الله تعالی، منافقان را که اکثر آنان از یهود بودند و یهود در اول ورود رسول الله ص، اظهار میکردند که ایمان آورده اند و به نفاق رفتار میکردند، مثال میزند و بیان میدارد که مثال آنان همانند کسانی هستند که آتشی افروخته اند و یا از کسی آتشی گرفته اند و برایشان افروخته اند و وقتی این آتش در شب تاریک، پیرامون آنان را روشن کرد، الله تعالی نور آنان را خاموش کرده است ودر تاریکی مانده اند.
مستندات
الف: آتش تاریکی اسلام است که وارد آن شده اند و تاریکی بعد آن نفاق و کفر آنان است. (تفسير العز بن عبد السلام)
ب: آتش روشنگر برای آنان احکام اسلامی است که در دنیا از آن برخوردار میشوند و در آخرت آن آتش خاموش میشود و در تاریکی میمانند پس آتش درست وقتی خاموش میشود که بدان احتیاج شدید داشته اند. (تفسير العز بن عبد السلام) ج: از ابن عباس:منظور از واگذاشتن انان در تاریکی این است که وقتی مردند در عذاب هستند. د: گفته اند که منظور اهل آتش دوزخ هستند.(تفسیر ابن ابی حاتم)
آتش افروخته شده برای استفاده از نور آن، همان عمل مخفی کردن کفر است و تاریکی بعد آن همان فضیحت و آشکار شدن کفر انان است. (التسهيل لعلوم التنزيل)
معنی دوم با آیه قبلی که از تجارت سخن گفته بود، همخوانی بیشتری دارد.
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ ﴿18﴾
الْبَقَرَة
تفسیر
این اشخاصی که نفاق در آنها نفوذ کرده و خانه کرده است از دیدن حق و راه درست و هدایت و رشد، نابینا و از شنیدن ان کر و از گفتن آن لال هستند در نتیجه به اسلام که همان راه راست و درست و نجات است از گمراهی خود که کفر و نفاق است بر نمیگردند. و چون از گوش و زبان و چشم برای نجات خود بهره برداری نمیکنند، به کران و لالان و کوران میمانند.
مستندات
از ابن مسعود به نصب سه اسم یعنی صم و بکم و عمی آمده است و منظور این است که الله ، آنان را کور و لال و کور، وا میگذارد. (بحر العلوم) از ابن عباس: از شنیدن هدایت و راهنمایی، کر هستند و از گفتن آن لال و از دیدن آن کور هستند و نمیفهمند. (ابن ابی حاتم) پس چگونه به راه راست و هدایت برگردند؟ از قتاده: در مورد حق چنین هستند. (ابن ابی حاتم) از ابی مالک: از گفتن ایمان و دیدن آن و شنیدن آن، چنین هستند. (ابن ابی حاتم) از آنجا که از اعضای حواس پنجگانه استفاده نمیکنند پس همانند ان هستند که در آنها این اعضا وجود ندارد و کر و لال و کور همانند هستند. (بحر العلوم) لا یرجعون: بر نمیگردند : به اسلام و به راه حق و راه درست و توبه نمیکنند و پند نمیگیرند. (ابن ابی حاتم)
مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.
