وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ:
رسول الله ص: حج جهاد است و عمره تطوع. (ابوسعود)
ابن عباس: اتمام عمره به رسیدن به بیت الله است و اتمام حج به آخر رساندن آن. (بحر العلوم)
ابن عباس: یعنی با انجام مناسک آن دو و حفظ حدود آنها و همراه سنتهای آنها. (خازن)
گفته شده: اتمام یعنی احرام بستن از در خانه ی خود. (خازن)
و گفته شده: برای هر یک از عمره و حج، سفری جداگانه انجام دهد. (خازن)
و گفته شده: اینکه با اموال حلال انجام شود و از نواهی الهی اجتناب کند. (خازن)
و گفته شده: از خانه ی خود به قصد انجام این دو خارج شوی نه برای تجارت یا امری دیگر. (خازن)
و گفته شده: اتمام یعنی وقتی شروع کردی پس به پایان رساندن آن واجب است. (خازن)
مقاتل: حج و عمره را با شروع از میقات کامل کنید و در این دو آنچه حلال نیست را حلال ندانید. علت اینکه اینگونه گفته شد این است که مشرکان در احرام خود غیر الله را شریک الله در حج قرارمیدادند.(بحر العلوم)
یعنی کامل کنید و بر آن چیزی غیر آن دو خلط نکنید. (بحر العلوم)
فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ:
اگر بعد احرام بستن از ادامه ی حج بازداشته شدید بخاطر دشمن یا بیماری یا مانند آن. (بحر العلوم)
در حدیث آمده است: اگر کسی در احرام شکستگی پیدا کرد یا پایش لنگ شد میتواند از احرام حلال شده و بعدا قضا کنند. (نسفی)
فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
بفرسیتد به بیت الله آنچه بر شما میسر شده است از هَدی. (بحر العلوم)
یعنی در این صورت بر شما هدی ارسال هدی واجب است. (ابوسعود)
الله متعال به کسی که از ادامه ی حج بنا به سببی ممنوع گشت، اجازه داد تا با فرستادن گوسفندی به بیت الله و ذبح آن در حرم از احرام بیرون بیاید و بعدا حج یا عمره ی خود را قضا کند. (بحر العلوم)
هدی: آنچه به بیت الله اهدا میشود و بالاترین آنها شتر و میانه ی آن گاو و کمترین آن گوسفند است. (خازن)
وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ:
وقتی محصر(از حج بازداشته شده بعد احرام)، هدی را به بیت الله فرستاد تا وقتی که هدی وی ذبح نشود، از احرام بیرون نیاید. (بحر العلوم)
رسول الله ص در حدیبیه ذبح کردند که طرفی از حرم بود. (ابوسعود)
از زهری: رسول الله ص در حرم ذبح کردند. (ابوسعود)
واقدی گوید: حدیبیه از حرم است که با مکه نه فرسخ فاصله دارد. (ابوسعود)
خطاب به محصر است که تا وقتی که ندانید هدی به مل ذبحش که حرم است نرسیده باشد، سر خود را نتراشید. (نسفی)
سر خود را تا وقتی موعد ذبح هدی نرسیده باشد، نتراشد. (بحر العلوم)
محل ذبح طبق قول حنفیان حرم است. (خازن)
تراشیدن سر نشانه ی از احرام بیرون آمدن است و محصر تا وقتی که هدی وی ذبح نشده سر خود را نتراشد و دانستن ذبح هدی این است که با کسی که هدی وی را میبرد موعدی تعیین کند تا در آن روز هدی ذبح و آمر نیز یر بتراشد.
