هُوَ الَّذِي أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ
بعد بیان اختصاص ربوبیت به الله متعال و بیان اینکه همه در غلبه ی الله متعال هستند، در این ایه کشف شبهه ی مسیحیان نمایندگان نجران را کرده بیان میکند که آیات قرآن دو نوع هستند... (ابوسعود)
منظور از کتاب ، قرآن است. (نسفی)
مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ
الله است که کتابی بر تو فروفرستاده است که منقسم به محکم و متشابه است. (ابوسعود)
آیاتی که ناسخ هستند و هیچگاه منسوخ نمیشوند. (بحر العلوم)
هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ
که این آیات اصل در قرآن هستند و عمده هستند که بقیه ی آیات بر آنها عرض کرده میشوند. (ابوسعود)
منظور از کتاب، تمام کتاب است. (ابوسعود)
با وجود اینکه آیات محکم بسیار هستند، ام را مفرد آورد برای رساندن این مطلب که هر یک از این آیات، اصل هستند. (ابوسعود)
عبارات آن به گونه ای است که بر هرکس که عالم به لغت عربی باشد، منظور از آن بر وی مخفی نمیماند ممکن است که طوری باشد که نیازی به تامل نداشته باشد از قبیل: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ وقوله تعالى وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وقوله تعالى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، و یا بعد طلب و تامل معلوم میشود بدون اینکه به بیان شارع نیاز پیدا کند از قبیل: السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ، که بعد تامل معلوم میشود که جیب بر نیز از مشمول این آیه است. (مظهری)
وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ
محتمل معانی متشابهی هستند که بعضی از معانی آن از بعض دیگر قابل تمیز نیستند که کدام منظور است و امر آن مگر با نظر دقیق و تامل انیق مشخص نمیشود. (ابوسعود)
از آنجا که شان امور متشابه این است که عقل نمیتواند آنها را از هم تشخیص دهد، به هر چیزی که عقل نمیتواند کشف کند، متشابه گفته میشود. (ابوسعود)
منظور از متشابهات آن مسائلی است که فقط الله معنای حقیقی آن را میداند از قبیل مدت بقای دنیا و وقت قیام قیامت و خواص اعداد است ویا اموری که دلایل قطعی اذعان دارند که ظاهر آن آیه مراد نیست و مقصود آیه نیز بیان نشده است. (ابوسعود)
آیاتی هستند که بر شنونده ی عالم به لغت معنی آن معلوم نمیشود مگر با ورود بیان از طرف شارع حال اگر این بیان بر آن وارد شد مثل صلاة و زکاة و ربا، آن را مجمل گویند اگر وارد نشد و بیانی نیامد، مثل حروف مطقعه در قرآن از قبیل الم حم طسم و يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ والرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى، آن متشابه هستند. (مظهری)
از ابن عباس: محکمات این آیات هستند؛ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ، تا سه آیه بعد آن و دیگری وَقَضَى رَبُّكَ أَلا تَعْبُدُوا إلا إياه، تا سه آیه بعد آن، (تفسیر ابن ابی حاتم)
از ابن عباس و ابن مسعود و قتاده و سدی : آیات ناسخ، محکم هستند و آیات منسوخ، متشابه هستند. (خازن)
گفته شده است: آنچه در آن حلال و حرام آمده است، محکم بوده و بقیه متشابهات هستند که یکدیگر را تصدیق میکنند و به همدیگر شبیه هستند. (خازن)
گفته اند: محکم آن است که فقط به یک وجه تاویل پذیر است و متشابه آن است که احتمال تاویلهای بیشتر را دارد. (خازن)
عده ای از یهود پیش رسول الله ص آمدند و از ایشان پرسیدند: به ما خبر رسیده است که بر تو الم نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی همینطور است. گفتند اگر این گفته حق باشد مدت امت تو هفتاد و یک سال خواهد بود. آیا غیر این نیز نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی، المص، گفتند: این بیشتر از آن است و میشود، صد شصت و یک، آیا غیر این نیز نازل شده است؟ رسول الله ص: بلی؛ الر. گفتند: این بیشتر از آن است و دویست و سی ویک سال میشود. آیا غیر این نیز هست؟ رسول الله ص: بلی؛ المرا. این از آن نیز بیشتر است و دویست و هفتاد و یک میشود. امر این امت بر ما مختلط شد و نمیدانیم که آیا بیشترین را بگیریم و یا کمترین را و ما به این ایمان نداریم. این آیه در شان این افراد نازل شده است. (خازن)
گفته شده است: محکم آیاتی هستند که الفاظ آن تکرار نشده اند و متشابه، آیاتی هستند، الفاظ آنها تکرار شده اند. (خازن)
آمده است: محکم، امر و نهی و وعده و وعید هستند و متشابه قصه ها و امثال هستند. (خازن)
محکم آن است که با عقل میتوان آن را درک کرد و متشابه آن است که بدون سمع، نتوان درک کرد.(تاویلات اهل سنت)
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ
کسانیکه میل از حق دارند به سوی اهوای باطل. (ابوسعود)
زیغ یعنی میل از راه درست به یک سمت. (ابوسعود)
اینکه قلبهای آنها زیغ دارد بیان این مطلب است که اینان راه درست کجی دارند و بر شر و فساد، پافشاری دارند. (ابوسعود)
کسانیکه در قلبشان، انحراف از حق است. (خازن)
زیغ یعنی شک. (خازن)
فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ
از محکمات روی گردانی میکنند و خود را به ظاهر آیات متشابه، میچسبانند و یا به تاویل فاسد میپردازند نه برای یافتن حق بعد اینکه دانستند که از نزد الله متعال است. (ابوسعود)
ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ
هدف آنان این است که با تشکیک و تلبیس و خلط و مطرح کردن آیات متشابه مقابل آیات محکم مردم را دینشان دچار فتنه کنند. (ابوسعود)
در طلب شرک و کفر اینکار را میکنند. (خازن)
طلب شبهات میکنند تا تابعین خود را فریب دهند. (خازن)
برای میان به هم زنی آن را طلب میکنند. (خازن)
وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ
و هدف دیگرشان این است که بر حسب هوای خود تاویل کنند درحالیکه اینان اهل تاویل نیستند. (ابوسعود)
اصل تاویل: مرجع و مصیر، است. (خازن) یعنی جای برگشت.
