرت و نصرت نه فقط به نصرت. (ابوسعود) لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ
مادامیکه بر برپاداشت نماز مداومت بورزید. (بحر العلوم)
وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ
این آیه نشان میدهد که نماز و زکات بر امتهای گذشته نیز فرض بوده است. (تاویلات اهل سنت)
وَآمَنتُم بِرُسُلِي
یعنی ایمان بیاورید به تمامی رسولانم و بین آنان در ایمان و کفر تفاوت قائل نشوید که به بعضی ایمان اورده و به بعض دیگر کفر بورزید. (تاویلات اهل سنت)
وَعَزَّرْتُمُوهُمْ
الْقُتَبِيُّ وأَبُو عَوْسَجَةَ: یعنی تعظیم کنید و بزرگ بدارید. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفتند: یعنی آنان را نصرت و کمک کنید. (تاویلات اهل سنت)
از ابن عباس: یاریشان کنید. (تاویلات اهل سنت) وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا یعنی قرضی که واقعا و صداقتا برای کسب رضای الله باشد. (تاویلات اهل سنت) یعنی با خوشی دل و به جهت رضای الله باشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی نزد الله متعال نیکی ها و دستاویزها بگردانید تا بدان وسیله مستوجب ثواب عظیم بشوید. (تاویلات اهل سنت)
با انفاق و خرج کردن در راهای خیر و دادن صدقه نفل. (ابوسعود) لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ
وعده میدهد که اگر به عهد و پیمان خود عمل کنند ، گناهانشان آمرزیده میشود. (تاویلات اهل سنت) گناهان شما را محو خواهم کرد. (بحر العلوم)
پس بخاطر نقض عهدی که انجام دادند آنان را از رحمت خود دور کردیم و قلبهایشان را سخت گرداندیم که نه موعظه قبول میکنند و نه رحمت و نه نرمش دارند و سهم خودشان از آنچه به آنها تذکر داده شده بود را فراموش کردند و غفلت ورزیدند و لایزال و همیشه اطلاع خواهی یافت بر خیانتی از آنان مگر عده ای کم از انان که ایمان اوردند . پس عفوشان کن و از آنان روی بگردان. قطعا الله متعال عفو کنندگان از مردم را دوست دارد.
مستندات
فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ
به سبب نقض عهدی که انجام دادند نه به خاطر چیزی دیگر. (ابوسعود)
لَعَنَّاهُمْ آنان را طرد کردیم و از رحمت خود بدور داشتیم و به میمون و خوک مسخشان کردیم. (ابوسعود) با وضع جزیه بر آنان، خوارشان کردیم. (ابوسعود) از شیرینی ایمان، قلبهایشان را خالی کردیم. (ابوسعود) وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً ۖ
طوریکه نشانه ها و نظر و تامل در آنان تاثیر گذار نیست. (ابوسعود) ویا به معنی اینکه قلبهای آنان را پست گرداندیم. (ابوسعود)
یعنی به آنان مهلت دادیم و در عذاب آنها عجله نکردیم تا اینکه سخت دل شدند. (ابوسعود)
آنان را دچار خذلان کردیم و لطف و نرم خویی را از آنان منع کردیم پس سخت دل شدند. (ابوسعود) یعنی خشک گرداندیم طوریکه رحمت و نرمش در ان نیست. (نسفی)
يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ۙ
بیان نهایت سخت دل شدن آنان است چراکه چیزی بزرگتر از این نیست که کلام را تغییر داده شود. (ابوسعود)
صفت محمد را در تورات که موافق قرآن بود را تغییر دادند یعنی صفت محمد که در کتابشان آمده بود را تغییر دادند. (بحر العلوم)
گفته میشود: حرام خدا را حلال شمردند و به آن عمل نکردند. (بحر العلوم) تاویل آن را تغییر داده و میگویند که این از نزد الله است. (تاویلات اهل سنت)
تحریف بدین معنیکه نظم و مورد تلاوت را تغییر داده و محو میکنند. (تاویلات اهل سنت) وَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ ۚ
و سهمی بزرگ از تورات را فراموش کردند. (ابوسعود)
و یا منظور از این سهم، ترک تبعیت از محمد ص است. (ابوسعود)
گفته شده است که آنان تورات را تحریف کردند و خیلی از تورات از ذهن آنان پاک شد. (ابوسعود) از ابن مسعود: گاهی شخص بخاطر گناه، بعضی از علم خود را فراموش میکند و این آیه را تلاوت کرد. (ابوسعود) یعنی ترک و اعراض از تورات، غافل ماندن از سهمی بسیار بزرگ است. (نسفی)
کتاب الله در میانشان بود را تضییع کردند و و عهد را نقض کردند و دستورش را ترک کردند. (تاویلات اهل سنت) آن سهمی را که در کتبشان مامور به اجرای ان بودند را ترک کردند یعنی تبعیت از محمد ص را ترک کردند. (تاویلات اهل سنت) وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَةٍ مِّنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ ۖ
خائنه مصدر به معنی خیانت میتواند باشد یعنی به بسیاری از خیانتهای آنان پی خواهی برد. (ابوسعود) خائنه به معنی نفس خائنه یعنی به بسیاری از خیانتکاران از انها پی خواهی برد. (ابوسعود) یعنی خیانت و مکر و حیله از گذشته عادت این قوم بوده است پس تو همیشه از آنان خیانت خواهی دید. (ابوسعود) مگر عده ای کم از آنان مثل عبدالله بن سلام و اتباع وی که اهل خیانت نیستند. (ابوسعود)
فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ ۚ
یعنی اگر توبه کردند و ایمان آوردند و یا پیمان بستند و متعهد به پرداخت جزیه شدند. (ابوسعود) گفته شده: مطلق است یعنی از آنان در گذر که با آیه ی سیف منسوخ شده است. (ابوسعود) ترکشان کن و مجازاتشان نکن و از آنان روی بگردان. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ علت برای عفو و بخشش است. (ابوسعود)
تشویق به گردن نهادن به بخشش و عفو است. (ابوسعود) آگاهی دادن به این مطلب است که عفو و بخشش مطلقا از احسان است. (ابوسعود) کسانیکه از مردم عفو میکنند و این قبل امر به جنگ با اهل کتاب بوده است. (بحر العلوم)
و از کسانیکه گفتند ما نصاری پیروان مسیح هستیم نیز عهد محکم گرفتیم پس آنان نیز آن عهد را به فراموشی سپردند و موعظه قبول نکردند پس ما نیز بین آنان دشمنی و کینه انداختیم و تا روز قیامت این دشمنی و کینه ادامه خواهد داشت و زود باشد که الله متعال به آنان از آنچه انجام داده اند خبر خواهد داد.
مستندات
وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ وقتی الله متعال حال یهود را در نقض عهد بیان فرمود، حال بیان میدارد که وضعیت نصاری نیز از آنها بهتر نیست و آنان نیز در نقض عهد دست کم از یهود ندارند. (بحر العلوم)
از کسانیکه گفتند ما نصاری هستیم نیز در انجیل عهد گرفتیم که از قول محمد پیروی کنند. (بحر العلوم)
آنها نیز مثل یهود بر عهد خود نماندند. (بحر العلوم)
نصاری نامیدن خودشان به این دلیل است که گویند که آنها در آبادی به نام ناصره نزول کردند و حضرت عیسی نیز آنجا سکونت گزیدند و با هم همپیمان شدند. (بحر العلوم) گفته شده است: نصاری نامیده شدنشان بخاطر قول حضرت عیسی است که فرمود: مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ. (بحر العلوم) اینان اهل ناصره نبوده اند چراکه اهل ناصره مومن موحد بوده اند و این مسیحیان، سه خدایی بوده اند. (احکام جصاص)
فَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ
پس سهمی را در انجییل برایش مامور شده بودند از تبعیت از قول محمد را فراموش کردند. (بحر العلوم)
پس بین آنان دشمنی و بغض و کینه انداختیم. (بحر العلوم) گفته میشود: اصل اغراء، چسباندن است. (بحرالعلوم) گفته میشود: شخصی به نام بولس (پولس) بود که اصل دشمنی را بین آنان انداخته است طوریکه بین وی و نصاری، جنگی درگرفته است و وی یهودی بود و از نصاری خلق کثیری را کشت و بعد حیله ای اندیشید تا بین آنان دشمنی پدید آید و خودش را به تک چشم بودن زد و پیش نصاری آمد و گفت: آِیا مرا میشناسید؟ پس گفتند: تو کسی هستی که خیلی از ما را کشتی و با ما کارهایی را انجام دادی که میدانی چه بوده است. گفت: بله من تمام آن کارها را انجام دادم و الان توبه کننده هستم. چراکه من حضرت عیسی را در خواب دیدم که از آسمان فرود آمد و بر صورت من زد و چشمم را کور کرد و فرمود: از قوم من چه میخواهی؟ من نیز به دست وی توبه کردم و من پیش شما آمدم تا بین شما باشم و به شما شریعت را به شما یاد بدهم همانطور که عیسی به من در خواب آموزش داده است پس مسیحیان برای وی اتاقی تدارک دیدند و وی به داخل آن غرفه رفته و روزنه ای به سمت مردم گشود و در آن اتاق مشغول عبادت شد و چه بسا که مردم میآمدند و از همان روزنه از وی سوال میپرسیدند و گاهی نیز از همان روزنه آنان را ندا میداد تا جمع شوند و برای آنان چیزی میگفت که ظاهر آن منکر و بد بود و مردم نیز انکارش میکردند و وی طوری آنان را تفسیر میکرد که خوششان میآمد پس همه فرمانبردار وی شدند و سخنان وی را قبول کردند. تا اینکه روزی آنان را جمع کرد و گفت که برای من علمی آمده است. به آنان گفت: مگر این مخلوقات، برای خدا نیستند؟ گفتند: آری. گفت: پس چرا این اشیاء را حرام میدارید؟ یعنی خوک و خمر را و آنان به تبعیت از وی آنها را حلال دانستند و بعد چند وقت باز گفت که مرا علمی آمده است: مگر خورشید و ستاره ها و ماه از مشرق طلوع نمیکند؟ گفتند: آری پس گفت: اینها را چه کسی چنین کرده است؟ گفتند: خدا. پس گفت: خدا سمت مشرق است پس در نماز به سوی مشرق بایستید تا رو به الله کرده باشید. آنان قبله ی خود را تغییر دادند و بعد چند وقت گفت که به غرفه ی من بیایید چراکه من میخواهم خود را قربانی راه عیسی کنم و مرا علمی آمده است که من میخواهم ان را به طور سری به شما بگویم تا به مردم برسانید و آن این است که عیسی چشم مرا شفا داده است و از من راضی شده است پس عیسی همان خدا بوده است و هر بار گروهی را به غرفه اش میآورد و به انان چیزی میگفت و بعد نصاری میان خود همدیگر را تکذیب میکردند و میگفتند که به ما این را گفته است نه آن چیزی که شما میگویید و بین آنان جنگی بزرگ در گرفت و بسیاری کشته شدند.(بحر العلوم)
و این دشمنی بین آنان تا قیامت باقی است و میماند. (بحر العلوم)
آنان سه فرقه هستند: نسطوریه که حضرت عیسی را پسر الله میدانند و یعقوبیه که عیسی را خود الله میدانند و ملکانیه که الله سومشان است یعنی سه خدا هستند مسیح و مادرش و الله. (بحر العلوم) گفته میشود: بین آنان دشمنی انداخته است بخاطر جدل و خصومتی که در دین با هم دارند. و این خصومت در دین باعث حبط عمل میشود. (بحر العلوم)
ای صاحبان کتاب یعنی یهودیان و نصاری، تحقیقا فرستاده ی ما برای شما آمده است در حالیکه بیان میکند بسیاری از آنچه از کتاب و احکام دینی را که شما از مردم مخفی میدارید و بسیاری را مورد عفو و بخشش قرار میدهد. قطعا از طرف الله متعال روشنگری و کتابی آشکار کننده آمده است.
مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا
خطاب هر دو گروه از اهل کتاب است بعد اینکه زشتی کارهای آنان را بیان کرد حال در صدد دعوت آنان به ایمان به رسول الله ص است. (ابوسعود) اضافه ی رسول به ضمیر الله متعال به جهت تشریف و بزرگداشت رسول الله است و همینطور اعلام این مطلب که واجب الاطاعه است. (ابوسعود) بجای فلان بن فلان گفتن، کلمه ی رسول بکار برده است تا اعلام کند که رسولان به نام و اسامی شناخته نمیشوند بلکه به معجزه و آیاتشان شناخته میشوند. (تاویلات اهل سنت)
دلیل است بر اینکه کسی که به تمامی رسولان ایمان بیاورد بدون اینکه نام انها را بداند، کافی است. (تاویلات اهل سنت) يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِّمَّا كُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ در حالیکه بیان کننده ی تدریجی بر اساس مصلحت است. (ابوسعود)
بسیاری از آنچه در تورات و انجیل بیان شده است را بیان میکند من جمله بعثت محمد و آیه رجم در تورات و بشارت عیسی به آمدن احمد در انجیل. (ابوسعود)
نبین و نعفو به صیغه ی متکلم مع الغیر نیز قرائت شده است یعنی ما (الله متعال) بسیاری را بخاطر ایمان آوردنشان مورد بخشش قرار میدهیم. (تاویلات اهل سنت)
جمیع آنچه کتمان کرده اند را برایشان بیان میکنیم و جمیع آنها را میبخشیم. (ابوسعود)
وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ ۚ
و بسیاری از آنچه مخفی میکنید را آشکار نمیکند و آن درصورتی است که باعثه ی دینی برای ، برای آن نباشد و این به جهت مفتضح نکردن شما اهل کتاب است. (ابوسعود)
تشویق با ترغیب و تهدید، برای عدم مخفی کردن است. (ابوسعود)
گفته شده است: یعنی بسیاری از شما را عفو میکند و مواخذه نمیکند. (ابوسعود) بیان میکند آنچه از شریعت و احکام مخفی میدارید را و بسیاری را نیز میبخشد. (تاویلات اهل سنت)
یعنی فائده ی آمدن رسول منحصر در بیان آنچه مخفی میکنید نیست بلکه دارای فوائد بیشمار است.
منظور از نور و کتاب مبین، قرآن کریم است. (ابوسعود)
چراکه در قرآن برداشتن تاریکی شرک و شک است و بیان آنچه مردم مخفی میکنند است و اعجاز آشکارش است. (ابوسعود) نور بودن قرآن از این جهت است که حقیقت هر چیزی را بیان میکند و واضح میسازد. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: منظور از نور محمد ص و از کتاب مبین قرآن است. (ابوسعود)
الله متعال به وسیله ی قرآن و محمد ، کسی را که دنبال حقیقت باشد و دنبال کسب رضای خالق خودش باشد را به انواع راههای سلامت ماندن در دنیا و آخرت میرساند و وی را خارج میکند از تاریکیهای کفر و جهل و آنان را هدایت میکند به راهی مستقیم و مطمئن که حتما به بهشت میرساند.
مستندات
يَهْدِي بِهِ اللَّهُ الله متعال بوسیله ی قرآن، هدایت میکند. (بحر العلوم) به وسیله ی محمد ص. (تاویلات اهل سنت) مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ کسی را که حق را میطلبد و به آن شوق دارد را. (بحر العلوم) کسی را که با ایمان آوردن دنبال کسب رضای الله است را. (ابوسعود) سُبُلَ السَّلَامِ به دین اسلام. (بحر العلوم) یعنی به راه هدایت. (بحر العلوم) به راههای سالم ماندن از عذاب را و نجات از عذاب را. (ابوسعود)
راههای سلام یعنی شریعت که الله متعال برای مردم گذاشته است . (ابوسعود) راههای سالم که رساننده به دار السلام منزه از هر نوع آفت است و در امان از هر گونه ترس است یعنی همان جنت میرساند. (قرطبی)
وَيُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ یعنی از قبلهایش شیرینی کفر را بیرون کرده و شیرینی ایمان را وارد میکند و به ایمان آوردن توفیق میدهد. (بحر العلوم) از انواع کفر و ضلالت، بیرون میآورد. (ابوسعود) و به ایمان میآورد. (ابوسعود) به اراده ی الله متعال و یا با آسان کرد وی تعالی. (ابوسعود) وَيَهْدِيهِمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ
و توفیق برگزیدن دین را اسلام را به وی میدهد. (بحر العلوم)
راهی که نزدکترین راه و رساننده ی قطعی به الله متعال است. (بحر العلوم)
قطعا کافر شده اند کسانیکه گفتند: همانا الله همان مسیح است.پس در رد قول آنان بگو: اگر چنین است و الله متعال بخواهد مسیح و مادرش مریم را و تمامی آنچه در زمین است را هلاک کند چه کسی میتواند مانع وی تعالی بشود؟ در حالیکه برای الله تعال است هرآنچه که در آسمانها و زمین و هر آنچه ما بین این دو است، میباشد. هر آنچه را هر طور که خواهد خلق میکند. قطعا الله متعال بر همه چیز قادر است. نکته: خلق حضرت عیسی بدون پدر، از نظر انسان که بر طبق عادت تولد فرزند را از نر و ماده دیده و فکر کرده همیشه همینطور است، عجیب است نه برای الله متعال که قادر مطلق است. یعنی خلق شدن و متولد شدن فرزند از پدر و مادر، یک قاعده ی اکثری است نه اینکه قانونی باشد که نقض نمیشود. اکثر ما انسانها بر اساس عادت و عرف خودمان، بعضی اشیاء که بر ان اساس نیست را انکار میکنیم و این قضیه حتی در مورد افرادی که در منطقه ای زندگی کرده اند که با عادت منطقه ای دیگر متفاوت است، از زندگی دیگران اظهار تعجب میکنند.
مستندات
لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۚ قائلان به این قول که مسیح همان الله است، فرقه ی یعقوبیه هستند. (مظهری)
گفته شده: کسی به صراحت این را نگفته است بلکه گفته اند که در وی لاهوتی ؛ الوهیتی؛ هست پس لازم قول آنان همین اله دانستن عیسی است. (مظهری) کفر اینان کفر متکبران و عناد است چراکه آنان اعتراف دارند که عیسی پسر مریم است باز برای وی اله بودن ثابت میکنند و کفر عناد بودن کفر انان مشخص است چراکه شخص کوچکتر را برای شخص بزرگتر از خودش، اله گرفته اند.(تاویلات اهل سنت) یعنی عیسی که پسر است را اله مریم که مادر است.
برای الله متعال است هرآنچه که در آسمانها و زمین و ما بین آن دو است و شامل فرشتگان و تمامی موجودات میشود. (ابوسعود) تمامی آنها بندگان و مایملک الله متعال هستند. (تاویلات اهل سنت)
يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ بدون اینکه قبلش ماده ای باشد مثل خلق آسمانها و زمین و یا از ماده ای غیر از جنس خودش مثل خلق آدم و یا فقط از نر خلق کند مثل خلق حوا از آدم و یا فقط از مؤنث مثل خلق عیسی از مریم و یا از نر و ماده مثل اکثر حیوانات. (مظهری) وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
از زنده کردن و میراندن پس چگونه مخلوق محتاج با چنین موجود بی نیاز و با قدرت یکی باشد؟. (مظهری) چیزی وی را عاجز نمیگرداند. (صفوة التفاسیر)
و یهودیان و مسیحیان گفتند که ما فرزندان و دوستان الله متعال هستیم و ما را نزد وی تعالی جایگاهی در این حد است. به آنان بگو: اگر اینطور باشد چرا شما را عذاب میدهد آن عذابی که خودشان به آن اعتراف دارند، بلکه حقیقت این است که شما نیز مثل دیگران مخلوقات خدا هستید و الله متعال هرکه را خواهد میآمرزد و هرکه را خواهد عذاب میدهد و برای الله متعال است مالکیت آنچه در آسمانها و زمین و آنچه در بین آنها است، و به جایی نمیروید جز اینکه بازگشت همه به سوی اوست نه سوی کسی دیگر.
و یهود و مسیحیان گفتند: ما عزیزان الله هستیم. (نسفی) و یا منظور ما پیروان پسران خدا یعنی پیروان عزیر و مسیح هستیم. (نسفی) از ابن عباس: رسول الله ص عده ای از یهود را به اسلام دعوت کرد و با عذاب الله آنان را انذار داد و آنان گفتند: چگونه تو ما را به عذاب الله بیم میدهی در حالیکه ما پسران وی هستیم؟ (نیسابوری) از آنچه نصاری در انجیل خود میخوانند این جمله آمده است: من پیش پدر خود و پدر شما میروم. (نیسابوری) احتمال دارد که گوینده ی ما پسران الله هستیم، نصاری باشند و گوینده ی ما دوستان الله هستیم، یهود باشند. (تاویلات اهل سنت) به طور کلی این دو طائفه برای خود، فضلی بر دیگران قائل بودند. (قرطبی)
قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُم ۖ
بگو: اگر آنچه میگویید صحیح است چرا بخاطر گناهانتان شما را به مسخ و آتش، عذاب میدهد؟ آیا پدر فرزندش را به مسخ و آتش عذاب میدهد؟ (نسفی)
منظور از عذاب همان مسخ انان به خوک و میمون است. (تاویلات اهل سنت) بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ ۚ
در رد ادعای آنان میفرماید: شما نیز خلقی از خلائق الله هستید نه پسران وی تعالی. (نسفی) بشری مثل بشرهای دیگر هستید و برای شماست و بر علیه شماست آنچه بر دیگران است. (جلالین)
يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ ۚ هرکس را که توبه کند به فضل خودش میآمرزد. (نسفی)
و هرکس که بر گناهش و کفرش بمیرد، به عدل خود عذاب میدهد. (نسفی) برای کسی بر گردن الله متعال حقی نیست که موجب مغفرت وی شود و قدرتی نیست که مانع عذاب وی شود. (نیسابوری)
هرکه را که آمرزشش را بخواهد میآمرزد و هرکه را که عذابش بخواهد عذاب میدهد و اعتراضی بر وی تعالی نیست. (جلالین) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ
اگاهی این مطلب است که مسیح بنده ی وی است و مملوک بودن و پسر کسی بودن با هم منافات دارند. (نسفی)
ای اهل کتاب بدانید که برای شما رسولمان آمده است در حالیکه برای شما دین و شریعت را بیان میکند و این در زمانی است که وحی و آمدن رسولان قطع شده بود و مردم به شریعت احتیاج داشتند و دین قبلی مندرس شده بود و این فرستادن رسولمان که محمد باشد از این جهت بود که بهانه نیاورید و نگویید که ما را بشارت دهنده به بهشت و ترساننده از جهنم کسی نبود، قطعا شما را بشارت دهنده و ترساننده آمده است. و الله متعال بر همه چیز قادر است از جمله ی قطع وحی و عدم ارسال رسولان و فرستادن رسول و برقراری وحی است.
مستندات
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا ای اهل تورات و انجیل، محمد فرستاده ی ما برای شما آمد. (بحر العلوم)
ای اهل کتاب شما را در انچه میگویید و آنچه ادعا میکنید که در آخرت نجات برای شماست، حجتی ندارید و بلکه تحقیقا رسول ما برای شما آمده است بعد فترتی از ارسال رسولان و وحی. (وسیط زحیلی)
يُبَيِّنُ لَكُمْ برای شما دین و احکام و شریعت را آموزش میدهد، .(بحر العلوم) عَلَىٰ فَتْرَةٍ مِّنَ الرُّسُلِ
فترت بین دو حادثه را گفته میشود که سکونی از آنچه در آن دو زمان بوده یعنی قبل و بعدش بوده است. (زهرة التفاسیر ابوزهره) فتور: سکون بعد تیزی و نرمی بعد شدت را و همینطور به ضعف بعد قوت را گویند. یعنی در حالت سکونی از ارسال رسولان بود، رسولمان را فرستادیم. (مفردات راغب) بعد انقطاعی از ارسال پیامبران و وحی. (بحر العلوم) مقاتل اینگونه میداند: تحقیق رسولمان آمد بعد فترتی که در ارسال رخ داد که بیان میکند. (بحر العلوم)
منظور بین حضرات عیسی و محمد ص بوده است. (بحر العلوم)
قتاده: بین حضرات عیسی و محمد ص، پانصد و شصت سال بوده است. (بحر العلوم) کلبی: پانصد و چهل سال بوده است. (بحر العلوم)
ضحاک و مقاتل: ششصد سال. (بحر العلوم)
وهب: پانصد و بیست سال. (بحر العلوم) دوران فترت گفتن از این جهت است که بعد حضرت موسی رسولان پی هم بدون انقطاع میآمدند و بعد حضرت عیسی غیر از رسول الله ص رسولی نبوده است. (سمعانی) کلبی: بین حضرت موسی و عیسی، هزار و هفتصد سال بوده است و در این مدت هزار نبی آمده است و بین عیسی و محمد ص چهار نبی آمده است که سه نبی از بنی اسرائیل بوده و یکی از عرب بوده است که آن خالد بن سنان است. (کبیر رازی) بعضی خالد بن سنان را قبل حضرت عیسی دانسته اند بر این اساس گفتن اینکه دخترش پیش رسول الله ص آمده است، دخترش با واسطه است چراکه بعید است که فردی این همه سال عمر کند و کسی نیز وی را از معمرین ذکر نکرده است. (آلوسی) معمرین کسانی که خیلی زیاد عمر کرده اند. از ابن عباس: بین حضرت موسی و حضرت عیسی، هزار نبی از بنی اسرائیل بغیر از آنچه از غیر بنی اسرائیل بوده است. (آلوسی)
ای محمد بیاد آور زمانی را که حضرت موسی به قومش گفت: ای قوم من به یاد آورید نعمت خدا را که به شما ارزانی داشته است وقتیکه در میان شما انبیاء بسیار قرار داد و شما را مالک و پادشاه گرداند طوریکه اختیار عمل دست خودتان بود و به شما ارزانی داشت انچه از امور را که به دیگران زمان حضرت موسی نداده است. نکته: هدف از ذکر وجود انبیاء و پادشاهان بسیار در بنی اسرائیل، یادآوری این مطلب است که قبلا به شما خیر دنیا و آخرت را داده شده بود و قدر ندانستید. حتی در این حد بوده است که بودن رسولی از غیر خودشان مایه تعجب و کفرشان شده است.
