معنی الرا را الله میداند و جزو متشابهات است و اقوال مطرح شده، ارزش دینی ندارند و خطرناک هستند و آنچه راسخین میگویند این است: به همه آن ایمان داریم که از نزد الله متعال است و معنی آن را و مقصد آن را الله متعال میداند. آن آیات این سوره ی این کتاب یعنی که بلند مرتبه هستند، حجتهای آشکار هستند که هرکس در آن تدبر کند، میداند که از نزد پرودرگار است و عرب مکه ی آن زمان از آن بی خبر بوده اند و رسول الله ص بدون مخالطه با ادیان دیگر، آن را با جزئیات تمام بیان میکند.
مستندات
سوره ی یوسف به اتفاق مکی است. (خازن)
سبب نزول سوره این بود که یهودیان و مسیحیان گفتند که از این مدعی نبوت بپرسید که سبب انتقال یعقوب و فرزندانش از کنعان به مصر چه بوده است؟ و این سوره نازل شد. (بحر العلوم)
از خالد بن معدان: سوره ی یوسف و مریم سوره هایی هستند که اهل جنت در بهشت، از ان بهره وری میکنند و لذت میبرند. (مظهری)
عطاء: اگر سوره ی یوسف را بر شخص غم زده خوانده شود، آرام میگیرد. (مظهری)
تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ اینان حجتها و براهین الله متعال هستند. (بحر العلوم)
گفته میشود: اینان همان آیاتی هستند که در تورات وعده داده بودم که بر محمد نازل خواهم کرد. (بحر العلوم)
الْمُبِينِ حلال و حرامش آشکار است.(بحر العلوم)
گفته میشود: در آن خبر یوسف و بردارانش بیان شده است. (بحر العلوم)
از قتاده: الله متعال رشد و هدایت کتاب را بیان داشته است. (بحر العلوم) زجاج: بیان کننده ی(آشکارکننده) حق از باطل و حلال از حرام است. (بغوی) این آیاتی که در این سوره است، امرش آشکار است و معلوم است که عرب از آن عاجز هستند. (نسفی) برای کسی که در آیات تدبر کند، برایش آشکار میشود که این از نزد الله متعال است نه از نزد بشر. (نسفی)
قطعا ما این کتاب یا این سوره را نازل کرده ایم و آن قرانی عربی است، باشد که در این موضوع تعقل کرده و هدایت شوید. نکته: اینکه الله متعال این سوره را میگوید که به عربی است، نکته ای بسیار ظریف وجود دارد و آن اینکه داستان یوسف را یهود و نصارای میدانستند که زبان آنها نیز عربی نبوده است پس وقتی کسیکه داستان آن را نمیداند و باز به زبان عربی آن را واضح بیان میکند این خود یک معجزه است چراکه حتی کسانیکه این داستان را از یهود و مانند آنها گرفته باشند، در وقت روایت قطعا مجبور میشدند از کلمات و توصیفات غیر عربی استفاده کنند، در حالیکه سوره ی یوسف کلا به عربی فصیح و اشکار آمده است.
مستندات
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا منظور این سوره است، و بعضی از قرآن را قرآن نامیدن برای این است که کلمه ی قرآن در اصل اسم جنس است که به کل و به بعض میتوان اطلاق کرد و با تغلیب بر کل قرآن استعمال شده است. (بیضاوی) منظور همین قرآَن یعنی کل کتاب است. (ابوسعود)
اگر به زبان غیر عربی نازل میشد، میگفتند: ای کاش برای ما روشن میشد و توضیح داده میشد. (نسفی)
لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
ما این داستان را مجموع نازل کردیم و بهب زبان خودتان نازل کرده ایم تا شما آن را بفهمید و به معانی آن احاطه پیدا کنید. (بیضاوی) ویا اینکه عقلهای خود را بکار گیرید که داستان آن را بیان کردن از کسیکه داستان نمیداند، یک معجزه است و از کسی متصور نیست جز اینکه به طریق وحی بوده باشد. (بیضاوی)
ما برای تو راستترین و بهترین داستانهای امتهای گذشته را بیان میکنیم چراکه ما وحی کرده ایم این سوره را و تو قطعا قبل از این از قصه ی یوسف و آنچه بر آنها گذشته است، چیزی نمیدانستی و غافل بوده ای. نکته: بهترین داستانها بودن از این جهت است که از تصریح به کارهای زشت ابا میکند و منظور را به طریقی مودبانه بیان میکند و آنچه برای هدایت و آنچه برای زندگی انسان در این داستانها اهمیت دارد را میآورد و از حاشیه های بیهوده که مشغول شدن به گفتن و شنیدن ان، ووقت را بیهوده تلف کردن است، پرهیز میکند.
مستندات
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ ما به تو خبر میدهیم و آنرا تعریف میکنیم. (ابوسعود)
اخبار امتهای گذشته و قرون ماضیه را برای تو به بهترین وجه بیان میکنیم. (مظهری)
أَحْسَنَ الْقَصَصِ
بهترین قصه گفتن را داریم. (ابوسعود) یعنی درست آن را ما میگوییم تعریض به اهل کتاب است که در آن داستان زشتی و خلل وارده کرده و روایت میکنند. (ابوسعود) و یا ما به تو بهترین آنچه بر تو خبر میدهیم را بیان میکنیم. (ابوسعود)
احسن بودنش به این اعتبار است که در آن حکمتها و عبرتهای فراوان است. (ابوسعود) راستترین قصه ها را بیان میکنیم. (تاویلات اهل سنت) بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَٰذَا الْقُرْآنَ بخاطر اینکه ما این سوره را بر تو وحی کرده ایم. (ابوسعود) کلمه ی قرآن را به صراحت ذکر میکند تا بفهماند که این از طریق الهام و وحی غیر متلو نیست بلکه خود قرآن است. (ابوسعود) وَإِن كُنتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ
و تو قبل اینکه این سوره را بر تو نازل کنیم قطعا از این داستان، غافل بوده ای و به قلبت چیزی خطور نکرده بود و گوشت از ان چیزی نشنیده بود. (ابوسعود)
ای محمد برای آنان از زمانی بگو که یوسف به پدرش یعقوب گفت که من در رویا دیدم که یازده ستاره و خورشید و ماه را دیدم که آنها بر من سجده کننده هستند.
مستندات
إِذْ قَالَ يُوسُفُ
برای آنان از اینکه یوسف گفت.. بگو. (قرطبی)
شروع در بیان داستان یوسف است. (ابوسعود) یوسف کلمه ای عبری است نه عربی. (ابوسعود) لِأَبِيهِ
پدر یوسف که یعقوب پسر اسحاق پسر ابراهیم خلیل الله است. (ابوسعود) رسول الله ص: جوانمرد پسر جوانمرد پسر جوانمرد پسر جوانمرد یعنی یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم. (ابوسعود)
يَا أَبَتِ
ای پدرم. (ابوسعود)
إِنِّي رَأَيْتُ در رؤیا دیده ام. (ابوسعود)
حضرت یوسف این رویا را در دوازده سالگی دید وبه پدرش تعریف کرد و دیگر اینکه بین این خواب و عمل برادرانش، چهل سال بوده است و بعضی گفته اند، هشتاد سال. (ابوسعود)
أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا
برادران یوسف، عالم بودند و از بزرگان زمین (عیون الارض) بوده اند و مردم به آنها اقتدا میجسته اند. (تاویلات اهل سنت) از جابر: یهودی نزد رسول الله ص آمد و گفت که از ستاره هایی که یوسف دیده است برای من بگو و رسول الله ص ساکت شد پس جرئیل نازل شد و خبر داد و رسول الله ص فرمودند: اگر من اسم ستاره ها را بگویم، اسلام میآوری؟ یهودی گفت: بله ایمان میآورم. رسول الله ص: جريان (حرثان – جربان- حربان-خرتان- حرفان-خرثان) والطراق والذيال (دثال)وقابسُ وعمودان والفليقُ والمصبحُ والضّروحُ والفرعُ(فرغ- ذوالقرع)ووثّابُ(دنان) وذو الكتفين (ذوالکنفات-ذوالکفتان) بوده اند که یوسف آنها را دیده است. یهودی: والله که همین اسمها هستند. (ابوسعود)
وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ
پدر و مادر یوسف را برای همه نفع بوده است. (تاویلات اهل سنت) پدر و خاله ی یوسف است. (ابوسعود) سدی: خاله اش است چراکه مادرش راحیل، مرده بود. (بغوی)
رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ
همه بر من سجده کننده بودند یعنی پیشانی خود را بر خاک مذلت و خواری پیش من نهاده بودند و این از جهت تعظیم و احترام به من بود. (الفواتح الالهیه) ظاهرا این سجده ، همان گذاشتن پیشانی بر خاک است چراکه مانعی از حمل بر حقیقت سجده وجود ندارد چراکه سجده ی تواضع بوده است.
یعقوب گفت: ای پسرکم، این داستان رویای خود را به براردانت نگو چراکه آنان در صدد حیلت بر تو خواهند آمد و نقشه ها خواهند کشید تا تو را هلاک کنند. قطعا شیطان برای انسانها، دشمن آشکار است.
