إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ
توبه ی الله یعنی اینکه از اراده ی عذاب رجوع به مغفرت میکند. (مظهری)
گفته اند: اینکه الله متعال توبه را میپذیرد برای عموم کسانی استکه گناهی مرتکب میشوند. (قرطبی)
بعضی نیز گفته اند: آین پذیرش توبه در مورد مرتکب از روی جهل است و مقبولیت توبه هر مرتکب در جایی دیگر ثابت است. (قرطبی)
امت اسلامی بر این متفق القول هستند که توبه از گناه بر مومنان فرض است. (قرطبی)
وقتی بنده توبه میکند، دست الله است اگر خواست توبه اش را قبول میکند و اگر نخواهد قبول نمیکند و از نظر عقلی نیز پذیرش توبه بر الله واجب نیست. چراکه تحمیل وجوب بر کسی مستلزم این است که تحمیل کننده (در اینجا عقل است) از تحمیل شونده (در اینجا الله متعال است) در رتبه ی بالاتری باشد در حالیکه الله متعال خالق و مالک ماست پس گفتن بر وی تعالی چیزی واجب است، صحیح نیست ولی الله متعال خودش خبر داده است که توبه ی بنده را قبول میکند. (قرطبی)
منظور از علی الله، حذف وجود دارد و بر ظاهرش نیست یعنی علی فضل الله است یعنی به فضلش توبه را قبول میکند. (قرطبی)
یعنی توفیق توبه دادن بر الله است کسی را که رغبت به توبه داشته باشد و میلش به این است که الله وی را توفیق توبه عنایت فرماید. (تاویلات اهل سنت)
میتواند این معنی را بدهد که بر الله است که توبه ی توبه کننده را بپذیرد وقتی که توبه کرد و از آنچه مرتکب میشود برگشته باشد. (تاویلات اهل سنت)
و احتمال این معنی را نیز دارد: توبه ی کسی را میپذیرد که توبه را به وقت منع شدن خودش، نمیگذارد و به وقت ناامیدی از آنچه مرتکب میشود، نمیگذارد، پس در اینصورت الله متعال توبه وی را میپذیرد. (تاویلات اهل سنت)
یا اگر به حدی رسیده که چیزی باعث شده که مجبور به گناه شود، یا زود توبه میکرد یعنی گناه را سبک نمیشمرد طوریکه برگشت را ترک کند، بخاطر بی مبالاتی به گناه باشد، در صورت بی مبالاتی و سبک شمردن، توبه اش را قبول نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
توفیق توبه برای کسی است که گناه وی را مضطرب میکند و باعث رجوع وی به الله متعال میشود ولی کسیکه بی مبالات به گناه باشد، توفیق توبه نمییابد. (تاویلات اهل سنت)
گفته اند: اولی { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} [النساء: 17]، در مورد مرتکب گناهان صغیره است و دومی {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} [النساء: 18]است در مورد اهل کبیره است و سومی یعنی{وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} [النساء: 18]که عدم قبول توبه است در مورد کفار میباشد. (تاویلات اهل سنت با توضیحات مولف)
ممکن است که این آیه در مورد کفار و توبه ی آنها باشد، به اینصورت که در بین آنها کسانی باشند که اظهار توبه میکنند در وقت ضرورت تا به وقتی برسند که بتوانند گناه را انجام دهند پس الله متعال توبه ی وی را قبول نمیکند چراکه این در حقیقت توبه اختیاری نیست بلکه توبه ی مضطر است. (تاویلات اهل سنت)
شروط صحت توبه را چهار گفته اند: از ته قلب از گناهش پشیمان شود. در حال گناه را ترک کند و عزمش را جزم کند که بر این گناه برنگردد و این ترک از روی حیای از الله باشد نه بخاطر چیزی دیگر. (قرطبی)
بعضی نیز به آن اعتراف به گناه و کثرت استغفار را به این شروط اضافه کردند. (قرطبی)
توبه حد را از مرتکب گناه ساقط نمیکند. را ندیده ام که علما در این مورد اختلافی داشته باشند. (قرطبی)
بعضی کلمه ی علی را به معنی من دانسته اند یعنی توبه از الله برای کسانی است که... (قرطبی)
لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ
عام در کفر و تمامی گناهان است و هرکس که مرتکب گناه میشود، جاهل است تا وقتی که از آن برگردد. (قرطبی)
قتاده: صحابه بر این اجماع دارند که هرکس مرتکب گناه میشود، جاهل است چه اینکه آن را عمدی انجام دهد و چه اینکه از روی جهل باشد. (قرطبی)
ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ و الضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ گفته اند: جهالت دراینجا به معنی عمدی بودن است. (قرطبی)
عکرمه گوید: کل کارهای دنیا جهل است و منظورش کارهای خارج از طاعت الله متعال است و این قول وی مثل همان فرموده ی الله متعال است که میفرماید: {إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} [محمد: 36]. (قرطبی)
زجاج: یعنی ترجیح لذت دنیای فانی بر لذت باقی، جهالت است. (قرطبی)
منظور به فعل جهل دارند و ندانسته در گناه میافتند. (تاویلات اهل سنت)
قصد انجام فعل دارند ولی در محل فعل دچار جهل میشوند. (تاویلات اهل سنت)
عمل از روی جهالت به چند وجه انجام میپذیرد:
الف: شهوت بر وی غلبه میکند و آن گناه را مرتکب میشود به این نیت که زود توبه خواهد کرد مثل عمل برادران یوسف.
ب: به این امید که الله متعال وی را خواهد بخشید، عمل گناه را مرتکب میشود.
ج: از روی جهل به عاقبت و عذاب آن عمل، آن را انجام میدهد. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: آیه إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ در شان مومنان نازل شده است و آیه وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ در شان کفار نازل شده است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند: اولی و دومی در مورد مومنین بوده و سومی در مورد کفار است. (تاویلات اهل سنت)
بعضی نیز گفته اند : اولی در مورد مومنین و دومی در مورد منافقین و سومی در مورد کفار بوده است. (تاویلات اهل سنت)
رسول الله ص: کسیکه قبل اینکه جانش به غرغره برسد و قبل اینکه فرشتگان الله را ببنید توبه کند، توبه اش پذیرفته است. (تاویلات اهل سنت)
اصل در توبه کفار این است که اگر توبه اختیاری باشد، مقبول است و اما اگر توبه اش اضطراری باشد، ابدا مقبول نیست. (تاویلات اهل سنت)
ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ
ابن عباس و سُدّی: یعنی قبل مرض الموت، توبه کنند، توبه به زودی است. (قرطبی)
از ضحاک: هرآنچه که قبل مرگ باشد، نزدیک است. (قرطبی)
فَأُولَٰئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
مبالغه کننده در علم و حکمت است پس احکامش را بر مبنای حکمت قرار میدهد. (ابوسعود)
بر عزم آنان بر توبه داناست و حکم کرده است که پشیمانی توبه باشد. (نسفی)
مقاتل گوید: در مورد مردی از قریش نازل شد که مست کرد و بعد شعری گفت که در آن ذکر لات و عزی بود، وقتی صبح شد، به وی خبر دادند که چه کرده است و وی پشیمان شد و توبه کرد و این آیه نازل شد. (بحر العلوم)