مستندات
وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بیان نقض عهد بعد عهد بستن بنی اسرائیل است و تفصیل نقض عهد آنان است و اشاره به عدم انقطاع رسولان بین خودشان است. (آلوسی)
ای محمد برای یهود یاد کن آن زمانی را که موسی به نصیحت و برای توجه به آن با نسبت دادن آنها به خودش به آنها گفت: نعمت خدا بر خودتان را شکر گزاری بیاد آورید. (آلوسی)
إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاءَ
نعمت خدا را بیاد آورید آن وقتی را که از خویشان شما پیامبران قرار داد. (آلوسی)
وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا
انگار که گفته است: همه ی شما را ملک (پادشاه) گرداندیم و این بدین سبب است که تقریبا همه ی انان را در رفاه و آسایش قرار داد. (آلوسی) و یا بخاطر زیاد بودن پادشاهان از انها است. (آلوسی) گفته اند که مجاز نیست و حقیقت است یعنی حقیقتا همه پادشاه بوده اند چراکه ملک؛پادشاه, به کسیکه دارای خانه و خادم باشد، گفته میشود. (آلوسی) از رسول الله ص: در بنی اسرائیل اگر کسی خانه و خادم و مرکب و زنی داشت، وی را ملک میدانستند. (آلوسی) یعنی بعد اینکه مملوک؛برده؛ بودند، و آزاد شدند، آنان را میشود گفت که ملک؛پادشاه؛ شده اند. (آلوسی) این به مثابه ی آن است که نزدیکان پادشاهان در وقت ذکر موارد افتخار خود میگویند ما پادشاه هستیم. (ابوسعود) شما را ملوک قرار داد که بوسیله ی آنها بر دشمنان چیره میشدید چراکه ملوک در بنی اسرائیل جنگ آورانی بودند که امر جنگ را به عهده میگرفتند همانطور که در {ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} [البقرة: 246] بیان شده است. (تاویلات اهل سنت)
مثل شکافتن دریا و غرق کردن دشمن و با ابر سایه زدن بر آنها و از آب آمدن از سنگ و نازل شدن من و سلوی و غیر اینها که الله متعال مخصوص بنی اسرائیل داده است. (الوسی)
منظور از عالمیان ، عالمیان زمان خودشان است. (آلوسی)
ای قوم من به زمین مبارک و پاکی که الله متعال برای شما مقرر کرده است که در صورت اطاعت از دستورات و اجتناب از مخالفت و دوری از نواهی، ساکنان ان باشید، داخل شوید و عقب نشینی نکنید که زیان دنیا و آخرت نصیبتان خواهد شد. نکته: نوشته شده یعنی وعده داده شده است که با توکل بر خدا با اهل آن مکان مقدس بجنگید، پیروز خواهید شد و ساکنان آنجا خواهید شد.
مستندات
يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ به بیت المقدس و مقدس بودن آن بخاطر این است که محل استقرار انبیاء و مسکن مومنین بوده است. (بیضاوی)
گفته اند: منظور کوه طور و اطراف آن است. (بیضاوی) و همچنین فلسطین و دمشق و بعضی از اردن نیز گفته اند. (بیضاوی)
شام نیز دانسته اند. (بیضاوی)
مقدسه یعنی مطهره، پاک و پاکیزه. (عز بن عبدالسلام)
مطهره منظور مبارکه است. (نسفی) الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ
آن مکانی که برای شما در نظر گرفته است. (بیضاوی) و یا در لوح محفوظ نوشته شده است که آن برای شما مسکن خواهد بود لیکن به شرطی که ایمان بیاورید و اطاعت کنید. چرا که بعد عصیان برای آنها گفته شد: فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ. یعنی بر آنها حرام است. (بیضاوی) بر شما مقرر کرده است که با اهل آن جنگ کنید تا مسلمان شوند. (تاویلات اهل سنت) مکانی که الله متعال داخل شدن به ان را بر شما فرض گردانید. (بحر العلوم)
وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ
از ترس جبارین به عقب بر نگردید. (بیضاوی) گفته شده است: وقتی نقیبان به آنها احوال جبارین را گفتند گریه کردند و گفتند که بیایید رئیسی تعیین کنیم تا به مصر برگردیم. (بیضاوی) و یا اینکه با انجام گناه و عدم اعتماد به الله متعال از دین خود برنگردید. (بیضاوی)
فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ که در اینصورت زیانکش دنیا و آخرت خواهید شد. (بیضاوی)
حضرت موسی دوازده نفر را فرستاد تا خبر ساکنان بیت المقدس را بیاورند و وقتی رفتند یکی از انها که بعضی نام وی را عوج گفته اند، آمد و فرستادگان موسی را گرفت و در آستین خود جای داد و به پیش پادشاه انان انداخت و گفت که این افراد ادعا دارند که میخواند شهر ما را بگیرند و پادشاه قصد کشتن آنان کرد و زن وی گفت: چرا میخواهی این ضعیفان را بکشی کافی است که آنان را رها کنی تا بروند و خبر ما را به قومشان برسانند تا از ترس فرار کند و چنین کردند و یک خوشه انگور به آنان دادند که با دو چوب دستی بین دو مرد حمل میشد و نقیبان که برگشتند گفتند به قوم خود خبر ندهیم که خواهند ترسید و الله متعال این شهر را برای موسی وعده داده است و وقتی برگشتند همه بغیر از دو نفر یعنی یوشع بن نون و کالب بن یوقنا، به قوم خود خبر دادند. (بحر العلوم)
وقتی حضرت موسی آنان را امر کرد که وارد شهر بشوند گفتند:.... (بحر العلوم) جبار در مورد مردم کسی که مردم را به آنچه میخواهد، مجبور میکند. (احکام جصاص)
جبار نامیده شدن آنان بخاطر طول قامتشان و زورمند بودنشان بوده است. (سمعانی)
در مورد طول قامت آن قوم گفته اند: شش و نیم ذراع و یا کلبی گوید: هشتاد ذراع بوده است. (بحر العلوم) ذراع معادل گز که اختلافی است بین 55 الی 89 سانتی متر. در مورد عوج نیز گفته اند که بلند قدترین آنها بوده است و قدش به سه هزار و سیصد و سی و سه ذراع میرسیده است. (قرطبی)
از نسل عمالقه بودند و بقایای قوم عاد. (سمعانی)
ما را نه یارای جنگ با آنان است و قدرتی پیش آنان داریم. (مظهری)
وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا ما داخل نمیشویم تا وقتی که آنها از آن شهر خارج نشوند. (بحر العلوم)
گفته اند که نام آن مکان ایلیاء بوده است و بعضی نیز اریحاء گفته اند. (بحر العلوم)
تا وقتی که آنان ان مکان را خودشان به ما تسلیم نکنند، وارد نخواهیم شد. (صفوه التفاسیر) فَإِن يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ
تا آنها خارج نشوند ما یارای داخل شدن نداریم اگر خارج شدند ما داخل خواهیم شد. (صفوة التفاسیر)
دو مرد از کسانیکه میترسیدند و الله متعال به آنها نعمت صلاح و ایمان داده بود گفتند: شما بر آنها در دربی وارد شوید و همینکه داخل شوید شما بر آنها غالب هستید و توکلتان بر الله متعال باشد اگر که به آنچه موسی گفته است ایمان دارید. نکته: وقتی بنی اسرائیل آن همه نشانه و معجزه در هلاک فرعون ونجات از طریق شکافتن دریا را دیده بودند در حالیکه در حالت عادی غیر ممکن بود پس بسیار عجیب است که وقتی موسی به آنها وعده میدهد که وارد بشوید و پیروز خواهید شد باز به قدرت ظاهری دشمن نگاه کرده و نافرمانی میکنند. اگر قبلا امور غیر عادی از حضرت موسی ندیده بودند جای تعجب نداشت ولی وقتی از اول تا آخر نجات آنان تا رسیدن به این مکان موعود، سراسر معجزه بود، ترس آنان شگفت اور است.
مستندات
قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا دو مردی که الله متعال به ایمان انان را نعمت داده بود. (معانی زجاج) از کسانیکه از جبارین میترسیدند. (قرطبی) قتاده: از الله میترسیدند. (قرطبی)
ضحاک گوید: این دو از شهر جبارین بودند که طبیعتا از جبارین میترسیدند که جبارین از ایمان انها خبر دار شوند و به الله اعتماد داشتند و گفتند. (قرطبی)
از ضعف و ترسویی بنی اسرائیل میترسیدند. (قرطبی) یخافون به ضم یاء نیز قرائت شده است که جنبه ی اینکه این دو نفر از غیر قوم موسی باشند را تقویت میکند. (قرطبی) آن دو که الله متعال به صلاح و یقین به آنان نعمت داده بود. (قرطبی) ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ
گویا دانسته بودند که اگر از ان درب وارد شوند، غلبه حاصل خواهد شد. (معانی زجاج) این را گفتند چون به وعده ی الله متعال یقین داشتند. (قرطبی)
منظور از درب یعنی از جهتی وارد بشوید است و درب بخصوصی منظور نیست. (تاویلات اهل سنت) وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
اگر تصدیق کننده ی الله باشید الله متعال شما را نصرت خواهد داد. (قرطبی) بر الله توکل و اعتماد کنید اگر مسلمان هستید الله متعال به شما نصرت خواهد داد. (تاویلات اهل سنت) اگر که وعده حضرت موسی را حق میدانید. (تاویلات اهل سنت)
قوم موسی گفتند: ای موسی با تا ابدا تا وقتی آنها در انجا هستند داخل نمیشویم اگر خواستی بروی پس همراه پروردگارت به جنگ آنان برو که نصرت با توست و ما قطعا اینجا نشسته ایم و برای جنگ حرکتی نمیکنیم.
مستندات
قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُوا فِيهَا ۖ داخل شدن به آن را تا وقتی انان هستند را موکدا رد کردند و موبدا رد کردند. (بیضاوی) فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ
بگو تا پرودگارت تو را نصرت دهد همانطور که قبلا بر فرعون نصرت داد. (بحر العلوم) ابوعبیده:یعنی برو و خودت همراه پرودگارت با آنها جنگ کن و پروردگارت امرت را به اتمام خواهد رساند همانطور که قبلا اینکار را کرده است ولی ما نمیتوانیم با جبارین جنگ کنیم. (بحر العلوم) گفته میشود: تو با سیدت یعنی هارون برو چراکه هارون از موسی بزرگتر بوده است. (بحر العلوم) این قول را از روی اهانت به الله و رسولش گفتند و اینکه نشان بدهند که به این دو هیچ اعتنایی ندارند. (بیضاوی) بعضی این قول آنان را بر کفر حمل کرده اند که این حمل درست نیست چراکه اگر چنین میکردند حضرت موسی با اینان نیز جنگ میکرد بلکه گفتند ما نمیتوانیم بجنگیم و ما اینجا هستیم و تو با خدایت برو و بجنگ. (نسفی)
حضرت موسی گفت: پروردگارا من کسی را مالک نیستم مگر خودم را و برادرم نیز غیر از خودش را مالک نیست. (بحر العلوم) حضرت موسی گفت: من کسی غیر از خودم و برادرم هارون را مالک نیستم. (بحر العلوم)
من در اطاعت از تو و فرمانبرداری از تو کسی غیر از خودم و برادرم را ندارم. (تاویلات اهل سنت) برای نصرت دینت. (نسفی) فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ
بین ما و قوم گناهکار خودت قضاوت کن. (بحر العلوم) بین ما و کسانیکه از طاعت تو خارج هستند و بر گناه اصرار دارند حکم کن هرکه را که مستحق هرچیزی است. (ابوسعود) گفته شده: بین ما و انها فاصله بیانداز و ما را از همراهی با آنان، خلاص کن. (ابوسعود) عده ای گفتند که منظور بین خودش و کسانیکه از جنگ با جبارین سرباز میزنند است و عده ای نیز گفتند که منظور بین وی و جبارین است. (تاویلات اهل سنت)
الله متعال فرمود: پس قطعا آن زمین مقدس برای آنان حرام است یعنی نمیتوانند وارد آن بشوند تا چهل سال در تیه سرگردان میمانند، پس بخاطر انچه بر سر فاسقان آمده است غم مخور. پس بر کردار فاسقان غم مخور که مجازات خواهند شد. نکته: این جمله ی آخر فلاتأس علی ... ادامه ی اعلام تحریم و در تیه بودن آنان است که به نظر میرسد به این معنی است که جواب حضرت موسی را میدهد که خواستار خلاصی از دست این قوم سرکش شده بود نه اینکه بعد دعا پشیمان شده باشد که در آیه دلالتی بر این امر نیست.
داخل شدن بر آن مکان مقدس برای آنان تا چهل سال حرام است. (بحر العلوم)
تحریم منع است نه تحریم شرعی . (ابوسعود)
منظور از تحریم این است که در این مدت نمیتوانند داخل شوند نه اینکه بعد این مدت همه بتوانند وارد شوند چراکه بعد چهل سال آن افرادی باقی مانده بودند داخل شدند. (ابوسعود)
يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ
بر روی زمین گم شده و حیران میگردند و راه خروج از آن را پیدا نمیکنند و در تیه گم شده میمانند. (بحر العلوم) گفته شده است که ورود به آن بر انها حرام است و جمله اینجا تمام میشود و چهل سال در تیه میمانند. (بحر العلوم)
روز از طی مسیر باز میاستادند و شبها میرفتند و صبح که میشد در همانجایی بودند که از ان حرکت را شروع کرده بودند. (بحر العلوم) تیه مکانی بین فلسطین و ایله بوده است و مساحت آن شش فرسخ در دوازده فرسخ بوده است. (بحر العلوم)
گفته اند: در زمانی که در تیه بودند، هارون و موسی بین آنها نبوده است چراکه الله متعال انبیاء را عذاب نمیدهد. (بحر العلوم) بعضی نیز گفته اند که حضرت موسی و هارون بوده اند لیکن الله متعال برای آن دو آسان گردانده بود همانطور که بر ابراهیم آتش را خنک و سلامت داشته بود. (بحر العلوم) گویند که تعداد آنان ششصد هزار نفر بوده است که همه ی آنهاییکه گفته بودند به آن داخل نخواهیم شد در تیه مردند و این اولاد آنها بود که وارد شهر شدند. (بیضاوی) گفته شده است که موسی و هارون در تیه مردند و از آن گروه نیز غیر از کالب و یوشع کسی نمانده بود. (بحر العلوم) یوشع همراه فرزندان آنها رفته و شهر را در نزدیک غروب آفتاب فتح کرد و گویند که یوشع دعا کرده بود که خورشید برگردد و برای وی سه ساعت برگشت داده شد تا اینکه شهر را فتح کردند. (بحر العلوم)
فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ
وقتی در تیه ماندند حضرت موسی بر دعای خود پشیمان شد و ندا آمد: بر قوم فاسق نافرمان، غم مخور. (بحر العلوم) بعضی گفته اند: خطاب به رسول الله ص است یعنی اگر قومت ایمان نیاوردند، غم مخور. (بحر العلوم) یعنی پشیمان و ناراحت نباش که حق این فاسقان است. (ابوسعود)
ای محمد برای اهل کتاب بخوان قصه ی دو پسر آدم را به حق و به راستی. وقتیکه هر یک قربانی آوردند تا مشخص شود چه کسی بر حق است پس از یکی از انها قبول کرده شد و از دیگری قبول نشد. آنکه قربانی وی مردود شد، گفت: قطعا تو را خواهم کشت. کسیکه قربانی قبول شد گفت: چرا مرا بکشی اینکه تقصیر من یا دست من نیست بلکه مقصر خودت هستی چراکه قطعا الله متعال از کسانیکه از الله پروا میکنند، قربانی وی را قبول میکند.
الله متعال به محمد ص دستور داد تا برای کسانیکه به ایشان حسادت میکنند قصه ی آنچه بخاطر حسادت رخ داده است، بیان کند تا ایشان را حسادت را ترک گفته و ایمان بیاورند. (نسفی)
بر اهل کتاب بخوان. (نسفی)
روایت میشود که برای حضرت آدم هر سال فرزندان دو قلو داده متولد میشد که یکی پسر و دیگری دختر میشد و ضربدری به عقد یکدیگر در میآورد یعنی دختر یک شکم با پسر شکمی دیگر ازدواج میکرد. (نیسابوری) خبر دو پسر از پشت آدم را که هایبل و قابیل باشند. (نسفی)
و یا دو مرد از بنی اسرائیل را. (نسفی)
اینکه دو مرد از بنی اسرائیل باشند بعید است چراکه قاتل در این قصه نمیداند که با مقتول خود چکار کند یعنی حتی دفن کردن را نیز بلد تا اینکه کلاغ به وی آموزش میدهد پس همان دو پسر خود حضرت آدم بودن درست است. (نیسابوری) خبری که پوشیده به راستی بوده و موافق کتب اولین است. (نسفی) تلاوتی که پوشیده به صدق و صحت است. (نسفی) برای انان تلاوت که تو حق به جانب و راستگو هستی. (نسفی)
إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا
قربان: هرآنچه که بوسیله ی آن به الله متعال تقرب و نزدیکی جسته میشود از قربانی حیوان و صدقه . (نسفی)
یعنی هر یک قربانی خود را ادا کرد. (نسفی)
در سبب قربانی کردن آنها بعضی گفته اند که سببی نداشته است و مشهور آن است که سببش همان عقد دختر همراه قابیل بوده است. (ماوردی)
از یکی از آنها قربانیش قبول کرده شد که هابیل باشد و از دیگری قبول نشد که قابیل باشد. (نسفی) روایت شده است که به حضرت آدم وحی شده است که به هر یک از پسران قل؛ توأم؛ دیگری به نکاح آن یکی در بیاورد و قل قابیل زیباتر بوده و اسمش اقلیما بوده و قابیل حسادت کرده و بر هابیل غضب کرد و حضرت آدم خواست که قربانی کنند هرکس قربانیش قبول شد، وی اقلیما را عقد کند و قربانی هابیل قبول شد به اینصورت که آتشی از آسمان آمد و قربانی خورد و حسادت قابیل بیشتر شد تهدید کرد که وی را خواهد کشت. (نسفی) بعضی نیز گفته اند که قابیل میگفت: من و قل من، در بهشت متولد شده ایم و تو هابیل در زمین متولد شده اید پس نمیتوانی با اقلیما ازدواج کنی. (ماوردی) گفته شده : قابیل کشاورز بوده و بدترین گندم خود را برای قربانی آورده بود و هابیل دامدار بوده و شتر فربهی را آورده بود. (بیضاوی) دلیل قبول نشدن قربانی وی این بود که بحکم خدا راضی نشده بود و در قربانی کردن اخلاص نداشت و پستترین اموالش را آورده بود. (بیضاوی)
تقدیر سخن این است که هابیل به قابیل گفت: چرا مرا میکشی؟ گفت: چراکه قربانی تو قبول شد و از من نشد. هابیل گفت: غیر این نیست که الله متعال از متقین، قبول میکند و تو متقی نبوده ای پس این قبول نشدن بخاطر متقی نبودنت بوده است. (نسفی) از کسی که از شرک پروا میکند قبول میکند. (تاویلات اهل سنت)
هابیل گفت: اگر تو دست درازی کنی تا مرا بکشی من دست درازی کننده به تو برای قتل تو نیستم چراکه قطعا من از الله پرودگار جهانیان، میترسم. نکته: مفسران در سوالی در این آیه مانده اند که چرا هابیل باید بگوید که از الله میترسد چراکه اینجا جای ترس از الله نیست چراکه الله متعال اجازه داده است که از خودش دفاع کند و در توجیه آن بعضی گفته اند که دفاع از خود در آن زمان مباح نبوده است و بعضی نیز گفته اند که بر طبق روایت از رسول الله ص که فرمودند: در وقت نزاع بنده ی کشته شده ی خدا باش نه بنده ی کشنده ی خدا، پس بر این روایت عمل کرده است. آنچه به نظر حقیر میرسد و همانطور که در تفسیر نیز آمده استکه به غفلت کشته است، این گفته ی هابیل در وقت قتل نبوده باشد بلکه در وقت با خبر شدن از قصد قابیل بوده و به نصیحت گفته است که من که قصد کشتن تو را ندارم پس تو نیز نداشته باش. تصور کنید دو برادر با هم صحبت میکنند و یکی تهدید به مرگ میکند حال بیراه نیست که برای منع وی ترسیدن خود از الله متعال را مطرح کرده باشد تا بلکه جلوی کشتن وی را نیز بگیرد. والله اعلم.
والله اگر تو اقدام به قتل من کنی و از این عمل سر بزند من هیچگاه با تو چنین عملی را انجام نخواهم داد. (ابوسعود)
إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ ارشاد قابیل است بر اینکه از الله بترسد. (ابوسعود)
یعنی اگر من به تو دست درازی کنم از اینکه الله متعال مرا عذاب دهد، میترسم در حالیکه عمل من برای دفع دشمنی تو از خودم است پس تو چطور نمیترسی در حالیکه دو دشمنی کننده و تجاوزکننده هستی. (ابوسعود) اینکه هابیل میگوید که در دفاع نیز از عذاب الله میترسد شاید از این جهت باشد که در آن زمان بخاطر دفاع نیز کشتن جایز نبوده باشد. بلکه گفته اند که دفاع واجب بوده است و نباید خود را در معرض هلاک قرار داد و آنچه قابیل انجام داده است در وقت غفلت هابیل بوده است. (نسفی) اهل علم گفته اند: بر دفاع کننده از خود واجب است که یک دفعه برای دفاع اقدام به کشتن نکند بلکه از راحتترین شروع کرده و مرحله به مرحله پیش برود و اگر چاره ای جز کشتن حمله کننده نبود میتواند بکشد. (کبیر رازی)
قطعا من قصدم این استکه تو به پیشگاه الله متعال بروی در حالیکه گناه کشتن و گناهان دیگرت بر گردن داری پس در نتیجه ی این عمل جزو ملازمان آتش خواهی بود و این است سزای ظلم کنندگان و تجاوز کنندگان.
زجاج : یعنی با گناه کشتن من و با گناهی که بخاطرش قربانی تو قبول نشد به الله رجوع کنی. (کبیر رازی) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّه عَنْهُمَا وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ رَضِيَ اللَّه عَنْهُمْ: تا با گناه کشتن من و گناهانی که قبل کشتن من داری به الله رجوع کنی. (کبیر رازی) یعنی اگر قرار باشد که گناه قتل از کسی رخ دهد پس ترجیح میدهم که این تو باشی که مرتکب قتل میشوی. (کبیر رازی) روایت است که در قیامت وقتی ظالم ثوابی ندارد تا به مظلوم حقش را بدهد از گناهان مظلوم بر ظالم داده میشود تا ظلمش را تسویه کند. (کبیر رازی) یعنی من تسلیم تو میشوم تا که تو باشی که گناه من را میکشی در صورتیکه من به تو دست درازی کنم. (بیضاوی)
نفس قابیل قتل برادر را بر وی آسان کرد با وسوسه و تکرار و از این عمل از بس شنیع بود که انگار این نفس وی بود که از وی در اینکار پیروی کرد. پس وی را کشت و جزو زیانکشان دنیا و آخرت گشت.
مستندات
فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ
قُتَبِيُّ: یعنی نفس با وی همراهی کرد و گردن نهاد در کشتن برادرش. (تاویلات اهل سنت) مجاهد: نفس وی را بر اینکار بر انگیخت و به وی جرأت این عمل را داد و یاریش کرد. (تاویلات اهل سنت)
عَوْسَجَةَ: زینت داد و دستور داد. (تاویلات اهل سنت)
اینکار را برای وی آسان گرداند و گشایش داد.(ابوسعود)
فَقَتَلَهُ
آمده است: وقتی هابیل خواب بود بر سر وی سنگی زد و سرش را متلاشی کرد. (ابوسعود) وقتی وی را کشت نمیدانست که با آن چکار کند و از اینکه حیوانات بخورند ترسید و داخل کیسه ای گذاشته و بر پشت خود تا چهل روز حمل میکرد و بعضی گفته اند تا یکسال بر این حالت بوده تا اینکه جسد بو گرفت و پرندگان و درندگان در پی وی بودند تا هرجا گذاشت آن را بخورند. (ابوسعود)
فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ
از زیان کشان دنیا و دین گشت. (ابوسعود) چراکه بعد آن تا آخر عمر طرد شده و غمگین باقی ماند. (بیضاوی) گفته میشود: وقتی کشت به عدن از سرزمین یمن فرار کرد و شیطان به وی گفت که قبولی قربانی هابیل بخاطر این بود که آتش را عبادت میکرد و قابیل برای خود آتشکده درست کرد و اولین کسی بود که آتش را عباد کرد. (کبیر رازی) گویند وقتی که کشت بدن قابیل سیاه شد و قبل آن سفید بود و حضرت آدم دانست که کشته است و حضرت آدم تا صد سال بعد این حادثه زندگی کرد و دیگر نخندید. (کبیر رازی)
پس الله متعال کلاغی را فرستاد که زمین را میکند و خاک را پس میزد، تا بدین وسیله وی قابیل نشان دهد که با جسد برادرش چه کند. قابیل گفت: وای بر من آیا من عاجزم از اینکه مثل این کلاغ باشم و جسد برادرم را دفن کنم پس از پشیمان شدگان گشت.