مستندات
قَالَ يَا بُنَيَّ
پدرش گفت: ای پسرکم و این تصغیر از جهت شفقت و مهربانی بوده است و یا اینکه بخاطر سن کم یوسف گفته است. (مظهری)
لَا تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ
قبل اینکه تاویل و تعبیر آن را بگوید، از روی رحم به یوسف این را گفت. (الفواتح الالهیه)
رویایی را که دیده ای را برای آنها یاد نکن. (الفواتح الالهیه) عَلَىٰ إِخْوَتِكَ بر برادرانت تا آنان بر تو بخاطر رفعت درجه ات، حسادت نکنند. (الفواتح الالهیه)
برادر پدری یوسف که یازده نفر بودند: يهوذا وروبيلُ وشمعونُ ولاوي وربالون ويشجُرُ ودينة، که از دختر خاله ی یعقوب، به نام لیا بوده اند و دان ونفتالي وجاد وآشر که از دو کنیز یعقوب(زلفة وبلهة) بوده اند. (ابوسعود) اما بنیامین که برادر تنی وی بود و مادرشان راحیل بوده است، از جمله ی این یازده ستاره نبوده اند چراکه در بین سجده کنندگان به یوسف نبوده است. (ابوسعود)
فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْدًا با اغوای شیطان در صدد حیله برای دشمنی و هلاک تو، بر خواهند امد. (الفواتح الالهیه) کیدی راسخ و متین که تو را یارای خلاصی از آن نخواهد بود. (ابوسعود)
و یا کیدی پنهان که تو متوجه آن نخواهی شد. (ابوسعود)
إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلْإِنسَانِ عَدُوٌّ مُّبِينٌ
شیطان اغواء کننده و گمراه کننده برای انسان، دشمنیش آشکار است و حیله گری بزرگ است که با انسانها، در صورت و چهره ی دوست دشمنی میکند و در چهره ی اصلاح به تباهی مشغول است. (الفواتح الالهیه) شیطان دشمن آشکار است که در اغوای برادرانت و تشویق آنان به آنچه که برای آنها در آن خیری نیست، دست بردار نخواهد بود. (ابوسعود) گویا که یوسف سوال کرده است که چگونه برادرانم که در بیت نبوت پرورش یافته اند به این امر مبادر خواهند کرد؟ جواب آمد که شیطان آنان را به این کار بر میانگیزد. (ابوسعود)
همچنانکه الله متعال تو را بر دیدن چنین رویایی برگزیده است، تو را انتخاب کرده است و به تو علم تعبیر رویا و علم کتب و سنن انبیاء را میدهد و با این کار نعمت خودش را بر تو تکمیل خواهد کرد و بر آل یعقوب نیز با عنایت نبوت در خاندان یعقوب، نعمتش را تکمیل میکند همانطور که بر پدر بزرگت و پدرپدربزرگت نعمتش را تکمیل کرده است. قطعا پروردگارت، بر همه چیز من جمله اتفاقاتی که رخ خواهد داد و کارهاییکه برادرانت انجام خواهند داد داناست و بر بر حسب حکمتش کارها را انجام خواهد داد.
مستندات
وَكَذَٰلِكَ
مثل گزینش بدیع تو بر اینکه در عالم مثال آثارش را دیده ای و دیده ای که آن اجرام علوی بر تو سجده میکنند،... (ابوسعود)
يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ
تو را برای کبریای خود بر میگزیند و از بین اشراف مردم و از سران قوم همه، تو را انتخاب میکند. (ابوسعود)
مصداق آن رویا را در عالم شهادت، آشکار میکند. (ابوسعود) وَيُعَلِّمُكَ مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ
و الله متعال به تو آن جنس از علوم را آموزش میدهد و مقدار قابل توجهی از آن را تا اطلاع پیدا کنی بر اینکه این حق است.(ابوسعود) منظور از تاویل احادیث، تعبیر خواب است که اگر راست باشد از فرشته است و اگر چنین نباشد، حدیث نفس است و حدیث شیطان است. (ابوسعود) گفته شده است: منظور تاویل مبهم و مرموز کتب الهی و سنن انبیاء است. (ابوسعود) عبارت تاویل بجای تعبیر آوردن از این جهت است که رویای دیده شده بر آن چیزی که تعبیر کرده بر میگردد و همان میشود، گویا که حضرت یعقوب اشاره دارد به آنچه که بر یوسف رخ خواهد داد از تعبیر رویای دو زندانی. (ابوسعود)
و یعقوب این را به طریق وحی دانسته است. (ابوسعود)
گفته شده است: به یوسف تاویل صحف ابراهیم و غیر آن را اموزش داده است. (تاویلات اهل سنت)
وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ
نعمتش را بر تو با انضمام نبوت به پادشاهی، کامل میکند. (ابوسعود) امکان دارد که رویا را یک نعمت در نظر بگیریم و هر یک از تعبیرات که به وقوع میپیوندند، تکمیل ان نعمت هستند. (ابوسعود) همچنانکه پروردگارت تو به اینچنین رویاها، اختیار کرده است نعمتش را بر تو تکمیل میکند با وصل کردن نعمت دنیا به آخرت چراکه در دنیا نبوت و پادشاهی میدهد و در آخرت صاحب درجات بلند میشوی. (ابوسعود)
با نبوت دادن. (مظهری) وَعَلَىٰ آلِ يَعْقُوبَ
و بر اهل یعقوب از پسران و غیر آنها است چراکه دیدن یوسف آنها را به مثال ستارگان، نشان میدهد که عاقبت آنان به نبوت ختم خواهد شد پس آنچه بالقوه داشته اند به فعل خواهد آمد پس برای آنان نیز تکمیل نعمت است. (ابوسعود) گفته اند: منظور انبیای بنی اسرائیل هستند. (مظهری)
منظور از ابوین: پدربزگش و پدرپدربزرگش است. (نسفی) بر تو نعمتش را تمام خواهد کرد آنچنانکه که بر پدرانت تکمیل کرده است یعنی نعمت نبوت و رسالت را بر تو ارزانی خواهد داشت. (ابوسعود) اتمام نعمت بر ابراهیم این استکه وی را از آتش نجات داد و از ذبح فرزند نجات داد و خلیل خود گرفت. (ابوسعود)
و اتمام نعمت بر اسحاق این است که یعقوب و اسباط را از نسل وی قرار داد. (ابوسعود) بعضی به این آیه استدلال کرده اند که ذبیح، اسحاق بوده است. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
به همه چیز داناست. (ابوسعود)
انجام دهنده ی کارها بر حسب حکم و مصلحت خود است. (ابوسعود)
میداند که چه کسی شایسته ی برگزیده شدن است. (نسفی) هرچیزی را سر جای خودش میگذارد. (نسفی) به آنچه برادران یوسف انجام میدهند داناست. (تاویلات اهل سنت)
وقتی که برادران ناتنی یوسف گفتند: قطعا بر ما یقین است که یوسف و برادرش بنیامین از ما برای پدر دوستتر و خوشتر است، در حالیکه ما جماعت هستیم و پدرمان در این ترجیح، در اشتباه آشکار است.
مستندات
إِذْ قَالُوا
یعنی برادران یوسف گفتند:. (خازن)
لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ قسم که یوسف و برادرش بنیامین.. (خازن) أَحَبُّ إِلَىٰ أَبِينَا مِنَّا
این را از روی حسادت به یوسف گفته اند. (خازن) پدرمان وی را در محبت و منزلت، از ما بالاتر میگیرد. (بحر العلوم) مقاتل: فضل یوسف در زیبایی بر مردم زمانش همانند فضل ماه چهاردهم بر بقیه ی ستارگان بوده است. (بحر العلوم)
وَنَحْنُ عُصْبَةٌ عصبه یعنی جماعت و ده نفر بوده اند. (خازن) فراء عصبه به ده و بیشتر از ده نفر اطلاق میشود. (خازن)
گفته شده است: عصبه به کمتر از ده اطلاق میشود. (خازن) مجاهد: بین ده الی پانزده است. (خازن) گفته شده است تا چهل نفر اطلاق میشود. (خازن) گفته اند: اصل آن این است که هر جماعتی که بر یکدیگر تعصب دارند، عصبه گفته میشود. (خازن)
إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ
پدرمان در اشتباهی اشکار است که یوسف کودک را بر ما که بزرگ و عصبه هستیم، ترجیح میدهد چراکه وی نمیتواند به پدرش نفعی برساند ولی ما میتوانیم برایش نافع باشیم و ما هستیم که کارهای وی را انجام میدهیم و ما هستیم که دام وی را تیمار میکنیم. (خازن) منظور گمراهی در دین نیست چراکه اگر چنین هدفی داشته باشند، کافر خواهند بود. (خازن)
تفضیل یعقوب در محبت قلبی که دست انسان نیست بوده است. (خازن)
اگر گناهی از برادران یوسف سرزده است برای قبل نبوت آنها بوده است و عصمت برای وقت نبوت است. (خازن) بعضی گفته اند: این امر در وقت مراهقیت آنان بوده است نه بعد بلوغ. (خازن)
یوسف را بکشید، یا اینکه وی را به زمینی دور و نامعلوم بیاندازید، تا بدینصورت، روی پدرتان به شما شود و شما بعد این کار، توبه کنید و قوم نیکی باشید. و یا اگر اینکار را کنید، امور درست خواهد شد.
