مِّنَ الَّذِينَ هَادُوا
هادوا یعنی از هدایت به کناری میل کردند. (بحر العلوم)
بیان دشمنان مسلمانان است. (نسفی)
متعلق به نصیرا است یعنی شما را یاری میرساند بر کسانیکه منحرف شده و تحریف میکنند. (نسفی)
از کسانیکه هادوا هستند کسانی هستند که تحریف میکنند. (نسفی)
زجاج: ممکن است که صله ی آیه قبل باشد و معنی آن میشود: از جمله کسانیکه به آنان سهمی از کتاب داده شد کسانیکه از راه حق میل کردند و یا معنی آن اینگونه باشد: از کسانیکه از هدایت رویگردانی کردند،... (بحر العلوم)
شامل هر دوی اهل کتاب است. (ابوسعود) یعنی یهود و نصاری.
در مورد یهود مدینه نازل شده است. (وسیط زحیلی)
يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ
بیان شراء و خرید گمراهی آنان و تفصیل انواع گمراهی های آنان است. (ابوسعود)
نعت آن را موضعش، تحریف میکنند. (بحر العلوم)
یعنی نعت محمد رسول الله ص را. (بحر العلوم)
کلمات را میل میدهند و از مکانش بر میدارند چراکه وقتی کلمات را تبدیل میکنند و بجای آن کلمه ای دیگر میدهند پس چنین معنی میدهد که از مکانش در تورات که الله گذاشته بود، کج کرده اند و از آن برداشته اند. مثل همانکه بجای اسمر ربعه که در تورات بود را آدم طوال گذاشتند. (نسفی)
اسمر ربعه: اسمر: گندم گون و یا سرخ مایل به قهوه ای یا خرمایی، و ربعه : میانه قامت را به آدم طوال: گندم گون قد بلند، تغییر دادند.
یعنی از مکان کلمه که مقتضای حکمت الهی بود که در آن مکان باشد بر تبعیت از شهوات خود، تبدیل کردند و معنی من بعد مواضعه یعنی اینکه آن کلمه مواضعی داشت که شایسته بود که در ان مکان باشد، پس وقتی تحریفش کردند آن کلمه را بمانند غریبی ترک گفتند که موضع و مقری ندارد. (نسفی)
منظور از تحریف کلام ممکن است خاص تورات باشد و یا چیزی عامتر از آن و یا این سخنانی باشد که در آیه ذکر کرده است سومی که قطعا نیست و اولی قول جمهور است. (ابوسعود)
تحریفشان دو احتمال دارد یکی تحریف معنا و تبدیل تاویل بر نادانان قومشان مثل فرموده ی الله متعال: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ} [آل عمران: 78] و دیگری تحریف و تبدیل لفظ و کتابت مثل فرموده ی الله متعال: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} [البقرة: 79] (تاویلات اهل سنت)
یهود هردوی این تحریفات را انجام داده اند اولی با تاویل آیه رجم در تورات و دومی با تغییر صفت محمد رسول الله ص و بشارت به ایشان را تحریف کردند. (تفسیر واضح محمد محود حجازی)
اینان اقوامی هستند که کلام الله در تورات را از مواضع اصلیش تحریف میکنند حال این تحریف در مواردی با تاویل آن است و آن را به معنایی میگیرند که مراد آیه نیست مثل بشارت رسول الله ص و تاویل انچه در مورد حضرت مسیح آمده است و آن را شخصی دیگر حمل میکنند و تا الان منتظر مسیح هستند و دیگری به نقل کلمه از جای خودش و یا قسمتی از کتاب و گذاشتن آن در جایی دیگر و آنچه از حضرت موسی آمده است را با آنچه که خیلی بعدها نوشتند، خلط کردند همانطور که کلام انبیایی غیر از موسی را به آن اضافه کردند و این را واضعان تورات حال حاضرشان انجام دادند و آن را بجای تورات مفقوده قرار دادند و به این مفقود شدن تورات خودشان اعتراف دارند و در گمان خود این کار را جهت اصلاح انجام میداده اند. (منیر زحیلی)
وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا
سخنک را شنیدیم و فرمانت را عاصی شدیم. (بحر العلوم)
قتبی: وقتی با رسول الله ص صحبت میکردند و رسول الله ص به چیزی امر میکرد میگفتند شنیدیم و در دل میگفتند: نافرمانی کردیم. (بحر العلوم)