مستندات
فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ
روایت شده است: وقتی کشت حیران ماند که با جسدش چکار کند چراکه اولین مرده از انسانها بود، پس الله متعال دو کلاغ را فرستاد که با هم جنگ کردند و یکی دیگری را کشت و برای آن مرده زمین را حفر کرد و آن را داخل حفره انداخت. (بیضاوی)
لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ ۚ تا الله متعال نشان دهد. (بیضاوی) تا کلاغ نشان دهد. (بیضاوی)
منظور از سوءة اخیه ، جسدش است چراکه جسد مرده از اشیایی است که دیدنش قبیح دانسته میشود. (بیضاوی) تا چگونه عورة برادرش بپوشاند. (بحر العلوم)
قَالَ يَا وَيْلَتَا کلمه ای برای بیان حسرت و بی تابی کردن است. (بیضاوی) ویل یعنی هلاک. (بیضاوی) أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَٰذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي ۖ
آیا من از اینکه مثل این کلاغ چنین راهی پیدا کنم، عاجز بودم؟ (بیضاوی) از چاره اندیشی از برای پوشاندن عورت برادرم عاجز آمدم. (بحر العلوم) عده ای گفتند که قابیل دفن کردن را میدانست و دفن هابیل را بخاطر توهین به وی ترک کرد تا اینکه کلاغی آمد و شروع کرد به پوشاندن جسد هابیل و در اینجا بود که قابیل گفت: آیه من از اینکه مثل کلاغی باشم عاجز مانده ام؟ (قرطبی) از آن زمان دفن کردن اموات سنت بشر گشت و در دفن میت فرض کفایی است یعنی اگر عده ای آن را انجام دهند از بقیه ساقط میشود و نزدیکان هر فرد ویژه برای انجام این عمل هستند بعد همسایگان و بعد تمام مسلمین هستند. (قرطبی) المطلب بن عبد الله بن حطب گفت: وقتی پسر آدم برادرش را کشت زمین تا هفت روز با هرآنچه در آن است لرزید و خون مقتول را فرو خورد و الله متعال ندا داد: ای قابیل برادرت هابیل کجاست؟ قابیل جواب داد: من که نگهبان وی نیستم و نمیدانم. الله متعال گفت: خون هابیل مرا از زمین فریاد میزند. چراک برادرت را کشتی؟ قابیل گفت اگر چنین است خون وی کجاست؟ از این به بعد بود که زمین خون را در خود فرو نمیخورد. (خازن)
فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ
پشیمان از اینکه وی را دفن نکرده است و بر دوش کشیده است. (بحر العلوم) وقتی در امر آن حیران ماند و بدنش سیاه شد و والدینش از وی بیزاری جستند و یک سال و یا بیشتر آن را با خود حمل کرده بود، از کشتن برادرش جزو پشیمانان گشت. (بیضاوی) ابن عباس: اگر از کشتن پشیمان شده باشد، این یعنی توبه کرده است. (بحر العلوم) اگر پشیمانی از روی توبه نباشد به معنی این است که در آخرت جزو پشیمان شوندگان خواهد بود. (تاویلات اهل سنت) گفته میشود: آدم و حواء بر قبرش آمدند و چندین روز بر آن گریه کردند و قابیل بالای کوهی بود که گاو نری آمده و شاخ زد و از کوه پایین افتاد و متلاشی شد. (بحر العلوم) گفته میشود: حضرت آدم وی را نفرین کرد و زمین قابیل را فروخورد. (بحر العلوم)
به همین سبب که پسر آدم دیگری را کشت ما بر بنی اسرائیل فرض گرداندیم و تاکید کردیم که هرکس دیگری بدون حق شرعی بکشد،و یا روی زمین فسادی انجام دهد که جزای شرعی آن اعدام است به مانند این است که تمام مردم را کشته است پس کسی از جامعه نباید در قبال کشته شدن کسی بی خیال باشد و هرکس که با کمک کردن و نجات دادن یک شخص وی را زنده بگرداند و یا با بخشش و عفو کسی را زنده نگهدارد، به منزله ی زنده کردن تمام مردم است. و قطعا رسولان ما همراه با نشانه ها و دلایل واضح برای آنان آمده است بعد کاری که اینها کردند این بود که بسیاری از آنها جزو کسانی شدند که روی زمین به تجاوز و از حد گذر کردن در قتل و انواع گناهان گشتند. نکته: مردن یک امر بدیهی است که هرکس تشخیص میدهد با مطرح کردن انواع مرگ هیچگاه زنده ای مرده حساب نمیشود پس مرگ مغزی اصطلاحی فریبکارانه برای فریب مردم عادی است تا قلب و اعضای حیاتی وی را به آنکس که میخواند بدهند و با ادعای اهدای عضو اهدای زندگی بخش کشتن برای توهم زنده کردن دیگری را بین مردم میخواهند عادی و چه بسا خوب جلوه دهند. یک عده نیز با کمال جهل و با کمال بی چشم و رویی این آیه را برای خود تلاوت میکنند، نصف آیه را یعنی قسمت هرکس بکشد بمانند کشتن همه ی مردم است را نمیخوانند و قسمت دوم را که هیچ دستاویزی برای آنان در آن برای کشتن شخص به اصطلاح مرگ مغزی شده، نیست. به الله پناه میبرم از شر کسانیکه حتی قرآن را دستاویز افکار شوم خود میکنند.
بیان علت فرض شدن آنچه در آیه ذکر شده بر بنی اسرائیل است. (احکام جصاص) وجوب قصاص برای این است تا کسی دیگری را نکشد. (احکام جصاص)
این آیه بر این مطلب دلالت دارد که در نصوص شرعی علل و معانی میآید که باید آنها را در غیر مورد شرع نیز رعایت کرد و این همان اثبات قیاس است. (احکام جصاص)
بخاطر خیانت پسر آدم بر بنی اسرائیل فرض کردیم و در تورات سخت گرفتیم و تاکید کردیم که اگر کسی دیگری را بکشد بدون اینکه وی کسی را کشته باشد و یا بدون اینکه فسادی روی زمین انجام داده باشد یعنی بدون اینکه شرکی مرتکب شده باشد، پس وی بمانند این است که جمیع مردم را کشته است. (بحر العلوم) یعنی اگر کسی را بدون اینکه جرمی مرتکب شود و قتل وی را مباح بداند پس به مثابه ی این است که تمام مردم را کشته است. یعنی جزای وی جاویدان در جهنم بودن است. (بحر العلوم)
دال بر این است که اگر در برابر نفس باشد وی را ملامتی نیست. (احکام جصاص) یعنی کسیکه قتل کسی را الله متعال حرام کرده است را بدون حق مباح و حلال بدانند گویا چنین است که قتل همه ی مردم را حلال و مباح دانسته است چراکه با حلال دانستن آن کافر میشود و به مثابه ی حلال دانستن قتل همه ی مردم است. (تاویلات اهل سنت) و دیگر اینکه اگر کسی نه برابر نفس، بکشد، مستحق مرگ است. (احکام جصاص) و همینطور کسیکه فساد فی الارض انجام دهد، مستحق مرگ است. (احکام جصاص)
فساد بر روی زمین یعنی شرک و راهزنی و هر عملیکه موجب قتل است. (نسفی) فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا
یعنی بزرگ بودن گناه قتل را نشان میدهد. (احکام جصاص) نشان میدهد بر قابیل گناه هر قاتلی است چراکه وی بود که کشتن را بین مردم براه انداخت و آسان گرداند پس در معنی شریک در قتل است. (احکام جصاص) رسول الله ص: قاتل ظالمی نیست مگر اینکه بر پسر آدم سهمی از گناه آن قتل است چراکه وی بود که قتل را باب کرد. (احکام جصاص) رسول الله ص: هرکس راهی حسنه و نیک را باب کند پس برای وی اجر آن عمل ثابت است و همینطور اجر کسانیکه به آن راه نیک عمل کنند تا روز قیامت ثابت است و هرکس را بدی را باب کند، برای وی گناه آن عمل و گناه هرکسی به آن عمل میکند تا روز قیامت ثابت است. (احکام جصاص) دیگر اینکه بر همه ی مردم واجب است که ولی مقتول را کمک و یاری کنند تا قاتل وی را قصاص کند پس همه ی مردم طرف دعوی در این قتل هستند تا وقتی که قصاص اجرا شود انگار که همه مردم اولیای مقتول هستند. (احکام جصاص) در این آیه دلیل است بر اینکه اگر جماعتی، فردی را بشکند بر همه ی انها قصاص واجب میشود چراکه قتل یک نفر به منزله ی قتل تمام مردم است. (احکام جصاص)
کشتن یک نفر و کل مردم، در جلب غضب و قهر الله متعال برابر است. (بیضاوی) وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا ۚ
هدف نشان دادن بزرگی جرم قتل و زنده کردن نفس در قلبهاست و ترسانیدن مردم از تعرض به نفس و برای ترغیب به حمایت از زندگی یکدیگر است. (بیضاوی) مجاهد: زنده گرداند یعنی از هلاک نجاتش داد. (احکام جصاص) حسن: وقتی از خون کسی بگذرد در حالیکه بر وی قصاص واجب شده بود یعنی زنده اش کرده است. (احکام جصاص) به معنی دوری کرد از کشتن وی پس انگار که وی را زنده کرده است. (احکام جصاص) ابوبکر جصاص: شاید منظور این باشد که به ولی مقتول کمک کند در استیفای قصاص به معنی زنده کردن وی است چراکه در قرآن آمده است که در قصاص حیات است. (احکام جصاص) و احتمال دارد بدین معنا باشد که کسی را که قصد کشتن کسی را به ظلم داشت بکشد، وی انگار وی را زنده کرده است پس گویا که تمام مردم را زنده کرده است چراکه با این کار کسانیکه قصد کشتن دیگران را دارند از اقدام دست بکشند. (احکام جصاص) اگر کسی را از غرق شدن و یا آتش سوزی نجات دهد ویا از کسی عفو کند، به مثابه این است که جمیع مردم را زنده کرده است یعنی اجر زنده کردن تمام مردم بر وی است چراکه زنده بودن یک شخص برای همه منفعت است چراکه برای تمام مردم دعا میکند. (بحر العلوم)
کسی را از اسباب هلاک نجات دهد. (نسفی)
در این آیه دلیل است بر اینکه جان شخص متعلق به خود وی نیست بلکه متعلق به جامعه ای است که در ان زندگی میکند پس اگر کسی به جانی تعرض کند حتی با خودکشی وی مستحق عذاب شدید در روز قیامت است. (منیر زحیلی) یعنی کسیکه قتل یک نفر را برای خود مباح بداند قتل همه را چنین خواهد دانست و همینطور عنایت و رعایت و حمایت هر یک از افراد جامعه به مانند حمایت از کل جامعه است. (تفسیر حدیث)
وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ برای بیان امر و نهی. (بحر العلوم)
برای بنی اسرائیل پیامبران با نشانه های آشکار آمدند. (نسفی)
ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَٰلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ بعد بسیاری از آنان بعد آمدن بیان شرک ورزنده به الله و ترک کننده ی دستور الهی شدند. (بحر العلوم)
بعد اینکه بر انان فرض کردیم در قتل از حد گذشتند و در مورد بزرگی گناه آن بی مبالات شدند. (نسفی) اسراف دوری از اعدال در یک امر را گویند. (بیضاوی)
این است و غیر این نیست سزای کسانیکه با دین الله متعال و با رسولش و با تابعان وی جنگ میکنند و بر روی زمین به فساد مشغول میشوند این است که کشته شوند و یا به صلیب کشیده شوند و یا دست و پایشان از سمت خلاف یکدیگر بریده شود و یا شرشان را از زمین کم کرده شود با حبس کردن آنها. این سزایشان برای آنان در دنیا خواری و ذلت است و در آخرت نیز برای آنان عذابی بس عظیم است.
بیان نوعی از انواع قتلهای بناحق و آنچه از فسادی که به آن تعلق میگیرد از گرفتن مال مردم و مانند آن است. همینطور تعیین موجب این فسادها است. (ابوسعود)
منظور از محاربه در اینجا راهزنی است. (ابوسعود)
بعضی گفته اند: بزرگ بینی و قلدری کردن با دزدی است هرچند در شهر باشد. (ابوسعود) کسانیکه با الله متعال جنگ میکنند با عدم امتثال امر وی و گردن ننهادن بر حکم و شرع وی و با رسول الله ص جنگ میکنند با تکذیب ایشان و تکذیب آنچه از نزد الله متعال آورده است و جنگ حقیقی با ایشان و همراهان و تابعان ایشان. (فواتح الالهیه) یعنی کسانیکه با اولیای الهی جنگ میکنند همانطور که در حدیث آمده است الله متعال میفرماید هرکس ولیی از اولیای مرا اهانت کند با من به جنگ آمده است. (نسفی)
وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا یعنی در حال تردد در سرتاسر جهان هستند با ارتکاب انواع فسادهاییکه ضررش در تمام افاق منتشر میشود. (فواتح الالهیه)
آمده است: در حق قوم هلال بن عویمر نازل شده است چراکه آنها با رسول الله ص عهد امضا کرده بودند که علیه مسلمانان نه اقدامی بکنند و نه به کسی در این راه کمک کنند و هرکس از مسلمانان بر آنها گذر میکرد در امان باشد و همینطور از قوم وی کسی بر مسلمانان گذر کند، وی نیز در امان باشد و عده ای در غیبت هلال، مسلمانان را سد راهشان شده و کشتند و اموال آنان را گرفتند پس این آیه نازل شد. (ابوسعود) بعضی نیز در شان عرنیین دانسته اند که از اهل کتاب بودند و با رسول الله ص پیمان صلح بسته بودند ولی نقض عهد کرده و از مسلمانان کشتند و اموالشان را بردند و بر روی زمین به فساد مشغول شدند. (ابوسعود)
در شان یاران ابی برزه نازل شده است که قوم وی که با رسول الله ص عهد داشتند، قومی را که برای مسلمان شدن میآمدند را غارت کردند. (احکام جصاص) أَن يُقَتَّلُوا
از آنجا که آنچه راهزنان مرتکب میشوند انواع مختلفی دارد از کشتن و مال گرفتن و کشتن بدون مال و گرفتن مال بدون کشتن و یا فقط ایجاد رعب و وحشت است، پس شرع هر یک را حکمی بیان کرد. (ابوسعود) جزای آنان این است که کشته شوند بدون اینکه به صلیب کشیده شوند، اگر مرتکب قتل شده باشند. (نسفی) اعدام اینان به جهت حد است هرچند اولیای دم مقتول عفو کنند باز اعدام باید اجرا شود چراکه این حق شرع است و فرقی ندارد با چه وسیله ای کشته باشد.(ابوسعود)
أَوْ يُصَلَّبُوا
همراه اعدام به صلیب کشیده شوند اگر همراه کشتن مال نیز گرفته باشند. (نسفی)
طریقه ی به دار آویختن این است که زنده وی را بر درختی یا استوانه ای بسته میشود و بر شکم وی نیزه زده میشود تا خودش بر این حالت بمیرد. (ابوسعود)
در ظاهر روایت حاکم مختار است که همین کار را انجام دهد ویا دست و پای وی را ضربدری ببرد و بعد به صلیب بکشد. (ابوسعود)
دست و پای آنان بریده شود اگر مال مردم را گرفته باشند. (نسفی) دست و پا را از یک طرف بریده نشود بلکه ضربدی بریده شود. (نسفی)
أَوْ يُنفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ۚ
با حبس کردن از زمین دور کرده شوند اگر فقط مردم را ترسانده باشند. (نسفی)
ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا ۖ این جزای مذکور در دنیا خواری و فضیحت برای آنان است. (نسفی) منظور از نفی نزد ما احناف حبس کردن آنان است. (ابوسعود) وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ
در کنار این ذلت و خواری در دنیا در آخرت نیز برای آنان عذابی بس بزرگ است که مقدارش قابل سنجش نیست. (ابوسعود) این خواری و جزای آنان در دنیا کفاره ی گناهانشان نمیشود مگر اینکه توبه کنند. (بحر العلوم) یعنی عذابی بزرگتر از انچه در دنیا برایشان اعمال شده است خواهد بود و آن عذاب با آتش است. (بحر العلوم)
یعنی اگر قبل از اینکه دستگیر بشوند، از کرده ی خود برگردند و مال را پس بدهند، آنان را دنیا و آخرت عذاب کرده نشود. (بحر العلوم) و الله متعال گناهان انان را میآمرزد. (بحر العلوم)
حدود از آنها ساقط میشود ولی حق الناس از آنها ساقط نمیشود. (نسفی)
حق الناس به صاحبان و اولیای آن حق بستگی دارد اگر خواستند میبخشند و یا حقشان را میگیرند. (تاویلات اهل سنت)
فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ با آنان مهربان است وقتی که توبه ی آنان را قبول کرد. (بحر العلوم) به آنان رحم میکند و عذاب نمیدهد. (نسفی)
ای کسانیکه الله و رسولش را تصدیق کرده اید با اجتناب از امور نهی شده در شرع و انجام دستورات الهی، از الله پروا کنید و به سوی الله متعال نزدیکی جویید و در راه دین الله متعال نهایت سعی خود را انجام دهید و با دشمنان دین مقابله و جنگ کنید تا باشد که با این امور، نجات و پیروزی در آخرت نصیبتان بشود. نکته: برای مساله ی وسیله و توسل میتوانید به کتاب قول الفصل فی شبهات الوهابیه مراجعه فرمائید.
مستندات
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ
تقوی وقتی همراه با اطاعت از دستور بیاید، منظور خود را از حرام نگهداشتن و ترک منهیات است. (منیر زحیلی) یعنی ای مومنان از عذاب الهی دور بشوید با اجتناب از گناهان و عمل به دستورات الله متعال. (منیر زحیلی)
وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ
به الله متعال نزدیکی بجویید با آنچه که شایسته ی قربت جستن است و آن چیزی است که شما را به رضایت الله متعال میرساند و باعث رسیدن به بهشت وی میشود. (منیر زحیلی)
وسیله درجه ای در بهشت است. (منیر زحیلی)
وسیله فعیله به معنی هرآنچه که بدان به الله متعال تقرب جسته میشود از انجام عبادات و ترک گناهان. (آلوسی)
از ابن عباس: از الله متعال حاجت بخواهید. (الدر المنثور) وسیله یعنی قربت. (درج الدرر)
گفته اند: به الله متعال وسیله بجویید که آن قربت است و این برای بریدن وهم نزدیکی به طریق مکان را میرساند. (تیسیر ابی حفص)
وسیله یعنی محبت یعنی الله متعال را به دوستی بجویید. (طبری)
وسیله در اصل هرآنچه که بوسیله ی آن به چیزی رسیده میشود و یا به چیزی نزدیک شده میشود. (ثعلبی)
توسل به معنی نزدیکی جستن و وسیله خواستن و در این امر فرمانبرداری کردن از این آیه است و احادیث بر جواز توسل به اعمال صالحه و ذات فاضله دلالت دارد. (عمدةالرعایه به تحقیق دکتر صلاح محمد ابوالحاج)
در توسل جستن به اقوی الذریعه، امتثال به امر این آیه است و ذریعه همان وسیله است و منظور از وسیله میتواند که رسول الله ص باشد و یا قرآن و یا ایمان و یا صلوات بر رسول الله ص و یا علم شریعت و یا علم فقه باشد و یا اعتراف به عجز باشد و یا احتمال دارد که منظور از وسیله امامان مجتهدین باشند خصوصا امام ابوحنیفه و چه بسا که مذهب حنفی منظور باشد. (عمدةالرعایه به تحقیق دکتر صلاح محمد ابوالحاج)
وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ جهاد فی سبیل الله شامل جهاد نفس و جهاد با کفار میشود. (منیر زحیلی)
در راه دین من و شریعت من که همان اسلام است، جهاد کنید و در راه جنگ با کفار و باعث داخل شدن به اسلام شدن آنها، خود را خسته کنید. (طبری)
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
اگر تقوی پیشه کردید و جهاد کردید پس به سعات دنیا و آخرت رسیده اید. (منیر زحیلی) تا نجات پیدا کنید و بقا و جاودانگی را در بهشتش دریابید. (طبری)
قطعا کسانیکه کفر ورزیده اند، برای آنان میبود آنچه در زمین از اموال و اشیاء است و مثل همان نیز اضافه بر آن میبود، تا آن را بدهند و ان فدیه باشد از عذاب روز قیامت، از آنان قبول کرده نمیشد و برای آنان است عذابی دردآور.
آنچه مانع کفار میشد که به الله و رسولانش ایمان بیاورند، قضای شهوتشان و طلب عزت و آبرو بوسیله ی اموال بود پس به آنان خبر میدهد. (تاویلات اهل سنت)
کافر وقتی عذاب را ببیند بعد تمام دنیا و مثل آن برای وی باشد و قادر باشد که آن بعنوان فدیه خود بدهد تا خود را از عذاب قیامت نجات دهد، حتما انجام خواهد داد. (بحر العلوم)
یعنی الله متعال میفرماید که اگر برای آنان، این هم بود حتما انجام میدادند. (بحر العلوم) تشویق مومنان به تقرب جستن است و بیان میدارد که توسل کفار در قیامت به قویترین وسیله ها نیز برای نجات آنان سودی ندارد چه برسد به اینکه ثوابی را به دست بیاورند. (ابوسعود) یعنی اگر برای هر یک از کفار چنین بود. (ابوسعود)
لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ ۖ از عذاب روز قیامت فدیه دهند. (ابوسعود) ولی از آنان قبول کرده نشود. (بحر العلوم)
رسول الله ص: در قیامت به کافر گفته میشود: اگر برای تو تمام دنیا پر از طلا بود آیا برای نجات خودت، آن را فدیه میدادی؟ کافر گوید: بله. به وی گفته میشود: از تو خیلی کمتر از اینها خواسته شده بود آن هم کلمه ی شهادت است. (ابوسعود)
وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ و برای آنان عذابی دردناک است. (بحر العلوم)
قصد میکنند تا از آتش خارج شوند ولی فرشتگان با گرزهای آهنین جلوی آنان را گرفته و میزنند و بر میگردانند. (بحر العلوم) یعنی آن افرادی که به پروردگارشان کفر ورزیدند، در روز قیامت میخواهند که از آتش خارج شوند. (طبری)
تمنای خارج شدن دارند. (نسفی) تلاش بسیار میکنند تا از آن خارج شوند. (تاویلات اهل سنت) وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ و برای آنان عذابی دائمی و ابدی است. (بحر العلوم)
از جابر بن عبدالله: وی گفت که عده ای از آتش جهنم خارج خواهند شد. گفتند: مگر الله متعال نفرموده است؛ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها؟ یعنی خارج نمیشوند. جابر گفت: اگر خواستید ان را متوجه شوید، اول آیه یعنی آیه ی قبل این را قرائت کنید. یعنی منظورش این است که این عدم خروج ابدی برای کفار است نه گناهکاران از مومنان. (بحر العلوم) عکرمه: نافع بن ازرق به ابن عباس گفت: کور چشم کور قلب است، گمان میکند عده ای از آتش خارج خواهند شد در حالیکه الله متعال فرموده است: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها . ابن عباس جواب داد: افسوس بر تو. آیه ی بالایش را بخوان، این که گفتی برای کفار است. (طبری) عوف به حسن بصری گفت: با چه چیزی وارد جهنم میشوند؟ گفت بوسیله ی اعمالشان. گفت: با چه چیزی خارج میشوند؟ گفت: با ایمانشان. (تیسیر فی التفسیر نجم الدین نسفی)
ضحاک: آنان درخواست خارج شدن از آتش میدهند ولی قبول کرده نمیشود. (تیسیر فی التفسیر نجم الدین نسفی)
گفته شده است: وقتی شراره های آتش آنان را بالا میبرد، نزدیک میشوند که از جهنم خارج شوند ولی خارج نمیشود. (تیسیر نسفی)
و دزدی که مرد است و دزدی که زن است پس دستان آنها را قطع کنید و این جزای آنچه عمل کرده اند است و عذاب و عقوبتی از الله متعال و الله متعال بر امور غالب است و کسی را یارای عاجز گرداندن وی تعالی نیست و در احکامش دارای حکمت بالغ است.
مستندات
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ
حکم عام برای تمامی دزدان است و خاص در دزدی کردن است چراکه تمامی اهل خطاب مشمول این آیه هستند. (تاویلات اهل سنت) منظور از خاص در دزدی بودن این است که در بعضی دزدی ها حکم بریدن دست ثابت نمیشود مثل دزدی که در آن شبهه باشد مثل از محرم خود دزدی کردن و یا چیزی بی ارزش دزدیدن. (تاویلات اهل سنت) شروع در بیان حکم دزدی صغری (دزدی کوچک) است بعد بیان دزدی کبری(دزدی بزرگ) است. (ابوسعود) سرقت کبری یعنی راهزنی وبه زورگرفتن مال. سرقت: گرفتن مال دیگری به طریق پنهانی است و وقتی موجب قطع میشود که از حرز بردارد. (ابوسعود) در این آیه سارق مرد و سارق زن گفت و سارق مرد را اول ذکر کرده است چراکه وقوع دزدی از مردان بیشتر است و در مورد زنا اول زن زناکار را آورده است چراکه زنا از شهوت میجوشد و آن در زنان وفورش بیشتر است. (نسفی)
فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا
دست از سر انگشتان تا زیر بغل را شامل میشود و کسی قائل به بریدن از زیر بغل و یا از آرنج دستان نیست بلکه در اینکه آیا چهار انگشت بریده شود و یا همراه کف دست، اختلاف کرده اند و ما احناف همراه کف دست میدانیم چراکه با انگشتان و کف دست است که گرفته میشود و قبض کرده میشود. (تاویلات اهل سنت)
متولی بریدن حاکمان هستند. (تاویلات اهل سنت) از ابن مسعود و علی رض، دست راست وی بریده میشود و امت اسلامی بر این متفق هستند. (تاویلات اهل سنت)
روایت شده است پیش رسول الله ص دزدی آورده شد و ایشان دستور دادند از مچ دست ببرند. (ابوسعود) در زمان رسول الله ص در دزدی به اندازه ی سپر و یا بالاتر دست بریده میشد و قیمت آن در زمان رسول الله ص ده درهم بوده است و بزرگان صحابه از عمر، وعثمان، وعلي، وعبد اللَّه بن مسعود بر این بوده اند. روایت شده است که حضرت عمر را دزدی آوردند و وی دستور داد تا دستش را ببرند و حضرت عثمان گفت که مال دزدی وی به ده درهم نمیرسد و وقتی قیمت گزاری کردند، مشخص شد که هشت درهم بوده است و دستش بریده نشد. (تاویلات اهل سنت)
ببرید برای جزا دادنش. (ابوسعود) ببرید و سزایشان دهید. (ابوسعود) به سبب کارشان. (ابوسعود)
بخاطر آنچه کسب کرده اند از طریق دزدی. (ابوسعود)
نَكَالًا مِّنَ اللَّهِ ۗ
موعظه و زجری برای دیگری است تا دست به دزدی نزند. (تاویلات اهل سنت)
عذابی ثابت از الله متعال. (ابوسعود) وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ و الله متعال بر امور غالب است و کسی را یارای مقابله و ممانعت نیست. (ابوسعود)
در شریعتش با حکمت است و حکم نمیکند مگر اینکه بر مقتضای حکمت باشد و برای همین این احکام را دستور داده است. (ابوسعود)
در حکم به قطع دست دزد، با حکمت بوده است. (بحر العلوم)
پس اگر دزد از دزدی خود توبه ی شرعی کند و در پی جبران و اصلاح انچه در گذشته مرتکب شده براید، پس قطعا الله تعالی از عقوبت اخروی وی بر میگردد و قطعا الله متعال مهربان و با رافت است.