مستندات
اقْتُلُوا يُوسُفَ همه به جز کسانی که با کشتن موافق نبودند، بر کشتن یوسف اتفاق کردند. (نسفی)
گفته اند: امر کننده به قتل، شمعون بوده است وبقیه راضی بودند برای همین همه را آمر به قتل دانسته شده است. (نسفی) بعضی گفته اند که دان، بوده است. (ابوسعود)
أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا ویا وی را به مکانی مجهول و دور از آبادی بیاندازید. (نسفی) يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ
در این صورت فقط به شما رو خواهد کرد و به کسی دیگر التفات نخواهد کرد. (نسفی)
یعنی محبتش فقط برای شما خواهد شد و کسی را در ان مشارکت نخواهد بود. (نسفی) وَتَكُونُوا مِن بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِينَ
بعد قتل یوسف و یا تبعید وی، از توبه کنندگان از جنایتی انجام داده اید خواهید بود. (نسفی) ویا اینکه حال شما نزد پدرتان به صلاح خواهد شد. (نسفی) و یا اینکه امر دنیای شما به راه خواهد بود بخاطر اینکه اقبال پدرتان به شما خواهد بود. (بیضاوی) با عذری که جور میکنید نزد پدرتان، قوم صالح خواهید بود. (ابوسعود)
یکی از آنها گفت: یوسف را نکشید که گناه بزرگی است بلکه وی را به چاه بیاندازید تا بعضی از مسافر و عبور کنندگان آن را با خود بردارند، اگر تصمیم خود را گرفته اید و انجام دهنده هستید، این را انجام دهید. نکته: در قال قائل نکره آمده است یعنی نامشخص پس سعی در مشخص کردن آن هیچ فائده ای ندارد و الله متعال میفرماید که مهم نیست کدام یک گفته اند بلکه مهم این است که چنین تصمیمی به گفته ی یکی از آنها گرفته شد.
مستندات
قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ وی یهودا بوده است و بهترین نظر را بین آنان داشت. (ابوسعود)
قتاده: گوینده ی این سخن، روبیل بوده است. (ثعالبی)
لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ
بجای او را نکشید گفت یوسف را نکشید تا بتواند دل آنان را به رحم بیاورد. (ابوسعود) روایت شده است که وی گفته است که قتل امر بزرگی است. (ابوسعود)
وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ
به قعر چاه بیاندازیدش. (ابوسعود) جب به چاه عمیق اطلاق میشود. (المحیط؛ لغتنامه؛) چاه بی استفاده که روی آن را نپوشانده باشند. (ثعالبی) غیابه آنچه که از تو پنهان است. (ثعالبی) از ابن عباس: جب چاهی در شام بوده است. (الدر المنثور)
يَلْتَقِطْهُ
به وجه حفاظت از تباه شدن، وی را بگیرند. (ابوسعود)
بَعْضُ السَّيَّارَةِ بعضی از افراد مردم که بر زمین در حال سفر و سیر هستند. (ابوسعود)
در سیاره و جب، با ابهام سخن میگوید تا بدانند که غرض انان از دور کردن یوسف با این عمل حاصل خواهد شد. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ فَاعِلِينَ
اگر به مشورت من عامل هستید، اینکار را انجام دهید. (ابوسعود) به طریق جزم نگفت تا آنان فکر نکنند که دارد حکم رانی میکند. (ابوسعود) ویا اگر شما تصمیم خود را بر دور کردن یوسف از پدرش را گرفته اید، آن را انجام دهید. (ابوسعود)
این سخن بعد اینکه چندین بار خواسته بودند که همراه آنان بفرستد صورت گرفته است نه اینکه به یکباره این سخن را گفته باشند. (تاویلات اهل سنت) برای اینکه به یوسف برسند به حیله این را گفتند. (نظم الدرر) چراکه یعقوب احساس کرده بود که اینان حسادت میکنند پس آنها را از یوسف دور میداشت. (نظم الدرر) به یعقوب گفتند: چرا از ما در مورد یوسف میترسی؟. (مظهری) تو را چه میشود که ما را امین نمیدانی؟ (نظم الدرر)
وَإِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ
از آنجا که حسادت آنان را احساس کرده بود برای اینکه از این نظر وی را برگردانند این را گفتند. (مظهری)
ما در تامین مصالح وی میکشیم. (جلالین) و نصیحت دلیل امانتداری است. (نظم الدرر)
از ما بر وی چیزی جز نصیحت و شفقت یافت نشده است. (نیسابوری)
یوسف را فردا همراه ما بفرست تا در چراندن دام کمک کند و از میوه های صحرا بخورد و به جست و خیز و بازی و مسابقه مشغول شود و ما قطعا و یقینا از وی محافظت خواهیم کرد.
مستندات
أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا فردا وی را همراه ما به صحرا بفرست. (ابوسعود) يَرْتَعْ در خوردن میوه، فراخی یابد. (ابوسعود)
رتع یعنی فراخی در چیزهای لذیذ. (ابوسعود) همراه ما دام را بچراند. (ابوسعود) با ما بچرد. (ابوسعود) به غائب و به متکلم مع الغیر آمده است یعنی نرتع و نلعب: بچریم و بازی کنیم. (ابوسعود) یعقوب میترسید که آنان در وقت خوردن وی را واگذاشته و از این طریق هلاک شود پس با گفتن این سخن به وی از این جهت، اطمینان دادند. (تاویلات اهل سنت) یرتع یعنی از یکدیگر محافظت میکنیم. (تفسیر مجاهد)
وَيَلْعَبْ با مسابقه دادن و تیراندازی کردن، بازی کند. (ابوسعود)
این امور از جمله ی اموری است که برای آمادگی بر جنگ صورت میگیرد و بازی نامیدن آن برای این است که مناسب حال یوسف است. (ابوسعود) از این میترسید که وی را وادار به انجام کار سخت کنند پس با گفتن بازی کند، از این جهت نیز اطمینان دادند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی جست خیز کند و بازی میکند. (تاویلات اهل سنت) وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
ما محافظ وی هستیم از اینکه به وی چیز ناگواری برسد. (ابوسعود)
سخن خود را با انواع موکدات، تاکید کردند تا به هدف خود برسند. (ابوسعود)
یعقوب گفت که دو چیز مرا غمگین میکند یکی اینکه همراه شما رفتن وی و اینکه از من جدایش میکنید و دیگر اینکه من میترسم که در وقت غفلت شما، گرگ وی را بخورد.
مستندات
قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَن تَذْهَبُوا بِهِ
از اینکه این نعمت عظیم از چشم من دور شود، غمگین میشوم. (تاویلات اهل سنت) بردن شما وی را مرا غمگین میکند. (نسفی)
وَأَخَافُ أَن يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ
بعضی گفته اند: یعقوب در خواب دیده بود که یوسف را گرگ گرفته است و از این جهت این سخن را گفته است ولی این سخن درست به نظر نمیرسد چرا که اکثر رویای انبیاء راست و حق است پس از دیدن این خواب این سخن را نمیگفت. (تاویلات اهل سنت) بلکه ترس وی از آنجا که بر کودک از گرگ و جانوران در صحرا ترسیده میشود از این جهت گفته است. (تاویلات اهل سنت) و هلاکی از جهت گرگ محتمل تر است چراکه گفته بودند به بازی مشغول خواهند شد و دیگر اینکه آنان جماعت بودند و زیاد ترس از مردم نمیرفت. (تاویلات اهل سنت) بعضی نیز گفته اند: منظور از گرگان، پسران وی هستند که به کنایه گفته است. (تاویلات اهل سنت)
بخاطر اینکه شما به وی زیاد اهمیت نمیدهید. (بیضاوی) وَأَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ
وقتی برادرانش وی را به صحرا بردند، و تصمیم خود را گرفتند که بر چاه بیاندازند، اینکار را صورت دادند و ما به یوسف وحی کردیم که تو کرده ی آنان را به آنها خبر خواهی داد و اینان ه این امور شعوری ندارند.
مستندات
فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وقتی با وی به صحرا رفتند. (بحر العلوم) وَأَجْمَعُوا أَن يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ
همه متفق شدند که وی را به پایین چاه بیاندازند. (بحر العلوم) بعد دشمنی خود را آشکار کردند و وقتی یکی از آنها میزد پیش دیگری میرفت و وی نیز او را میزد و نزدیک بود که وی را بکشند پس یهودا گفت که مگر عهد نکردید که وی را نکشید؟ (بحر العلوم) همراه وی به طرف چاه رفتند. (بحر العلوم) دو یا چهار فرسخ از کنعان فاصله داشته است. (بحر العلوم)
جبرئیل به وی آرامش میداد و غذا میآورد. (بحر العلوم)
وقتی همراه یوسف رفتند و تصمیم خود را گرفتند، این تصمیم خود را عملی کردند. (قشیری)
وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَٰذَا قطعا تو به آنان این کرده اشان را خبر خواهی داد. (بحر العلوم)
وقتی مراعات یعقوب از وی گرفته شد، وحی الهی بر وی حاصل شد. (قشیری) این سنت الهی است که بر اولیای خود بابی از بلا نگشاید مگر اینکه بر قلبهای آنان ابواب صفا را باز کند. (قشیری) بعضی گفته اند که این وحی الهام بوده است. (خازن)
وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ و آنان نمیدانند که تو خبر خواهی داد. (بحر العلوم) و یا اینکه آنان تو را در مصر نخواهند شناخت. (بحر العلوم) الله به وی وحی کرده است درحالیکه آنان یوسف را نمیشناسند. (بحر العلوم) نمیدانند که این وحی الهی برای توست. (بغوی)
نکته: در آیه نیامده است که انداخته اند بلکه جعل یعنی وی را در ته چاه گرداندند و این زدن و به حد کشتن رساندن نیز در قرآن نیست و بهتر است که همان مقدار را که در قرآن امده است را قبول کنیم و باقی آن را به الله بسپاریم.
وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ ﴿16﴾
يُوسُف
تفسیر
و آنان شامگاهان آمدند در حالیکه خود را به گریه زده و گریه کنان پیش پدر آمدند.
مستندات
گفته اند: آنان در تاریکی شب آمدند تا عذرشان مقبولتر باشد. (بغوی) روایت شده است وقتی یعقوب داد و بیداد آنان راشنید بیرون آمد و گفت: آیا بر گوسفندانتان چیزی شده است؟ و یوسف کجاست؟ . (بغوی)
یعنی بعد عصر آمدند. (بحر العلوم) آخر روز آمدند. (بیضاوی)
عشی به تصغیر خوانده شده است از اعشی یعنی عشوا من البکاء به معنی اینکه خود را به گریه زدند و گریه کنان آمدند نیز آمده است. (بیضاوی)
گفتند ای پدر! ما رفتیم که مسابقه بدهیم در شکار ویا در تیراندازی ویا در دویدن، و یوسف را نزد متاع خود گذاشتیم پس گرگ در وقت غفلت ما او را خورد و تو ما را تصدیق کننده نیستی هرچند که ما راستگو باشیم.
