يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ
روايت شده است كه بديل آزاد كرده ي عمرو عاص كه از مهاجرين بود به همراه تَمِيمُ الدَّارِيُّ وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءَ كه هردو نصراني بودند به سفر شام رفتند و بديل بيمار شد و وصيتي نوشت كه در ان آنچه همراهش بود را نوشت و داخل كالاي خودش انداخت و به اين نوشته را به آن دو همراهش نگفت و وصيت كرد كه كالاي من را خانواده ام برسانيد و بديل مرد و آن دو كالاي وي را گشتند و ظرفي نقره اي را براي خود برداشتند پس خانواده ي بديل آن نوشته را پيدا كردند و از آن دو آن ظرف را خواستند و آن دو انكار كردند پس اين دو را به شكايت نزد رسول الله ص بردند و اين آيه نازل شد. (نسفي)
در روايت ثبت شده در تاويلات اهل سنت اين قضيه در راه مكه اتفاق افتاده است و آن كسي كه وصيت كرده بود مردي از بني سهم است پس رسول الله ص اول آن دو نصراني را قسم دادند به اين جهت كه مدعي عليه بودند و بعد اهل آن مرد سهمي را قسم دادند چراكه آن دو نصراني ادعا كردند كه اين جام را از آن سهمي خريده اند و اهل وي آن را انكار ميكردند. بر اين اساس در آيه نسخي صورت نگرفته است و در اين آيه چيزي كه مخالف رويه رسيدگي به دعاوي وجود ندارد. (تاويلات اهل سنت)
امام ابوحنيفه از حماد از ابراهيم نخعي: اين آيه منسوخ است و صحاك گفت كه آن را آيه ي 2 سوره طلاق منسوخ كرده است و اين شد كه قسم دادن شاهد برداشته شد و شهادت اهل ذمه باطل است مگر فيما بين خودشان. (بحر العلوم)
إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ
وقتي كه در شرف مرگ باشيد و نشانه هاي مرگ ظاهر شد. (ابوسعود)
حِينَ الْوَصِيَّةِ
در وقت وصيت. (ابوسعود)
بدل از الموت است يعني منظور از وقت مرگ وقت وصيت است. (ابوسعود)
هدف اين است كه نشان دهد كه وصيت مهم است و نبايد در مورد آن سهل انگاري شود. (ابوسعود)
اثْنَانِ
شهادت بين شما نصاب آن دو نفر است. (ابوسعود)
از جمله ي آنچه بر شما نازل شده اين است كه براي شهادت بين شما دو نفر باشند. (ابوسعود)
شهادت بين شما را دو نفر اقامه كنند. (ابوسعود)
ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ
دو نفر از خويشان شما باشند چراكه آنان به احوال ميت داناتر هستند و به اينكه درست ترين را انتخاب كنند، نزديكتر هستند. (ابوسعود)
گفته شده: منظور از خودتان، يعني از مسلمانان باشد است. (ابوسعود)
أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ
و يا شهادت دو نفر از غير خودي يعني از اجانب. (ابوسعود)
يا اينكه منظور شهادت دهند دو نفر غير از خودتان است. (ابوسعود)
گفته شده منظور از اهل ذمه است. اين در اول اسلام بوده است زماني كه مسلمانان خصوصا در سفر كم بودند و بعد منسوخ شد. (ابوسعود)
از مكحول: اين شهادت اهل ذمه بر مسلمانان را آيه ي وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ الطلاق 2 منسوخ كرده است. (ابوسعود)
إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ
اگر كه در مسافرت باشيد. (ابوسعود)
فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ
پس در در وقت مسافرت شما را اجلتان نزديك شود و نزد شما كسي از خويشانتان نباشد. (ابوسعود)
و يا از اهل اسلام كسي نباشد تا شهادت بدهد. (ابوسعود)
پس دو نفر غير خودي شهادت دهند. (ابوسعود)
و يا منظور اين است كه دو نفر غير خودي را شاهد بگيريد. (ابوسعود)
تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلَاةِ
جواب سوال پيش آمده است يعني اگر در اينصورت به شاهدان به شك باشيم چه كنيم؟ فرمود: آنان را نگهداريد تا قسم ياد كنند. (ابوسعود)
منظور از نماز، نماز عصر است. (ابوسعود)
به نام نياوردن عصر از اين جهت است كه چراكه نماز عصر براي قسم خوردن نزد آنان تعيين شده بود چراكه وقت اجتماع مردم و وقت ديدار فرشتگان شب و روز است و ديگر اينكه در تمام اديان اين نماز مورد تعظيم است و در آن وقت از قسم دروغ پرهيز ميكنند. (ابوسعود)