مستندات
فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ هرکس بعد دزدیش توبه کند. (بحر العلوم) از شرک توبه کند. (تاویلات اهل سنت) وَأَصْلَحَ عملش را به صلاح آورد بعد آن دزدی. (بحر العلوم)
انچه فاسد کرده با اصلاح کند. (تاویلات اهل سنت)
فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ
یعنی الله از وی درگذرد. (بحر العلوم)
یعنی توبه اش را قبول کرده و در آخرت بدین خاطر عذابش ندهد. (ابوسعود) ولی عقوبت دنیوی با توبه برداشته نمیشود. (ابوسعود) إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
در گذرنده است از آنچه قبلا انجام داده است و با وی مهربان است بعد توبه اش. (بحر العلوم)
در حد اعلای امرزیدن و رحمت است و برای همین است که توبه ی وی را قبول میکند. (ابوسعود)
اگر در زمان مشرک بودن کارهایی انجام داده باشد که موجب حد است، بعد اسلام بخاطر ان مواخذه نمیشود. (تاویلات اهل سنت)
اي رسول الله و يا اي مخاطب مگر نميداني كه براي الله متعال است پادشاهي و مالكيت آسمانها و زمين كه اين الله، هركه را خواهد عذاب ميدهد و هركه را خواهد ميآمرزد و حكم دست وي است و قطعا الله متعال بر همه چيز قادر است و كسي را ياراي مقابله با وي نيست.
مستندات
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مخاطب رسول الله ص است و یا هرکسی میتواند باشد. (بیضاوی)
يعني مگر نميداني كه سلطان و قدرت اين دو . قاهريت و غالبيت بر هرچه كه در اين دو هست از آن الله متعال است و هرگونه كه خواهد در آن تصرف ميكند. (ابوسعود)
يعني خزينه هاي آسمانها و زمين براي وي تعالي است. (بحر العلوم)
خزينه ي آسمانها همان باران است و خزينه هاي زمين گياهان هستند. (بحر العلوم) گفته ميشود براي وي تعالي پادشاهي و ملك آسمانها و زمين است و در آنها هر گونه كه خواهد حكم ميكند. (بحر العلوم) از آنجا كه پادشاه هردو است، هركه را بخواهد عذاب ميدهد چه قبل و چه بعد توبه و هركه را كه بخواهد ميآمرزد و بعد توبه عذاب نميدهد. (تاويلات اهل سنت) اگر عذاب دادن گناهكار واجب باشد و اگر آمرزيدن توبه كننده واجب باشد، فائده ي هركه را خواهد در اين آيه، برداشته ميشود. (تاويلات اهل سنت)
يُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ ۗ هركه را خواهد عذاب ميدهد و هركه را خواهد ميآمرزد. (ابوسعود)
عذاب دادن را بر امرزیدن تقدیم کرد بخاطر انچه در ایه سابق گذشته است. (بیضاوی)
ویا بدین سبب که مستحق عذاب شدن مقدم است. (بیضاوی) و یا منظور از عذاب، بریدن است که در دنیا است. (بیضاوی) عذاب میدهد کسی را که بر کفر مرده است و میامرزد کسی را که از کفر توبه کند. (نسفی)
هركه را بر گناه اصرار ورزد عذاب ميدهد و اگر توبه كند و از كردارش برگردد، ميآمرزد. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بر هر چیز قادر است من جمله عذاب دادن و امرزیدن هرکه را خواهد. (نسفی)
اي فرستاده ي الله، تو را عجله در كفر، كفار ناراحت كند و از رفتار آن هراسي نداشته باش يعني همان كسانيكه به زبان اظهار ايمان ميكنند و قلب آنان ايمان ندارد و از كسانيكه يهود هستند و از صفات آنان اين است كه از ديگراني كه پيش رسول الله ص نميآيند حرف شنوي دارند و يا اينكه آنان آنچه از رسول الله ص ميشنوند با تغيير و تحريف به ديگران انتقال ميدهند و به رسول الله ص گوش ميدهند تا براي ديگران جاسوسي كنند. كلمات كتاب الله را تحريف ميكنند و تغيير ميدهند و اين فرقي ندارد تحريف در الفاظ باشد يا در معنا، نتيجه يكي است اين در حالي است كه آن مورد تحريف شده را بعنوان كتاب الله بيان ميكنند و به فرودستان ميگويند كه اگر موافق اين بود قبول كنيد والا قبول نكنيد. اين در حالي است كه وقتي الله متعال بر اساس علمش در حق كسي فتنه اي بخواهد و اراده كند، كسي را ياراي دفع آن فتنه نيست. آن افرادي كه چنين رفتاري دارند را الله متعال قصد پاك شدن قلب آنان را نكرده است. براي آنان در دنيا خفت و خواري است و در آخرت نيز عذابي بي نهايت دردناك است. نكته: بعد اينكه براي آنان خفت و خواري مقرر كرد بيان داشت كه در اخرت نيز براي آنان عذابي دردناك است يعني آنان كافر هستن چراكه در مورد مسلمان از رسول الله ص آمده است كه مسلماني در دنيا بلا و دردي ببيند كفارت گناهان وي ميشود و در آخرت عذاب داده نميشوند.
مستندات
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ تو را كفر كسيكه كفر ميورزد ناراحت نكند يعني كفر آنان تو را از اجراي ماموريتت منع نكند. (تاويلات اهل سنت)
تمرد و تكذيبشان تو را ناراحت كند چراكه الله متعال ناصر و پيروزي دهنده ي توست. (تاويلات اهل سنت) كردار و سو عمل آنان تو را ناراحت نكند، چراكه تو بخاطر آنان مواخذه نخواهي شد. (تاويلات اهل سنت)
با كلمه ي يا ايها الرسول خطاب كردن نشان از افضليت رسول الله ص دارد. (تاويلات اهل سنت)
مسارعه في الشيي يعني به سرعت و با ميل خود در چيزي فرو رفتن. مسارعه و عجله در كفر يعني اينكه آنان در كفر هستند از كفري به كفري ديگر ميروند براي همين في الكفر آورده است. (ابوسعود)
گفت كه آنان به زبان ميگويند كه ايمان آورده اند اين نشان ميدهد كه اصل ايمان به قلب است و زبان تعبير كننده از آنچه در قلب است ميباشد. (تاويلات اهل سنت)
در حاليكه قلب آنان، تصديق نكرده است. (تاويلات اهل سنت) ايمان معرفت و شناخت نيست بلكه تصديق است. (تاويلات اهل سنت) منظور از اين افراد، منافقان هستند. (تاويلات اهل سنت) منظور از اين افراد، يهود و منافقان هستند. (تاويلات اهل سنت) وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا ۛ اين جمله نشان ميدهد كه اول آيه در مورد منافقان است. (تاويلات اهل سنت) سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ ۖ
يعني به رسول الله ص گوش فرا ميدهند و گفته ي رسول الله ص را ميشنوند و وقتي پيش كساني كه پيش رسول الله ص نبوده اند، ميروند، چيزي غير از آنچه شنيده اند را از قول رسول الله ص ميگويند. (تاويلات اهل سنت) گفته اند منظور اين است كه رسول الله ص به مردم ميگفت كه در تورات فلان حكم آمده است و فلان شريعت تورات است وقتي افرادي ميرفتند و از يهود ميپرسيدند كه آيا چنين است؟ آنان ميگفتند كه خير چنين نيست و محمد دروغگو است. (تاويلات اهل سنت) گفته اند: اينان جاسوسان يهود بودند و وقتي رسول الله ص چيزي ميفگتند، آنان به ضعيفان مومنان بر خلاف آن ميگفتند. (تاويلات اهل سنت) يعني در شنيدن دروغ و قبول آنچه علماي آنان به دروغ ميگويند فرورفته هستند . (ابوسعود) از ديگران حرف شنوي زيادي دارند و قبول ميكنند منظور از ديگران آناني هستند كه پيش رسول الله ص بخاطر تكبر و غرورشان نميآيند. (ابوسعود)
قوم آخرين منظور يهود خيبر هستند و سماعون بني قريظه هستند. (ابوسعود) يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ ۖ دو احتمال در مورد تحريف وجود دارد:
الف: تبديل آنچه نوشته شده بود يعني تورات را تحريف لفظي كرده و ميگفتند كه اين همان است كه از نزد الله آمده است. ب: تحريف در معنا ميكردند و آنچه در تورات نبود را به زير دستان خود ميگفتند. (تاويلات اهل سنت)
ميگفتند: اگر به شما هماني گفته شود كه ما شما گفتيم ؛يعني آنچه به تحريف گفته بودند؛ را قبول كنيد و الا قبول نكنيد. (تاويلات اهل سنت) از ابن عباس: از يهود زن و مردي زنا كردند و خواستند كه حكم رجم و سنگسار را بردارند و به جلد يعني تازيانه تبديل كنند و پيش رسول الله ص آمدند و گفتند كه اگر حكم محمد تازيانه بود قبول كنيد و اگر غير آن بود، قبول نكنيد پس به رسول الله ص نوشتند كه حكم زناكار زن و مرد چيست؟ رسول الله ص فرمودند: آيا به حكم من راضي ميشويد؟ گفتند: آري راضي هستيم. جبرئيل آمد و حكم را رجم را بيان كرد و گفت كه اگر قبول نكردند شخصي بين آنان هست كه اسمش ابن صوريا است وي را بين خودت و آنان حَكَم بگير و وقتي حكم رجم را شنيدند و ابن صوريا را بين خود حكم گرفتند و رسول الله ص به ابن صوريا فرمود: بخاطر الله كه تورات را بر موسي نازل كرده است براي من بيان كن كه وقتي دو محصن زنا كنند در تورات آمده است كه حكم آنان رجم است؟ ابن صوريا گفت آري حكمش رجم است و اگر من نميترسديم از اينكه آتشي مرا بسوزاند و يا تغييري بر من رخ بدهد، دروغ ميگفتم و ميگفتم كه خير نيست. در اين روايت دو مساله وجود دارد يكي اينكه رسول الله ص از آنچه اينان كتمان ميكنند سوال كرد تا دروغگو بودن آنان در حق انكار صفات رسول الله ثابت شود و ديگري اينكه مشخص شود كه اينان وقتي از رسول الله ص در مورد تخفيف در حد سوال ميكنند مشخص ميشود كه اينان ميدانستند كه محمد، رسول الله ص است و انكارشان از روي عناد و تكبر است.(تاويلات اهل سنت) در روايتي نيز آمده است كه كسي از طايفه بني قريظه يهودي كشته شده بود و بين بني نضير و قريظه اينگونه بود كه اگر از بني قريظه كسي از بني نضير را ميكشت، قصاص ميكردند و اگر برعكس رخ ميداد بني نضير به آنها ديه ميدادند و وقتي رسول الله ص به مدينه آمدند گفتند كه حكم اين مساله را از رسول الله ص بپرسند وبعد گفتند كه مواظب باشيد اگر خلاف اين را گفت، قبول نكنيد و اين آيه نازل شد. (تاويلات اهل سنت)
وَمَن يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ۚ كسي را كه الله متعال عذاب و هلاكش را بكند، كسي را ياراي دفع آن عذاب نيست. (تاويلات اهل سنت)
كسي را كه الله متعال بي آبرويي وي را و گمراهي وي را قصد كند هركسيكه باشد،در دفع آن كسي را نخواهي يافت. (ابوسعود) گفته شده است: فتنه يعني محنت يعني بلا و سختي، يعني اگر الله متعال اراده كند كه كسي را به رجم يا قتل امتحان كند، كسي را ياراي دفع آن نيست. (تاويلات اهل سنت)
الله متعال از آنجا كه ميدانست آنان چه رفتاري خواهند داشت پس اراده ي پاك كردن قلبهاي آنان را نكرد. (تاويلات اهل سنت)
لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ ۖ خزي آنان در دنيا كشته شدن است و يا وضع جزيه و عذاب بر آنان است. (تاويلات اهل سنت) خزي منافقين بي آبرو شدن آنان و روشن شدن نفاق آنان بين مسلمانان است و خزي يهود وضع جزيه بر آنان است. (ابوسعود) وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ كه همان جاودان در آتش جهنم ماندن است. (ابوسعود)
آنان شنونده ي دروغ و قبول كننده ي آن هستند و كارشان حرام خواري است فرقي ندارد به رشوه باشد يا براي بودن در دين كسي و يا براي انجام عبادت، پس اگر اهل كتاب پيش تو براي حكم بين آنان بيايند پس حكم كن بين آنان و يا كه از حكم بين آنان، اعراض كن و اگر از حكم بين آنان اعراض كني، به تو ضرري نميرسانند و آنچه بر آن اصرار ميكنند نيز به تو ضرري نميزند و اگر تصميم بر حكم بين آنان گرفتي، پس به عدالتي كه الله متعال برايت روشن كرده است حكم كن. قطعا الله متعال حاكمان به عدل را دوست دارد و دوست داشتن الله مستلزم حفظ آنان از گزند دشمنان است. نكته: اينكه الله متعال ميفرمايد قطعا الله عادلان را دوست دارد بشارتي براي افرادي است كه قصد اجراي عدالت دارند بشارت بر اينكه آنان در حفظ الله هستند پس از كسي واهمه اي نداشته باشند.
سحت هرآنچه كه كسب آن حلال نباشد و سحت ناميده شدن آن بخاطر اين است كه از وي بركت گرفته شده است و بركتش ريشه كن شده است. (نسفي)
در حديث آمده است كه منظور از سحت، رشوه است. (نسفي)
سحت يعني عجله و شتاب در انجام گناه. (العز بن عبدالسلام) فقراي يهود از بزرگانشان اجرت ميگرفتند تا بر يهوديت بمانند. (ابوسعود) يا چيزي كه در آن عار براي شخص باشد. (العز بن عبدالسلام) آنان براي صدور احكام و همينطور براي حلال گرداندن حرام، رشوه ميگرفتند. (نسفي)
گفته ميشود كه رسول الله ص در اول امر وقتي اهل كتاب براي حكم گرفتن ميآمدند مخير بود بين اينكه بين آنان حكم كند و يا از حكم امتناع كند و بعدا با آيه ي : وَأَنِ احكم بَيْنَهُمْ بِمَا أَنزَلَ الله منسوخ شده و ملزم به حكم شده است. (نسفي) نزد امام ابوحنيفه اگر دو اهل كتاب پيش قاضي مسلمان براي حكم گرفتن بيايند، بر قاضي واجب است كه حكم كند. (بيضاوي) زهري: سنت بر اين روال بود كه اهل كتاب را براي حكم به اهل دينشان سپرده ميشد و اگر خودشان به حكم مسلمانان راضي شوند، قاضي مسلمان بين آنان حكم ميكرد و اين با نظر و قول امام ابوحنيف موافق است كه اگر آنها راضي باشند بين آنان حكم كرده ميشود. (بحر العلوم)
و چگونه است كه آنان تو را حكم ميگيرند در حاليكه نزد آنان كتاب الله يعني تورات هست و در آن تورات حكم الله هست و بعد حكم تو نيز آنان رويگردان ميشوند و آنان مومن نيستند. نكته: يعني اي رسول الله ص حواست باشد كه حكم گرفتن تو براي شناخت حق نيست و براي تصديق تو نيز نيست.
مستندات
وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التَّوْرَاةُ
اي محمد از رفتار آنان تعجب بايد كرد چراكه آنان از روي سفه و ناداني حكم آنچه را كه خودشان تصديق ميكنند يعني تورات را ترك ميكنند و تو را تكذيب ميكنند بعد پيش تو براي حكم ميآيند، يعني وقتي انان آنچه را كه تصديق ميكنند را قبول نميكنند پس چيزي را تكذيب ميكنند، به آن عمل نخواهند كرد. (تاويلات اهل سنت) يعني قصد اينان از حكم گرفتن تو، شناخت حق و برپاداشت شريعت نيست بلكه هدفشان يافتن حكم سبكتر براي خودشان است. (ابوسعود)
فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ
در آن حكم آنچه در آن تنازع دارند از رجم و يا قصاص و هرچه كه باشد، وجود دارد. (تاويلات اهل سنت)
ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ ۚ
بعد اينكه تو حكم كردي از آن روي بر ميگردانند. (تاويلات اهل سنت) بعد اينكه حكم تورات را دانستند از آن روي بر ميگردانند. (تاويلات اهل سنت)
وَمَا أُولَٰئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ اين اشخاص مومن نيستند. (تاويلات اهل سنت)
آنان مومن به كتاب خودشان نيستند چراكه آن را ترك كردند تا تو حكم كني و مومن به تو نيز نيستند چراكه وقتي حكم كردي رويگردان شدند. (ابوسعود) آنان تصديق كننده ي آنچه نزد خودشان است، نيستند و اين در حالي است كه ادعاي ايمان به تورات را دارند و در اين ادعا دروغگو هستند. (بحر العلوم)
قطعا ما -الله متعال= تورات را فرو فرستاده ايم كه در آن نور براي روشني راه است و هدايت از گمراهي است توراتي كه بر اساس آن انبياي بني اسرائيل حكم ميكردند و اين حكم براي توبه كنندگان و زاهدان و علماي آنان بود و اين حكم بر اساس تورات، بخاطر اين بود كه آنان مكلف به محافظت از تورات و حكم الله بودند و آنان بر اجراي آن شاهد بودند و بر مطابقت حكم رسول الله ص با تورات نيز شاهد بودند مثل ابن صوريا پس هركس كه قصد حكم دارد در حكم مطابق حكم الله، از مردم ترس نداشته باشد و بلكه از الله بترسد و مخالفت نكند. هركس كه از روي انكار بر اساس احكام منزله حكم نكند، پس آنان كافران هستند.
در آن هدايت از گمراهي است و بيان شريعت و احكام است يعني حكم رجم و قصاص در اعضاي بدن است. (بحر العلوم) به سوي حق هدايت ميكند و آنچه بر آنان مبهم ميآيد را بيان ميكند. (نسفي)
يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا
يعني با آن حكم ميكنند پيامبراني كه اسلام آورده اند يعني تصديق كرده اند تورات را از زمان حضرت موسي تا زمان حضرت عيسي كه گفته ميشود بين اين دو هزار بلكه چهار نبي بوده است در هر صورت انبياي بسياري بوده اند كه همه گي بر اساس تورات حكم ميكرده اند. (بحر العلوم) انبيايي كه بر حكم الله در تورات گردن نهادند و اين تعريض به يهود است كه دين تمام انبياء اسلام بوده است. (نسفي) انبيايي كه خود و امر خود را به الله سپرده اند و بر آن اساس حكم كرده اند هرچند خوف جانشان بود. (تاويلات اهل سنت) اگر شريعت قبل اسلام براي ما دليل باشد، تمام انبياء بر آن اساس حكم ميكنند مادامي كه منسوخ بودن آن حكم اعلام نشود. و مستند و دليل قائلين به عمل به شريعت قبل خودمان اگر منسوخ نشود، همين آيه است. (نسفي)
لِلَّذِينَ هَادُوا يعني بر له و عليه يهود حكم ميكردند. (بحر العلوم) يعني بين آنها حكم ميكردند.
يعني كسانيكه از گناه توبه كرده اند. (نسفي)
وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ
گفته شده: يعني از زمان حضرت موسي تا زمان حضرت محمد ص بر اين حكم ميكرده اند. (بحر العلوم)
يعني زاهدان و علماي انها. (نسفي) ربانيون علماي آنها و احبار قاريان آنها بوده اند. (بحر العلوم) ربانيون كساني با عمل بيشتر و عمل كمتر و احبار بر عكس آنها. (بحر العلوم) كلماتي مثل فقهاء و علماء هستند. (بحر العلوم) قتبي: هردو به يك معنا است منظور علما هستند. (بحر العلوم) بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِن كِتَابِ اللَّهِ
بخاطر اينكه كتاب را آموزش ديدند و به كتاب الله تورات ميسپردند. (بحر العلوم)
الله متعال انان را به حفظ كتاب تكليف كرده بود. (نسفي) وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ ۚ
و بر آنچه در تورات از رجم و احكام ديگر بود، شهادت ميدادند. (بحر العلوم) و آنان بر تورات نگهبان بودند تبديلش نكنند. (نسفي) گواه بودند بر حكم رسول الله ص كه مطابق تورات است. (تاويلات اهل سنت)
فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ
پس اي يهود مدينه از يهود خيبر نترسيد و به آنان حكم رجم را خبر دهيد. (بحر العلوم) حكم كنندگان در اجراي احكام الهي غير از الله از كسي نترسند. (نسفي)
وَاخْشَوْنِ بلكه از كتمان آن از من بترسيد. (بحر العلوم) وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ و بخاطر متاعي كم آيات مرا نفروشيد. (بحر العلوم) احكام الهي و آيات الهي را تبديل نكنيد. (نسفي) بخاطر رشوه و طلب جاه و مقام و كسب رضايت مردم. (نسفي) وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ
اگر به آن اقرار نكند و بيان نكند، آنان كفار هستند. (بحر العلوم) از براي سبك شمردن حكم الهي بر آن اساس حكم نكند پس وي كافر است. (نسفي) ابن عباس: هركس چيزي از حدود الهي را انكار كند وي كافر است و اگر آن را بخواندو عمل نكند وي فاسق است. (بحر العلوم) به حذيفه گفتند: اين آيه در مورد يهود نازل شده است و حذيفه گفت: چه نيك برادري است شما را يهود، آيا شيريني براي شما باشد و تلخي براي يهود؟ قطعا راه آنان را پيش خواهيد برد مثل بند كفش يعني اين آيه عام است هركس حكم الله را انكار كند از كافران است. (بحر العلوم)
و نوشتيم در تورات كه جان در مقابل جان است و چشم مقابل چشم و بيني مقابل بيني و دندان مقابل دندان و زخم ها و جنايتها مقابل هم هستند و بين آنان اگر امكان مماثله باشد، قصاص است. پس هركس كه بر وي جنايت رخ داد و جاني مستحق بخشش بود و ولي مقتول يا آسيب ديده، آن را ببخشد و به جاني آن را صدقه بدهد، اين عمل كفارت گناهان براي وي است. و هركس بر اساس آنچه الله نازل كرده است حكم نكند، آنان ظالمان هستند يعني از حد گذرندگان هستند و كساني هستند كه اشيار را در غير مكان خودش ميگذارند.
مستندات
وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا
خبر از آنچه كه الله متعال در تورات بر بني اسرائيل حكم كرده است ميباشد. (احكام جصاص)
در تورات بر يهود نوشتيم. (ابوسعود) أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنفَ بِالْأَنفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ با توجه به ظاهر آيه امام ابويوسف به وجوب قصاص نفس بين مرد و زن قائل شده است. (احكام جصاص) از ابن عباس: آنان مرد را بخاطر كشتن زن قصاص نميكردند و اين آيه نازل شد. (ابوسعود)
منظور از قصاص در چشم براي وقتي است كه ديدن چشم را از بين برده باشد ولي اگر چشم كسي را در بياورد قصاص نيست چراكه مثل جنايت در آوردن ممكن نيست در مورد بقيه ي اعضاي بدن نيز چنين است يعني اگر امكان مماثله يعني مقابله به مثل كردن ممكن باشد، قصاص است والا نيست. (احكام جصاص)
نزد امام ابوحنيفه، قصاص اعضاي بدن بين مسلمان و ذمي ثابت است. (مظهري) وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ۚ يعني در ساير اعضا كه امكان مماثله باشد، قصاص واجب ميشود. (احكام جصاص) فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ ۚ جنايت را صدقه بدهد يعني اينكه براي تشويق به عفو اين كلمه بكار رفته است. (ابوسعود)
از عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَإِبْرَاهِيمَ در روايتي از وي وَالشَّعْبِيِّ در روايتي از وي: اگر ولي مقتول يا مجني عليه ؛كسيكه آسيب ديده است؛ ببخشد وعفو كند، اين عفو براي انان كفارت گناهان است. (احكام جصاص) از ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَإِبْرَاهِيمُ در روايتي وَالشَّعْبِيُّ در روايتي: اين گذشت و بخشش براي جاني كفارت است يعني جاني به منزله ي مجازات شده در نظر گرفته ميشود و گويا كه جنايت نكرده است حساب ميشود. اين معنا براي وقتي است كه جاني از جنايتش توبه كرده باشد و اگر مصر بر جنايت خودش باشد، عقوبت مقرر براي وي ثابت است. (احكام جصاص)
و بعد اين افراد از انبياء كه در آيات قبل ذكر شد، حضرت عيسي پسر مريم را فرستاديم و اين عيسي تصديق كننده و اقرار كننده به حقانيت تورات بود و به وي انجيل را داديم به جهت منت و نعمت و اين درحالي است كه در انجيل اين هدايت از گمراهي به راه درست بود و روشنايي بود و نيز تصديق كننده ي كتاب قبل خودش بود يعني اقرار به حقانيت تورات داشت و اين انجيل هدايت و آنچه را كه انجيل شامل آن بود، هدايت و تذكري بود براي متقياني كه از معاصي دوري ميكنند.
يعني در پي انبياي ذكر شده در آيات قبل، يعني پس از آنان فرستاديم، عيسي پسر مريم را. (ابوسعود) در پي افرادي كه بين آنان تورات نازل شده بود، فرستاديم. (تاويلات اهل سنت) بعد آن پيامبران مبعوث گردانديم حضرت عيسي را. (در منثور)
در حاليكه تصديق كننده بود آنچه قبل خود آمده بود يعني تورات را. (ابوسعود)
به احكام تورات حكم كننده بود و اجرا كننده ي امر آن و نهي كننده از نواهي آن بود. (فواتح الالهيه)
در حاليكه عيسي اقرار كننده است به اينكه تورات از طرف الله متعال نازل شده است و واجب العمل به آن است ماداميكه منسوخ كننده ي آن نيامده باشد و ناسخ آن انجيل است و انجيل نيز تصديق كننده است چراكه بشارت دهنده به بعثت محمد ص است مثل تورات. (نيسابوري) اين نشان ميدهد كه انبيا تصديق كننده ي كتب نازل شده، هستند چه پيش و چه پس آمده باشند. (تاويلات اهل سنت)
وَآتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ
همانطور كه در تورات چنين بود. (ابوسعود)
شواهد نبوت حضرت عيسي نيز در همين نور داخل هستند. (ابوسعود) در آن هدايت است براي كسيكه به آن تمسك جويد. (تاويلات اهل سنت) نور يعني بيان احكام شرعي و بيان تفصيلي تكاليف است. (نيسابوري)
هدي اول يعني اصول ديانت از قبيل توحيد و نبوت و معاد است و هدي دوم مشتمل بر بشارت به بعثت رسول الله ص است چرا كه آن سبب هدايت مردم به نبوت رسول الله ص است. (نيسابوري)
در آن نور است براي كسيكه از حق نابينا بود و براي كسيكه از آن روشنايي ميطلبد. (تاويلات اهل سنت) براي تاييد وي و براي منت نهادن به نعمت به وي انجيل را داديم. (فواتح الالهيه) وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ
و اين انجيل تصديق كننده ي كتاب پيش از خود كه تورات باشد، است و اين نشانگر اين مطلب است كه كتب نازله تصديق كننده ي يكديگر هستند هرچند كه از نظر زماني از هم دور باشند و اين نشانگر اين است كه همگي از نزد يك نفر نازل شده اند. (تاويلات اهل سنت)
وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ
اصلا خود هدايت است يعني اول گفت كه در آن هدايت است بعد بيان ميكند خود هدايت است. (ابوسعود)
هدايت و موعظه براي متقين بودن از اين جهت است كه متقين هستند كه از هدايت و موعظه ي آن استفاده ميكنند و نفع ميبرند. (ابوسعود)
متقيني كه از تمام معاصي و گناهان دوري و اجتناب ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
و بايد كه اهل انجيل بر اساس انجيل حكم كنند و يا ما -الله- انجيل را نازل كرديم تا بر آن اساس حكم شود، و هركس كه بر طبق آنچه الله متعال نازل كرده حكم نكند و اگر از روي انكار نباشد، وي فاسق و خلاف شرع انجام دهنده است و اگر اين عدم حكم از روي اهانت به حكم الله باشد، پس منظور از فاسق همان كافر است. نكته: وقتي الله متعال ميفرمايد كه به اهل انجيل گفتيم كه بر انجيل حكم كنند اين امر دلالت بر اين دارد كه تورات و يهوديت با آمدن حضرت عيسي منسوخ شده اند.