مستندات
قَالُوا يَا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ از ابن عباس: ما به مسابقه ی تیراندزی مشغول بودیم. (خازن) سدی: به مسابقه ی دو مشغول بودیم. (خازن)
مقاتل : به گرفتن شکار مشغول بودیم. (خازن)
وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا
یوسف را پیش لباس هایمان گذاشته بودیم. (خازن)
فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ
در وقت مسابقه و غفلت ما گرگ او را خورد. (خازن)
وَمَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنَا تو ما را تصدیق کننده نیستی. (خازن) وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ
هرچند ما صادق باشیم ولی بخاطر شدت دوست داشتنی که به یوسف داری تو ما را متهم خواهی کرد. (خازن) گفته اند: هرچند ما راست بگوییم ولی از آنجا که دلیلی بر صدق گفتارمان نداریم تو ما را تصدیق نمیکنی. (خازن)
و آمدند و آوردند بر لباس یوسف به خونی دروغین، یعقوب گفت: چنین نیست بلکه نفس شما بر شما امر بزرگی را آسان کرده و مرتکتب شده اید، پس چاره ای جز صبر زیبا نیست، و الله متعال به یاری خواسته شده است بر آنچه که بر من تحمیل شده است.
مستندات
وَجَاءُوا عَلَىٰ قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ به خون دروغین آمدند. (ثعلبی)
یا خونی که در مورد آن دروغ گفته شده است. (ثعلبی) زیراکه خون یوسف نبوده بلکه خون گوسفند بوده است. (ثعلبی)
حضرت عائشه به دال قرائت کرده اند یعنی کدب یعنی به خونی تازه آغشته آوردند. (ثعلبی) این قرائت شاذ است. (بحر العلوم) قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا
یعقوب گفت: لباسش را برایم بیاورید وقتی آوردند گفت من گرگی به این عاقلی تا به امرزو ندیده ام چراکه پسرم را خورده است ولی لباسش را سالم گذاشته است. (ثعلبی)
بلکه نفس شما برایتان امری ترتیب داده است. (ثعلبی) زینت داد و آراست برای شما و یوسف را هلاک کردید. (بحر العلوم)
امر بزرگی را مرتکب شده اید. (نسفی)
فَصَبْرٌ جَمِيلٌ صبر من صبری زیباست. (ثعلبی)
پس بر من صبر باد. (ثعلبی)
حیلتی جز صبر برایم نمانده است. (بحر العلوم) همانا صبری خواهم داشت جمیل که در آن زاری و شکوی نخواهد بود. (ثعلبی)
گفته اند: با شما به اندوه و بدرویی معاشرت نخواهم کرد بلکه با شما مثل قبل خواهم بود. (ثعلبی)
وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ
از الله یاری میطلبم بر آنچه میگویید و آنچه بر یوسف دروغ میبندید. (بحر العلوم) از الله یاری میطلبم تا شر آنچه به دروغ میگویید را از من دور کند. (طبری) بر تحمل آنچه بر من آمده است از هلاک یوسف و صبر بر مصیبت. (نسفی)
مسافرانی آمدند و آب یاب خود را فرستادند پس سطل خود را به چاه انداخت، گفت: مژده که این پسری است. و آن مسافران، یوسف را پنهان داشتند و آن را بعنوان سرمایه در نظر گرفتند. و الله متعال به آنچه برادران یوسف و آنچه این مسافران انجام میدهند، داناست.
مستندات
وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ
قوم مسافری آمدند و از مدین بودند که به طرف مصر در حرکت بوده و راه را گم کرده و نزدیک چاهی که یوسف در آن بود، اتراق کردند. (خازن)
فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ
وارد کاروان کسیکه برای پیش از بقیه برای آب میرود و وسایل آن را مهیا میکند.(خازن) گفته میشود نام وی مالک پسر ذعر خزاعی بوده است. (خازن) دلو را به چاه انداخت. (خازن) پس یوسف به دلو چسبید و بالا آمد. (خازن)
قَالَ يَا بُشْرَىٰ هَٰذَا غُلَامٌ
وارد گفت: ای بشری، گفته اند اسم یکی از رفقای وی بشری بوده است. (خازن) و یا گفت: بشارت باد که... (خازن) شگفتا! این پسر است. (بحر العلوم) گویا که گفته باشد: ای بشارت این وقت توست. (بیضاوی)
وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً
مالک بن ذعر و اصحابش گفتند: که این مالی است که ما بعنوان سرمایه برای بعضی از صاحبان آب به مصر میبریم. (خازن) این گفته از آن جهت بود که دیگران طمع شراکت در آن نکنند. (خازن)
یعنی یوسف را مخفی کرده و بعنوان کالا معرفی کردند. (بحر العلوم)
اگر کسی از همراهان پرسید بگویید که کالایی است که از صاحبان آب گرفتیم تا برایشان در مصر بفروشیم. (بحر العلوم) گفته شده است: برادران یوسف، برادر بودن وی را مخفی داشتند و گفتند که این برده ی ما است که فرار کرده است ویوسف نیز آنان را تصدیق کرد چراکه وی را تهدید به قتل کرده بودند. (خازن)
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
الله به آنچه که برادران وی با یوسف انجام میدهند، داناست. (بحر العلوم)
با مخفی کردن انان بر الله متعال مخفی نمیماند. (بیضاوی)
مسافران، یوسف را به قیمتی اندک یعنی دراهم شمرده شده خریدند، و فرشندگان و خریداران، همه از روی بی میلی وی را خریدند.
مستندات
وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ یوسف را به قیمتی ازران فروختند. (بغوی)
سدی و ضحاک و مقاتل: به ثمن حرام فروختند چراکه ثمن شخص آزاد حرام است.(بغوی) حرام را بخس نامیده شد چراکه برکتش رفته است. (بغوی)
عکرمه و شعبی: به قیمتی کم. (بغوی) به درهمهایی شمرده شده، عدد را مذکر آورده است که عبارت از کم بودن عدد آنهاست. (بغوی)
معدوده یعنی شمرده شده گفتن برای رساندن کم بودن آن است چراکه در آن زمان درهم هایی را که کمتر از چهل بود را نمیشمردند بلکه به عدد میدادند. (بغوی)
ابن عباس و ابن مسعود و قتاده: به بیست درهم فروختند. (بغوی) مجاهد: به بیست و دو درهم. (بغوی)
عکرمه: به چهل درهم. (بغوی)
وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ
بودند برادران یوسف در حق یوسف از زاهدان، چراکه قدر منزلت وی نزد الله را نمیدانستند. (بغوی) در گفتن قیمت یوسف، از زاهدان بودند چراکه قصد آنان حصول ثمن آن نبود بلکه هدف تبعید یوسف بود. (بغوی) زاهدین یعنی روی گردانان از وی . (بیضاوی) کسانیکه خریدند نیز به وی راغب نبودند چراکه وی را آبق (برده ی فرار کننده) میدانستند. (نسفی)
کسانیکه خریدند قصه و حال یوسف را نمیدانستند. (بحر العلوم)
کسیکه یوسف را خرید به همسرش گفت: با وی به نیکی رفتار کن و نیک نگهدار باشد که به ما سود دهد و یا اینکه به پسرخواندگی بیگیریمش، آنچنانکه یوسف را نجات دادیم، در مصر جایگاه دادیمش و تا تعبیر رویا یادش دهیم و الله بر آنچه قصد کند، غالب است و مانعی برای وی نیست ولیکن اکثر مردم این را نمیدانند.
مستندات
وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِن مِّصْرَ نامش قطفیر بوده و عزیز مصر بوده و خزینه دار آن بوده است. (نسفی) ویا اطفیر بوده است. (بیضاوی)
و پادشاه آن زمان، ریان بن الولید بوده است. (نسفی) روایت شده است که یوسف را وقتی هفده سالش بود خرید و در خانه اش سیزده سال بوده است و در سی و سه سالگی به وزارت از طرف ریان رسید و در صد و بیست سالگی فوت کرد. (بیضاوی)
لِامْرَأَتِهِ به همسرش راعیل یا زلیخا. (نسفی)
به همسرش گفت نه اینکه برای همسرش خریده باشد. (نسفی)
أَكْرِمِي مَثْوَاهُ منزلت و مقامش را نزد ما نیک بدار. (نسفی) یعنی نیک و مورد رضایت قرارش ده. (نسفی) مکان اقامتش را مکرم بدار. (بغوی) عَسَىٰ أَن يَنفَعَنَا
شاید که با تربیت درست و دانستن شان امور، در کارهای مورد نظر خود برای ما پشتیبان باشد. (نسفی) اگر خواستیم بفروشیم، سود زیاد دهد و یا بعضی از کارهای ما را انجام دهد. (بغوی)
أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا
به پسرخواندگی خود بگیریم چراکه سیای رشد را در وی دیده بود. (نسفی)
وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ
مثل همان که یوسف را نجات دادیم و قلب قطفیر را بر وی مهربان گردانیدیم، بر مصر قادر ساختیم و پادشاهش گرداندیم. (نسفی)
وَلِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ
هدف از نجات یوسف و بر مصر حاکم گرداندن وی برای این بود که به عدل حکم کند و امور مردم را تدبیر کند و تاویل کتاب الله را به مردم آموزش دهد و خوابهایی را که بر حوادث آینده دلالت دارد را تعبیر کند تا مردم آمادگی بگیرند مثل آن سالهای خشکسالی. (بیضاوی)
وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰ أَمْرِهِ
از آنچه خواهد وی را مانعی نیست. (نسفی) و یا بر آنچه بر یوسف مقدر کرده است میشود نه آنچه برادرانش خواسته اند. (نسفی)
وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ لیکن اکثر مردم آن را نمیدانند. (نسفی)
نمیدانند که همه چیز دست الله متعال است و یا از دقایق کارهای الله را نمیدانند. (بیضاوی)
وقتی به سنی رسید که عقل و قوتش کامل شد، به یوسف حکمت و علم و نبوت عطا کردیم، مثل همین پاداش دادن یوسف ما (الله متعال) به نیکی کنندگان به خلق و درست رفتار کنندگان، پاداش نیک دهیم.
