سوره بقره:
از ابن عباس اولین سوره ای است که در مدینه نازل شده است.
گفته اند بغیر از آیه:
وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ که در مکه در حجة الوداع، نازل شده است. (خازن)
آیات این سوره دویست و هشتاد شش یا هفت یا هشت، آیه میباشد. (خازن)
در فضیلت قرائت این سوره آمده است:
الف: رسول الله ص: خانه هایتان را همانند گورستان نگردانید بلکه در آن سوره بقره را قرائت کنید زیرا شیطان از خانه ای که در آن سوره بقره قرائت شود، فرار میکند. و در روایتی آمده است که خانه هایتان را گورستان نکنید بلکه در آن نماز بخوانید زیرا شیطان از خانه ای که در آن سوره بقره بشنود ، فرار میکند.( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر)
ب: از رسول الله ص : سوره بقره را بیاموزید که یادگرفتن آن برکت است و ترک آن پشیمانی و بطله(در تفسیر خازن بطله یعنی اهل باطل را جادوگران معنا کرده است.) آن را نخواهند توانست که یادبگیرند. ( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر)
ج: رسول الله ص: سوره های بقره و آل عمران را بیاموزید که این دو سوره در قیامت، دو نور درخشان خواهند بود انگار که دو ابر هستند و یا گروهی از پرندگان صف کشیده که از قاری خود، دفاع میکنند.( مختصر قيام الليل وقيام رمضان وكتاب الوتر)
د: رسول الله ص: هر چیزی را کوهانی (سنام) هست و کوهان قرآن سوره بقره است. هرکس آن را در شب قرائت کند، شیطان تا سه روز به خانه ی وی نیاید و هرکس آن را در روز قرائت کند، تا سه روز نیاید. (صحیح ابن حبان)
ه: اسم اعظم الله که اگر بدان دعا کرده شود، اجابت شود در سه سوره ی بقره و آل عمران و طه است. (سنن ابن ماجه)
و اما سخنان مطرح شده در مورد این حروف در تفاسیر:
1: از ابن عباس: الم یعنی انا الله اعلم یعنی من الله هستم که میدانم. (بحر العلوم سمرقندی)
2: از کلبی: این حروف قسم هستند یعنی الله تعالی قسم یاد میکند که این قرآن کتابی است که بر محمد ص نازل شده است.
قسم بودن این حروف مردود دانسته شده است زیرا جواب قسم باید همراه با اداتی از قبیل إن، وقد، ولقد، وما، ولام باشد که در این آیات که جواب قسم دانسته است یافت نشد.
ولی این ایراد بر کلبی مردود است زیرا اگر لا ریب فیه را جواب قسم بگیریم، صحیح میگردد.(بحر العلوم)
3: الف یعنی الله و لام یعنی جبرئیل و میم یعنی محمد و معنی آیه چنین است: آنچه الله با فرستادن جبرئیل بر محمد از قرآن نازل کرده است، شکی در آن نیست. (بحر العلوم)
4: هر حرف بر یکی از اسمای مبارکه الله دلالت میکنند مثلا الف بر حرف اول الله و لام حرف اول لطیف و میم حرف اول مجید.
پس معنی چنین میشود الله لطیف و مجید این کتاب را نازل کرده است. (بحر العلوم)
5: روایت شده است که تمام آنچه از معانی و حکمتها و حکمهای مذکور در سوره در این حروف نهفته است و آن را جز نبی و ولی الله نداند و برای فهم دیگر مردم، بقیه ی سوره به تفصیل ذکر شده است. (بحر العلوم)
6: از شعبی: الله تعالی در هر کتابی از کتب آسمانی رازی را پنهان میکند و راز وی در قرآن همین حروف مقطعه هستند. (بحر العلوم)
7: عمر وعثمان وابن مسعود- رضي الله عنهم- روایت شده است که حروف مقطعه،معنای آنها معلوم نشده است و تفسیر کرده نشود.(بحر العلوم)
8: از حضرت علی روایت شده است که جمع این حروف، اسمای الله هستند که یک حرف آن در این سوره و دیگری در سوره ای دیگر ذکر شده است مثلا در این سوره الم ذکر شده و در دیگری حم و در موضعی دیگر ن ذکر شده است که جمعا الرحمن را تشکیل میدهند، همچنین است باقی حروف مقطعه. (بحر العلوم)
9: قطرب گوید: مشرکین به قرآن گوش فرا نمیدادند و برای اینکه توجه آنان به قرآن جلب شود به روشی غیر معمول شروع میشده است تا ادامه و پیام قرآن را گوش کنند. (بحر العلوم)
10: بعض دیگر گفته اند: از آنجا که مشرکین ادعا میکردند مگر قرآن قابل فهم است پس با ذکر حروف هجاء(الفبا) قرآن نشان میدهد که این کلام همانند کلام شما است و قابل درک است. (بحر العلوم)
11: بعض دیگر گفته اند که این حروف علامت شروع سوره ها هستند. (بحر العلوم)
12: وقتی یهود این حروف را شنیدند نزد رسول الله ص آمدند و اظهار داشتند که ما شنیدیم که قرائت کرده ای: الم (1) ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ (2)
رسول الله ص فرمودند بله چنین نازل شده است و یهود گفتند پس امت تو دوام زیادی نخواهد داشت و بعد پرسیدند آیا غیر از این حروف، حروف دیگری آمده است؟
رسول الله فرمودند: آری. و آنان خواستند تا برایشان قرائت کنند و رسول الله ص آیاتی را که شامل حروف مقطعه بودند قرائت فرمودند: المص.