از حسن: بعد نماز ظهر و عصر است چراكه اهل حجاز بعد اين دو نماز به حَكَميت مينشستند. (نسفي)
گفته شده است كه منظور هر نمازي است چراكه نماز باعث به راستي سخن گفتن است. (ابوسعود)
رسول الله ص در روايت بديل آنان را در كنار منبر مباركشان قسم دادند و براي همين بعضي گناه قسم دروغ در كنار منبر را بزرگتر از مواضع ديگر دانسته اند و جزو آداب تحليف دانسته اند ولي حقيقت امر اين است كه زيرا رسول الله ص در كنار منبر بودند قسم دادن نيز آنجا واقع شده است. (احكام جصاص)
وقتي اهل كتاب نماز را استهزاء ميكنند پس اين بعد نماز بودن نشان ميدهد كه منظور از أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ ، يعني غير از خويشانتان است نه از غير دين شما. (تاويلات اهل سنت)
از عامر شعبي: دو مسيحي بر وصيت كردن مردي از مسلمانان كه در سفر مرده بود، شهادت دادند و اهل وصيت در اين مورد به شك شدند و اين دو را به نزد ابوموسي اشعري آوردند و پس ابوموسي آن دو را بعد نماز عصر قسم داد كه والله كه ما بجاي آن ثمن قليل نخريده ايم و شهادت از براي الله را كتمان نكرده ايم و اگر چنين باشد ما از گنهكاران هستيم. ابوموسي گفت: والله كه اين قضيه ايست كه از زماني كه رسول الله ص فوت كردند تا به امروز، حكم كرده نشده است. در اينجا شعبي بيان ميكند كه ابوموسي اين دو را در مورد اتهام وارده بر انها قسم داده است و اين قسم در اين مواقع بين مسلمانان واجب است و نه اينكه بر شهادت آنها قسم داده باشد. (تاويلات اهل سنت)
فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ
اگر وارثي از وراث در شك شد كه قسمتي از تركه را گرفته باشد و يا خيانتي صورت گرفته باشد پس آنان را نگه داري و آنان را به الله متعال قسم دهيد. (ابوسعود)
در روايت بديل، رسول الله ص بعد عصر آنان را قسم داد و تمام شد و بعدا آن ظرف در مكه يافت شد و گفتند كه ما آن را از عدي و تميم خريده ايم. (نسفي)
منظور از شهادت در اينجا قسم خوردن وصي ميت است وقتي كه وراث در مورد وصيت به شك شوند. (احكام جصاص)
منظور از شهادت بينكم حضور وصيي است. وقتي گفته ميشود شهدته و معني حاضر شدم منظور است. (احكام جصاص)
هرچند شهادت به معني قسم ميآيد ولي مثل مواضعي كه به معني شهادت و گواهي متعارف منظور داشته ميشود در اينجا نيز به معني گواهي دادن است. (احكام جصاص)
ولي در آيه ي بعدي يعني شهادت اهل ميت، منظور قسم خوردن آنان است. (احكام جصاص)
اگر بر خيانتي اطلاع يافتيد با شهادت عادلتر از آنها و يا متوجه دروغي شديد و بر خلاف گفته ي آنان يافتيد، پس شهادت اين دو عادلتر اجازه داده شده است و شهادت اولي باطل است. (تاويلات اهل سنت)
لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۙ
بر اين قسم بخورند كه ما بدل الله متعال چيزي نخواهيم گرفت. (ابوسعود)
يعني بجاي رحمت الله چيزي از متاع دنيا نخواهيم. (ابوسعود)
يعني با قسم دروغ، مال دنيا نخواهيم. (ابوسعود)
گفته شده: قسم صحيح را با كالاي دنيوي عوض نخواهيم كرد به اينصورت كه قسم راست را با دروغ عوض كنيم. (ابوسعود)
منظور قسم دروغ نخواهيم خورد. (ابوسعود)
هرچند آن كس كه برايش قسم ميخوريم از خويشان ما باشد. (ابوسعود)
ما بدل حرمت نام الله متعال چيزي نخواهيم گرفت هرچند كه در ان رعايت جانب خويشاوندانمان باشد. (ابوسعود)
وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ
معطوف بر لَا نَشْتَرِي بِهِ است. يعني ما شهادتي را كه الله متعال امر به اقامه ي آن كرده است را كتمان نخواهيم كرد. (ابوسعود)
إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الْآثِمِينَ
اگر شهادت را كتمان كنيم قطعا ما از گنهاكاران هستيم. (ابوسعود)
اگر منظور قسم دادن شاهدان باشد، اين امر منسوخ شده باشد و اگر منظور از اين دو وصي باشند، منسوخ نشده است. (نسفي)