در مورد شأن نزول این آیه آمده است که روزی سلمان فارسی از قوم خود میگفت و برای رسول الله ص بیان داشت که قوم وی نماز میخواندند و روزه میگرفتند و به بعثت تو(رسول الله) ایمان داشتند و وقتی تمام شد. رسول الله ص فرمودند: آنان اهل دوزخ هستند و این بر سلمان فارسی گران آمد و این آیه نازل شد. (ابن کثیر)
برای این است که وقتی رسولی پی رسول دیگر میآمد باید به دین رسول پسین ایمان میآوردند و تابع وی میشدند مثلا قوم یهود تا آمدن مسیح به شریعت موسی عمل میکردند و وقتی عیسی آمد باید تابع وی میشدند و از شرعیت وی تبعیت میکردند. همچنین وقتی رسول الله ص آمد باید به دین وی دربیایند والا دوزخی هستند. (ابن کثیر)
إن الذين آمنوا:
منظور مومنین مسیحی هستند که بعد آمدن حضرت رسول الله ص به ایشان نیز ایمان آورده اند. (طبری)
بلکه منظور این استکه کسانیکه بر ایمان خود ثابت قدم مانده اند. (طبری)
منظور منافقین هستند که با زبان اقرار به ایمان میکنند. (نسفی)
منظور کسانی بودند که ایمان آورده بودند ولی به دین موسی در نیامده بودند و یهودی یا مسیحی نشده بودند. (بحر العلوم)
مومنین منظور امت محمدی است و وجه تسمیه ی آنان به این اسم مبارک این است که آنان یعنی امت محمدی به تمامی انبیاء ایمان میآورند و دیگر اینکه ایمان آنها راستین است و مستحکم. (ابن کثیر)
منظور طالبان دینی هستند که قبل بعثت رسول الله ص ایمان آورده بودند مثل حبیب نجار و قس پسر ساعده و زید پس عمرو پسر نُفیل و ورقه پسر نوفل و ابی ذر غفاری و سلمان فارسی و بحیرای راهب و فرستادگان نجاشی. (بغوی)
منظور از هادوا، قوم یهود است و در سبب تسمیه ی آنان به این اسم چند نظر بیان شده است:
1-بخاطر توبه کردن از عبادت گوساله بوده است. (ثعلبی)
2-بخاطر میل و انحراف آنان از دین اسلام و دین موسی بوده است. (ثعلبی)
3-بخاطر این است که آنان در وقت قرائت تورات تحرک میکردند و میگفتند که آسمان و زمین تحرک کردند وقتی الله تعالی به موسی تورات را داد. (ثعلبی)
4-ابوسماک به نام قعنب به فتح دال قرائت کرده است یعنی هادَوا و بیان داشته است که سبب تسمیه ی آنان بخاطر این است که آنان به یکدیگر در دین میل میکنند. (ثعلبی)
5-گفته اند بخاطر این بود که آنان فرزندان یهودا پسر یعقوب بودند. (سمعانی)
6- منظور کسانی هستند که به دین حقیق موسی و عیسی ایمان آورده و در ان تغییر و تبدیل انجام نداده و بر دین راستین آنان گذشته اند، میباشد. (بغوی)
نصاری یعنی مسیحیان.