مستندات
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وقتی به منتهای جوانی و قوت و سختی رسید. (بغوی) وقتی قوت و عقلش کامل شد. (بحر العلوم) وقتی مرد شد. (بحر العلوم) مجاهد: سی و سه سال. (بغوی) سدی: سی سال. (بغوی) ضحاک: بیست سال. (بغوی)
کلبی: از هجده الی سی سال را گویند. (بغوی)
آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا حکم یعنی نبوت و علم یعنی علم فقه است. (بغوی)
گفته شده است: حکم یعنی اصابت نظر؛درست نظر بودن؛ و علم یعنی تعبیر رویا. (بغوی) فرق بین حکیم و عالم این است که عالم، اشیاء را میداند و حکیم بر طبق آنچه علمش میطلبد عمل میکند. (بغوی)
وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ابن عباس: یعنی مومنان. (بغوی)
از ابن عباس: هدایت یافتگان را. (بغوی) ضحاک: صبر کنندگان بر مصیبتها مثل یوسف. (بغوی) اینگونه مکافات میدهیم، کسانی را که نیکی کنند.(بحر العلوم) کسانیکه مخلص در عمل هستند را به فهم و علم پاداش میدهیم. (بحر العلوم) کسانیکه به مردم نیکی میکنند را چنین پاداش دهیم. تاویلات اهل سنت) منظور این نیست که عین آنچه به یوسف داده است را خواهد داد بلکه هدف این است که پاداش نیکیش داده خواهد شد. (تاویلات اهل سنت)
زنیکه یوسف در خانه ی وی بود، از وی درخواست مجامعت کرد، درهای خانه را قفل کرد و گفت: من برای تو آماده شده ام پس بیا، یوسف گفت پناه بر خدا از اینکاری که مرا به آن میخوانی، شوهرت، ارباب من است و به من نیکی کرده و محترم داشته است و پرودگارم به من منزلت داده است. قطعا کسانیکه خیانت میکنند، رستگار نشوند.
مستندات
وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَن نَّفْسِهِ راودته: به خودش خواست. (تاویلات اهل سنت)
گفته شده: مراوده، دعوت کردن و طلب کردن. (تاویلات اهل سنت)
قصد یوسف را کرد. (تاویلات اهل سنت) از یوسف طلب آمیزش کرد. (نسفی)
زلیخا آنچه را که فریبکار باید انجام دهد تا هدفش از دستش نرود را انجام داد یعنی آنچه را که باید حیلت میکرد تا اسباب همخوابی با یوسف را فراهم کند را انجام داد. (ابوسعود)
با آرامی و سخن نرم از وی خواست. (الدر المصون) وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ درها را محکم بست. (ابوسعود) و یا درهای زیادی را بست. (ابوسعود) وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ اسم فعل به معنی به من رو کن و اقدام کن است. (ابوسعود)
مبادرت کن من به تو میگویم. (ابوسعود)
هئت لک نیز آمده که معنی آن: من برای تو آماده شدم است. (ابوسعود)
در مورد هیت لک، اختلاف است که عربی است یا غیر عربی سدی : به زبان قبطی است به معنی هلم لک یعنی بیا، ابن عباس و حسن: سریانی است. ابوزید انصاری از عبرانی است که اصل آن هیت لخ بوده یعنی تعاله قرآن آن را عربی گردانده، گفته شده است که حورانی است و به لغت اهل حجاز داخل شده است و از آن در تکلم استفاده میکردند و به معنی تعال است؛ این قول فراء و کسائی؛ و منقول از عکرمه است. جمهور بر این هستند که عربی است. (الدر المصون)
قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ
یوسف گفت: بر الله پناه میرم از آنچه که مرا به آن میخوانی. (ابوسعود)
إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ
امر خطیر این است که سیدم مرا مقام نیک داده است و به درستی نگهداری کرده است، پس چگونه من به وی با خیانت، اساءه کنم و جواب نیکیش را با بدی دهم؟ (ابوسعود) ضمیر را به الله نیز گرفته ان و معنی آن میشود: چگونه الله را که پروردگارم است و به من مقام و منزلت داده است با اینکار عصیان به وی تعالی عصیان ورزم. (ابوسعود)
قطعا زلیخا قصد آمیزش با یوسف را نمود و یوسف نیز چنین میکرد اگر حجت الله بر وی قایم نبود ولی چون حجت آشکار بود، مثل زلیخا عمل نکرد. ما چنین میکنیم تا از یوسف، زشتی و زنا را از وی دور کنیم و قطعا یوسف از زمره ی مخلصان و منتخبان ماست. نکته: انبیاء انسان هستند و طبیعت انسانی دارند ولی الله متعال حجت بر انان آشکار میکند و از بدی ها و گناه و معصیت، آنان را دور میگرداند و این همان عصمت الهی است، یعنی انبیاء بعنوان انسان در دنیا مورد امتحان هستند و از طرفی نبوت آنان مانع گناه آنان میشود. نکته: آنچه در بعضی تفاسیر آمده است که یوسف تا حد نشستن بین پاهای زلیخا رسید و در آنجا از آن دست کشید، صحت نداشته و طبق بیان ابومنصور ماتریدی؛که ما ماتریدیه از وی در عقائد، پیروی میکینم؛ این سخنان از جمله ی اموری است که گفتن آن نیز حلال نیست به چند دلیل: الف: الله متعال فرموده است: كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ اگر به آن حد رسیده باشد، سوء و زشتی از وی دور کرده نشده است. ب: ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ، اگر به این حد میرسید گفتن اینکه من خیانت نکرده ام، دروغ میبود در حالیکه در قرآن چنین آمده است. ج: هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي، یعنی زلیخا قصد مرا کرد، پس اگر آن چه گفته اند میشد این سخن نیز دروغ میبود. د: زنان گفتند: مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ، زشتی از یوسف ندیده اند.
مستندات
وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ زلیخا قصد کرد که با یوسف همخوابی کند. (مظهری) وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَن رَّأَىٰ بُرْهَانَ رَبِّهِ
یوسف قصد کشتن وی را کرد پس برهان پرودگارش را دید و از کشتن وی صرف نظر کرد. (تاویلات اهل سنت) اگر حجت الله بر زشتی زنا و سوء عاقبتش نبود، یوسف نیز قصد زلیخا را میکرد. (بیضاوی)
هم یوسف آن همی است که بر قلب خطور میکند ولی به عمل نمیرسد و آن هم طبیعی و غریزی است و در اختیار انسان نیست. (نسفی)
ویا اگر برهان پروردگارش نبود، وی نیز قصد زلیخا را میکرد ولی برهان پروردگارش را دید و همتی از وی صورت نگرفت. (تاویلات اهل سنت) قصد زدن زلیخا را کرد تا از خودش دور کند و برهان مانعش شد چراکه اگر میزد ممکن بود که قصد حرام با زلیخا را داشته است. (قرطبی) در مورد اینکه چه برهانی دیده است اختلاف نظر وجود دارد: الف: حضرت یعقوب را دید که دو لبش را گاز میزد. ب: صورت یعقوب را دید که انگشتانش را گاز میزند. ج: آیه ی (وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً). بر هیچ یک قابلیت اثبات را ندارد. (تاویلات اهل سنت)
اصل برهان، حجت است. (تاویلات اهل سنت) كَذَٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ مثل آن تثبیت، وی را در اینجا نیز تثبیت بخشیدیم تا خیانت به سید را از وی دور کنیم، و زنا را دور کنیم. (نسفی) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ
به فتح لام ؛اسم مفعول؛ یعنی از جمله ی کسانی است که الله متعال آنان را برای عبادت خودش، خالص گردانده است. (نسفی) به کسر؛اسم فاعل؛ یعنی کسانیکه دینشان را خالص برای الله گردانده اند. (نسفی)
به سوی در هردو دویدند تا هرکس اول به در برسد یکی برای جلوگیری از خروج و دیگری برای خروج و زلیخا لباس یوسف را از پشتش چاک داد و شوهر زن را به نزد در دیدند، زن گفت: سزای کسیکه با اهل تو قصد بد داشت از قبیل زنا و مانند آن، چیست؟ مگر اینکه به زندان انداخته شود ویا اینکه عذاب دردناکی به وی رسانده شود.
مستندات
وَاسْتَبَقَا الْبَابَ
بر یکدیگر برای رسیدن به در، پیشی جستند، زلیخا برای منع و حبس یوسف و حضرت یوسف برای خارج شدن و فرار کردن. (تاویلات اهل سنت)
وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِن دُبُرٍ وقتی برای مانع شدن از لباس یوسف کشید. (تاویلات اهل سنت)
از پشت یوسف لباسش را شکاف داد. (خازن)
به طول جر خورد و این معنی قد است. (ابوسعود) وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ سید زلیخا را در نزد در، یافتند. (تاویلات اهل سنت)
همسر زلیخا را دید که همراه پسر عموی زلیخا نشسته است وقتی این حالت را دید ترسید و برای فرار از تهمت، قبل یوسف، گفت:. (خازن)
یوسف گفت: بلکه این زن بود که مرا به خودش خواست و قصد مجامعت داشت، و شاهدی از قوم زن، شهادت داد.
