يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ
شعائر جمع شعیرة، آنچه که الله متعال آن را نشانه ی عبادت وی تعالی قرار داده است. (بحر العلوم)
یعنی ترک چیزی از مناسک را که الله متعال به آن امر کرده است، حلال نشمارید از امر حج یعنی سعی صفا و مروه و خروج به عرفات و رمی جمار و طواف و استلام حجر الاسود و غیر اینها را تکر نکنید. (بحر العلوم)
این امر بدین خاطر بود که انصار سعی صفا و مروه را ترک میکردند و اهل مکه به عرفات نمیرفتند و اهل یمن از عرفات بر میگشتند. پس به همه ی آنها در این سوره امر شد که هیچ یک از مناسک را ترک نکنند. (بحر العلوم)
از عطا: منظور از شعائر، فرضهایی است که الله متعال بربندگانش تعیین کرده است. (احکام جصاص)
از حسن: تمامی امور دین، شعائر الله هستند. (احکام جصاص)
لاَ تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ منسوخ نشده است بلکه محکم است برای همین ما اصحاب ما احناف گفته اند که اگر کسی حجش را فاسد کند بر وی باید است که تمام مناسک حج را انجام دهد و حق ترک هیچ یک از مناسک را ندارد و بعدا در سال بعد قضای آن را بجای بیاورد. (بحر العلوم)
یعنی آنچه را که الله متعال حرام بودن آن را به شما اعلام کرده است، حلال نشمارید. (تاویلات اهل سنت)
وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ
و همینطور قتل در ماههای حرام را نیز حلال نشمارید. (بحر العلوم)
این قسمت آیه نیز با آیه ی وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [سورة التوبة: 36] منسوخ شده است و در ماههای حرام نیز قتال مجاز است. (بحر العلوم)
وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ
و همینطور متعرض هدی و شتر و گاو علامت شده برای حرم نشوید و آن را نیز حلال نشمارید. (بحر العلوم)
در جاهلیت نیز وقتی برای حج حیوانی از میبردند بر آن علامت میگذاشتند و بر گردن آن چیزی میبستند و در برگشت نیز بر گردن حیوانات خود از لیف درختان مکه، بر ان میبستند و بدین طریق میدانستند که وی حاج است و بر وی تعرض نمیکردند و در اسلام نیز امر شد که آن را حلال نشمارید. (بحر العلوم)
این نیز محکم است و برای همین کسیکه با سوق هدی؛ با بردن هدی با خود و نشان کردن آن؛ به سوی مکه روان شود و نیت احرام کند محرم میشود و حق حلالی شدن ؛ از احرام بیرون آمدن؛ را ندارد مگر با انجام مناسک حج. (بحر العلوم)
وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ
همینطور کسانی را که قصد بیت الحرام را دارند مورد تعرض قرار ندهید. (بحر العلوم)
در شان شُرَيْح بن ضُبَيْعة بن شُرَحْبِيل اليماني نازل شده است و داستان از این قرار بود که وی پیش رسول الله ص رفته بود و با ایشان سخن گفته بود و در وقت برگشت گله ای در حال چرا را از اهل مدینه دید و آن را با خود به یمامه برد، بعد با اموال تجاری بزرگی به مکه حرکت کرد پس اصحاب رسول الله ص قصدشان این بود که بر وی حمله کنند و اموالش را غارت کنند پس این آیه نازل شد. (بحر العلوم)
این قسمت آیه با آیه ی سوره ی توبه فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [سورة التوبة: 5]، منسوخ شده است. (بحر العلوم)
يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ
از رسول الله ص: در مورد تجارت در حج سوال شد و این آیه نازل شد. (احکام جصاص)
فضل یعنی در طلب کسب سود هستند و رضوان یعنی طلب رضایت الله متعال که آن حاصل نخواهد شد مگر با ایمان آوردن. (بحر العلوم)
در این آیه متعرض امر کفار نشده است و آنچه ذکر شده است برای بیان این مطلب است که به چنین افرادی تعرض کرده نشود و اگر کسی این امور را انجام دهد و کافر باشد از وی قبول کرده نشود و در آیه ای دیگر این را بیان کرده است یعنی وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ [سورة المائدة: 5] ذکر کرده است. (بحر العلوم)
وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ
و وقتی از احرام بیرون آمدید اگر خواستید شکار کنید. (بحر العلوم)
ضحاک: یعنی وقتی از احرام بیرون آمدید و از حرم نیز خارج شدید. (بحر العلوم)
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا ۘ
و دشمنی اهل مکه که مانع شما از مسجد الحرام شده بودند، باعث نشود که به اهل یمامه تعدی کرده و حلال بشمارید. (بحر العلوم)
یعنی دشمنی با قومی باعث نشود که در دادن جزای آنان تعدی کرده و حدود را رعایت نکنید. (بحر العلوم)
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ
بر اجرای دستور الله متعال با هم همکاری کنید و به آن عمل کنید. (بحر العلوم)
بر بخشش و گذشت تقصیر دیگران همکاری کنید. (نسفی)
از ابن عباس: نیکی همان دستورات الهی است پس بر آن یکدیگر را تشویق کنید و عمل کنید و از نهی وی تعالی دوری کرده و از ارتکاب آن باز دارید. (بحر العلوم)
رسول الله ص فرموده اند: دلالت کننده و راهنمایی کننده به خیر، همانند فاعل آن کار است و نیز گفته شده است دال بر شر همانند کننده ی ان است. (بحر العلوم)
وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ
یعنی در تعرض به حجاج اهل یمامه همکاری نکنید. (بحر العلوم)
این آیه در حق تمامی مردم عمومیت دارد. (بحر العلوم)
در انتقام گرفتن و در تسکین خاطر با انتقام. (نسفی)
بر یعنی انجام امر و تقوی ترک ممنوع دینی و اثم ترک مامور و عدوان، انجام ممنوع دینی. (نسفی)
وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ
از الله بترسید و در آنچه که دستور میدهد، اطاعت کنید. (بحر العلوم)
إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
اگر عذاب دهد، سخت عذاب است. (بحر العلوم)