این گفتارشان خاص یک زمان و یک مکان و یک مساله نیست بلکه اعم از قول و رفتارشان است که از عناد و مکابره ی آنان خبر میدهد. (ابوسعود)
وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ
بشنو که از تو شنیده نمیشود. (بحر العلوم)
و وقتی با رسول الله ص میخواستند در مورد چیزی صحبت کنند میگفتند: بشنو ای ابو القاسم و در دل میگفتند: نشنوی. (بحر العلوم)
یعنی بشنو که بر علیهت دعا شده که نشنوی. چراکه وقتی که دعوت آنان را اجابت کند چیزی نمیشنود پس ناشنوایی است که شنیده نمیشود. و این سخن آنان از این جهت بود که آن را دعایی مستجاب میدانستند. (نسفی)
یا بشنو بدون اینکه جوابی به آنچه فراخواندی بگیری یعنی بشنو در حالیکه جوابی که موافق درخواستت باشد نگیری انگار که چیزی نشنیده ای. (نسفی)
یا بشنو در حالیکه جوابی که تو را راضی کند نشنوی پس گوشت از شنیدن آن به دور است. (نسفی)
این کلامی بود دارای دو وجه یکی جهت ذم و دیگر جهت مدح آنچه بود معانی در ذم بود و معنی مدح این میشود بشنو که چیز مکروه و بدی نشنوی. (نسفی)
وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ
با پیچاندن زبان به دشنام میدهند. (بحر العلوم)
و میگفتند: راعنا و چنین القا میکردند که انگار میگویند به ما نگاه کن تا در مورد آنچه میخواهی با تو صحبت کنیم و منظورشان دشنام بود یعنی دشنام به رعونه میکردند. (بحر العلوم)
رعونه یعنی بی خرد شدن. (دهخدا)
لیا بالسنتهم یعنی کلام را برعکس میکردند. (بحر العلوم)
انچه در ضمیر خود از دشنام داشتند را با الفاظی که ظاهرش احترام بود، به هم میبافتند. (نسفی)
راعنا احتمال دارد به معنی ما را بنگر باشد ویا کلمه ای در عبرانی و یا سریانی که کلمه ناسزا بود باشد. پس استهزا به دین و رسول الله ص بود و به کلامی چند وجهی صحبت میکردند و نیتشان دشنام دادن بود و در ظاهر احترام بود. (نسفی)
وَطَعْنًا فِي الدِّينِ
و برای طعن بر دین اسلام اینکار را انجام میدهند. (بحر العلوم)
میگفتند اگر نبی به حق بود، از آنچه در دل داریم خبر میداد. (نسفی)
وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا
اگر بجای شنیدیم و عاصی شدیم، میگفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم، (بحر العلوم)
وَاسْمَعْ
و بجای بشنو که نشنوی، میگفتند: بشنو، (بحر العلوم)
اگر بشنو بدون غیر مسمع، میگفتند. (نسفی)
وَانظُرْنَا
بجای راعنا، انظرنا میگفتند. (بحر العلوم)
لَكَانَ خَيْرًا لَّهُمْ
برای آنان نزد الله بهتر بود. (نسفی)
وَأَقْوَمَ
از تحریف و طعن، درستتر بود. (بحر العلوم)
عادلانه تر و استوارتر بود. (نسفی)
وَلَٰكِن لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ
لیکن الله متعال است که آنان را خوار گردانده و رانده است از جهت مجازات آنان به سبب کفری که دارند. (بحر العلوم)
به سبب اختیار کفر آنان را از رحمتش طرد و دور کرد. (نسفی)
فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا
ایمان نمیآورند مگر به چیزهای اندک چراکه نه قرآن ایمان دارند و نه به آنچه از احکام نزد خودشان است و نه به دیگر کتب، بلکه بعضی از آنچه نزدشان است را باور میکنند. (بحر العلوم)
گفته میشود: ایمان نمیآورند مگر عده ای اندک از انان که همان مومنان اهل کتاب هستند. (بحر العلوم)
مگر ایمان اوردنی ضعیف که همان ایمان به خالق خود و کفر به دیگر امور دینی. (نسفی)
گفته شده: یعنی ایمان نمیآورند مثل همان که گفته میشود فلانی کم خیر است به معنی خیری در وی نیست. (بحر العلوم)