در مورد سبب نزول آیه چنین گفته اند که وقتی مسلمانان به کعبه رو کردند یهود به معاذ بن جبل چنین گفتند که محمد قبله ی ما را بخاطر حسادت به ما ترک کرده است و قبله ی ما قبله ی انبیاء است و محمد نیک میداند که ما عادل ترین مردم هستیم پس معاذ جواب داد: بلکه ما بر حق هستیم و ما بر عدل هستیم و این آیه نازل شد. (خازن)
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا:
همچنین شما را امت وسط قرار دادیم در اینکه این جمله به چه جمله ای عطف شده است چند قول مطرح شده است:
1-معطوف بجای جمله ی ولقد اصطفيناه في الدنيا که در حق حضرت ابراهیم بیان شده بود، است. (خازن)
2-معطوف است بجای يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ یعنی همچنانکه شما را هدایت کردیم و قبله ی شما را میان مشرق و مغرب قرار دادیم، شما را امت عادل و نیک قرار داده ایم(خازن)
یعنی همچنانکه شما را به اسلام و کعبه هدایت کردیم، شما را امتی عدل گرداندیم تا برای مردم گواه باشید. (بحر العلوم)
امت وسط منظور امت معتدل و میانه بین غلو و کمکاری است زیرا هر دوی اینها در دین مذموم است غلو مثل غلو مسیحیان در حق حضرت عیسی و تقصیر مثل کمکاری یهود و تبدیل و تحریف دینشان است. (خازن)
امتی میانه هستند که مثل مسیحیان غلو نکردند که انان عیسی را اله دانستند و مثل یهود کمکاری نکردند که آنان حضرت مریم را زناکار و عیسی را ولد زنا نامیدند. (نسفی)
از رسول الله ص: این امت (امت محمدی)از میان هفتاد امت، آخرین آنها است و نیکترین و محترم ترین نزد الله تعالی است. (خازن)
لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ:
یعنی در روز قیامت، این امت بر تبلیغ و رساندن پیام پیامبران، گواه خواهند بود. (خازن)
گفته شده است: امت بر علیه هرکسی که از حق خارج شود، شاهد است. (خازن)
منظور از مردم، انبیاء هستند یعنی برای انبیاء گواهی دهند. (بحر العلوم)
وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً:
و محمد رسول الله ص بر شما عدل است و تزکیه کننده ی شماست. (خازن)
با شهادت برای شما. (بحر العلوم)
تزکیه کننده کسی که عدالت شاهد را تحقیق کند.
و گواهی به این طریق است که تمامی انسانها را در یک مکان در روز قیامت جمع کرده میشود و به کفار گفته میشود که آیا ترساننده از عذاب آخرت بر شما نیامده است؟ و کفار جواب دهند: خیر برای ما کسی نیامده است و الله تعالی از انبیاء در مورد تبلیغ رسالت سوال کند و انبیاء جواب دهند که کفار دروغ میگویند و در این وقت الله تعالی از آنان یعنی انبیاء گواه بر گفته ی آنان درخواست میکند و این درحالی است که الله بهتر از هرکسی میداند که چه کسی درست میگوید ولی برای اتمام حجت بر علیه کفار این درخواست را دارد و انبیاء جواب دهند که امت محمد شاهدان ما هستند و امت محمدی را آورده میشود و آنان بر حقانیت انبیاء شهادت دهند و کفار گویند که اینان چگونه میدانند در حالیکه بعد ما امده اند؟ و این سوال را از امت محمدی پرسیده میشود و آنان جواب دهند که برای ما پیامبر فرستاده ای و بر وی کتاب نازل کردی و در آن کتاب از تبلیغ انبیاء گذشته آمده است و تو ای الله در گفته ی خود صادق هستی و بعد محمد رسول الله ص را آورده میشود و از عدالت امتش پرسیده میشود و ایشان تزکیه کنند و به صادق بودن آنان گواهی دهد. (خازن)
وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا:
قبله ی قبلی تو را منسوخ نکردیم مگر اینکه...(خازن)
تو را از قبله ی قبلی منصرف نکردیم مگر ...(خازن)
کعبه را برای تو قبله قرار ندادیم مگر ... (خازن)
ما قبله ای را که تو دوست داشتی، قبله قرار ندادیم مگر برای ....(نسفی)
إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ:
مگر برای دانستن که به معنی دیدن است یعنی مگر برای دانستن کسانیکه ...(خازن)
مگر برای امتحان و آشکار کردن... (بحر العلوم)
مگر برای دیدن کسانیکه... (خازن)
منظور از دانستن این است که عمل آنان را برای مشخص کردن این است که چه کسی مستحق عذاب و چه کسی مستحق ثواب است. (خازن)
مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ:
کسانیکه از رسول الله ص اطاعت میکنند و کسانیکه به کفر برمیگردند. (خازن)
در حدیث آمده است که وقتی قبله به کعبه تغییر یافت، عده ای مرتد شدند و به یهودیت برگشتند و گفتند که محمد به دین پدران خود بازگشته است. (خازن)
وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ:
و همانا تغییر قبله امری سخت و دشوار است مگر بر کسانیکه در ایمان خود صادق بوده اند.(خازن)
مگر برای کسانیکه قلبهای آنان را بر اسلام حفظ کرد و به نعمت تبعیت از محمد، اکرام نمود. (بحر العلوم)
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ:
الله تعالی نماز شما را که قبلا به بیت المقدس خوانده اید را ضایع نخواهد کرد. (خازن)
ایمان شما را ضایع نکرد چون قبله ی شما تغییر کرده است و ایمان شما را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
ایمان شما را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
سبب تسمیه ی نماز(صلاة) به ایمان از این جهت است که نماز بر اهل ایمان واجب است و دیگر اینکه از اهل ایمان قبول کرده میشود و دیگر اینکه ادای آن در روز جمعه نشانه ی ایمان است. (نسفی)
از ضحاک: تصدیق شما هردو قبله را باطل نکرده است. (بحر العلوم)
یهود به مسلمانان گفتند که اگر قبله ی کنونی شما درست است پس آن نمازهایی را که رو به بیت المقدس خوانده اید چه میشود و اگر آن حق بود پس این گمراهی است و اگر این حق است آن گمراهی است و دیگر اینکه آنانکه نماز خود را رو به بیت المقدس خواندند و مردند حکمشان چیست و مسلمانان از رسول الله ص استفتاء کردند و این آیه نازل شد. (خازن)
إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ:
یعنی اجر شما را تباه نخواهد کرد. (خازن)
رأفت از رحمت خاصتر و نرمتر است و گفته اند که رأفت از رحمت شدیدتر است و گفته اند که رأفت همان رحمت است و در مورد فرق رأفت و رحمت گفته اند که رأفت نوع خاصی از رحمت است که در آن مبالغه شده است و آن دفع مکروه و برداشتن ضرر است ولی رحمت اسمی است که این رأفت نیز در آن داخل است و دیگر فضل ها را نیز از انواع نعمتها شامل است. (خازن)
به این معنا که پاداش آنان ضایع نخواهد شد و تکرار رحیم بودن برای این است که انواع رحمتها را شامل شود. (خازن)
برای مومنان مهربان است که ایمان آنان را ضایع نکرد و آنان را قبول کرده است. (بحر العلوم)