مستندات
قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَن نَّفْسِي
یوسف گفت: این زن بود که مرا به موافقت با خودش خواست. (بیضاوی) اگر زلیخا دروغ نمیگفت، یوسف این را نمیگفت پس برای دفع زندان و عذاب الیم این را گفت. (بیضاوی)
وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا
کودکی که در گهواره بود و از فامیل زن بود که گفته اند پسرعمو یا پسرخاله ی وی بوده است، شهادت داد. (بیضاوی) قتاده و ضحاک و مجاهد بنا به روایتی: کودک نبوده بلکه مردی ریش دار بوده و حکیم و صاحب نظر بوده است و از خواص پادشاه بوده است و در روایت ابن ابی ملیکه از ابن عباس نیز چنین است. (ثعلبی) شهادت گفتن از این جهت است که کارایی شهادت را انجام داده است چراکه یوسف را تبرئه و قول زلیخا را باطل کرد. (نسفی)
برای اینکه شهادت الزام آور باشد، الله تعالی شهادت را بر زبان فامیل زن قرار داد. (بیضاوی)
از مجاهد: شاهد همان لباس پاره شده ی یوسف بوده است. (ثعلبی)
و گفت: اگر لباس یوسف از جلو پاره شده باشد، پس زن درست گفته و یوسف از دروغگویان است و اگر لباسش از عقب پاره شده باشد، زن دروغ گفته و یوسف از راستگویان است.
چراکه با از جلو جر دادن معلوم میشود قصد داشته است که یوسف را خودش دور کند و یا اینکه یوسف در پی وی دویده است و زن از دامان یوسف چسبیده و لباسش را پاره کرده است. (بیضاوی)
ای یوسف از این قضیه درگذر، و تو ای زن طلب آمرزش کن؛ از پرورگارت و یا منظور از شوهرت؛ قطعا تو از جمله ی خطاکاران شده ای.
مستندات
يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَٰذَا
ای یوسف از این بحث درگذر و پیش کسی بازگو نکن تا بین مردم پخش نشود. (خازن) ویا ای یوسف از این بحث نگران نباش چراکه عذرت و برائتت آشکار شده است. (خازن)
وَاسْتَغْفِرِي لِذَنبِكِ
از آنچه به یوسف نسبت داده ای، از الله طلب آمرزش کن. (خازن) گفته اند این از قول شاهد است که به زلیخا گفت از شوهرت گذشت بخواه تا مورد عذابت قرار ندهد. (خازن)
إِنَّكِ كُنتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ
وقتی به یوسف نسبت ناروا دادی و به شوهرت خیانت کردی، جزو گناهکاران شدی. (خازن) گفته اند که عزیز مصر مردی حلیم بوده است و برای همین به این اندازه اکتفاء کرده است و بعضی گفته اند بلکه وی کم غیرت بوده است. (ابوسعود)
زنانی در شهر گفتند: زن پادشاه، پیوسته قصد بودن و مجامعت با غلامش را دارد، این دوستی قلب وی را پوشانده است و چیز دیگری نمیبیند، ما قطعا میدانیم که وی با اینکار از راه درست و آنچه باید بر آن باشد، گمراه شده است.
مستندات
وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ
گروهی از زنان گفتند:... (ابوسعود)
فِي الْمَدِينَةِ در شهر این سخن را اشاعه دادند. (ابوسعود)
و یا صفت زنان است. (ابوسعود) یعنی زنان شهر گفتند.
امْرَأَتُ الْعَزِيزِ
زن پادشاه. (ابوسعود)
تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَن نَّفْسِهِ
این گفتن نه برای مشهور کردن آن و جلب توجه مردم به آن بوده است بلکه برای ملامت زن عزیز بوده است. (ابوسعود)
میخواهد که با غلام خودش آمیزش کند و در این راه حیله بکار میبرد. (ابوسعود)
گفته شده است: میخواهد که با غلامش زنا کند. (ابوسعود)
برده ی کنعانی خود را. (مظهری) قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا
دوستی او، باعث شده که پرده ی قلبش پاره شود و به قلش برسد. (ابوسعود) شغف دوست داشتن کشنده را گویند. (ابوسعود) دوست داشتن قلبش را پوشانده است طوری که چیز دیگری نمیبیند. (مظهری)
إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ
ما قطعا به گمان خیلی نزیک به علم که بر اثر مشاهده و آنچه آشکار است از آنچه انجام داده است و محبتی که در وی تقریر یافته است، وی را در گمراهی از راه عقل میدانیم. (ابوسعود)
و یا از راه رشد و درست میدانیم. (ابوسعود)
گمراهی اشکار که بر کسی مخفی نیست. (ابوسعود)
امر وی بین مردم آشکار است. (ابوسعود)
این نوع بیان نشان میدهد که آنان از روی یقین این را میگویند و دیگر اینکه خودشان از چنین چیزی، پاک هستند. (ابوسعود)
وقتی زلیخا سخن آنان و شان آنان را شنید در پی آنان فرستاد و برای آنان مجلس غذایی ترتیب داد و به هریک از آنان چاقویی داد و به یوسف گفت: برای اینان بیرون آی، وقتی که آنان یوسف را دیدند بزرگش یافتند و دستهای خود را بریدند و قطع کردند و گفتند: الله منزه است و جای تعجب است که الله چنین مخلوقی را خلق کرده است، این نمیتواند که بشر باشد بلکه چیزی نیست جز اینکه فرشته ای محترم است.
مستندات
فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ وقتی غیب آنان را شنید. (بیضاوی)
از آن جهت کار انان را مکر نامید چراکه آن را از زلیخا مخفی میداشتند همانند مکاری که مکر خود را پنهان میداشت و یا اینکه این را گفتند را زلیخا، به آنها یوسف را نشان دهد و یا اینکه زلیخا از آنان خواسته بود آن را پنهان دارند ولی آنان افشا کردند. (بیضاوی)
انکار آنان را شنید. (العز بن عبدالسلام) سخن آنان را شنید. (ابن کثیر) أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ
در پی آنان فرستاد و دعوتشان کرد. (بیضاوی)
وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً و برای آنان بالشی برای تکیه دادن آنها، آماده کرد. (بیضاوی) مجلسی برای انان ترتیب داد. (العز بن عبدالسلام) خلیل: متک یعنی عسل. (البحر المحیط) ابوعمرو: شراب خالص است. (البحر المحیط)
خرما قبل اینکه رطب شود و بعضی گفته اند که به معنی مسک است و (البحر المحیط)
کباب ذغالی به نزد قوم قضاعه است. (البحر المحیط) فالوده ی غلیظ. (البحر المحیط)
فضل: بزماورد؛ ساندویچ؛ و هر گوشت و ورقه ی گوشت که در چیزی پیچیده باشند و یا مائده ؛ خوان؛ است. (البحر المحیط)
وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّينًا
تا خود را تکیه داده و دستشان چاقو باشد وقتی یوسف بر آنان خروج کرد مبهوت شده و دستهای خود را خودشان ببرند و با حجت آنان را توبیخ کند. (بیضاوی) و یا اینکه وقتی یوسف چهل زن را دید که دستشان چاقو است از مکر وی بترسد. (بیضاوی) بعضی متکأ را غذا معنی کرده اند و یا مجلس غذا، چراکه آنان عادت داشتند بر چیزی تکیه داده و غذا بخورند. (بیضاوی) گفته شده است: متکأ، غذایی که با بریدن و کندن خورده میشود. (بیضاوی) متکا نیز گفته شده به معنی بالنگ مثل پرتقال بوده است. (بیضاوی) و یا چیزی که بریده میشود. (بیضاوی)
وی را بزرگ یافتند و از از زیبایی بسیارش، دچار هیبت شدند و حیران شدند. (بیضاوی) از رسول الله ص: یوسف را در شب معراج دیدم که همانند ماه چهاردهم بود. (بیضاوی) گفته شده است که تلألأ صورتش بر دیوار میافتاده است. (بیضاوی) از شدت میل جنسی، دچار حیض شدند. (بیضاوی) در حسن و جمال بزرگش یافتند. (العز بن عبدالسلام)
وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ از فرط دهشت و حیرت دستهای خود را زخمی کردند. (بیضاوی) کلا بریدند ویا زخمی کردند و خونریزی کرد. (العز بن عبدالسلام) وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ
گفتند: الله از صفات عجز منزه است. (بیضاوی) از روی تعجب از خلق چنین مخلوقی این را گفتند. (بیضاوی) فاعل حاش را یوسف گرفته و چنین معنی کرده اند: یوسف از آنچه در مورد وی گمان کرده میشد، در ناحیه ی الله قرار گرفت. (بیضاوی)
مَا هَٰذَا بَشَرًا
این چنین زیبایی برای بشر امکان ندارد. (بیضاوی) و بشری خوانده شده است یعنی این چنین زیبایی امکان ندارد غلام پست باشد. (بیضاوی)
این با خرید حاصل نشده است. (التبیان فی اعراب القرآن) إِنْ هَٰذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ
چراکه جمع بین این همه زیبایی و عصمت کامل فقط در فرشته جمع میشود. (بیضاوی) ویا زیبایی وی فوق بشری است و فقط فرشته میتواند در زیبایی بر انسان چیره شود. (بیضاوی)
زلیخا گفت: این همان است که شما در شان وی، مرا ملامت میکردید و سرزنش میکردید و دقیقا من برای از وی طلب معاشقه کردم ولی وی دائما درحال امتناع و زیاد کردن امتناع خودش است، و اگر در آنچه به وی میگویم مرا فرمان برداری نکند، قطعا وی را محبوس خواهم کرد تا با انسانهای پست باشد.