و من لم يحكم را در هر سه ايه ميتوان به معني انكار و جحود گرفت چراكه فاسق و ظالم مطلق، همان كافر است. (نسفي) گفته شده: كسيكه بر اساس حكم منزل حكم نميكند، كافر به نعمت الله و ظالم در حكمش و فاسق در كردارش است. (نسفي) در گذرنده و تجاوز كننده از حكم الهي هستند اگر بغير آن حكم كنند و اگر از روي اهانت باشد، پس تجاوز كنندگان و بيرون آمدگان از ايمان هستند. (بيضاوي)
و ما -الله- نازل كرده ايم بر تو اي محمد كتابي كامل را كه همان قرآن است و اين نازل كردن ما به حق بوده و حق همراه قرآن است در حاليكه اين كتاب تصديق كننده ي كتب آسماني پيش از خود است و اين كتاب از كتب ديگر بالاتر است و محافظ مسائل مطرح شده در كتب ديگر است. پس اگر اهل كتاب پيش تو براي حكم آمدند، پس بين آنان بر طبق آنچه الله متعال نازل كرده است، حكم كن و در حكم كردن بر طبق آنچه از حق به تو داده شده ،از هوا و ميل آنان تبعيت نكن. براي هر يك از امتها قانون و راهي را گردانده ايم و اگر الله متعال ميخواست كه همگي بر يك شريعت باشند، و يا همگي را بر اسلام جمع كند، ميتوانست منتها شريعتهاي مختلف و راه و روش مختلف گرداند تا شما را بيازمايد بر طبق آنچه به هر يك از شما داده شده است پس كاري كه بايد انجام دهيد اين است كه در انجام خيرات با هم مسابقه دهيد. مرجع و بازگشت شما تنها به سوي الله است نه به جايي ديگر پس وقتي پيش الله بازگشتيد، الله متعال به شما آگاهي ميدهد در آن چيزهايي كه در دنيا با هم اختلاف كرده بوديد و در آن شك داشتيد.
مستندات
وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ
يعني بر تو كتاب كامل فرستاديم يعني آنچه بر تو نازل شده است، چيزي است كه قابليت كتاب ناميده شدن را دارد. (ابوسعود)
به حق آميخته و به حق سرشته شده است. (ابوسعود) به حق نازل كرده ايم. (ابوسعود) به تو نازل كردنمان به حق است. (ابوسعود) مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ تصديق كننده ي كتب نازله قبل خودش است. (ابوسعود) تصديق كننده بودن از جهت اين است كه در قصه ها و وعيد و وعده ها با آنها موافق است. (ابوسعود) منظور از كتاب، كتب آسماني است. (ابوسعود) وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ ۖ
حافظ كتب بدون تحريف گذشته است يعني بر صحت و ثبات آنها شهادت ميدهد و اصول شريعت آنها را تقرير ميكند و همينطور فروعي كه حكمشان ابدي است را نيز تقرير ميكند و منسوخ از احكام آنها را نيز بيان ميكند. (ابوسعود) مهيمَن به صيغه ي اسم مفعول نيز قرائت شده است پس معني آن ميشود: اين كتاب منزل بر محمد از تغيير و تبديل حفاظت شده است. (ابوسعود)
از ابن عباس: مؤتمن بر آن يعني مورد اطمينان در اين مورد. (تاويلات اهل سنت)
كسائي: يعني گواه بر آن. (تاويلات اهل سنت)
از حسن مصدق و امين بر كتب. (تاويلات اهل سنت) قتبي:امين بر كتاب. (تاويلات اهل سنت) ابوعوسجه: مسلط و غالب بر كتب. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده: تفسير كننده كتب. (تاويلات اهل سنت) يعني عالي و بالاتر از كتب ديگر است و معني بالاتر بودن، در كثرت ثواب آن است. (قرطبي) جوهري: مهيمن كسيكه با وي ديگران از ترس در امان باشند. (قرطبي)
ابوبكر كيساني: ميهمن كلمه اي از اهل كتاب است و عربي نيست و به معني شاهد است و اين اثبات رسالت رسول الله ص است. (تاويلات اهل سنت) فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ ۖ
پس وقتي كه قرآن چنين صفتي دارد از مصدق كتب گذشته بودن و از نزد الله آمدن، اگر اهل كتاب براي حكم پيش تو آمدند، بر طبق آنچه بر تو نازل شده، حكم كن. (ابوسعود)
يعني بر رجم حكم كن. طبق روايت سوال در مورد زناي محصنه. (تاويلات اهل سنت) يعني بر قصاص حكم كن طبق روايت سوال در مورد قتل عمد. (تاويلات اهل سنت) وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ ۚ از ميل و هواي منحرف آنان تبعيت نكن. (ابوسعود)
در ترك قصاص و حكم به ديه از هواي آنان پيروي نكن. (تاويلات اهل سنت) و از آنچه از حقي كه راهي غير آن نيست، بر تو آمده است، بخاطر هواي آنان، عدول نكن. (ابوسعود)
لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا ۚ
كلام جديدي است كه براي توضيح به اهل كتاب معاصر رسول الله ص وارد شده است تا بگويد كه آنچه در كتب گذشته بود، براي زمان خودشان بود و آنچه الان بدان تكليف شده اند تبعيت و عمل به قرآن است. (ابوسعود) پس شريعت امتي كه بعد بعثت حضرت موسي بود تا زمان حضرت عيسي، تورات بود و بعد وي تا آمدن رسول الله ص ، شريعتشان انجيل بود و از بعد نازل شدن قرآن، ديگر شريعتي غير از قرآن نيست. (ابوسعود)
يعني براي امت هر زماني شريعتي تعيين كرده ايم كه خاص زمان خودشان بوده است. (ابوسعود)
شِرعه و شريعت، در لغت راهي است كه به آب ميرساند و شريعت دين نيز راهي است كه تو را به زندگاني ابدي ميرساند. (ابوسعود)
منهاج يعني راه آشكار در دين. (ابوسعود)
أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: شريعت ابتداي راه است و منهاج راه مستمر را گويند. (قرطبي) نسخ پشيماني و عوض كردن نظر نيست بلكه نسخ بيان انقضاي يك حكم و بيان حكم جديد است. (تاويلات اهل سنت) گفته شده: شرعه به معني سنت است و بعضي نيز منهاج را سنت گفته اند. (تاويلات اهل سنت)
اگر الله متعال ميخواست كه همه ي شما يعني گذشتگان و افراد حال حاضر را بر يك دين قرار ميداد و منسوخ و ناسخي نميگذاشت و حكمي را هيچگاه تغيير نميداد. اگر الله ميخواست همه ي شما را بر اسلام اجبار ميكرد. (ابوسعود)
وَلَٰكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ ۖ
وليكن بودن شما بر يك امت را نخواست تا شما را بر طبق آنچه به شما داده شده است مورد امتحان قرار دهد. (ابوسعود)
آن شريعتي كه مناسب زمان خودش است. (ابوسعود) فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ ۚ
وقتي كه چنين است پس بشتابيد به سوي چيزي كه در آن خير دنيا و آخرتتان است به عقيده ي حق و اعمال صالحه كه درقرآن گنجانده شده است. (ابوسعود) فرصتها را در اين مور غنيمت بشماريد و تلاشتان در سبقت گرفتن در آن باشد. (ابوسعود) پس اي امت محمد در كسب خيرات از امتهاي ديگر پيشي بگيريد. (تاويلات اهل سنت)
بشتابيد به سوي اموري كه باعث آمرزيده شدنتان ميشود. (تاويلات اهل سنت) و يا به معني خيرات انجام دهيد. (تاويلات اهل سنت) إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا
علت شتاب به سوي آنچه گفتيم اين است كه محل بازگشت همه ي شما به سوي الله است. (ابوسعود)
در اين جمله هم وعيد است و هم وعده. (ابوسعود) فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ
پس براي شما جزا ميدهد جزايي كه بين حق و باطل جداسازي انجام ميدهد طوري كه براي هيچ يك از شما شائبه در آن نميماند در آنچه كه در مورد آن در دنيا با هم اختلاف ميكرده ايد. (ابوسعود)
و بر تو نازل كرديم تا حكم كني بر اساس آنچه الله متعال بر تو نازل كرده است و از هواي و ميل آنان تبعيت نكن و مواظب تا تو را از بعضي از انچه الله متعال بر تو نازل كرده، منحرف نكنند. پس اگر بعد حكم از حكمي كه بيان كردي رويگرداني كنند، پس بدان كه الله متعال اراده كرده است كه عذاب بعضي از گناهان آنان را به آنها برساند كه منظور در همين دنيا ميباشد، و قطعا بسياري از مردم از راه خارج شدگان هستند.
مستندات
وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ به تو كتاب نازل كرديم و حكم نازل كرديم تا بر طبق آن حكم كني. (مظهري)
يا بر تو نازل كرديم كه به حق حكم كني و بر طبق آنچه الله متعال نازل كرده است حكم كني. (مظهري) آمده است: يهود بني قريظه گفتند: برويم پيش محمد تا بلكه بتوانيم وي را در دينش دچار فتنه كنيم. و وي فقط انسان است نه رسول، پس به رسول الله ص گفتند: اي محمد، ميداني كه ما فقها و علماي يهود و والا مقامان آنان هستيم ،اگر ما از تو تبعيت كنيم ديگران نيز از تو پيروي خواهند كرد. بين ما و قوم ما دعوايي است كه ميخواهيم تو بين ما قضاوت كني، و رسول الله ص از اين امر امتناع كردند و اين آيه نازل شد كه بين آنان بر اساس قرآن حكم كن. (بحر العلوم)
اگر از حكم نازل شده رويگرداني كنند و چيزي ديگر بخواهند بدان كه الله متعال ميخواهد كه عذاب بعضي گناهان آنان را تعجيل كند و در دنيا عذابشان دهد. (مظهري) اين رويگرداني امري بزرگ است. (مظهري) اين نشان ميدهد كه آنان را گناهان بسيار است و اين فقط يكي از آنهاست. (مظهري)
وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ بسياري از مردم يعني يهود متمرد هستند و در كفر از حد تجاوز كرده اند. (مظهري) بسياري از مردم بر كفر اصرار كننده و متمرد هستند و از حدود معمولي خارج هستند. (ابوسعود)
آيا حكمم جاهلي را ميطلبند؟ هيچ عاقلي چنين نميكند. و چه كسي از الله بهتر است در حكم، براي كسانيكه تحقيق ميكنند و دنبال يقين هستند. يعني كسي براي آنان از الله بهتر در حكم نيست. نكته: هر حكمي كه خلاف حكم الله باشد، آن حكم حكم جاهلي يعني ناداني است. نكته: بشر هر مقدار كه دنبال حكم بهتر بگردند، از حكم الله بهتر پيدا نميكند.
مستندات
أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ ۚ
آيا حكمي را كه در جاهليت داشتند را طلب ميكنند و آن تفضيل بني نضير بر بني قريظه بود. اين درحالي بود كه رسول الله حكم كرده بودند كه كشته شدگان هردو طرف برابر هستند و بني نضير گفته بودند كه بر اين حكم راضي نميشويم و اين آيه نازل شد. (نسفي)
يعني حكم تو را ترك و حكم جاهلي را طلب ميكنند. (ابوسعود) وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ
و چه كسي بهتر است از الله متعال در حكم كردن ؟ يعني كسي از الله حكم بهتري ندارد. (نسفي) اين خطاب و اين سوال از كساني است كه يقين دارند چراكه اينان هستند كه برايشان آشكار ميشود كه حكمي بهتر از حكم الله نيست. (نسفي) كسانيكه يقين ميكنند كساني هستند كه تدبر ميكنند و در امور تحقيق ميكنند پس آنان هستند كه ميدانند الله متعال بهترين حكم را دارد. (بيضاوي)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد، يهود و مسيحيان را براي خود دوست نگيريد و از آنان كمك نخواهيد. بعض اين فرقه ها، با بعض ديگر دوست و همپيمان هستند و هركس از شما مومنان آنان را ولي و دوست و ياري رسان بگيرد، قطعا از آنان است. قطعا الله متعال هدايت نميكند قومي را كه ظالم باشند و دوستي را در جايي كه نبايد باشد، قرار دهند. نكته: دوست و ياور گرفتن اهل كتاب و كفار چه براي دنيا باشد و چه در دين، براي مسلمانان بزرگترين خطر و بزرگترين ضعف است و باعث فروپاشي مسلمانان خواهد بود و در دنيا نيز باعث خواري و خفت خواهد شد. نكته: در وقت جبهه گيري عليه مسلمانان، كفار هم زبان هستند پس ان مسلماني كه فكر ميكند كه با كفار ميتواند رابطه دوستي برقراركند سخت در اشتباه است.
خطاب به تمام مومنان از مخلص و غير آنها است هرچند سبب ورود اين آيه، بعضي از مومنان باشند. (ابوسعود) وقتي مومن هستند اين قويترين دافعه از ولي گرفتن كفار است چراكه به صفتي متصف شدند كه ضد آن دو فرقه است. (ابوسعود) يعني در معاشرت و همنشيني مثل دوست خالص نگيريد. (ابوسعود)
يعني بر انان اعتماد نكنيد. (مظهري)
يهود و مسيحيان را اولياء در دين نگيريد چراكه اگر دين آنها را دين بگيريد، اولياي آنان خواهيد شد. (تاويلات اهل سنت) در ياري رساني و كمك خواستن آنان را براي خود اولياء نگيريد چراكه اگر آنان را كمك رسان و ياري رسان بگيريد و آنان كفار را عليه مسلمانان كمك كنند، كافر خواهند شد. (تاويلات اهل سنت) آنان را در كسب و تجارت و دنيا اولياء نگيريد چراكه اگر اينكار را انجام دهند، به طرف انان ميل خواهند كرد و از روي خود برگردند و اين باعث رد شهادت آنان و باعث فسق آنان ميشود.
بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ اين آيه دلالت ميكند بر اينكه كفار هر فرقه اي باشند، ملت واحد هستند. (تاويلات اهل سنت)
منظور رسول الله ص كه اهل دو ملت (دين) از يكديگر ارث نميبرند، ملتهاي كفار نيستند بلكه منظور بين مسلمان و كافر است كه عدم ارث هست چراكه اسلام دين حق است و كفار با هر مذهب و ديني، دين باطل هستند. (تاويلات اهل سنت)
يعني اينان بر عليه شما و براي ضرر زدن به شما، با هم هستند. (مظهري)
وقتي مشخص شد كه اينان ولي يكديگر هستند، و در هركاري با هم متفق هستند، از ضرورت اين امر، اتفاق انان بر ضد شماست پس بين شما مومنان و آنان ولي و دوست بودن متصور نيست. (ابوسعود)
وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ۗ
هركس از مومنان آنان را دين ولي بگيرد يا در ياري رساني و نصرت يكديگر، پس در دينا و آخرت در حكم آنان خواهند. (تاويلات اهل سنت) اگر در كسب و تجارت ولي بگيرند، در دنيا از زمره ي آنان خواهند بود. (تاويلات اهل سنت) ممكن است كه مجاز باشد يعني كسيكه آنان را ولي بگيرد فاسق است وفاسق به كافر شبيه است و هدف سختگيري وجوب دوري از آنان باشد. (مظهري)
إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
يعني آنان را به ايمان هدايت نميكند و آنان را و شانشان را به خودشان واميگذراد پس در كفر و گمراهي ميافتند. (ابوسعود) يعني ولي گرفتن آنان ظلم است و خود را در معرض عذاب هميشگي قرار دادن است و شي را در جايي غير از موضع خودش قرار دادن است. (ابوسعود)
كساني را كه با موالات كفار به خود ظلم كردند و با موالات با دشمن مومنان به مومنان ظلم كرده اند. (مظهري)
پس خواهي ديد كه افرادي كه در قلبهاي آنان بيماري شك و نفاق است، در دوستي و ارتباط با يهود و نصاري شتاب ميكنند و عذر ميآورند كه ما از اين ميترسيم كه دوران به سمت آنان برگردد و ما به آنان نياز پيدا كنيم. پس الله متعال ميفرمايد: باشد كه الله متعال فتح و پيروزي را محمد و يارانش عنايت كند و يا اينكه امري غير از آنچه شما انتظار داريد رخ بدهد كه نتيجه ي اين امر و فتح، منافقان كه دنبال دوستي با كفار بودند، بر آنچه در دل از نفاق مخفي كرده بودند، پيشمان گردند.
مستندات
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ
حال منافقين را بيان ميكند و ميگويد: كساني را كه در قلب آنان شرك و نفاق هست را ميبيني كه... (بحر العلوم) از عباده بن صامت به رسول الله ص گفت: من در ميان يهود دوستان زيادي دارم و من از موالات با آنان به الله و رسولش تبري ميجويم و عبدالله ابن ابي گفت: من مردي هستم كه از برگشت روزگار ميترسم و نميتوانم از ولايت و موالاتي كه دارم دست بردارم. پس اين آيه نازل شد. (بيضاوي) از عباده بن الصامت: منظور عبدالله پسر اُبَيّ است. (ابن ابي حاتم)
از سدي: مرض يعني شك . (بحر العلوم) يُسَارِعُونَ فِيهِمْ
در همپيماني و موالات و همكاري با يهود و نصاري، عجله ميكنند. (بحر العلوم) منافقان در انجام گناه و دشمني با مومنان شتاب ميكنند. (ابن ابي حاتم) در مناجات يعني در در گوشي صحبت كردن با اهل كتاب و به رضاع گرفتن آنان براي اولاد خود، شتاب ميكنند. (ابن ابي حاتم)
يَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ ۚ
ميگويند ما از اينكه مشركان غالب گردند ميترسيم. (بحر العلوم) گفته ميشود: ميگويند: از احتياج و قحطي ميترسيم. (بحر العلوم) ميگويند از اينكه دور بر عليه مسلمانان برگردد ميترسيم. (بحر العلوم)
فَعَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ
پس باشد الله متعال فتح را به رسول الله ص بر عليه دشمنانش برگرداند و مسلمانان را ظاهر و غالب بگرداند. (نسفي)
كلمه ي عسي از الله متعال به معني قطعي بودن است اين بشارتي بر مسلمانان است قطع طمع منافقين است. (ابوسعود) أَوْ أَمْرٍ مِّنْ عِندِهِ يا اينكه رسول الله ص امر كند تا اسرار منافقين را آشكار كرده و آنان را اعدام كند. (نسفي) ويا به عذاب آن كفار و هلاك انان در دنيا. (تاويلات اهل سنت) فَيُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا أَسَرُّوا فِي أَنفُسِهِمْ نَادِمِينَ
پس در نتيجه منافقان بر انچه در دلهاي خود مخفي داشته بودند، پشيمان گردند. (نسفي) در وقت ديدن عذاب و هلاك در دنيا و يا در آخرت پشيمان ميگردند. (تاويلات اهل سنت) از آنچه از مودت كفار و دشمني مومنان در دل داشتند. (تاويلات اهل سنت)
و در اين زمان است كه مومنان به يكديگر بگويند: با اشاره به منافقان، آيا اينان بودند كه قسم يقيني خورده بودند كه با ما هستند؟ اعمالشان باطل شده است و ثوابي براي آنان نيست پس در نتيجه اينان زيان كشان گشتند. نكته: يعني در اين عمل كه منافقين از دوران جنگ ميترسند وبخاطر آن يهود و نصاري را موالات ميكنند، در عاقبت امر زيان كشان هستند كه هم دنيا و هم آخرت را از دست داده اند.
مستندات
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا
در اين زمان يعني زمان پشيماني منافقان، مخلصان در ايمان به يكديگر گويند در حاليكه منافقان را به سخره گرفته اند: (فواتح الاليه) باشد كه الله فتح را ارمغان بياورد و مومنان بگويند: (بيضاوي)
أَهَٰؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ ۙ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ ۚ آيا اين مفسدان منافق همان هايي هستند كه قسم قوي خورده اند كه همراه ما هستند و مومن به نبي مومنان و كمك كار شما در اعتلاي كلمه الله و در نشر دينش هستند. (فواتح الالهيه)
يا اين را به يهود بگويند چراكه منافقان عهد و پيمان با يهود بسته بودند كه به آنان كمك كنند. (بيضاوي)
حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ
چگونه است كه اعمالشان اعمالشان حبط شد و مضمحل شد و هيچ فائده اي براي آنان ندارد. (فواتح الالهيه)
اعمالشان باطل شده است و در آخرت براي آنان ثوابي نخواهد بود. (بحر العلوم) فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ
پس در نتيجه از زيانكشان زياني بزرگ و آشكار در دنيا و آخرت گشتند. (فواتح الالهيه) در دنيا و اخرت با فوت كمك و دوام عقوبت، زيانكشان گرديدند. (نسفي)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد اگر از شما كساني باشند كه از دين برگردند و مرتد شوند، پس زود باشد كه الله متعال قومي را بياورد كه الله متعال از آنان راضي است و دوستشان دارد يعني بهشتشان دهد و آنان نيز الله متعال را دوست دارند و از وي پيروي ميكنند، صفتشان اين است كه درمقابل مومنان خود را خوار ميشمارند و فروتني ميكنند و در مقابل كفار، سختگير و شديد هستند و در اين را از ملامت و سرزنش كسي نميترسند. اين صفات را داشتن ، فضلي از الله متعال است كه به هركه بخواهد عنايت ميكند و الله متعال فراخ فضل است و دانا به همه چيز.
اي مومنان كسانيكه از شما بر كفر برميگردند. (نسفي) از ابن عباس: اين آيه در شان اهل رده در زمان حضرت ابوبكر نازل شده است طوري كه بعد وفات رسول الله ص ، از عرب عده مرتد شدند و گفتند كه ما به يگانگي الله شهادت ميدهيم و به رسالت محمد ايمان داريم ولي از اموال خود، زكات دادن را خير نميدهيم. حضرت ابوبكر با صحابه مشورت كرد تا به جنگ آنان بروند و صحابه گفتند ما چگونه با قومي جنگ كنيم كه به الله و رسولش شهادت ميدهند؟ حضرت ابوبكر گفت: بخاطر حق زكات. پس همگي بر جنگ متفق شدند و در سمت يمن مسيمله كذاب ادعاي پيامبري كرد و مسلمانان به فرماندهي خالد بن وليد با چيزي حدود هفت هزار نفر باضافه سه هزار نفر از اطراف ب به آنها ملحق شدند و به جنگ مسيلمه رفتند و مسيلمه نيز اعراب را جمع كرد و جنگ سختي در گرفت و حتي نزديك بود كه مسلمانان شكست بخورند در اين حال بود كه الله متعال به مسلمانان نصرت داد و مسيلمه و عده ي زيادي از آنان كشته شدند وبعد اهل رده توبه كردند و آمدند. (بحر العلوم)
فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ كه الله آنان را دوست دارد و آنان الله را دوست دارند. (بحر العلوم)
زود باشد كه قومي بيايند كه الله از آنان راضي است و بر آنان ثناء گويد و از الله متعال اطاعت كنند و اولويت را بر طاعت الله ميدهند و از وي تعالي اطاعت ميكنند و در اين خبر دليل نبوت رسول الله ص است كه از چيزي خبر داد كه هنوز رخ نداده است و همچنين اثبات خلافت حضرت ابوبكر است. (نسفي) از حضرت رسول الله ص در مورد اين قوم سوال شد و حضرت رسول الله ص بر گردن سلمان زد و گفت كه اين و قوم اين اگر ايمان بر ثريا چسبيده باشد، مرداني از فارس بدان دست خواهند يافت. (نسفي) روايت شده است كه رسول الله ص به ابوموسي اشعري اشاره كردند و گفتند: قوم اين منظور است. (بيضاوي) بعضي گفته اند: منظور آناني هستند كه در قادسيه جنگيدند كه لشكر اسلام متشكل از دو هزار نفر از نَخَع و پنج هزار نفر از كِنْده و بَجِيْله و سه هزار نفر ديگر از اطراف براي مسلمانان بودند. (بيضاوي) قادسيه: جنگ بين مسلمانان و فارس كه فارس از ترس حمله ي مسلمانان پيش دستي كرده و حمله را شروع كرده بودند و در ظرف چهار روز تمام شد و مسلمانان پيروز شدند و بسياري از لشكر فارس خود را به آب انداخته و غرق شدند. قادسيه نام مكاني است. (از دهخدا البته به اعراب تعبير كرده است درست آن مسلمانان هستند) از حضرت علي: زود باشد كه لشكري از لشكر الله متعال به ياري خليفه ابوبكر خواهند آمد كه الله آنان را دوست دارد همانند دوست داشتن پدر فرزندان خود را براي مومنان بمانند بنده در مقابل سيدش هستند و بر كافران همانند درنده كه بر شكارش حمله ميكند. (بحر العلوم) گفته شده است كه اين قوم همان حضرت ابوبكر و يارانش هستند. (بحر العلوم) ضحاك : منظور حضرت ابوبكر و يارانش است كه با اهل رده جنگيدند تا اينكه آنها به اسلام برگرداندند. (بحر العلوم)
از حسن: والله كه منظور حضرت ابوبكر و يارانش هستند. (بحر العلوم)
منافقان بعد وفات رسول الله ص خواستند كه كفرشان را اظهار كنند و حضرت عمر بر منبر رفت و گفت كه اي مردم هركس بگويد كه محمد مرده است گردنش را ميزنم بلكه محمد زنده است تا بر تمام اديان غلبه يابد پس وي برميگردد و حضرت ابوبكر گفت اي عمر بيا پايين و خودش بالاي منبر رفت و گفت: اي مردم هركس محمد را عبادت ميكرد پس محمد مرده است و هركس الله متعال را عبادت ميكرد الله متعال زنده اس و بر وي مرگي است. هركس از اسلام برگرددد بين ما و آنها، شمشير حاكم است. منافقان ترسيدند و نفاق خود را كتمان كردند و حضرت ابوبكر اين آيه را تلاوت كرد: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ [الزمر: 30] و آيه وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ [آل عمران: 144]. حضرت عمر گفت: گويا كه من براي اولين بار بود كه اين آيه را ميشنيدم. ديگري در مورد محل دفن رسول الله ص اختلاف كردند و حضرت ابوبكر گفت: همانجا كه مرده است دفن كنيم و همه بر اين اتفاق كردند وبعد در مورد خلافت در سقيفه ي بني ساعده در خلافت اختلاف كردند و بر حضرت ابوبكر اتفاق كردند و بعد در مورد اهل رده اختلاف كردند و اخر امر بر راي حضرت ابوبكر اتفاق كردند. (بحر العلوم) تنها كسيكه از خلفاي اسلامي با اهل رده جنگ كرد بعد رسول الله ص حضرت ابوبكر است. (تاويلات اهل سنت)
أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ اذله جمع ذليل يعني فروتن و خوار است نه ذلول مقال صعوبت. (نسفي)
نرم و مهربان هستند بر مومنان و شديد و سختگير هستند بر كفار. (بحر العلوم)
منظور اهل يمن هستند. (بحر العلوم) يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
در راه اطاعت از الله متعال جنگ ميكنند. (بحر العلوم) با كفار جنگ ميكنند. (نسفي)
وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ۚ در عمل به طاعت الله متعال از ملامت مردم ابايي ندارد و خوفي ندارند. (بحر العلوم) ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ ۚ اين توفيق الله متعال است كه به هركه خواهد ميدهد. اين دين الله يعني اسلام است كه هركه را خواهد به آن هدايت ميكند. (بحر العلوم) وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ فضلش فراخ است. (بحر العلوم)
اين است غير اين نيست كه ولي و دوست و ياور و سرپرست مومنان، همانا الله و رسولش و كساني هستند كه ايمان آورده اند كه نماز را برپا ميدارند و زكات و صدقه ميدهند و نمازشان ركوع دارد و با فروتني ادا ميكنند و اگر فرصت داشته باشند در اداي خيرات كوتاهي نميكنند و در انجام آن شتاب ميكنند حتي در نماز هم باشد.