ابتداءا این امر برای محصر بود ولی بعدا بر تمامی حجاج چه عمره گذار و چه حاج، سر خود را تا اتمام مناسک نباید سر خود را بتراشند. (بحر العلوم)
فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ:
کعب بن عجره گوید: روزی رسول الله ص بر من گذر کردند و دیدند که شپش از سر و روی من میریزد، به من فرمودند که سر خود را بتراش و بعنوان کفاره به شش مسکین به هریک نصف صاع گندم طعام بده و سه روز روزه بگیر یا گوسفندی ذبح کن و این آیه نازل گشت. (بحر العلوم)
بر وی یکی از این سه کفاره واجب است. (ابوسعود)
در حالت احرام سر خود را نتراشید مگر اینکه معذور باشید از قبیل بیماری یا مرضی یا سردردی داشته باشید. (خازن)
فَإِذا أَمِنْتُمْ:
این جمله اختصار دارد یعنی وقتی از دشمن در امان شدید پس قضای عمره یا حجی که بر شما واجب شده بود را بجای آورید پس فَمَنْ تمتع.... است. (بحر العلوم)
وقتی از ترسی که داشتید در امان شدید و یا از بیماری که داد و یا از احصار در امان شدید. (خازن)
یعنی وقتی مانع از حج برداشته شد فمن تمتع... است. (بحر العلوم)
فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
پس آنچه برایش میسر است از هدی بیاورد و حج تمتع کننده لازم است که در یک سفر حج و عمره را در ماههای حج بجای آورد. (بحر العلوم)
چهار نوع حج داریم: 1 تمتع: عمره همراه حج که بر وی هدی واجب است. 2 قران: عمره و حج را در یک احرام بجای آورد که بر وی هدی واجب است. 3 مفرد: فقط حج بجای میآورد و بر وی هدی واجب نیست. 4 عمره: فقط عمره بجای آورد که بر وی نیز هدی واجب نیست. (بحر العلوم)
ابن عباس: این کسی است که در ماههای حج عمره انجام داده و در مکه مانده و حج بجای میآورد و بین عمره و حج جمع کرده است. (خازن)
پس بر این شخص تمتع گذار، ذبح هدی واجب است و وقت ذبح آن در روزهای عید قربان یا بعد آن است نزد حنفیان. (خازن)
ابن عباس: کمترین حد مجاز برای هدی گوسفند است. (بحر العلوم)
این هدی، دم نسک است که خودش نیز میتواند از آن بخورد. (خازن)
فَمَنْ لَمْ يَجِدْ الهدي فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ:
اگر کسی هدی نیافت پس سه روز روزه بگیرد.
ابن عباس: آخر آن روز عرفه است. (بحر العلوم)
یعنی تا قبل عید اولین روز عید قربان سه روز را روزه گرفته باشد.
امام اعظم: در ماههای حج قبل روز عید سه روز را بگیرد و مستحب است که روزهای هفتم و هشتم و نهم ذی الحجه باشند. (بیضاوی)
وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ
و هفت روز را وقتی برگشتید یعنی وقتی به پیش خانواده برگشتید. (بحر العلوم)
وقتی از منا بازگشتید. (بحر العلوم)
وقتی به امر اول برگشتید یعنی از امر حج فراغت یافتید. و این قول ما حنفیان است. (بحر العلوم)
تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ
و این ده روز کامل بدل از هدی میباشد. (بحر العلوم)
ده روز کامل است و منظور از هفت تکثیر نبوده بلکه عدد هفت است. (بیضاوی)
تکثیر یعنی برای بیان زیاد بود مثلا ما میگیم هزار پا و منظور حتما عدد هزار نیست بلکه زیاد بودن است پس برای رفع این توهم کامله را آورده است.
این ده روز کامل در اجر و ثواب هستند. (خازن)
این عدد را کامل کنید و کم نکنید. (خازن)
یعنی این سه و هفت برای اختیار بین این دو نیست بلکه ده روز کامل به این روش گرفته شود. (نسفی)
ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ:
و این فدا دادن، برای کسی است که خانه ی وی در حرم نیست. (بحر العلوم)
افرادی که داخل میقاتها باشند، جزو اهل مسجد الحرام هستند. (خازن)
قتاده و مقاتل : یعنی تمتع برای افرادی غیر از اهل حرم است. (بحر العلوم)
وَاتَّقُوا اللَّهَ:
از الله در مورد آنچه امر کرده و نهی کرده است پروا کنید. (بحر العلوم)
در آنچه بر شما فرض گردانیده است. (خازن)
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
و بدانید عذاب الله شدید است، اگر با وی مخالفت کنید. (بحر العلوم)
بر کسی که در اعمال حج اهمال و سستی بپردازد و منهیات را انجام دهد. (خازن)
تا با دانستن این مطلب از عصیان گری امتنا ورزید. (بیضاوی)
بر کسی که پروا نمیکند. (نسفی)