مستندات
حال در توضیح این مثال اورده اند:
جمهور مفسرین چنین بیان داشته اند که:
الله تعالی در در این مثال در صدد بیان حال منافقان و وضعیتی که آنان دارند میباشد و میفرماید که آنان در زیر باران هستند وباران مفید است و منظور در این مثال قرآن است و تاریکی ها همان نابینایی آن منافقان است و رعد همان وعید مذکور در قرآن برای منکران است و برق همان دلایل قوی و روشن قرآن است و ترس آنان این است که آنان از ترس اینکه قرآن بر آنان غلبه کند، انگشتان خود را در گوش میکنند تا از شنیدن آیات آشکار و روشن دوری جویند. و ترس آنان از این است که کفر و نفاق آنان را قرآن آشکار نکند و صاعقه نیزهمان تکالیف شرعی است که بر آنان گران میآید.(ابن عطیه)
و با توجه به مراجعه به کتب تفسیر مختلف این بهترین توضیح برای این مثال است و درستی این توضیح کاملتر میشود با ادامه ی آیه که میفرماید: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ
یعنی همچنانکه وضعیت این اشخاص اینچنین است الله بر گرفتن گوش و چشم حقیقی آنان نیز قادر است. در روایتی آمده است که دو مرد مسلمان از اسلام برگشتند و از مدینه به طرف مشرکان حرکت کردند و در راه رفتن آنان، همانند آنچه الله بیان داشته است برای آنان اتفاق افتاد و بارانی اینچنین باریدن گرفت و آنان توبه کردند و آرزو کردند که ای کاش برمیگشتیم و دست خود را در دست رسول الله ص گذاشته و توبه میکردیم و الله نیز به آنان توفیق توبه داد و آنان مسلمانانی با عمل گشتند. (ابن عطیه) الله تعالی بعد از بیان گروههای مختلف مردم در قبال ایمان سخن راند در آیات بعدی به بیان دلایلی که نشان میدهد که ایمان به الله واجب است اشاره میکند ونعمتهای خود را یادآوری میکند تا پند گرفته و از وعید الله بترسیم و ایمان بیاوریم و از منهیات الله تعالی دوری کنیم پس میفرماید:
مثال منافقان همانند کسانی است که در باران و طوفان گرفتار شده اند، و از ترس اینکه رعد آنان را خواهد کشت، دستان خود را تا میتوانند، در گوش خود فرو میبرند. و الله بر آنان احاطه دارد. و طوفان بقدری سهمگین است که نزدیک است چشمان انان را از حدقه در بیاورد و آنان وقتی برق روشنایی میدهد، آنان راه میروند و وقتی تاریکی بر انان سیطره مییابد، از راه رفتن باز میایستند و اگر الله میخواست، شنوایی و چشمان آنان را میبرد و الله بر هر عملی قادر است.
مستندات
حال در توضیح این مثال اورده اند:
جمهور مفسرین چنین بیان داشته اند که:
الله تعالی در در این مثال در صدد بیان حال منافقان و وضعیتی که آنان دارند میباشد و میفرماید که آنان در زیر باران هستند وباران مفید است و منظور در این مثال قرآن است و تاریکی ها همان نابینایی آن منافقان است و رعد همان وعید مذکور در قرآن برای منکران است و برق همان دلایل قوی و روشن قرآن است و ترس آنان این است که آنان از ترس اینکه قرآن بر آنان غلبه کند، انگشتان خود را در گوش میکنند تا از شنیدن آیات آشکار و روشن دوری جویند. و ترس آنان از این است که کفر و نفاق آنان را قرآن آشکار نکند و صاعقه نیزهمان تکالیف شرعی است که بر آنان گران میآید.(ابن عطیه)
و با توجه به مراجعه به کتب تفسیر مختلف این بهترین توضیح برای این مثال است و درستی این توضیح کاملتر میشود با ادامه ی آیه که میفرماید: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ
یعنی همچنانکه وضعیت این اشخاص اینچنین است الله بر گرفتن گوش و چشم حقیقی آنان نیز قادر است. در روایتی آمده است که دو مرد مسلمان از اسلام برگشتند و از مدینه به طرف مشرکان حرکت کردند و در راه رفتن آنان، همانند آنچه الله بیان داشته است برای آنان اتفاق افتاد و بارانی اینچنین باریدن گرفت و آنان توبه کردند و آرزو کردند که ای کاش برمیگشتیم و دست خود را در دست رسول الله ص گذاشته و توبه میکردیم و الله نیز به آنان توفیق توبه داد و آنان مسلمانانی با عمل گشتند. (ابن عطیه) الله تعالی بعد از بیان گروههای مختلف مردم در قبال ایمان سخن راند در آیات بعدی به بیان دلایلی که نشان میدهد که ایمان به الله واجب است اشاره میکند ونعمتهای خود را یادآوری میکند تا پند گرفته و از وعید الله بترسیم و ایمان بیاوریم و از منهیات الله تعالی دوری کنیم پس میفرماید:
اولین نعمت این است که الله شما را خلق کرده است و از نیستی به هستی آورده است و همچنین کسان قبل از شما را نیز و همین کافی است برای اینکه راه تقوی را پیشه کنیم تاز از عذاب الهی نجات یابیم. (خازن)
مستندات
وقتی در آیه ای کلمه یا ایهاالناس ذکر شود خطاب به اهل مکه است و میتواند برای عموم مردم باشد و در اینجا مخاطب تمامی مردم هستند. (بحر العلوم) از ابن عباس: مخاطب این آیات، تمامی مردم از کفار و منافقین است. (ابن ابی حاتم)
معنای پروردگار خود را عبادت کنید:
از ابن عباس: الله تعالی را یگانه بدانید و هر گاه در قرآن کلمه عبادت ذکر شده است، معنی آن توحید و یگانگی الله تعالی است. (خازن)
معنی تقوی پیشه کنید:
الف: الله تعالی را اطاعت کنید. (ابن ابی حاتم)
ب: از عذاب الهی خود را در پناه بگیریم و عذاب خود را نجات دهیم. (خازن) ج: از ضحاک با خواندن نماز پنجگانه در اوقاتشان از عذاب برهید. (ابن ابی حاتم) خطاب آیه برای عموم است و به هرگروهی از مردم معنایی در خور آن مقام را دارد یعنی به کفار میگوید که الله را یگانه بدانید و به گنهکاران گوید که از الله اطاعت کنید و به منافقین گوید که توحید خود را خالصانه کنید و از نفاق دوری کنید و به مردم مطیع الله گوید که بر اطاعت، استواری کنید. . این آیه از جوامع کلم است یعنی با کلماتی کم کل منظور را میرساند و فوائد بسیاری را ذکر میکند. (بحر العلوم)
برای الله که این همه نعمت بزرگ برای شما ارزانی داشته است شریک و مساوی قائل نشوید و این درحالی است که نیک میدانید آنچه رسول الله ص بر شما آورده است، حق است. در این آیه آنچه میدانید را به آنچه رسول الله ص آورده است تفسیر شد تا با آیه ی بعدی همخوانی بیشتری داشته باشد زیرا در آیه ی بعد از رد شک تردید کنندگان بر انچه بر رسول الله نازل شده است سخن بمیان میآید.
مستندات
حال نعمتهای دیگر خود را که شائبه ی از کسی دیگر بودن را ندارد برمیشمارد و میگوید که آن الله ی است که زمین را گستراند تا برای شما بستر باشد و بتوانید روی آن به خیال راحت راه بروید و زندگی کنید (ابن کثیر)
و آسمان را برای شما سقف قرار داد و بناء به معنی سقف نیز آمده است. (ابن کثیر) به نظر مولف میتوان آسمان را به همان معنی که در اول نظر به نظر میرسد یعنی بنا معنی کرد که همان ساختمان است، برداشت شود زیرا در عصر حاضر میدانیم که آسمان فقط سقف نیست و بر تمامی کره ی خاکی احاطه دارد.
نعمت دیگر آبی است که از آسمان فرو میریزد و ابن کثیر منظور از آسمان آمدن را به از ابر باریدن گرفته است و این نیز بی مناسبت نیست ولی آنچه در قرآن ذکر شده همان از آسمان آمدن است. بیان این نکته به این منظور است که ابن کثیر طبق علوم تجربی آن زمان تفسیر کرده است و علوم تجربی در حال تغییر هستند و معنایی برای قرآن گرفته شود که ایجاد شبهه نکند و در حال حاضر منشا باران حتما ابر نیست و میتواند عوامل موثر دیگری فراتر از ان وجود داشته باشد. چراکه در حدیث آمده است که رسول الله ص وقتی باران میبارید، لباس خود را کنار میزدند تا از باران به بدن مبارکشان اصابت کند و وقتی علت را پرسیدند، جواب دادند که چون تازه از پیش پروردگار خود میآید . (سنن ابی داود)
نظر اکثر مفسران اولین بر از آسمان آمدن باران، واقع است.