مستندات
قَالَتْ فَذَٰلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ
گفت: این همان برده ی کنعانی است که در ذهن خود آن را به تصویر کشیده و مرا در مورد وی ملامت کرده اید. یعنی شما وی را درست تصور نکرده بودید والا مرا معذور میداشتید. (نسفی) اگر آنچنان باشد که شما گفتید، پس این همان فرشته ای فوق بشری است که مرا در مورد وی، سرزنش کردید. (ابوسعود)
وَلَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ
بر حسب آنچه گفتید و شنیدید من به وی اظهار معاشقه کردم. (ابوسعود)
فَاسْتَعْصَمَ ولی وی در تحفظ و دور شدنی شدید از من است. (نسفی)
گویا که یوسف در عصمت است و باز در تلاش برای زیاد کردن این عصمت است. (نسفی) این گواه است از اینکه یوسف از آنچه به وی بعضی نسبت داده اند که تا حد باز کردن شلوار رسیده است، بریئ بوده است. (نسفی)
وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ
آن زنان گفتند که از صاحبت اطاعت کن و زلیخا گفت: اگر بر طبق آنچه من میگویم عمل نکند، محبوس خواهد شد. (نسفی)
وَلَيَكُونًا مِّنَ الصَّاغِرِينَ
و از جمله ی دون ها از قبیل دزدان و فرار کنندگان و خونزیران خواهد شد. (نسفی)
یوسف دعا کرد و گفت: پروردگار من! این زندانی که به آن مرا تهدید میکنند برای من خوشتر است از آنچه که اینان به آن دعوت میکنند از زنا و فحشاء، و اگر تو این مکر اینان را از من دور نکنی، به آنها میل پیدا خواهم کرد و در اینصورت از جمله ی عالمان بی عمل خواهم شد و یا از جمله ی گنهکاران خواهم شد. نکته: از آنجا که الله متعال در اول سوره فرمود که احسن القصص را خواهد گفت و در معنی آن گفتند که منظور راستترین داستانهاست و همینطور بهترین در اینجا الله متعال بهترین کاری که مومن باید انجام دهد را نیز بیان کرده است. توضیح اینکه: الف: اگر مبنای زندگی را امور دنیوی قرار دهیم فرقی ندارد که این مبنا از کجا نشات میگیرد چه ازدنیا پرستی و چه به نام دین، نتیجه اش انحطاط است، زلیخا که همه چیز داشت زیباتر از شوهرش دید و رسوا شد و این زنان که غیب وی را میکردند نیز از آنجا که هدفی جز نتیجه ی دنیوی نداشتند به این روز افتادند، حال در طرف مقابل حضرت یوسف قرار دارد که با اینکه تمام اسباب دنیوی برای شهوت رانی در دسترس وی است، با وجود عصمت باز استعصام میکند یعنی آن عصمت را بیشتر طلب میکند و هرچه به دستش برسد انجام میدهد تا دچار گناه نشود، آری اگر کسی دیندار واقعی است مثل حضرت یوسف میشود نه مثل زنان مقابل وی که به انحطاط کشیده میشوند. فرقی ندارد چه زن چه مرد، هرکس باید انتخاب کند کدام طرف قرار دارد. هرچه نزد الله محبوبتر باشد از گناه که دین و شریعت اسلامی آن را بیان کرده است دورتر خواهد شد پس اگر مشاهده شود که کسی به نام دین و به نام دنیا و هر نام دیگری، دنبال شهوت پرستی و لذتهای نامشروع است، به نسبت گناهش از الله و دینش و از مقام قرب الهی دورتر و پستتر است و طبق همین آیه، جزو جاهلین است نه اولیاءالله و نه مقام دیگر دینی. در این گفتگوی خیر و شر دیدیم که هر دو طرف از دست آویز قرار دادن هرچیزی برای نیل به آنچه در ذهن دارند، دریغ نکرده بکار گرفته اند: زن و زنان مصری هرکاری که لازم میدیدند برای رسیدن به گناه و شهوت خود هرکاری انجام دادند و در مقابل حضرت یوسف نیز برای دوری از آن هرچه از دستش برمیامد انجام داد و میبینیم که در آخر این رجوع به الله است که نجات دهنده است و نجات یعنی اینکه از گناه دور شویم نه اینکه به گناه برسیم. و این رسیدن خالی از مشقت دنیوی نیست ولی در آخر ختم به لذت و آرامش و راحتی ابدی، میشود. ما باید به اینجا برسیم که زندان برای ما از گناه بهتر و خیر باشد. الله ما را در حفظ خود نگهدارد.
مستندات
قَالَ رَبِّ السِّجْنُ
یوسف با پروردگارش مناجات کنان، گفت: آن زندانی که با آن مرا تهدید کرد،.. (ابوسعود)
أَحَبُّ إِلَيَّ
من آن را بر خودم ترجیح میدهم چراکه مشقت ان کم و گذرا است که بعد آن راحتی بزرگ و ابدی است. (ابوسعود)
مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ
از انجام آنچه فرمان میدهد که باعث بدبختی و شقاوت من شده و باعث عذاب دردناک میشود. (ابوسعود)
نسبت فرمان به همه ی آن زنان از این جهت است که یوسف را تشویق کردند تا از زلیخا اطاعت کند. (ابوسعود) ویا اینکه همه ی ان زنان، یوسف را به خود دعوت کرده بودند. (ابوسعود)
گفته شده است: مبتلا شدن یوسف بخاطر دعای خودش است والا بهتر بود که عافیت میطلبید، همچنانکه رسول الله ص، کسی را که طلب صبر میکرد از این طلبش منع کرد. (ابوسعود)
روایت شده است که هر یک از این زنان درخواست کردند که به تنهایی یوسف را نصیحت کنند ولی وقتی خلوت میکردند هر یک از آنها یوسف را به خودش میخوانده است. (الوسیط طنطاوی) وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ
اگر این به دوستی واداشتن اینها را و زینت دادن آن را از من نگیری،. (ابوسعود)
أَصْبُ إِلَيْهِنَّ به اجابت به آنها میل خواهم کرد. (ابوسعود) یا به آنها میل خواهم کرد. (ابوسعود)
این حرکت حضرت یوسف، بر طبق سنت و روش انبیاء و اولیاء الله است که در وقت وارد شدن مصیبت و شر به لطف الله پناه میبرند و قدرت و قوت را از خود مسلوب میدانند. (ابوسعود)
وَأَكُن مِّنَ الْجَاهِلِينَ
از جمله ی کسانی خواهم شد که بر آنچه بدان علم دارند عمل نمیکنند. (ابوسعود)
ویا از جمله ی سفیهان خواهم شد با انجام زشتی هایی که اینان مرا به آن میخوانند. (ابوسعود)
دلیل است بر اینکه اگر مومن گناهی انجام میدهد از روی جهل انجام میدهد. (بغوی) این حرکت حضرت یوسف در غایت کمال مقام است چراکه با این زیبایی و جوابی و کمالش، که سیده اش که زن عزیز مصر است، وی را به خود میخواند مضافا بر اینکه زلیخا نیز دارای زیبایی و مال و ریاست بوده است، با این همه بواعث، وی زندان را اختیار میکند، از برای ترس از الله و امید ثواب از وی تعالی. (ابن کثیر) رسول الله ص: هفت نفر هستند که الله متعال آنها را در روزی که سایه ای نیست، در سایه ی خودش میگیرد: 1مام عادل. 2 جوانی که در عبادت الله، پرورش یافته است.3 مردی که قلبش بسته به مسجد است و وقتی از آن خارج میشود تا وقتی به آن برگردد.4 دو مرد که با هم برای الله با هم دوستی کرده اند و بر این بودند و بر این گذشتند. 5و مردی که صدقه دادنش را طوری مخفی میکند که از صدقه ی دست راستش، دست چپش خبردار نمیشود.6 مردی که در تنهایی الله متعال را یاد میکند و برای همین چشمانش اشک بار میشود. 7 مردی که زنی صاحب جمال و منصب، به خودش میخواند و آن مرد جواب میدهد: من از الله متعال میرستم. (ابن کثیر)
پس الله متعال دعای یوسف را اجابت کرد و آنچه انان به آن میخواندند را از یوسف برداشت. قطعا الله شنوای داناست.
مستندات
فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ
پروردگارش، دعایش را اجابت کرد بر طبق انچه دعا کرده بود. (مظهری) در اسناد به اجابت دعای منسوب به حضرت یوسف، اظهار لطفی است که از طرف پروردگار شامل حال وی شده است. (ابوسعود)
فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ
بر عصمتش نگهداشت طوریکه مشقت زندان را بر گناه ترجیح داد. (مظهری)
إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ
شنونده ی دعای التجا کنندگان است. (مظهری)
الْعَلِيمُ
دانای به احوال آنان و آنچه برای آنان مصلحت است، میباشد. (مظهری)
برای عزیز و اهلش وقتی شواهد را مشاهده کردند از شکافتن لباس و شهادت کودک و بریدن دست زنان، برائت یوسف آشکار شد، برای اینان ظاهر گشت که ... (بیضاوی)
برای عزیز و اهل مشورت وی. (قرطبی) لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّىٰ حِينٍ
زندانی شدن یوسف از این جهت بود که زلیخا، همسرش را فریب داد که او را تا مدتی به زندان بیانداز تا آنچه وی میگوید آشکار شود و یا تا وقتی که مردم گمان کنند که یوسف مجرم بوده است. (بیضاوی)
به مدت هفت سال در زندان بود. (بیضاوی) تا وقتی که حرف مردم بخوابد. (جلالین) برای مخفی داشتن این قضیه از عموم مردم و برای اینکه بین یوسف و آن زنان، حیلوله باشد. (قرطبی)
به همراه یوسف دو غلام نیز داخل زندان شدند و یکی از آنها گفت: من در خواب دیدم که مشغول فشردن انگور هستم برای شراب درست کردن و دیگری گفت: من خودم را در خواب دیدم که بالای سر خودم نان حمل میکنم و دیدم که پرندگان از آن نان میخورند، به ما تاویل خوابها را بگو ما قطعا تو را از جمله ی نیکوکاران میدانیم.