عبدالله بن سلام و يارانش از يهود كه مسلمان شده بودند، به رسول الله ص گفتند: يهود دشمني خود را با ما آشكار كردند و هم قسم شدند كه با مخالطه نداشته باشند و خانه هاي ما از مسجد دور است و كسي را كه با ما سخن گويد در جايي غير اين مسجد نداريم. پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم)
يعني الله و رسولش و مومنان حافظ شما هستند. (بحر العلوم)
عبدالله بن سلام و يارانش گفتند: ما به الله و رسولش و مومنين راضي هستيم. (بحر العلوم) از ضحاك: وقتي رسول الله ص به مدينه هجرت كردند بنو اسد بن خزيمه پيش رسول الله ص آمدند و گفتند: ما غريب مانديم و از قوم خود منقطع گشتيم حال چه كسي ما را نصرت دهد؟ پس اين آيه نازل گشت. (بحر العلوم)
از ابن عباس: بلال اذان داد و رسول الله ص به نماز آمدند و مردم در نماز بودند بعضي ايستاده و بعضي ديگر در ركوع و بعض ديگر در سجده، در اين هنگام مسكيني بود كه از مردم درخواست كمك ميكرد و رسول الله ص آن مسكين را فراخواند و پرسيد: آيا كسي به تو چيزي كمك كرد؟ سائل گفت: بله. گفت: چه چيزي كمك كرد؟ گفت: انگشتر. رسول الله ص پرسيد چه كسي كمك كرد؟ مسكين گفت: آن نماز گزار. پرسيد در چه حالتي كمك كرد؟ گفت: در وقت ركوع. پس به آن مرد نماز گزار نگاه كرد و ديد كه حضرت علي است. پس در اينجا رسول الله ص براي عبدالله بن سلام، قرائت كردند: الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ.(بحر العلوم) گفته ميشود: آيه در مورد تمام مسلمانان هستند كه نماز ميخوانند و زكات ميدهند. (بحر العلوم)
نماز و زكات را انجام ميدهند در حاليكه در اين عمل، خاشع و فروتن در برابر الله متعال هستند. (ابوسعود) هدف بيان رغبت و شتاب در انجام خيرات است. (ابوسعود) ذكر ركوع براي اين است كه نماز مسلمانان مخالف نماز يهود است و نماز مسلمانان ركوع دارد و نماز يهود ركوع ندارد. (مظهري) از عكرمه: در مورد حضرت ابوبكر نازل شده است. (مظهري)
ابوجعفر محمد بن علي باقر: اين آيه در شان مومنان نازل شده است. به وي گفتند كه عده اي از مردم فكر ميكنند اين آيه در شان حضرت علي نازل شده است. وي تكراركرد كه در شان مومنان نازل شده است. (مظهري)
. هركس كه الله و رسولش و مومنان را ولي و دوست و ياريرسان بگيرد، قطعا حزب الله غالب و پيروز هستند. نكته: يعني وقتي الله و رسولش و مومنان را ولي و دوست و براي نصرت گرفتي، حزب الله شده اي.
كسيكه امر خود را به الله واگذارد و از فرمان رسول الله ص تبعيت كند و با مسلمانان موالات و دوستي داشته باشد، اين شخص جزو حزب الله است. (قرطبي) گفته شده: كسيكه به طاعت الله و نصرت رسولش و مومنان مشغول شود، حزب الله است. (قرطبي)
ابن عباس: منظور از الذين آمنوا، مهاجرين و انصار هستند. (مظهري) فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ حسن: حزب الله يعني لشكر الله. (قرطبي) حزب الله: انصار الله است. (قرطبي) مومنان حزب الله هستند براي همين بر يهود غلبه كردند و آنان را اسير كردند و تبعيد و بر آنان جزيه نهادند. (قرطبي) حزب مرد همان يارانش هستند. (قرطبي) اضافه ي حزب به الله متعال جهت تعظيم مومنان است. (ابوسعود)
اي كسانيكه ايمان آورده ايد كساني را كه دين شما جدي نميگيرند و به تمسخر ميگيرند و بازيچه قرار ميدهند كه اين افراد همان كساني باشند كه به آنها قبل شما كتاب داده شده است و همينطور كسانيكه كفر ميورزند، ولي و دوست و ناصر نگيريد. و از الله متعال پروا كنيد. اگر واقعا و حقا مومن هستيد، انان را ولي نگيريد.
روايت شده است كه رفاعه پسر زيد و سويد پسر حرث، اظهار اسلام كردند و بعد دچار نفاق شدند و از مسلمين كساني بودند كه با آنها دوست شده بودند پس مومنان از دوستي با آنان نهي شدند. (ابوسعود) آگاهي دادن به اين مطلب است كه افرادي وضعيتشان چنين باشد، مستحق دشمن بودن هستند نه دوست بودن. (ابوسعود) نهي مومنان قبل اولياء گرفتن آنان است و يا بعد موالات نه در دين بلكه در بعضي از امور دنيوي است و يا نهي منافقان است از اينكه آنان را بر عليه مومنان موالات نكنيد. (تاويلات اهل سنت) كساني را دين شما را مورد تمسخر قرار ميدهند و بازيچه ميدانند. (جلالين) منظور از بازيچه گرفتن دين اين است كه به زبان بگويند بدون اينكه قلب آن را تصديق كند. (نيسابوري)
مِّنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ
بيان مسخره كنندگان است كه چه كساني هستند. (ابوسعود) خصوصا از كسانيكه ادعاي ايمان و طاعت از الله را دارند و قبل شما به آنها كتاب داده شده است ولي انان بر موجب آن عمل نكردند بلكه كارشان كشتن انبياء بوده است و خصوصا كسانيكه به يگانگي الله شرك ورزيده اند. (فواتح الالهيه)
وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ ۚ يعني مشركين و كافر ناميدن آنها از جهت مضاعف بودن كفرشان است. (ابوسعود)
اينطور كه به نظر ميرسد اين مشركين جزو مسخره كنندگان نيستند. (ابوسعود)
قرائت ابي كه و من الكفار است، اين نظر را تقويت ميكند. (ابوسعود)
و در قرائت عبدالله ابن مسعود و من الذين اشركوا آمده است كه در اينصورت مشركان در اينجا جزو مسخره كنندگان هستند. (ابوسعود)
يعني از آنان كامل اجتناب كنيد. (ابوسعود) وَاتَّقُوا اللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
در اين امر از الله پروا كنيد با ترك موالات آنها. (ابوسعود)
و يا با ترك انواع منهيات به طور مطلق و بي قيد و شرط كه از جمله ي آن ترك موالات آنها است. (ابوسعود)
اگر حقا مومن هستيد پس قضيه ي ايمان قطعا موجب دوري از آنها ميشود. (ابوسعود) اگر در ايمانتان صادق هستيد. (جلالين)
وقتي كه شما مسلمانان براي نماز اعلام ميكنيد يعني اذان ميگوييد، آن كفار اهل كتاب و غير آنها و منافقين آن را به سخره ميگيرند و بازيچه قرار ميدهند. اين عمل آنان براي اين است كه اينان قومي هستند كه تعقل نميكنند. نكته: به عاقبت امر خود تفكر نميكنند و از راه درست فكر نميكنند. نكته: پدر و استاد بزرگوار بنده هميشه وقتي از وي دعا ميگرفتيم اينگونه دعا ميكرددند كه علم با عمل همراه با عقل به شما عنايت كند، بعد تكرار اين دعا بعد چندين سال الان متوجه ميشويم كه منظور چه بوده است و آن هم عقل داشتن براي همه چيز كافي نيست و وقتي عقل بكار ميآيد كه از آن در هر مرحله و در هر مساله اي عقل را بكار بگيري و بر اساس عقل عمل كني والا منظور استاد عقل نداشتن نبوده است. مساله ي كفار نيز چنين است اشتباه آنان اين است كه بخاطر جبهه گيري خاصي دارند تفكر در گفته ي اسلام را كنار ميگذارند و مردود بودن آن را مفروغ عنه ميپندارند پس اينجاست كه بايد گفت آنان در آن تعقل نميكنند و انگار كه عقل ندارند.
مستندات
وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ
وقتي كه مؤذن اذان ميگويد. (بحر العلوم) اضافه ي اذان به همه ي مسلمانان از اين جهت است كه موذن براي مسلمانا اذان ميگويند. (بحر العلوم)
اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ۚ
وقتي موذن اذان ميگويد كفار آن را مسخره ميكنند. (بحر العلوم)
و وقتي مومنان را ميبينند كه به سجده ميروند ويا به ركوع باز آنان را مسخره ميكنند. (بحر العلوم) يعني مشركان و منافقين و يهود اينكار را انجام ميدهند. (بحر العلوم)
اذان را ويا نماز را به سخره ميگيرند. (نسفي) اسباط از سدي: وقتي اذان ميگفتند و به اشهد ان محمدا رسول الله ص ميرسيد، مردي مسيحي ميگفت كه دروغگو بسوزد. شبي خادم اين مرد آتش به خانه آورد و شراره ي آتش در خانه پخش شد و خانه با تمام اهلش سوختند و دعايش قبول شد. اين روايت از ابن عباس نيز آمده است منتها در روايت ابن عباس، اين مرد يهودي گفته شده بود. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَعْقِلُونَ اين استهزاء از اين جهت است كه آنان از ثواب اين عمل خبر ندارند. (بحر العلوم)
چون از عقل خود استفاده نميكنند براي همين عقل از آنان نفي شد. (تاويلات اهل سنت) رسول الله ص از جبرئيل سوال كرد كه چه كسي را موذن بگيرد؟ جبرئيل گفت: بنده ي سياهي كه بين فرشتگان مورد گواهي است و صدايش بلند است و بهترين اذان گويان نزد الله متعال است. رسول الله ص نيز بلال را فرا خواندند و ايشان را به موذني گرفتند و وي را اذان آموزش دادند و فرمودند تا به بالاي پشت بام مسجد برود و اذان بدهد. وقتي ايشان اذان دادند منافقان مشركان مسخره كردند. (بحر العلوم) همينطور در روز فتح مكه كه اذان دادند، كفار اعراب و جاهلين آنها، مسخره كردند. پس اين آيه نازل شد. (بحر العلوم) چراكه اين مسخره كردن و بازيچه قرار دادن از كارهاي جهال است نه از عاقلان. (نسفي)
در اين آيه دليل است بر اينكه اذان به قرآن ثابت شده است نه فقط به خواب ديدن. (نسفي)
اي محمد به اهل كتاب بگو: آيا شما از ما اينكه به الله ايمان آورده ايم و اينكه به آنچه بر ما نازل ايمان آورده ايم همينطور به كتبي كه قبل قرآن نازل شده است ايمان آورده ايم، اين امور را بر ما ايراد ميگيريد و عيب ميگيريد؟ در حاليكه اكثر شما فاسق هستيد و از دين خارج هستيد. نكته: يعني آنچه براي ما فضل است را بعنوان ايراد مطرح ميكنيد؟ اين نكته ي بسيار مهمي است كه ملحدان وقتي به خيال خودشان بر اسلام شبهه اي مطرح ميكنند و آن را بعنوان ايراد مطرح ميكنند، ما بايد حواسمان باشد و اول بايد نگاه كنيم كه آيا واقعا شبه است يا اينكه فضلي براي اسلام است.
مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ
به اهل كتاب بگو يعني بيان كن كه دين منزه است از تصحيح آنچه از اينان از استهزاء سر ميزند. (ابوسعود) به اين فاجران بگو:... (ابوسعود)
آيا از ما عيب ميگيريد مگر اينكه ... (تاويلات اهل سنت) آيا بر ما طعن ميكنيد مگر اينكه .... (تاويلات اهل سنت) آيا بر ما انكار ميكنيد چيزي را مگر اينكه... (تاويلات اهل سنت) از ما عيبي نميگيريد مگر اينكه ما به الله ايمان آورده ايم و به قرآن و به آنچه آن نازل شده است ايمان آورده ايم. (ابوسعود) يعني شما چگونه بر ما عيب ميگيريد و بر ما طعن ميكنيد در حاليكه به شما كتاب داده شده است و شما از كساني هستيد كه به ايمان به الله متعال و ايمان به آنچه در كتب هست و ايمان به دعوت كرده ايد و شما كساني هستيد كه در كتابتان آمده است كه به الله و به تمام كتب آسماني ايمان بياوريد، حال چگونه است كه ايمان ما را عيب ميدانيد؟ و بر خود عيب نميدانيد كه از امر الله خارج شده ايد و بر فسق خود عيب نميكنيد؟ خارج شدن خود از آنچه كه در كتاب خودتان بدان امر شده است و از آنچه در كتابتان از ان نهي شده است؟ آنچه بر ما نازل شده است و كه قرآن است و تصديق كننده ي كتب قبل خودش است و آنچه قبل آن نازل شده است از كتب متقدمه از تورات و انجيل و زبور و اين كتب نيز قرآن را تصديق ميكنند و اين كتب يكديگر را تصديق ميكنند پس چگونه ميشود كه شما آن را بر ما عيب ميگيريد و طعن ميكنيد؟ شما از دين ما ايرادي نميتوانيد بيگيريد مگر آن ايرادي كه ايمان آوردن به الله است و ايمان به قرآن است و ايمان به كتب گذشته است. و اين ايراد به جهت خارج بودن شما از دين است حتي اگر شما به كتاب خودتان كه كتاب ما را تصديق ميكند، ايمان داشتيد، ايمان ميآورديد. (ابوسعود) شما بر ما ايراد نميگيريد مگر اينكه ما با ايمان هستيم اكثر شما فاسق. (ابوسعود)
در حاليكه فسق شما آشكار و مشخص است. (ابوسعود)
شما از چيزي را انكار نميكنيد مگر اين مساله را كه ما در ايمان داخل شده ايم و شما از آن خارج شده ايد. (بيضاوي) منظور از اهل كتاب در اينجا يهود هستند چراكه وقتي از رسول الله ص پرسيدند كه به چه چيزهايي ايمان داري و رسول الله ص نيز آنچه بدان ايمان دارد قرائت كردند و ذكر حضرت عيسي آمد، يهود گفتند: ديني بدتر از دين تو نديده ايم. (بيضاوي)
وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ
و اينكه اكثر شما طغيانگر و خارج از ايمان هستيد. (ابوسعود) چراكه كفر به قرآن مستلزم كفر به آنچه قرآن را تصديق ميكند است. (ابوسعود)
يعني فسقتان براي خودتان نيز معلوم است ولي حب رياست و مال، مانع انصافتان ميشود. (بيضاوي)
اي محمد به آنان بگو: آيا من به شما بگويم كه چه كسي شرتر است و شر مطلق است؟ دين كسيكه الله متعال وي را از رحمتش دور كرده باشد و بر وي غضب گرفته باشد و از آنان بوزينه و خوك گردانده باشد و در بين آنان كساني باشند كه طاغوت را عبادت ميكنند، اين افراد با اين صفات، بدتر و شر مطلق هستند در مكانشان و در منزلتشان و اينان گمراه هستند از راه درست كه انسان را به بهشت ميرساند و از راه ميانه و خالي از غلو و توهين. نكته: اين ايرادهايي كه در اين آيه مطرح شده است را خود يهود قبول دارند كه چنين چيزي رخ داده است و منكر آن نيستند پس وقتي به آنان گوش زد ميكند كه بين شما اين چيزها رخ داده است پس به ايمان مومنان چگونه ايراد ميگيريد؟
مستندات
قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِّن ذَٰلِكَ
بگو آيا خبر دهم به آنچه كه بدتر است از آنچه شما بر ما عيب ميگيريد؟
مَثُوبَةً عِندَ اللَّهِ ۚ از روي جزاي ثابت نزد الله متعال؟ (بيضاوي)
مثوبه هرچند در احسان استعمال ميشود ولي در اينجا در موضع عقوبت ذكر شده است. چراكه يهود فكر ميكردند كه مسلمانان مستحق عقوبت هستند. (نسفي) يعني به رسول الله ص دستور ميدهد تا دهان آنان را ببندد با بيان اينكه آنكه لايق نقمت و عيب جويي است كساني هستند كه دين تحريف شده را اتخاذ كرده اند و اين در ضمن بيان جنايات آنان و آنچه بر سر آنان آمده است، صورت بگيرد. (ابوسعود)
مَن لَّعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ به بدتر از آن كه آن دين كسي است كه الله متعال وي را لعنت كرده است كه همان يهود باشند. (بيضاوي)
كه آنان را الله متعال از رحمتش دور كرد و بر آنان غضب گرفت بخاطر كفرشان و در گناهان فرورفتنشان بعد اينكه براي آنان نشانه هاي واضح آورده شد. (بيضاوي)
وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ و بعضي از آنان را كه اصحاب سبت باشند به بوزينه تبديل شان كرد. (بيضاوي)
و بعضي ديگر را به خوك تبديل كرد كه همان كافران به مائده هستند. (بيضاوي) گفته شده كه هردوي مسخها بر اصحاب سبت جاري شده است طوريكه جوانان آنان به بوزينه و پيرانشان به خوك تبديل شده اند. (بيضاوي)
وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ ۚ
و در بين آنان عبادت كنندگان طاغوت قرار داد. (بيضاوي) منظور از طاغوت، گوساله ي سامري است. (بيضاوي) بعضي نيز طاغوت را همان كاهنان و هركسي كه در را معصيت الله متعال از وي پيروي كرده، دانسته اند. (بيضاوي) و يا عبادت شيطان كه با تزيين وي آنان گوساله را عبادت كردند. (نسفي)
أُولَٰئِكَ شَرٌّ مَّكَانًا آن ملعونان مكانشان شرتر است. (بيضاوي) مكاني كه به آن خواهند رفت شرتر است. (بيضاوي) وَأَضَلُّ عَن سَوَاءِ السَّبِيلِ
گمراه تر از راه ميانه و معتدل و مورد قصد هستند. (بيضاوي)
از راهي كه به جنت ميرساند. (نسفي)
يعني گمراه از راه درست كه بين غلو مسيحيان و طعن يهوديان است. (بيضاوي)
اين افراد كه دين شما و نداي به نماز شما را مسخره ميكنند، وقتي پيش تو ميآيند به زبان ميگويند كه ايمان آورده اند و اين درحالي است كه همراه كفر پيشت آمده اند و با همان كفرشان نيز از پيش تو ميروند و از همنشيني با تو هيچ سودي نميبرند و الله متعال داناتر است به آنچه اينان در درون خود پنهان ميكنند.
مستندات
وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا در مورد مردماني از يهود نازل شده است كه نزد رسول الله ص كه ميآمدند از روي نفاق اظهار ايمان ميكردند. (ابوسعود)
گفته شده در مورد منافقان نازل شده است. (تاويلات اهل سنت) پس خطاب به رسول الله ص و به صيغه ي جمع آورده شدن از براي تعظيم رسول الله ص است و يا اينكه خطاب به رسول الله ص به همراه مسلمين همراه ايشان است. (ابوسعود) وقتي پيش شما ميآيند ميگويند كه ايمان اورده ايم در حاليكه در سر خود كفر دارند. (مظهري)
همانطور كه با كفر وارد شدند بر كفر نيز از پيش تو ميروند در حاليكه آنچه از تو شنيده اند بر آنان اثري نداشته است. (ابوسعود)
نشانه هاي نفاق در آنان آشكار بود و رسول الله ص انتظار داشتند كه الله متعال از حال آنان خبر بدهد. (ابوسعود) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ
يعني الله به آنچه از كفر كتمان ميكنند آگاه است و در اين جمله وعيد سختي است. (ابوسعود)
وعيد آنان به فضيحت و بي آبرويي در دنيا و عذاب در آخرت است. (مظهري)
به آنچه از نفاق در خود پنهان ميكنند، داناست. (نسفي)
و تو اي محمد بسياري از آنان را ميبيني كه در گناه و در دروغگويي و در حرام و همينطور در دشمني با دين و در ظلم و در كفر، شتاب ميكنند و همينطور در حرام خواري شتاب ميكنند و الله متعال داناست به آنچه آنها در دل خود پنهان ميكنند.
اگر كه علما و عابدان آنها را از قول حرام كه همان دروغ باشد و از خوردن حرام نهي ميكردند كه نهي نميكنند پس چه بسيار بد است آنچه اينان براي خود ميسازند.
مستندات
لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ هان كه آنان را علما و عابدانشان نهي كنند. (بحر العلوم) شكايت از علماي سوء و بدي است كه با آنان همنيشيني دارند و با آنان خوراك ميخورند ولي امر به معروف نميكنند. (بحر العلوم) هر عالمي كه با ظالمي همنشيني كند ولي امر به معروف نكند مشمول اين آيه ميشود. (بحر العلوم) منظور فقها و قاريان و علماي آنان است. (در منثور) ربانيون علماي انجيل و احبار علماي تورات هستند. (ابوسعود) عَن قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ ۚ در حاليكه خودشان زشتي اين دو را ميدانند و آن را بين خودشان مشاهده ميكنند. (ابوسعود) لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ
ابن عباس: اين آيه شديدترين وعيد در حق كساني است كه از منكر نهي نميكنند چه آنان را در زمره ي انجام دهندگان آن منكر قرار داده است. (نسفي) صنع از عمل مبالغه تر است چراكه صنع به چيزي گفته ميشود كه بعد تمرين و تفكر در آن انجام ميگيرد. (بيضاوي) ترك حسبه از انجام گناه زشتتر است چراكه انجام دهنده ي گناه از آن لذت ميبرد و به سوي آن ميل ميكند ولي ترك انكار چنين نيست. (بيضاوي) از حضرت علي: اي مردم كسانيكه قبل شما بوده اند هلاك نشدند مگر با فرو رفتن در گناه و به نهي نكردن علما و عابدان آنها از اين عمل پس اي مردم امر به معروف كنيد و نهي از منكر بجاي آوريد و بدانيد كه امر به معروف و نهي از منكر نه روزي را قطع ميكند و نه اجل كسي را نزديكتر ميآورد. (در منثور)
و يهود گفتند: يعني يكي گفت و بقيه تمكين كردند كه دستان الله از خير بسته است و همينطور از عذاب ما نيز بسته است. بسته باد دستان آنها يعني بلكه دستان آنها از خير بسته است. بلكه دستان الله متعال باز است در نتيجه به هركه هر مقدر كه خواهد عنايت ميكند. و آنچه بر تو از قرآن و بيان احكامي كه آنها كتمان ميكنند، نازل ميشود، قطعا فرورفتن آنان در گناه را و كفرشان را زياد ميكند چراكه هر بار كه آيه اين نازل ميشود، بر كفرشان افزوده ميشود. و بين آنان دشمني و كينه انداختيم و اين تا روز قيامت ادامه دارد. هر بار كه قصد جنگ افروزي كنند، الله متعال آن را خاموش ميكند و كار آنان اين است كه در راه فساد بر زمين تلاش ميكنند و اينكه الله متعال فاسدان را دوست ندارد. نكته: وقتي الله ميفرمايد دوست ندارد به معني عذابشان ميدهد است.