و در وجه تسمیه ی این قوم نیز نظراتی مطرح است:
1-وقتی حواریون حضرت عیسی گفتند که نحن انصارالله، پیروان مسیح را نصاری نامیدند. (ثعلبی)
2-آنان شهری به نام ناصره را ولایت کردند و به آن دیار منسوب گشتند و شدند نصاری. (ثعلبی)
3-نام شهری بود که حضرت عیسی و مادرش در ان نزول کرده بودند و نام آن قریه نصره بود. (ثعلبی)
الصَّابِئِينَ:
از حضرت عمر: قومی از اهل کتاب هستند و ذبیحه ی آنان همانند ذبیحه ی اهل کتاب است. (ثعلبی)
از ابن عباس: ذبیحه ی انان و نکاح زنان آنان حلال نیست. (ثعلبی و مصنف عبدالرزاق)
از مجاهد: قومی هستند بین مجوسیت و یهودیت و دینی ندارند. (ثعلبی)
از امام اعظم: طائفه ای از اهل کتاب هستند. (ثعلبی)
قتاده و مقاتل: قومی هستند که به وجود الله اعتقاد دارند و فرشتگان را عبادت میکنند و زبور میخوانند و به سوی کعبه نماز میگذارند و از هر دینی حکمی و رسمی گرفته اند. (ثعلبی)
از ابوعالیه: قومی از مسیحیت هستند که زبور میخوانند. (صحیح البخاری)
از کلبی: قومی بین یهودیت و مسیحیت هستند و وسط سرهایشان را میتراشند. (ثعلبی)
از عبدالعزیز بن یحیی: زمانی بوده اند و حال منقرض شده اند و اثری از آنها نیست. (ثعلبی)
به زیاد خبر دادند که صابئین، به سوی قبله ی ما نماز میخوانند و خمس میدهند و زیاد خواست که از آنان جزیه را بردارد که بعدا خبر دادند که آنان فرشتگان را عبادت میکنند. (السنن الکبری للبیهقی)
از حسن بصری، حکم انان همانند مجوس است. (الأموال للقاسم بن سلام)
اکثر اهل عراق در مورد صابئین آنان را همانند مجوس میدانند و گروهی گفته اند که آنان همانند اهل کتاب هستند. (الأموال للقاسم بن سلام)
صابئی طائفه ای منسوب به صابئ بن متوشلخ است که بر حنیفیت اولی بوده اند. (التوضيح لشرح الجامع الصحيح)
حنیفیت یعنی از تمامی ادیان به کناری بودن و شبیه نبودن و به حضرت ابراهیم حنیف گفته میشود زیرا در توحید بود و دیگر ادیان دچار انحراف وشرک شده اند.
گفته شده است که منسوب به صابئ بن مارى هستند که در زمان حضرت ابراهیم میزیسته اند. (التوضيح لشرح الجامع الصحيح)
کسانیکه ادعای ایمان کرده اند و کسانیکه ادعای بر دین موسی بودن کرده اند و کسانیکه ادعای بر دین مسیح بودن کرده اند. (نظم الدرر)
مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً:
منظور هر آنکس از اینان که به دین قبل حضرت رسول الله ص عامل بوده اند تا وقت منسوخ شدن آنها و تصدیق قلبی داشتند به مبدأ و معاد. (بیضاوی)
منظور این است اگر این کفار، ایمان خالص بیاورند و واقعا به اسلام داخل شوند. (بیضاوی)
کسی که با زبان و قلب ایمان بیاورد. (سمعانی)
میتواند که بمعنی این باشد: و کسانی که بعد تو به تو ای محمد، ایمان میآورند تا روز قیامت. در اینصورت قبل من آمن واو مضمر خواهد بود.
(بغوی)
من آمن اول آیه منظور کسانی هستند که به انبیای گذشته ایمان آورده ولی به تو ای محمد ایمان نیاورده اند میباشد و منظور از یهود و نصاری آنان که کیش تحریف شده را قبول کرده بودند و صابئی گروهی از کفار هستند. (بغوی)
منظور این اشخاص با ایمان به محمد عمل صالح انجام داده اند زیرا بدون ایمان به رسول الله ص عملی صالح نخواهد بود. (الوجیز)
منظور از عمل صالح این است که در ایمان خود راستگو هستند، به اینکه به پیامبر زمان خود ایمان آورند و به ایشان تابع شوند و به اعتقاد خود خللی وارد نکنند. (نظم الدرر)
فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ:
یعنی پاداش اعمال آنان نزد الله است. (خازن)
یعنی ثواب اعمال آنان در آخرت نزد الله است. (بحر العلوم)
اجرشان نزد الله محفوظ است و جای نگرانی و غم فراموشی یا تلف آن نیست. (نظم الدرر)
وَلَا خوف عَلَيْهِم وَلَا هم يَحْزَنُونَ}
برای آنان ترس و غمی در آخرت نیست. (سمعانی)
الله تعالی چنین بیان میدارد که این پاداش همراه آن ترسی و یا غمی نخواهد بود و آن در آخرت حاصل خواهد شد. (رازی)