و نعمت دیگر این است که به سبب باران از انواع میوه به شما ارزانی داشته است که از آن روزی میخورید. اندادا: جمع ند است و ند کسیکه در برابر دیگری مقاومت کند و به آن شبیه باشد و فرقی ندارد که مثل وی باشد و یا مخالف یا ضد وی باشد. (البحر المحیط) أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْمُفَضَّلُ: النِّدُّ: یعنی ضد ، ابْنُ عَطِيَّةَ، گوید این تمثیل است نه برای حصر یعنی گفتن اینکه معنی ند ضد میباشد برای مثال آورده شده و در این معنی محصور نیست. (البحر المحیط) و دیگران گفته اند که ند، ضد و مخالفی که دشمنی شدید دارد و از ندود آمده است. (البحر المحیط) مهدوی گوید که ند به مثل و مانند یک شخص یا یک چیز اطلاق میشود. این معانی است که اهل لغت در مورد کلمه ند گفته اند. (البحر المحیط)
فلاتجعلوا لله اندادا:
از ابن عباس: به الله از انداد، شریک قائل نشوید ؛ اندادی که نفع و ضرری برای شما ندارند و این در حالی است که خود میدانید که رزق دهنده ای غیر از الله نیست و خود نیک میدانید که آنچه محمد رسول الله آورده است حق است. (ابن کثیر) یعنی نگویید که الله شریک دارد و این درحالی است که خود شما میدانید که خلق کننده ای غیر از الله این اشیاء را خلق نکرده است. (بحر العلوم)
اگر شک دارید که قرآن از نزد الله نیست پس گواه و خدایان و بلغای خود را فرابخوانید تا همانند یک سوره بیاورد و اگر راست گویان هستید، قطعا میاوردید و نیاوردن خود مثل آن دلیل بر ناراست بودن ادعای شماست.
مستندات
این آیه خطاب به یهود است که در قرآن تردید میکرده اند که از الله نباشد. (بحر العلوم)
گفته شده است که در شأن مشرکین نازل شده است که در قرآن شک میکردند. (بحر العلوم) اگر در شک هستید که این کتاب از نزد الله نیست، پس بیاورید همانند یک سوره از آن را و شاهدان خود غیر از الله را فراخوانید تا با هم بتوانید مثل آن بیاورید.
منظور از شاهدان، کسانیکه حاضر هستند و یا یاری رسان شما هستند (ابی سعود) منظور از شاهدان، خدایان دروغین آنها هستند. (التحریر و التنویر) منظور کسان شما از اهل بلاغت که در عربی برتر هستند میباشد. (التحریر و التنویر)
ان کنتم صادقین:
اگر راست میگویید که محمد از خود این آیات را ساخته است. (التحریر و التنویر) با کلمه ی شاهد ذکر کرده است تا نشان دهد که آنان فارغ از مثل قرآن آوردن از گواهی دادن به اینکه مثل قرآن میتوانند نیز عاجز هستند. (ابی سعود)
پس وقتی نتوانستید مثل آن بیاورید و در آینده نیز نخواهید توانست، پس با ایمان آوردن به الله و رسولش و عمل به فرامین ایشان و ترک تکذیب خود از آتشی بترسید که هیزم آن را مردم و سنگها تشکیل میدهند که برای کفار مهیا گشته است. بعد از بیان جزای منکران، در آیه ی بعدی به بیان پاداش در انتظار مومنان میپردازد و میفرماید:
مستندات
وقتی نتوانستید پس از آتش سوزان که برای کفار مهیا شده با اطاعت از الله و تصدیق رسولش، خود را از آن نگاهدارید. (قرطبی) با ایمان آوردن به الله و فرشتگانش و پیامبرانش و کتابهایش و با عمل به فرائضش و با دوری از منهیاتش، خود را از آتش جهنم برهانید. (حدائق الروح و الریحان)
دوری کنید از اینکه بخاطر انکار خود در آتش افتید.( التفسير البسيط)
منظور از سنگی که هیزم آتش جهنم است همان بتان هستند که از سنگ درست شده اند. (حدائق الروح و الریحان) منظور سنگ کبریت است چون لهیب آن بیشتر است. (فتح الرحمن في تفسير القرآن) همین سنگ معمولی است چراکه وقتی آتش گرفت، سوزانتر و گرمتر هستند. (ماتریدی=تأويلات أهل السنة) در این آیه دلالتی آشکار است که جهنم برای کفار مهیا شده است. (تأويلات أهل السنة) یعنی برای مومنان همیشگی نخواهد بود.
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.