مستندات
وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ ۚ
گوينده ي اين سخن فخاص است و بقيه به قول وي راضي شده اند پس با وي شريك شدند. (نسفي) حسن: يهود گفتند: دستان الله محبوس و ممنوع از عذاب ماست چراكه ما فرزندان الله و دوستان الله هستيم. (تاويلات اهل سنت) ابن عباس: منظور يهود اين نيست كه حقيقتا دستهاي الله بسته باشد بلكه الله را با اين سخن به بخل توصيف كرده اند . گفته اند كه الله متعال آنچه نزد خودش هست را از روي بخل از ما دريغ كرده است. (تاويلات اهل سنت) الله متعال نعمت و روزي خود را بر يهود گشوده بود و آنان از پر رفاه ترين مردم بودند تا اينكه آنان به محمد كفر ورزيدند و نعمت خدا را كفر عوض كردند و الله متعال نيز رزق و روزي خود را از آنان برداشت و دراينجا بود كه يهود اين سخن را گفتند. (تاويلات اهل سنت)
غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ
در آخرت دستان آنها به گردنشان بسته است. (تاويلات اهل سنت) آنچه بسته است دستان آنهاست و آنها هستند كه بخيل هستند. (تاويلات اهل سنت)
وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا ۘ بخاطر اين قولشان عذاب داده شدند. (تاويلات اهل سنت) بخاطر اين قولشان طرد شدند و از رحمت دور شدند و بدان دست نخواهند يافت. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده است: اين خبر از آينده است كه اينان بر اين قول خواند مرد و ايمان نخواهند آورد. (تاويلات اهل سنت)
بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ۚ بلكه دستان الله متعال باز است هركه خواهد عذاب ميدهد و هركه را خواهد ميآمرزد. (تاويلات اهل سنت)
بلكه دستان الله فراخ است و به هركس كه خواهد ميبخشد و هركه را خواهد در تنگدستي قرار ميدهد. (تاويلات اهل سنت) از اضافه ي يد به الله متعال آنچه از اضافه به خلق فهميده ميشود نبايد برداشت كرد همانطور كه در آيه 42 فصلت (لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ)يد را به قرآن اضافه كرده است و در مورد قرآن مثل چيزي كه دست دارد برداشت نميشود. (تاويلات اهل سنت)
بلكه از آنجا كه با دست است كه اقدام كرده ميشود و عطا كرده ميشود و كسب كرده ميشود، كارها به دست نسبت داده ميشود. (تاويلات اهل سنت) وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا ۚ
و آنچه از قرآن به تو نازل شده است، يهود را طغيان وكفرشان را زياد خواهد كرد. (تاويلات اهل سنت) آنچه بر تو از بيان آنچه آنان كتمان كرده اند از صفات تو و وصفي كه از تو در كتابشان آمده است و آنچه در بيان تحريف و تغيير احكام انجام داده اند، باعث زياد شدن طغيان و كفر آنان ميشود. (تاويلات اهل سنت) طغيان آنان يعني مداومت بر گناه و كفرشان به قرآن است. (تاويلات اهل سنت) طغيان را تجاوز و از حد گذشتن را گفته اند. (تاويلات اهل سنت) بخاطر حسادت به تو هرچه قرآن نازل ميشود بر كفر و فرورفتن آنان در كفر اضافه ميشود. (نسفي)
وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ بين يهوديان و نصاري دشمني افكنديم براي همين يهودي مسيحي را دوست ندارد و مسيحي يهود را دوست ندارد. (تاويلات اهل سنت)
بين يهوديان دشمني افكنديم چراكه يهوديان مذاهب مختلفي دارند و اهواي متفاوتي دارند بعضي از آنها عزير را پسر الله ميدانند و بعضي ديگر اهل تشبيه هستند پس بين آنان دشمني و كينه است. (تاويلات اهل سنت)
تا ابد كلمه اشان مختلف است و با هم متحد نشوند و قلبهايشان متفرق است. (نسفي)
اينكه در آيه اي ميگويد كه آنان اولياي يكديگر هستند و در اين آيه ميگويد كه آنان دشمن هم هستند از اين جهت است كه آنان در كفر با هم هستند و بين آنان اهواي مختلف است و دشمني برقرار است. (تاويلات اهل سنت)
هروقت اينان بر قتل رسول الله ص جمع ميشوند الله متعال پيامبرش را با خبر ميكند پس بر مكر خود قادر نميشوند. (تاويلات اهل سنت) هر وقت كه آنان براي جنگ با رسول الله ص جمع ميشوند الله متعال جمعشان را متفرق ميكند و نميتوانند متحد شوند. (تاويلات اهل سنت) هروقت آنان خواستند بر عليه كسي جنگ كنند مغلوب شدند و الله متعال براي آنان نصرتي نداد و وقتي اسلام آمد آنان در ملك فارس بودند يعني در دستان فارس بودند. (نسفي) وقتي با حكم تورات مخالفت كردند بختنصر بر انها غلبه يافت و وقتي باز مخالفت كردند فطرس رومي بر آنان چيره گشت و وقتي به مخالفت كردند فارس را بر آنها مسلط گرداند و بعد نيز مسلمانان بر آنها مسلط شدند. (بيضاوي)
وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا ۚ سعي به فساد آنان همان رفتن و جمع شدن بر عليه مومنان و ارتباط با كفار در اين باره ي آنها است. (تاويلات اهل سنت)
سعي آنان به فساد اين است كه صفت رسول الله ص تغيير ميدهند و كتابشان را تحريف ميكنند و مردم به چيزي غير از آن دعوت ميكنند. (تاويلات اهل سنت)
تلاش ميكنند تا اسلام را دفع كنند و ذكر رسول الله ص از كتابشان محو كنند وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ الله متعال فساد را دوست ندارد و به آن راضي نميشود. (تاويلات اهل سنت)
و قطعا اگر اهل كتاب يعني اهل انجيل و تورات به محمد و آنچه وي آورده است ايمان بياورند و از گناه و سخنان زشت دوري كنند، قطعا اين ايمان آوردن كفاره ي گناهان گذشته ي انان ميشود و قطعا آنان را به بهشت پرنعمت داخل خواهيم كرد. نكته: شرط ورود به بهشت از وقتي اسلام و محمد، آمد همين ايمان به محمد و آنچه آورده است ميباشد و غير از مسلمانان گروهي ديگر وارد بهشت نخواهند شد. يعني بعد آمدن اسلام ديگر كتب و اديان منسوخ شده اند.
مستندات
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا
اگر يهود و نصاري يگانگي الله را و محمد و قرآن را تصديق ميكردند يعني باور ميكردند و صادق ميدانستند. (بحر العلوم) باز الله متعال از بزرگ منشي وارد ميشود و با اينكه سخني زشت در حق الله متعال گفتند و مركتب گناهان زيادي شدند، در اينجا وعده ي آمرزش ميدهد اگر ايمان بياورند و از اقوالي مثل آنچه گفتند دوري كنند. (تاويلات اهل سنت)
وَاتَّقَوْا
از شرك و گناهان پروا ميكردند. (بحر العلوم)
لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ
گناهانشان را ميآمرزيديم. (بحر العلوم) يعني گناهاني كه قبل ايمان انجام داده بودند را هرچند بزرگ باشد، ميآمرزد. (مظهري)
وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ و در آخرت به جنت نعيم داخلشان ميكرديم. (بحر العلوم) يعني داخل شدن به بهشت مشروط به ايمان است. (مظهري)
اگر اهل كتاب تورات و انجيل را برپا ميداشتند و آنچه را كه بر انان نازل شده بود را اجرا ميكردند و پايبند بودند، قطعا روزي خود را از بالا و پايين ميخوردند يعني بر آنان نعمت و فراواني سرازير ميشد، از بين آنان كساني هستند كه عدالت دارند و بر كتاب نازل شده عمل ميكنند واگر عمل هم نكنند حداقل مسلمانان را مسخره نميكنند و آزار نميرسانند و آنچه تحريف شده را بعنوان كتاب الله و حكم كتاب نميگويند و بسياري از آنان چه بسيار عملي است عمل آنان كه همان خلاف حكم كتاب ادعا ميكنندو بر دين تحريف شده عمل ميكنند.
اگر آنان بر آنچه در تورات و انجيل بود عمل ميكردند و آنچه از قرآن نازل شده است عمل ميكردند، پس بر وجه مخصوص كه ذكر شد ميخوردند. (تاويلات اهل سنت)
منظور از ما انزل اليهم كتب انبياي آنان است. (قرطبي)
يعني با مراعات آنچه در اين دو كتاب است من جمله شواهد نبوت رسول الله ص و مبشرات كه قبل نبوت رسول الله ص را پايبند باشند. (ابوسعود)
مبشرات معجزاتي كه قبل رسالت ايشان از ايشان رخ داده است. (دهخدا)
اگر آنان بر آنچه در تورات و انجيل است، اقرار كنند و آنچه كتمان كرده اند را بيان كنند. (بحر العلوم) اگر آنان بر طبق آن تورات و انجيل نازل شده عمل ميكردند و از آنچه تحريف كرده بودند و از آنچه تغيير داده بودند و از آنچه كتمان كرده بودند از صفت محمد رسول الله ص، برميگشتند. (تاويلات اهل سنت) چراكه در صورت اسلام آوردن، اينان از تنگدستي ميترسيددند. (تاويلات اهل سنت)
منظور حقيقتا از بالا و پايين خوردن نيست بلكه منظور مبالغه در آن است. (تاويلات اهل سنت) ممكن است كه بر حقيقت خوردن باشد اينگونه كه از آنچه از زمين ميرويد و آنچه از ميوه از بالا به بار مينشيند، بخورند. (تاويلات اهل سنت)
با دادن باران در زماني كه نافع است. (بحر العلوم)
يعني اگر آنان آنچه بدان امر شده اند را انجام دهند، قطعا الله متعال از بالا و پايين بر آنان خير دهد و در دنيا و آخرت براي آنان خير عنايت كند. (بحر العلوم) از بالا منظور از بالاي كوه و از پايين زمين است كه بركتش را ميروياند و براي آنان ميوه ميدهد. (تاويلات اهل سنت) قتاده: آسمان بركتش را و زمين گياهش را ميداد. (تاويلات اهل سنت) از ابن عباس: باران و نبات است و اين نشانگر در قحطي بودن آنان است. (قرطبي)
مِّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ ۖ امت مقتصده از آنان، كساني كه اسلام آورده اند. (تاويلات اهل سنت)
گفته اند: امتي از آنان كه كتاب را تحريف نكرده اند و تغيير نداده و كتمان نكرده و بر روي زمين به فساد تلاش نكرده اند بر خلاف اكثر آنها كه تحريف و تغيير انجام داده اند. (تاويلات اهل سنت) امتي كه ايمان آوردند و در حق عيسي و محمد، آنچه لايق نيست نگفتند. (قرطبي)
در بين آنان جماعتي عادل هستند كه همان مومنان اهل كتاب باشند. (بحر العلوم)
امتي هستند كه ايمان نياورده اند ولي جز آزار دهندگان و مسخره كنندگان نيز نبوده اند. (قرطبي)
اقتصاد يعني اعتدال در عمل. (قرطبي) وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ
چه بسيار بد است آنچه از تكذيب پيامبران و تحريف كتب و خوردن حرام ، مرتكب شده اند. (قرطبي)
بسياري از آنان تصديق نميكنند و ايمان نميآورند. (بحر العلوم)
اي فرستاده ي الله، برسان آنچه بر تو نازل شده است، و اگر چنين نكني، پس رسالت الله متعال را نرسانده اي. و الله متعال تو را از مردم محفوظ ميدارد و آنان قادر بر كشتن تو نيستند. قطعا الله متعال كفار را بر اقدام به قتل تو به راهي هدايت نخواهد كرد.
مستندات
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ
از جهت تشريف و احترام، با لفظ رسول خطاب قرار داده است و ديگر اينكه رسول بودن واجب كننده ي تبليغ و رساندن آنچه به وي وحي ميشود است. (ابوسعود)
بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ۖ
جميع آنچه به تو نازل ميشود هرچه كه باشد و به تبليغ آن مامور شده اي را به مردم برسان. (ابوسعود) نازل شده از پرودگار و مالك و كسي تو را به كمال رسانده است. (ابوسعود)
يعني برسان بدون اينكه ترسي از كسي داشته باشي و بدون اينكه ترسي داشته باشي كه به تو اذيتي برسد. (ابوسعود)
وقتي رسول الله ص يهوى را به دين اسلام دعوت كردند. يهود مسخره اش كردند و گفتند: تو ميخواهي ما تو را حنان ؛معبود؛ بگيريم همانطور كه مسيحيان عيسي را معبود گرفتند. رسول الله ص ساكت شدند. پس امر آمد كه آنان را به اسلام دعوت كن و تكذيب آنان مانع دعوتت نشود. (بحر العلوم) گفته شده است: در امر نكاح زينب بنت جحش نازل شده است. (مظهري)
و يا در مورد ابلاغ حكم رجم و قصاص به يهود نازل شده است. (مظهري)
گفته شده در مورد اعلام حكم جهاد نازل شده است چراكه منافقين از آن اكراه داشتند. (مظهري) از مجاهد: وقتي بلغ ما انزل اليك من ربك نازل شد، رسول الله ص گفت: پروردگارا چگونه انجام دهم در حاليكه من تنها هستم و آنان بر عليه من جمع خواهند شد؟ پس اين آيه نازل شد. (مظهري) از ابن عباس: رسول الله ص را نگهباني داده ميشد و ابوطالب هر روز يكي از بني هاشم را براي نگهباني ايشان، ميفرستاد تا اينكه اين آيه نازل شد و رسول الله ص فرمودند: اي عمويم الله متعال مرا از جن و انسان محفوظ داشته است. (مظهري) يعني آنچه از قرآن نازل شده است را برسان و تبليغ كن. (بحر العلوم)
اگر تمام آنچه بر تو نازل شده را نرساني، به معني اين است كه چيزي از رسالت را نرسانده اي. (ابوسعود) چراكه بعضي از رسالت از بعض ديگر اولي به رساندن نيستند. (ابوسعود)
شكي نيست كه يك شخص نميتواند هم مبلغ باشد و هم مبلغ نباشد و يا مومن باشد و مومن نباشد. (ابوسعود)
از ابن عباس: اگر يك آيه را كتمان كني، پيامهاي مرا نرسانده اي. (ابوسعود) از حضرت عايشه: هركس به تو بگويد كه محمد چيزي از وحي را كتمان كرده است، بدان كه وي دروغ گفته است. (بحر العلوم) از آنجا كه تبليغ رسالت متعلق به زبان است يعني زباني رسانده ميشود پس بايد برساند هرچند كه خوف هلاك وي باشد ولي ايمان مكانش قلب است پس در وقت اكراه ميتواند تلفظ كفر كند در حاليكه قلبش به ايمان مطمئن است. در نتيجه ميتوان گفت كه طلاق مكره نيز جزو مسائل زباني است و با اكراه نيز ثابت ميشود. (تاويلات اهل سنت)
وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ۗ
رسول الله ص: پروردگارم مرا به رساندن پيامهايش مبعوث گرداند و تنگ سينه گشتم پس به من وحي كرد كه اگر رسالاتم را نرساني، عذابت ميدهم و عصمت را برايم ضمانت كرد پس تقويت شدم. (ابوسعود) وعده ي بزرگ از طرف پروردگار است مبني بر اينكه رسول الله ص از رسيدن ضرر به ايشان در امان است و اين محركي است تا آنچه بدان مامور شده را كامل برساند بدون اينكه به تهديدات توجهي داشته باشد. (ابوسعود) از انس: از رسول الله ص با نگهباني دادن محافظت ميشد و رسول الله ص از چادر چرمين خود بيرون آمدند و فرمودند: نگهبانان ديگر لازم نيست نگهباني دهند و به خانه هايتان برويد چراكه الله متعال مرا در امان خود گرفت. (ابوسعود)
از يهود تو را در امان ميدارد. (بحر العلوم) از كيد كفار. (بحر العلوم) إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ يعني كفار را امكان اينكه به تو ضرري برسانند نيست. (ابوسعود)
آوردن اين آيه در ميان آيه هاي فراواني كه در مورد اهل كتاب نازل شده بود براي اين است كه در اين آيات سخنان كوبنده اي ذكر شد كه شنيدن آن بر كفار سنگين است و بر رسول الله ص بازگو كردن آن بر كفار سخت است. خصوصا آياتي كه در گمراهي بودن آنان را بيان ميكند و
آنان را به دين خود راهنمايي نميكند. (بحر العلوم)
رسول الله ص: به اينكه يهود مرا خذلان كند و ياري ندهد و يا نصرت دهند، هيچ خيالي از اين بابت نيست. (بحر العلوم)
اي محمد بگو: اي اهل كتاب شما در مورد دين، بر هيچ چيزي نيستيد و بي دين هستيد تا وقتي كه تورات و انجيل را با عمل و ايمان به آنچه در آن است، عمل نكنيد و همينطور تا وقتي برپا نداشته ايد آنچه بر شما از پروردگارتان نازل شده است. و قطعا آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل ميشود، كفر وطغيان آنان را بيشتر خواهد كرد پس بر كفر كافران افسوس نخور و اعتنا نكن.
مستندات
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَىٰ شَيْءٍ
بگو اي اهل كتاب شما بر دين مورد اعتنايي نيستيد تا آن را شيي ناميده شود، چراكه دينتان باطل است. (نسفي)
حَتَّىٰ تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ
اين دو را رعايت كرده و به آنچه در آن است محافظت كنيد كه از جمله ي آن دلائل رسالت رسول الله ص و شواهد نبوت ايشان است. (ابوسعود) تا اينكه درست كنيد از تورات و انجيل آنچه را كه تحريف كرديد و تغيير داديد و ثبت كنيد انچه بر شما نازل شده است و ايمان بياوريد. (تاويلات اهل سنت) با گواهي به آنچه در آنهاست و تصديق آنها. (تاويلات اهل سنت) از ابن عباس: تا وقتي كه به آنچه در اين دو آمده از صفات رسول الله ص را براي مردم بيان كرده و چيزي را كتمان نكنيد. (تاويلات اهل سنت)
وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ ۗ يعني قرآن. (نسفي)
از كتاب انبياي خودتان يعني به تمام كتب انبيا همگي را ايمان بياوريد. (تاويلات اهل سنت) از جمله ي برپاداشت آن اين است كه به محمد ايمان آورده و به حكم ايشان اذعان داشته باشند. چراكه تمامي كتب آسماني امر كننده به ايمان به كسي كه آنها را تصديق ميكند است و ديگر اينكه معجزه ي رسول الله ص به وجوب طاعت ايشان، ناطق است. (بيضاوي) منظور اقامه و برپاداشت اصول است و فروعي است كه منسوخ نشده است. (بيضاوي) يهود نزد رسول الله ص آمدند و گفتند: مگر تو قرائت نميكني كه تورات حق است كه از نزد الله متعال آمده است؟ رسول الله ص فرمودند: آري چنين است. يهود گفتند: پس ما با آن مومن هستيم و به غير آن ايمان نميآوريم پس اين آيه نازل شد. (ابوسعود)
بيان خود بزرگ بيني و غلو آنان در منازعه و عنادشان است و اينكه تبليغ به انان سودي ندارد. (ابوسعود) آنچه از حكم رجم و قصاص نازل شده است. (تاويلات اهل سنت)
اضافه زياد شدن كفر و طغيان آنان به قرآن از اين جهت است كه قرآن سبب است. (نسفي)
منظور از بسياري از آنان، علما و بزرگان آنها هستند. (ابوسعود)
فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
بر كفار تاسف نخور چراكه ضرر اين كارشان به خودشان بر ميگردد. (نسفي)
قطعا كسانيكه به زبان ايمان آورده اند و كساني كه يهودي شدند و همينطور كساني كه صابئي هستند و كساني كه مسيحي شدند، هر كس از آنان به الله متعال آنطور كه بايد و با رعايت شرايط آن ايمان بياورند و همينطور آنطور كه بايد به آخرت ايمان بياورند و همينطور عمل صالح شرعي مطابق دين الله متعال كه اسلام باشد، عمل كنند پس آن ترسي كه بر كفار است، براي اين افراد نيست و همينطور غمي كه بر كفار است بر اينان نيست.
مستندات
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا از ابن عباس: منظور كساني هستند كه زباني ايمان آورده اند ولي قلبشان ايمان نياورده است. (تاويلات اهل سنت)
گفته شده: چه قلبشان با زبانشان در ايمان همراهي كند و چه نكند. (ابوسعود) بعضي گفته اند: اينان كساني هستند كه به بعضي از رسولان ايمان آوردند ولي يهودي يا مسيحي نبودند. (تاويلات اهل سنت) در روايت كلبي: كساني هستند كه فقط به عيسي ايمان اوردند و به غير ايشان به چيزي ايمان نياوردند و از ايمان به عيسي نيز برنگشتند. (بحر العلوم)
وَالَّذِينَ هَادُوا و كساني كه در يهوديت درآمده اند. (ابوسعود) وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَىٰ
صابئين با وجود اينكه گمراهي آنان و مايل بودن آنان از اديان همگي با اين وجود توبه آنان قبول ميشود پس توبه ي ديگران اگر ايمان و عملشان صحيح باشد، به طريق اولي مقبول خواهد بود. (ابوسعود)
مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ
هرچند دينهايشان مختلف باشد و مذاهب متفرق باشند، اگر به الله متعال ايمان بياورند. (تاويلات اهل سنت)
وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
اگر منظور منافقان باشند يعني اگر اينان ايمان خالص به قيامت داشته باشند آن ايماني كه لايق ايمان آوردن است نه آنچه اهل كتاب گمان ميكنند. (ابوسعود) اگر منظور مومنان مخلص و منافق باشد يعني اگر اينان بر ايمان ثابت بمانند و منافقان ايمانشان را خالص بگردانند و به مبدا و معاد ايمان بياورند. (ابوسعود)
پس بر آنان بخاطر آنچه در وقت كفر انجام داده اند ترس و غمي نيست و از آنان آنچه به آنان داده شده، از دستشان نرود. (تاويلات اهل سنت) پس بر اين اشخاص در زماني كه براي كفار ترس عذاب است، بر اينان نيست. (ابوسعود) و وقتي كه كمكاران غمگين ميشوند بر تضييع عمر و فوت ثواب، بر اينان چنين غمي نيست. (ابوسعود)
و قطعا ما از بني اسرائيل عهد محكم گرفتيم و براي آنان رسولان فرستاديم و كار رسولان رساندن پيام الله متعال است، پس هر بار كه رسولي براي آنان حكمي ميآورد، كه موافق شهوت و ميلشان نبود، پس يك عده در صدد تكذيب آنان بر ميآمدند و يك عده ي ديگر در صدد قتل انبيا بر ميآمدند.
مستندات
لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ
ميثاق بني اسرائيل بر يگانگي الله گرفتيم. (نسفي)
يعني عهدشان كه در تورات بود. (بحر العلوم) وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا ۖ
رسولان را براي آنان فرستاديم تا آنان را بر آنچه انجام ميدهد و آنچه انجام نميدهند، آگاه سازند. (نسفي)
تا آنان را تذكر دهند و امور دينشان را به آنان آموزش دهند. (بيضاوي) كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَىٰ أَنفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ
هربار كه رسولي براي آنان ميآورد آنچه كه مخالف هواي آنان و در تضاد با شهوت و ميلشان بود، از جمله سختي هاي تكليف و عمل به شريعت، پس يك عده تكذيب ميكردند و يك عده ي ديگر رسولان را ميكشتند. (نسفي)
مثل تكذيب حضرت عيسي و كسانيكه قبل ايشان بودند. (بحر العلوم) مثل قتل حضرت يحيي و زكريا. (بحر العلوم) قتل انبيا، مختص قوم يهود است. (نسفي)
دال بر اين مطلب است كه اينان با دين تمامي انبياء مخالفت ميكرده اند بخاطر بدعت پيروي از هواي خودشان . ديگر اينكه تمامي انبيا هرچند در اوقات مختلف آمده اند ولي به يك دين دعوت ميكرده اند. (تاويلات اهل سنت)
و بني اسرائيل گمان كردند كه اين تكذيبشان و اين كشتن انبياء و خلافشان، باعث فتنه ي دنيوي و اخروي نخواهد شد در نتيجه ي اين گمان آنان از ديدن حق و شنيدن آن كور و كر گشتند و بعد الله متعال به آنان توفيق توبه داد بعد مدتي باز بسياري از اينان از حق كور و كر شدند. و الله متعال به آنچه انجام ميدهند، بيناست يعني چيزي بر وي تعالي مخفي نميماند. نكته: در تفسير اين آيه چند نكته ي كليدي گمراهي انسانها ذكر شده است : الف: بر اساس گمان خود عمل و بر اساس گمان خود تصميم گرفته و خوب و بد را بر اساس گمان خود تعيين كردن خطرناك است. ب: اين بيخيالي كه بر اساس گمان در ما به وجود ميآيد ما را از ديدن و شنيدن حق، محروم ميكند و به كوران و كران از حق تبديل ميكند.
مستندات
وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ
گمان كردند كه بخاطر تكذيب رسولان و قتل انبياء، مورد ابتلاء قرار نخواهند گرفت. (بحر العلوم) گفته ميشود: گمان كردند كه مورد عذاب قرار نميگيرند و بلا و سختي نخواهند ديد. (بحر العلوم) گفته شده: گمان كردند كه كشتن انبياء، كفر نيست. (بحر العلوم) گفته ميشود: گمان كردند كه تكذيب رسولان و قتل انبياء باعث فساد قلبشان نخواهد شد. (بحر العلوم) گمان كردند كه كارهايشان، فتنه انگيز نباشد. (بحر العلوم) گمان كردند كه قتل انبيا و تكذيب رسولان باعث عذاب و بلايشان نخواهد شد. (بيضاوي) گمان كردند كه انبيا براي امتحان آنان بر خلاف هواي نفسشان نخواهد آمد. (تاويلات اهل سنت)
فَعَمُوا وَصَمُّوا از رويت حق، كور شدند و از شنيدن هدايت كر شدند در نتيجه نشنيدند. (بحر العلوم)
بعد اينكه خود را از گرفتن و اخذ الله متعال در امان ديدند در انواع گمراهي و فساد، مداومت كردند. (ابوسعود) اين اشاره به فساد اول از دو فساد بني اسرائيل است و آن وقتي بود كه با احكام تورات مخالفت كرده و شعياء نبي را كشتند و بعضي گفتند كه ارمياء را حبس كردند. (ابوسعود) اين خبر به عبادت گوساله مربوط نميشود چراكه هرچند اين اتفاق نيز از كمال كوري و كري اينان است ولي در زمان حضرت موسي بوده است. در حاليكه اين قضيه تعلقي به آنچه اينان در حق رسولان چند عصر بعد حضرت موسي انجام داده اند، ندارد. (ابوسعود)
ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
بعد الله متعال بر آنان گذشت كرد و بلاء را از آنان برداشت ولي آنان توبه نكردند. (بحر العلوم) توبه كردند و الله متعال توبه ي آنان را پذيرفت. (بيضاوي) گفته ميشود: به عبادت گوساله كور و كر شدند بعد الله بر آنان توبه داشت بعد اينكه از آنان هفتاد هزار نفر را كشت. (بحر العلوم) بعد اينكه توبه كردند و از فسادي كه در آن بودند برگشتند و اين درحالي بود كه آن در خفت و خواري در بابل در دستان بختنصر بودند پس الله متعال پادشاهي از فارس بر بيت المقدس فرستاد تا آن را آباد كند و باقي مانده بني اسرائي را از دست بختنصر، نجات داد بعد اينكه بختنصر را هلاك كرد و آنان را به وطنشان بازگرداند و سي سال بيت المقدس را آباد كردند و زياد شدند و به بهترين وجه بر آنان بودند. (ابوسعود) گفته شده: وقتي بهمن، از جد خودش كستاسف(يعني بهمن پسر اسفنديار پسر گشتاسب) پادشاهي را به ارث گرفت، الله متعل بر قلب وي مهرباني در حق نبي اسرائيل انداخت و آنان را به شام برگرداند و دانيال نبي را بر آنان به پادشاهي گمارد پس آنان بر بقاياي بختنصر غلبه كردند و از بين آنان انبيا برانگيخته شدند پس به بهترين حالت خود رسيدند و اين هماني است كه الله متعال ميفرمايد:{ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ } [الإسراء: 6] است.
ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِّنْهُمْ ۚ توبه ي الله اين بود كه محمد را براي بيان تورات بر آنان فرستاد بعد با تكذيب محمد، باز كور و كر شدند. (بحر العلوم)
يعني به آنچه شنيدند عمل نكردند و از آنچه ديده بودند عبرت نگرفتند پس بمانند كوران و كران گشتند. (بحر العلوم) باري ديگر دچار كوري و كري شدند. (بيضاوي)
در قرائتي كور و كر كرده شدند يعني به ضم عين وصاد، قرائت شده است و به معني الله متعال بر آنان كوري و كري انداخت. اين لغت استعمال كمي دارد و استعمال مشهور در اين مورد اعمي و اصم به باب افعال است. (بيضاوي) اشاره به فساد دوم بني اسرائيل است و آن براي وقتي است بر قتل زكريا و يحيي، جرئت كردند و بعد قصد كشتن حضرت عيسي را كردند. (ابوسعود) و منظور طلب رويت الله كردنشان نيست. (ابوسعود)
در اينكه اينان جنايات بيشمار دارند درست است ولي در اينجا از دو فساد سخن رفته است و ديگر اينكه در پي ذكر حكايت آنان در برخورد با رسولان، آمده است و اين گفته ي ما را تاييد ميكند. (ابوسعود)
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ بيناست به قتل انبيايشان و تكذيب رسولانشان، يعني بر آنان با عذاب دادن بيناست. (بحر العلوم)
پس بر وفق عملشان مجازاتشان خواهد كرد. (بيضاوي) الله متعال به آنچه انجام داده ان بيناست يعني با اينكه به صيغه ي مضارع آمده است هدف استحضار كار آنان در گذشته است. (ابوسعود) اين جمله براي بيان بر باطل بودن گمان آنان است. (ابوسعود) يعني اينان به گمان عذاب نشدن آن جنايات را مرتكب شدند جناياتي كه مستوجب شديدترين عذابهاست و الله متعال به تفاصيل آن كارهايشان بيناست پس چگونه اينان را مواخذه نكند و ديگر اينكه اين گمان باطل از كجا آمده است؟ (ابوسعود) در مرتبه اول بر آنان بتختنصر عامل لهراسب در بابل بر آنان مسلط شد و بعضي نيز جالوت جزري را گفته اند و بعضي نيز سنجاريب از اهل نينوا بوده است و اولي ظاهرتر و بهتر است پس اين بختنصر بر بيت المقدس چيره يافت و از كسانيكه تورات قرائت ميكردند چهل هزار نفرشان را كشت وبقيه را به سرزمين خود برد و در بدترين حال از خواري و خفت بودند و بعد توبه كردند و الله متعال آنان را به بهترين حالشان رساند و بعد باز فساد كردند پس الله متعال فارس را بر آنان فرستاد و پادشاه بابل از ملوك الطوائف كه اسمش خيدرود يا خيدروس بود، جنگ كرد پس با آنان آنچه بايد را انجام داد و به قربانگاه آنان وارد شد و ديد كه خون در حال جوشيدن است از آنان پرسيد كه اين خون چيست و چرا اينگونه است؟ گفتند اينان خون قرباني هاي ماست كه قبول نشده است و خيدروس گفت: درغ گفتيد و هزاران نفر از آنان را كشت و بعد گفت اگر راستش را نگوييد از شما كسي را زنده نخواهم گذاشت. گفتند: اين خون يحيي است پس خيدرس گفت: به همين سبب است كه الله متعال از شما انتقام ميگيرد و گفت: اي يحيي پروردگار من و تو ميداند كه بخاطر تو بر سر قومت چه آمده است پس به اذن الله، آرام بگير قبل اينكه از اينان كسي را نگذاشته ام پس آرام گرفت. (ابوسعود)
قطعا كافر شدند كسانيكه ميگويند و اعتقاد ميكنند كه الله همان عيسي است و كسانيكه ميگويند كه عيسي پسر الله است. و اين در حالي است كه حضرت مسيح گفت: اي بني اسرائيل عبادت و اطاعت كنيد از الله كه پروردگار من و پرودگار شماست. ديگر اينكه هركس به الله متعال در عبادتش شريك قائل شود، همانا الله متعال بر اين شخص بهشت را حرام كرده است و مكانش و جاي رجوعش، آتش جهنم است. و براي اين كافران كه عبادت را در جاي ديگر قرار داده اند، ياوري نيست تا اينها را از عذاب آخرت نجات دهد.
مسيحيان نجران چنين ميپنداشتند كه آنان مومن به عيسي هستند پس الله متعال خبر داد كه آنان كافران به عيسي هستند و در اين گفتار خود دروغگويان هستند و خبر داد كه حضرت عيسي آنان را به يگانگي الله متعال دعوت كرده است و آنان بر عليه حضرت عيسي دروغ ميبندند. (بحر العلوم) بعد اينكه زشتي و قبايح يهوديان را بيان كرد حال به گمراهي هاي مسيحيان شروع كرد. (ابوسعود) يعني به عيسي كفر ورزيدند چراكه حضرت عيسي ادعاي مسيحيان بر اينكه پسر الله است را تكذيب كرد. (تاويلات اهل سنت) كافر شدند چون به علم به اينكه حضرت عيسي، پسر الله نيست، باز گفتند كه وي الله است ويا پسر الله است. (تاويلات اهل سنت) وقتي آنان ميدانند كه مادرش مريم است و مريم اله نيست درحاليكه از مسيح قديميتر است، چگونه ميشود كه پسرش اله باشد. (تاويلات اهل سنت)
آنان ملكانيه و يعقوبيه از مسيحيان بودند كه اعتقاد دارند به حلول الله در عيسي و يكي بودن با الله با حضرت عيسي. (مظهري) وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ ۖ
حضرت عيسي بين خودش و ديگران در اينكه همگي مربوب الله متعال هستند، فرقي نگذاشت تا حجتي بر عليه مسيحيان باشد. (نسفي) من نيز مثل شما پرورده ي الله هستم پس خالق من و خالق خودتان را عبادت كنيد. (بيضاوي) يعني الله را يگانه داشته و از وي اطاعت كنيد. (بحر العلوم)
هركس غير الله را در عبادت شريك قرار دهد، بر وي بهشت را كه مكان يگانه پرستان است، حرام ميگرداند يعني داخل شدن به آن را حرام و ممنوع كرده است. (نسفي)
و بر شرك خود بميرد. (بحر العلوم) وَمَأْوَاهُ النَّارُ ۖ
و جاي بازگشتش آتش است. (نسفي) چراكه اين دار براي مشركان آماده شده است. (بيضاوي)
وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ و براي كافران ياوري نيست. (نسفي) ميتواند كه از سخن حضرت عيسي ويا كلام الله باشد. (نسفي) يعني آنان را كسي نيست كه از آتش نجات دهد. (بيضاوي)
قطعا كافر شده اند كسانيكه ميگويند: عيسي يكي از سه اله است. و قطعا الهي موجود نيست مگر اله واحد در همه چيز، اگر اين مسيحيان از آنچه بر الله به دروغ ميگويند دست بر ندارند، قطعا بر كسانيكه كافر مانده اند از مسيحيان، بر آنان عذابي دردناك، مساس خواهد كرد.
بيان كفر فرقه اي ديگر از مسيحيان است. (ابوسعود) يعني كسانيكه ميگويند: عيسي يكي از سه اله است. (مظهري) اينان نيز كافر هستند و اينان مرقونيه و نسطوريه از مسيحيان هستند كه قائل به اقانيم سه گانه هستند. (مظهري) سه اقنوم به گمان اينان: مرتبه ذات و عيسي كه عبارت از صفت علم است و جبرئيل كه عبارت از صفت حيات است. (مظهري) اقنوم پدر پسر روح القدس. (ابوسعود)
وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۚ
و الهي در وجود و در امكان نيست مگر اله واجب الوجود مستحق عبادت از حيث وجوب وجودش و اينكه خودش مبدا هر موجودي غير از خودش اشت. (مظهري) كه والا و برتر از اين است كه براي خودش شريكي بگيرد نه در ذات و نه در ماهيت و نه چيزي از صفاتش. (مظهري)
از شائبه تعدد منزه و مبرا است. (ابوسعود) وَإِن لَّمْ يَنتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
اگر از كلمات شركي كه ميگويند باز نايستند و يگانه اش ندانند، پس بر كساني كه بر كفرشان مانده اند و مدوامت ورزيده اند، پس براي وي عذابي بس دردناك است. (مظهري)
نوعي شديد در درد از عذاب. (ابوسعود)
بعد اينكه خود عيسي صراحتا اعلام ميكند كه غير از الله الهي نيست پس استمرار بر كفر ، كفري جديد است و غلوي زائد بر كفر قبليشان است. (ابوسعود)
آيا با دست كشيدن از آن اعتقاد و از آن اقوال منحرف توبه نميكنند و از الله با يگانه دانستن و تنيه وي تعالي از حلول، طلب آمرزش نميكنند بعد اينكه حق تقرير يافت و تهديد از الله آمد؟ (ابوسعود)
منظور از استفهام امر به توبه است. (بحر العلوم)
از سخن شركي كه گفته اند. (تاويلات اهل سنت)
وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
اگر توبه كنند الله متعال ميآمرزد و از فضلش به آنان عطا خواهد كرد. (بيضاوي)
سوال تعجبي از اصرار اينان بر كفرشان است. (بيضاوي) مدار انكار و تعجب از آنان، بر عدم باز ايستادن از عقايد و عدم توبه ي آنان است. (ابوسعود)
يعني اين گواهي هاي مكرر و سختگيريهاي مورد انتظار بر آنان ميشوند و باز توبه نميكنند؟ (ابوسعود)
عيسي چيزي نيست به جز اينكه وي فرستاده ي الله متعال است و قطعا قبل وي فرستادگان بسيار گذشته اند و ديگر اينكه مادرش نيز مثل ساير زنان مومن كسي بود كه پيامبري را تصديق كرد و راستگو بود. هردوي اينها غذا ميخوردند و كسيكه غذا ميخورد نه تنها با انسانهاي ديگر بلكه با حيوانات نيز وجه مشترك دارند. نگاه كن اي رسول الله ص و نگاه كن اي كسيكه اين را ميشنوي، چگونه ما واضح چگونگي حال حضرت عيسي را بيان ميكنيم و نشانه ها را ميگوييم بعد اينها باز از حق روي برميگردانند و اين رويگرداني از روي جهل نبوده بلكه بر اساس دورغ خودشان است و از روي عناد است.
مستندات
مَّا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ
جواب هردو گروه است يعني يهود و مسيحيان، چراكه يكي رسول بودن حضرت عيسي را انكار ميكرد و ديگري حضرت عيسي را اله ميدانست پس فرمود كه وي پسر مريم است و پسر مريم احتمال اله بودن را ندارد. (تاويلات اهل سنت)
قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ
قبل عيسي رسولان فراوان با معجزات و برهان ، گذشته اند و هيچ يك از امتهاي پيشين رسولي را اله ندانستند. چگون است كه شما در مورد حضرت عيسي چنين ادعايي را مطرح ميكنيد؟ (تاويلات اهل سنت) اگر عيسي به دستش مردگان زنده ميشدند پس به دست موسي عصا زنده ميشد و به مار در حال حركت تبديل ميشد و اين از اولي شگفتتر است و اگر بدون پدر متولد شده باشد حضرت آدم بدون پدر و مادر خلق شده است. (بيضاوي)
وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ ۖ
و مادرش پاك از تمامي پليديهاست و صالحه است. (تاويلات اهل سنت) گفته شده: يعني شبيه انبياء بوده است. چراكه وقتي حضرت جبرئيل پيش وي آمد و خبر را اعلام كرد، مثل تصديق انبياء و فرشتگان، تصديق كرد.(تاويلات اهل سنت) گفته شده: هر مومني صديق است. (تاويلات اهل سنت) مادر وي نيز مثل مادران ديگر كه متصف به راستي و تصديق هستند ميباشد و درجه يا اين دو چيزي جز اين نيست كه يكي پيامبر است و ديگري صحابي پس شما از كجا اين دو را متصف به صفتي ميدانيد كه از ديگران مجزا باشد؟ (ابوسعود)
كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ ۗ بيان اينكه غذا ميخورند بر عليه مسيحيان از دو وجه است:
الف: يعني اينكه بر اين دو گرسنگي عارض ميشود و نياز پيدا ميكنند تا آن را از خود دفع كنند و كسيكه بر وي گرسنگي غلبه ميكند، چگونه ميتواند اله باشد؟ ب: وقتي آنها به غذا نياز پيدا ميكنند و ناگزير هستند كه بعد خوردن غذا، آن را دفع كنند و براي دفع آن در پليدترين اماكن بروند پس كسيكه مجبور به اينكار شود، اله نخواهد بود. (تاويلات اهل سنت)
انظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ
آيات همانهايي استكه ذكر كرد: 1 – پسر مريم بودن عيسي كسيكه پسر ديگري باشد اله نخواهد بود. 2 – وي رسول است مثل رسولان قبل وي 3- وي غذا ميخورد. 4- كسيكه غذا ميخورد نياز به دفع آن پيدا ميكند. (تاويلات اهل سنت)
ثُمَّ انظُرْ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ
از چه جهت دروغ ميگويند؟ (تاويلات اهل سنت) چگونه روي برميگردانند؟ (تاويلات اهل سنت) و از حق دچار فريب ميشوند؟ (تاويلات اهل سنت) عوسجه: از رويگرداني از حق است و در اصل افك يعني دروغ. (تاويلات اهل سنت) قتَبي: از حق رويگردان شده و منحرف ميشوند. (تاويلات اهل سنت) گفته شده: يعني فريب با دروغ. (تاويلات اهل سنت) چگونه از شنيدن آن و از تامل در آن روي برميگردانند. (ابوسعود)
اي محمد به اهل مسيحيان بگو: آيا شما چيزي را عبادت ميكنيد كه آن چيز ضرر ونفعي براي شما را مالك نيست و در حاليكه الله متعال شنوا به همه چيز و دانا به همه چيز است.
يعني حضرت عيسي را عبادت ميكنيد درحاليكه اگر وي چيزي را داراست به واسطه ي اين است كه الله متعال به وي اين ويژگي را داده است و نميتواند مثل الله متعال با بلايا و مصيبتها ضرر برساند و مثل نفعي كه الله از سلامتي و فراخ روزي عنايت ميكند، نفع برساند. (بيضاوي)
يعني در عبادت كردن از الله متعال به سوي عيسي ميرويد؟ (ابوسعود)
با كلمه ي ما (چيز) بجاي من (كَس) استفاده كرد تا اعلام كند كه عيسي از زمره ي اشياء است و هدف نشان دادن اين مطلب است كه وي از الوهيت به كناري است بلكه از زمره ي اشيائي است كه آن را قدرتي بر چيزي نيست. (ابوسعود)
وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
و الله متعال شنوا و عالم به اقوال و عقائد است و بر آن اساس پاداش ميدهد اگر خير است پس خير و اگر شر پس شر است. (بيضاوي) يعني شريك ميگيريد كسي را كه قدرت ضرر و نفع بر شما را ندارد. (ابوسعود) تنها الله متعال است كه به احاطه بر تمام شنيدني ها و دانستن تمام دانستني ها از جمله آنچه شما بر آن هستيد از اقوال باطل و عقايد منحرف هستيد و وي تعالي تنها قادر بر تمامي مقدورات و من جمله ضرر و نفع رساند به شما در دنيا و آخرت است. (ابوسعود)
اي محمد بگو: اي اهل كتاب در دينتان از حق تجاوز نكنيد و در شان رسولان غلو نكنيد و از حد نگذريد و هرچيزي را سرجايش قرار دهيد و بناحق نگوييد و از شهوات قومي تبعيت نكنيد كه آنان قبلا نيز گمراه بوده اند و بسياري از مردم يعني كساني را كه از انان پيروي كرده اند را گمراه كرده اند و وقتي رسول الله ص مبعوث شدند، گمراهي ديگري مرتكب شدند و ديگر از راه راست و هدف اصلي، منحرف شدند.
غلو همان افراط و اعتداء يعني ستم كردن، است. (بحر العلوم) با غلو از حق تجاوز نكنيد. (ابوسعود) در دين خود غلو نكنيد در حاليكه دينتان باطل است. (ابوسعود)
غلو نصاري اين بود كه عيسي را از آنچه مستحقش بود بالاتر برده و نسبت الوهيت به وي دادند و غلو يهوديان اين بود كه وي را از درجه اي كه بايد بر ان باشد پايين تر آوردن و نبوت وي را انكار كردند. (نسفي)
يعني غلو بناحق. (نسفي) وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ
از رؤساي اهل كتاب يعني از اميال آنان تبعيت نكنيد. چراكه آنان شهات را بر بيان و دليل، مقدم داشته اند. (بحر العلوم) يعني اسلافتان و امامتان كه قبل بعثت رسول الله ص، بر گمراهي بودند. (نسفي)
قَدْ ضَلُّوا مِن قَبْلُ
اينان رؤساي نصاري هستند كه از راه هدايت، گمراه شده اند. (بحر العلوم)
وَأَضَلُّوا كَثِيرًا
و بسياري از مردم را گمراه كردند. (بحر العلوم) كساني را كه در گمراهي و بدعت آنها را مشايعت كردند. (بيضاوي)
وَضَلُّوا عَن سَوَاءِ السَّبِيلِ
از راه راست، گمراه شدند. (بحر العلوم) از اسلام گمراه شدند وقتي رسول الله ص را تكذيب و بر عليه وي شوريدند. (بيضاوي) وقتي رسول الله ص آمدند و ايشان را تكذيب كردند و حسادت كردند و بر عليه وي اقدام كردند، راه راست گمراه شدند. (نسفي) گفته شده: گمراهي اول گمراهي از مقتضاي عقل است و دومي از راه شريعت. (بيضاوي) مقاتل: در حق برصيصاي عابد نازل شده است. وي را شيطان آمد و گفت كه تو كسي هستي كه الله متعال تو را بر اهل زمان خودت برتري داد تا براي آنان حرام را حلال گرداني و حلال را حرام بگرداني و براي انان سنت وضع كني پس برصيصا چنين كرد. وقتي بر كرده ي خود پشيمان شد، خودش را زنجيري از ترقوه ي خود آويزان كرد. فرشته اي آمد و به وي گفت: تو توبه ميكني. با پيروانت چه خواهي كرد؟ . (بحر العلوم)
لعنت شدند كسانيكه كافر شدن از بني اسرائيل كه همان يهود باشند، به زبان داود يعني داود آنان را لعنت كرد و در نتيجه آنان از رحمت الهي دور شدند و همين به زبان حضرت عيسي نيز لعنت شدند و از رحمت الهي دور شدند. و اين لعنت شدن توسط حضرت داود و حضرت عيسي و از رحمت الهي دور شدن، بخاطر نافرماني از شريعت و از حد گذشتن در محرمات بوده است.
مستندات
لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ منظور از بني اسرائيل، يهود است. (بحر العلوم) منظور الله متعال آنان را لعنت كرد. (ابوسعود) عَلَىٰ لِسَانِ دَاوُودَ بخاطر صيد ماهي در روز شنبه ، الله متعال آنان را به بوزينه مسخشان كرد. (بحر العلوم) وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ۚ
و بر زبان عيسي مورد لعن قرار گرفتند و حضرت عيسي بر عليه آنان دعا كرد و آنان به خوك مسخ شدند. (بحر العلوم) گفته ميشود: منظور اين است كه آنان بخاطر دعاي داود و عيسي آنان از رحمت الهي دور شدند. (بحر العلوم) زجاج: دو احتمال دارد: الف: اينان با لعنت داود و عيسي به بوزينه و خوك مسخ شدند. ب: آن دو بزگوار، افرادي را كه به محمد كفر ميروزند را لعنت كرده اند. يعني لعنت كردند افرادي كه در زمان رسول الله ص به محمد كفر ورزيدند. (بحر العلوم) يعني در زبور و انجيل، مورد لعن قرار گرفتند. (ابوسعود) وقتي اصحاب سبت در ايله، ماهي صيد كردند حضرت داود دعا كردند و گفتند كه آنان را به بوزينه تبديل كن و همينطور شد و حضرت عيسي نيز كفاران بعد مائده را لعن كردند و گويند پنج هزار مرد به خوك مسخ شدند. (ابوسعود)
ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوا وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ
اين مورد لعنت قرار گرفتن اينان، به جهت عصيان آنان بوده است و هم اينكه آنان در دين خود از حق تجاوز ميكردند. (بحر العلوم) بخاطر عصيان و اعتداي مستمر آنان به اين لعن دچار شده اند. (ابوسعود)
يكديگر را از تكرار منكر نهي نميكردند. (مظهري) و يا يكديگر را از انجام منكري كه قصد داشتند، باز نميداشتند. (مظهري) چراكه جريمه ترك نهي از منكر، عذاب همه ي انان را ميطلبد. (مظهري) منظور از يكديگر را نهي كردن اين نيست كه هر يك ديگري را نهي كند بلكه منظور اين است كه عده ي بسيار و متعددي نهي كنند. همانطور كه ميگوييم تراءوا القمر، يعني افراد متعددي ماه را رويت كردند.(ابوسعود)
يعني فعل منكر در آنان مستمر بوده و كسي يافت نميشد كه آنان را از آن منع كند. (ابوسعود)
نهي به معني انتهاء نيز گفته اند يعني از منكر دست نميكشيدند. (ابوسعود) از ابن مسعود، رسول الله ص فرمودند: وقتي در بني اسرائيل گناه و معصيت فراگير شد، علماي آنان از آن نهي كردند ولي آنان دست نكشيدند و بعد علما با آنان همنشين شدند و با آنان هم خوراك و نوشيدني شدند و پس قلبهاي آنان با هم خلط شد و الله متعال انان را به زبان داود و عيسي لعنت كرد. رسول الله ص فرمودند: اين نهي كردن نيست تا وقتي انان را از گناه برگردانيد. (تاويلات اهل سنت)
لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ تقبيح عمل كرد آنان است. (ابوسعود) طوريكه از منكر نهي نكردند. (بحر العلوم)
در اين آيه دليل است بر اينكه ترك نهي از گناهان كبيره است. (نسفي)
اي محمد ميبيني كه بسياري از اهل كتاب و منافقين را كه آنان كساني را كه كفر ورزيده اند را براي خود دوست خالص و سرپرست ميگيرند. چه بد است آنچه آنان براي خود براي روز قيامت مهيا كرده اند كه اين است كه مورد غضب الله قرار گرفتند و آنان در عذاب دائمي خواهند بود.
مقاتل: بسياري از يهود را ميبيني كه مشركان عرب را ولي و سرپرست ميگيرند. (بحر العلوم) كلبي: بسياري از منافقين را ميبيني كه يهود را ولي و سرپرست ميگيرند. (بحر العلوم) منافقان از اهل كتاب بودند كه مشركان را ياور و دوست صميمي ميگرفتند. (نسفي)
اينكار اهل كتاب به جهت دشمني با رسول الله ص و مومنان بوده است. (بيضاوي)
امثال كعب بن اشرف از اهل كتاب بودند كه براي دست به يكي كردن بر عليه رسول الله ص به مكه پيش مشركان عرب رفتند. (ابوسعود) ميبيني ، منظور دين به چشم است. (ابوسعود)
چه بد است آنچه براي خودشان، از پيش فرستاده اند. (نسفي) چه بد كرداري است كه به واسطه ي آن سزاوار سرزنش الله متعال گشتند و باعث واجب شدن عذاب براي آنان شده است. (بحر العلوم)
وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ و آنان در عذاب دائمي هستند. (بحر العلوم) يعني در جهنم. (نسفي)
اگر آن كسانيكه كفار و مشركين را ولي و ياور و دوست ميگيرند،به الله و پيامبرش و به آنچه به وي نازل شده است، ايمان داشتند، آن كفار و مشركين را براي خود اولياء نميگرفتند ليكن بسياري از آنان از راه خارج هستند. يعني خودشان غير مومن هستند.
اگر آن منافقان به الله يگانه ايمان داشتند و به پيامبر تاييد شده و مبعوث براي تمام خلق و همچنين اگر به عموم آنچه بر وي نازل شده است از فرقان كه فرق دهنده ي بين حق و باطل، ايمان داشتند، مشركان را دوست خالص خود نميگرفتند. (فواتح الالهيه) اگر يهود به نبي يعني موسي و آنچه بر وي نازل شده است از تورات ايمان داشتند، همانطور كه خودشان ادعا دارند، مشركان را براي خود اولياء نميگرفتند چراكه حرام بودن آن در شريعت موسي مورد تاكيد است. (نيسابوري) قفال: اگر آن مشركان به الله و محمد ايمان داشتند، يهود آنان را براي خود اولياء نميگرفتند. (نيسابوري)
وَلَٰكِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ
از آنچه به صلاح و استواريشان است، خارج هستند يعني از حكم و احكام قرآن خارج هستند. (فواتح الهيه) و ليكن اكثر انان در دين خود فاسق هستند چراكه هدفشان از دين چيزي جز كسب مقام و جاه نيست. به هر طريقي كه قادر شوند و هدفشان تقرير دين موسي نيست. (نيسابوري)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.