گفته شده است که این افراد کفار هستند که از رسول الله ص خواستند که چه زمانی زنده خواهند شد و چگونه خواهد بود. (خازن)
یعنی طلب تفسیر متشابه و دانستن معنی آن است. (خازن)
کسیکه متشابه را بر مخالف محکم تاویل میکنند، در قلب آنها انحراف است. در نتیجه منظور از متشابه، آن است که باید به محکم رجوع داده شود. (احکام القرآن جصاص)
وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ
این در حالی است که تاویل آن مخصوص الله متعال است. (ابوسعود)
انقضای این امت را کسی غیر از الله نمیداند، چراکه انقضای آن به قیام قیامت است. (خازن)
در ما یعلم تاویله الا الله، وقف کردن واجب است و این قول اکثر مفسرین است و همچنین قول ابن مسعود و در روایتی از ابن عباس و قول ابی بن کعب و عائشه و اکثر تابعین، است. (خازن)
از ابن عباس: تفسیر قرآن به چهار وجه است: الف: تفسیری که کسی را جهل به آن، جایز نیست. ب: تفسیری که عرب زبانان آن را میدانند. ج: تفسیری که علما آن را میدانند. د: تفسیری که غیر از الله متعال آن را نمیداند. (خازن)
وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ
میگویند که این متشابهات از نزد الله متعال هستند و عدم ذکر ایمان آنان به محکمات برای است که ایمان آنان به آیات محکم آشکار است. (ابوسعود)
ویا منظور ایمان به کل کتاب است. (ابوسعود)
کسانیکه در علم خود به اتقان رسیده اند و در آن شک ندارند. (خازن)
ابن عباس: راسخ بودن علم آنان بخاطر ایمان آنان است. (خازن)
عمر بن عبدالعزیز: علم راسخین به این رسید که گفتند: دانستیم که همه از نزد الله متعال هستند. (خازن)
از ابن عباس: من از جمله ی کسانی هستم که تاویل آن را میدانند. (خازن)
از مجاهد نیز چنین روایت شده است. (خازن)
وجه این روایت این است که در الا الله، وقف نمیکنند و راسخون را جز دانندگان تاویل قرآن میدانند. (خازن)
در منظور از راسخان در علم چه کسانی هستند دو قول است: الف: مومنان اهل کتاب هستند مثل عبدالله ابن سلام و اصحاب وی و دلیلش این آیه است؛ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ. ب: علمای عامل به علمشان هستند. (خازن)
از انس بن مالک در این مورد سوال شد و ایشان جواب دادند: عالم عامل به علمشان و تبعیت کننده از علمشان هستند. (خازن)
گفته اند: راسخ کسی است که چهار صفت در وی باشد: الف: بین خود و الله متعال، تقوی داشته باشد و ب: تواضع بین مردم و ج: زهد در برابر دنیا و د: مجاهده ی با نفس داشته باشد. (خازن)
كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا
هر یک از این آیات، از نزد پروردگارمان است. (ابوسعود)
ویا هر یک از متشابه و محکم. (ابوسعود)
به حقیت آنچه که الله متعال مراد داشته است ایمان داریم. (ابوسعود)
وظیفه ی ما در مقابل آیات متشابه ایمان آوردن به آن است و معرفت آن را به الله متعال بسپاریم و در مقابل محکم این است که بدان ایمان آورده و به آن عمل کنیم. (خازن)
وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
حق پند را نمیگیرند مگر کسانیکه عقلشان از میل به کجی ها، خالص باشد. (ابوسعود)
از آنچه در قرآن است کسی پند نمیگیرد مگر صاحبان عقل. (خازن)