يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ
یعنی وقتی قصد برپاداشت نماز کردید و وضو نداشتید، (بحر العلوم)
گفته شده است: وقتی از خواب برای نماز بیدار شدید. (بحر العلوم)
آیه در حکم مجمل است که چگونگی وضو و در چه وقت بودن آن باید بیان شود و بر طبق بیان باید عمل کرده بشود والا کلمه ی اذا افاده ی تکرار را ندارد و دیگر اینکه خلف و سلف اجماع دارند که هر بار که برای نماز میرویم نیاز به وضو نیست بلکه وضو برای اوقاتی و طبق مسائلی باید انجام گیرد. (احکام جصاص)
رسول الله ص در فتح مکه پنج وقت نماز را به یک وضو خواندند و حضرت عمر به ایشان گفت: کاری انجام دادید که قبلا انجام نمیدادید. حضرت جواب دادند: از قصد و عمدی اینکار را کردم. (احکام جصاص)
به رسول الله ص امر شده بود که برای هر نماز یک وضو بگیرد وقتی این کار بر رسول الله ص گران آمد به ایشان امر آمد که برای هر نماز مسواک بزنند مگر اینکه حدثی رخ دهد که در آن وقت وضو گرفته شود. (احکام جصاص)
عبدالله بن علقمه از پدرش چنین خبر داد که نزول آیه برای بیان وضو برای هر حدث نازل شده است. (احکام جصاص)
از شرائط صحت نماز ، وضو است و رسول الله ص فرموده اند: الله متعال نمازی بدون طهارت قبول نمیکند. (احکام جصاص)
فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ
پس بشویید صورت خود را و دستان خود را همراه با آرنج. (بحر العلوم)
غسل یعنی عبور دادن آب بر عضو . (احکام جصاص)
از جابر بن عبدالله: رسول الله ص وقتی وضو میگرفتند، در وقت شستن دستها آب را بر آرنجهایشان دور میدادند. (احکام جصاص)
وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ
به نصب ارجلکم یعنی بشویید پاهای خود را. (بحر العلوم)
به جر ارجلکم یعنی مسح کنید بر پاهای خود وقتی که موزه پوشیده اید. (بحر العلوم)
رسول الله ص در وضو بر موی جلوی سر خود مسح میکردند. (احکام جصاص)
گفته میشود: جر ارجلکم به جهت همسایگی با مجرور است و معنی همان شستن پا است. (بحر العلوم)
مسح بر خفین با سنت رسول الله ص ثابت شده است. (بحر العلوم)
این چهار عضو که ذکر شده است، ارکان و فرایض وضو هستند و غیر این چهار عضو، سنت و اداب خواهند بود. (بحر العلوم)
اگر آیه ای به دو طریق قرائت شود و معنی هر یک با دیگری متفاوت باشد الله متعال هر دو را منظور داشته است و به منزله ی دو آیه حساب میشود. (بحر العلوم)
عَلِيٌّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ در روایتی وَإِبْرَاهِيمُ وَالضَّحَّاكُ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ از عَاصِمٍ؛ همگی؛ به نصب قرائت میکردند و شستن پا را فرض میدانستند. (احکام جصاص)
متواترا از رسول الله ص ثابت است که در وضو پایشان را میشستند و امت اسلامی در آن اختلاف نکرده اند. (احکام جصاص)
رسول الله ص اعضای شستنی وضو را یک بار شستند که پا را نیز شستند و فرمودند: این وضویی است که بدون آن، الله متعال نماز را قبول نمیکند. (احکام جصاص)
مسح بر خفین متواترا ثابت است. (احکام جصاص)
عمر وَعَلِيٌّ وَصَفْوَانُ بْنُ عَسَّالٍ وَخُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ وَعَوْفُ بْنُ مَالِكٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةُ از رسول الله ص روایت کرده اند که مدت مسح بر خفین برای مقیم یک شبانه روز و برای مسافر سه شبانه روز است. (احکام جصاص)
وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ
پس خود را پاک کنید. (بحر العلوم)
پس بدن خود را پاکیزه کنید. (ابوسعود)
وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ
اگر بیمار بودید بیماری که خوف مرگ یا زیادت مرض در صورت استعمال آب باشد. (ابوسعود)
أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ
و یا بر سفر بودید. (ابوسعود)
أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ
غائط مکانی مطمئن یعنی جایی که کسی نیست و منظور مکانی است که مردم قضای حاجت انجام میدهند. (احکام جصاص)
أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ
عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو مُوسَى وَالْحَسَنُ وَعُبَيْدَةُ وَالشَّعْبِيُّ: منظور از لامستم النساء، جماع است و با دست زدن به زن، وضو واجب نمیشود. (احکام جصاص)
از حضرت عائشه: رسول الله ص بعضی از زنان خود را میبوسیدند و بعد نماز میخواندند و وضو نمیگرفتند. (احکام جصاص)
فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً
فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا
آیه متضمن بیان حکم شخص بیماری است که استعمال آب برایش ضرر دارد و مسافری که آب نمییابد است از برای حصول وضو و غسل. (احکام جصاص)
صعید: روی زمین را گویند. (تاویلات اهل سنت)
طیب در اینجا به معنی پاک و طاهر است. (تاویلات اهل سنت)
فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ ۚ
منه یعنی از صعید به صورت و دستان خود مسح کنید. (بحر العلوم)
مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ
به شما تنگی را تکلیف نمیکند. (بحر العلوم)
از امر به وضو و طهارت و تیمم، الله متعال قصد در سختی انداختن شما را ندارد. (ابوسعود)
وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ
لیکن قصدش پاک کردن شما از حدث و جنابت است. (بحر العلوم)
لیکن قصدش از اینکار پاک کردن شما از گناهان است. (ابوسعود)
وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
با نعمت رخصتی که به شما داده است نعمتش را بر شما تکمیل کند. (بحر العلوم)
تا الله را شاکر باشید که به شما رخصت ها داده است و بر شما تنگ نگرفته است. (بحر العلوم)
با تشریع طهارت و تیمم که پاک کننده و کفارت کننده ی گناهان است، میخواهد که نعمتش را بر شما تکمیل کند. (ابوسعود)
با خصتهایش میخواهد که نعمت عزیمت را تکمیل کند. (ابوسعود)
باشد که سپاس گذار نعمتهایش باشید. (ابوسعود)