گفتند: این بیشتر شد چون صاد به حساب ابجد، نود است و بعد فرمودند: الرا. گفتند: از قبل بیشتر شد چون راء دویست است و فرمودند: المرا. گفتند: حساب بر ما مشکل آمد و نمیدانیم کم را بگیریم یا زیاد را. (بحر العلوم)
13: از حضرت علی: هر شیئی را منتخبی است و منتخبهای قرآن، حروف مقطعه هستند. (خازن)
14: از حضرت علی روایت شده است که میگفتند: یا کهیعص، یعنی آن را از اسماء الهی میدانسته است. از ربیع بن انس روایت شده است که معنی کهیعص یعنی ای کسیکه به وی پناه برده میشود ولی وی به کسی پناه نبرد.(تفسیر مظهری وفتح الباری شرح صحیح البخاری ابن حجر)
15: گفته شده است که این حروف، اسمهایی برای قرآن هستند. (تفسیر مظهری)
16: از ابن مسعود: الم، اسم اعظم است. (الدر المنثور)
و این بود سخنان اهل علم در مورد حروف مقطعه ی قران کریم و اما سخنان سخیف و اهل زیغ و باطل اینکه همانند یهود از حساب ابجد استفاده کرده و سعی در اثبات عقیده ی فاسد خود دارند و عوام فریبی میکنند مثل همین قضیه که بعضی به اسم شیعه و بعضی به اسم سنی بودن هر یک بر علیه دیگری با استفاده از حروف مقطعه، جملاتی ساخته و بین عوام پخش میکنند و از هر آیه ی محکم که دال بر عقیده ی صحیح است، قابل قبول تر میدانند و به آن مباهات میکنند و وقتی از چنین اشخاصی سوال میشود که نماز را سر وقت میخوانی و یا اصلا نماز میخوانی، سکوت مسمومی وی را در بر میگیرد.
حروف مقطعه، جزو متشابهات قرآن هستند و کسانی سعی میکنند که در این آیات متشابه فرو رفته و اثبات مدعا کنند که، قرآن آنان را اهل زیغ یعنی اهل کجی و گمراهی هستند و چیزی جز گمراهی برای آنان ندارد و اهل علم در مقابل آیات متشابه گویند که ما آنچه از نزد الله است ایمان آورده ایم و گردن نهاده ایم.
{هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ (7) رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (8) رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (9) } [آل عمران: 7 - 9]
او کسی است که کتاب را بر تو نازل کرد که بخشی از آن محکمات است که اساس کتاب است، و بخش دیگر متشابهات است، اما کجدلان، برای فتنه جویی و در طلب تاویل، پیگیر متشابهات میشوند، حال آنکه تاویل آن را جز خداوند و راسخان در علم که میگویند به آن ایمان آوردهایم، همه از پیشگاه خداوند است نمیدانند، و جز خردمندان کسی پند نمیگیرد.
پروردگارا، پس از آنکه هدایتمان کردی، دلهای ما را مگردان، و رحمتی از سوی خویش به ما ارزانی دار که تو بخشندهای.
و اما فایده ی این آمدن این حروف در قرآن به چند سبب میتواند باشد:
1: طبق گفته ی صاحب کتاب التَّوْضِيح فِي حَلِّ غَوَامِضِ التَّنْقِيحِ : آیات متشابه برای امتحان عالمان نازل شده است چرا که عالمان دائما مشغول کشف معانی قرآن هستند و عادت آنان تفکر در آیات است و آیات متشابه آمده است تا آنان را برای دست نگهداشتن از فهم بعضی از اشیاء ، امتحان کند پس هرکس در آیات متشابه توغل جست مردود گشت و هرکس توانست ذهن خود را از آن دور نگهدارد، نجات یافت.
2: بعضی از فواید آن در بخش سخنان علما در مورد حروف مقطعه ذکر شده است.
مخلص کلام در این بحث این است که میگوییم، الله بهتر میداند چه منظوری داشته است و ما بدان ایمان داریم. (خازن)