مستندات
وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ
این دو غلام پادشاه بزرگ مصر؛ولید پسر ثروان عملیقی؛عمالقه؛ بودند یکی نانوای وی یعنی مسئول طعام وی و دیگری مسئول شراب وی بود. (مظهری) ریان پسر ولید، پادشاه بزرگ مصر. (الدر المنثور) مورد غضب پادشاه واقع شده بودند و به زندان افتادن آنها مصادف با به زندان افتادن یوسف بوده است. (مظهری) وقتی این دو دیدند که یوسف تعبیر رویا دارد گفتند که وی را امتحان خواهیم کرد و این خوابها را تعریف کردند. (جلالین)
ابن مسعود: این دو این رویا را بدون اینکه دیده باشند برای یوسف تعریف کردند. (قرطبی) ابن عباس و مجاهد: رویای آنان رویای صادقه بوده است که تعبیر شد. (قرطبی) قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا
مسئول شراب گفت: من در خواب خودم را دیدم که خمر میفشرم یعنی آب انگور میگیرم. (مظهری) بعضی گفته اند: خمر در لغت غسان انگور است. (مظهری) بعضی گفته اند در لغت اذرعان چنین بوده است. (آلوسی)
در قرائت ابن مسعود: اعصر عنبا آمده است. (ابوسعود) وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ
و آن دیگری که همان نانوا باشد گفت: ... (مظهری) دیدم که از آن نان، پرندگان گاز زده و کنده و میخورند. (ابوسعود)
نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ
به ما از تعبیر و تفسیر این خوابها بگو و بگو که عاقبت امر این خوابها چه خواهد شد. (مظهری)
إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ما تو را از جمله ی عالمان میدانیم. (مظهری) از کسانی میدانیم که تاویل رویا را خوب تاویل میکند. (مظهری) و از کسانی میدانیم که به اهل زندان نیکی میکنند. (ابوسعود)
یوسف گفت: برای شما طعامی آورده نشود تا بخورید مگر اینکه من از آن طعام و کیفیت و نوع آن به شما خبر دهم و این خبر دادن من از جمله علومی است که پروردگارم به من آموخته است و من قطعا ملتی را که به الله ایمان و باور ندارند را ترک کرده ام و این درحالی است که آنان به اخرت نیز آنطور که باید باشد، ایمان ندارند. نکته: همین که الله را آنطور که باید باشد ایمان و باور داشته نشود مساوی با انکار وجود الله است همینطور ایمان و باور به آخرت نیز چنین است پس اینکه عده ای ادیان دیگر را مومن به الله پنداشته حتی از روی تعصب قومی آنان را تک خدایی معرفی میکنند، کاملا اشتباه و بر خلاف مراد قرآن و اسلام است و اگر نوعی ایمان به الله کافی بود لزومی نبود الله متعال هر از چندگاهی بعد گمراه شدن ادیان آسمانی پیامبری برای تجدید ایمان ارسال کند پس بر ما مسلمانان واجب است که به ارکان ایمان بر طبق آنچه الله متعال به ما دستور داده است ایمان داشته باشیم و این ارکان نظری نیستند تا هرکس هرچه به نظرش رسید بیان کند. الله ما بر ایمان آورده شده توسط محمد بن عبدالله قرار دهد و بر ان محشور بدارد.
یوسف به آنها گفت: فردا برای شما غذایی از خانه ی شما نیاید مگر اینکه.. (قرطبی)
نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَن يَأْتِيَكُمَا شما خواهید دانست که من علم تعبیر رویا دارم. (قرطبی)
و آنان گفتند که خبر ده، و یوسف به آنان گفت که فردا برای شما این غذا و آن غذا میآید و بر همان وجه که یوسف گفته بود، حاصل شد. (قرطبی) این علم غیبی بود که ویژه ی یوسف بود. (قرطبی) یوسف بیان داشت که این علم را الله به وی داده است چراکه وی ملتی را که به الله ایمان نداشتند ترک کرده است. (قرطبی) برای شما غذایی نمیآید و شما از آن نمیخورید مگر اینکه من از رنگ و اینکه چه غذایی خوردید،خبر میدهم. (تفسیر طبرانی)
ذَٰلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي
آنچه به شما خبر میدهم بعضی از آن چیزی است که پروردگارم به من آموخته است. (مراغی) گفته شده است که وقتی یوسف رویای انان را دید از تعبیر ابا کرده گفت که بجای اینکار من از آنچه در خواب از غذا میبینید تعبیر ان را در بیداری برایتان میگویم سدی گوید: آن دو گفتند که این کار از افعال عراف و کاهنان است و یوسف گفت که من کاهن و عراف نیستم بلکه الله متعال ان را به من وحی میکند. (قرطبی) ابن جریج گوید: وقتی پادشاه قصد کشتن کسی را داشت برای وی غذایی خوب درست کرده و میفرستاد. (قرطبی)
حسن: برای آنان همانند عیسی از غیب خبر میداده است. (قرطبی)
گفته شده است: با اینکار آنان را به اسلام دعوت میکرده است. (قرطبی) یوسف به آنان میگوید که آنچه شما سوال کرده اید علمش نزد من موجود است و این علمی است که به آن نیازی نیست و علمی که به آن نیاز است، به آموختن سزاوارتر است. یوسف میخواهد با اینکار آنان را از عبادت بتان دور کرده و به توحید الله ترغیب کند برای همین میگوید:... (تاویلات اهل سنت)
یعنی من بیزارم از قومی که الله را باور ندارد و یگانه نمیداند. (مراغی)
وَهُم بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ در حالیکه آنان آخرت و حساب و جزا را بر آن وجهی که انبیاء بیان داشته اند را انکار میکنند. (مراغی) تعریض به این مساله است که آنان که وی را به زندان انداخته اند بعد اینکه مبرا بودن وی ثابت شد از کسی جز افرادی که به شدت منکر آخرت هستند، صادر نمیشود. (نیسابوری)
من از دین پدران خودم یعنی ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی کرده ام. بر ما شایسته نیست که به الله متعال چیزی را شریک قرار دهیم، و این توحید فضل الهی است که بر ما و عموم مردم، عطا نموده است ولی اکثر مردم، بر این نعمت ناسپاسی میکنند. نکته: تبعیت از پدر و دین انان اگر آنان بر حق باشند، افتخار است پس عده ای که بر اهل ایمان خورده میگیرند که اینان بخاطر اینکه پدرانشان مسلمان بوده اند مسلمان شده اند، فریبی است تا مردم را از راه حق به در کنند و مثال آن اینکه وقتی کسی پدرش پولدار باشد، کسی از آنها اموال پدر را دور نمیریزد تا خودش کسب کند و اگر کسی چنین کند وی احمقی بیش نیست. نکته: توحید و یگانه دانستن الله نعمت بزرگی است که از ان غفلت ورزیده میشود چراکه همین امر باعث میشود که ما خیلی چیزها را که فکر میکنیم با اهمیت هستند یادمان باشد که چیزهایی هستند که ارزش خود را دارند ولی به حدی نمیرسند که به ما فرمان دهند ویا ما بخاطرش خود را بکشیم ویا کارهای دیگر انجام دهیم و خود را در برابر آنان خوار کنیم. کسی ایمان داشته باشد با دشواری ها برخورد بهتری از خود نشان میدهد و رد وقت دارایی و خوشی نیز حد خود را نگه میدارد در نتیجه خود و جامعه از دست وی در امان میمانند آن جامعه ی سالم مورد آروزی بشر که با قوانین من درآوردی کلا به تباهی کشیده اند چراکه هر کشور و هر قدرتمند و هر صاحب نظری، نظری را بر طبق هوای خودش برای مردم ارائه میدهد.
مستندات
وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ همان دینی که دین حنیفی است. (نسفی)
پدرانش را ذکر کرد تا گوش زد کند که وی از بیت نبوت است. (نسفی) گفته شده است: از آنجا که ابراهیم و اسحاق و یعقوب به نبوت و رسالت مشهور بودند و در نزد خلق در دنیا دارای منزلت بودند و آخرت نیز برای آنان منزلت رفیع خواهد بود، یوسف اظهار کرد که از اولاد آنان است و اینکه از اهل بیت نبوت است تا که به سخنان وی گوش کنند و در توحید از وی اطاعت کنند. (خازن)
برای ما جماعت انبیاء، درست نیست که به الله شریکی قائل شویم چه بت باشد و چه غیر آن باشد. (نسفی) هرچیزی که باشد از فرشته و جن و انسان چه برسد به بتی که نه میبیند و نه میشنود. (آلوسی) چیزی از شرک چه کوچک و چه بزرگ داشته باشیم. (آلوسی)
ذَٰلِكَ مِن فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ این توحید، فضل الله بر ما و بر تمام مردم است. (نسفی) برای ما فضلش به وحی است و برای مردم با مبعوث کردن ما برای ارشاد و راهنمایی و تثبیت بر توحید آنان است. (بیضاوی) وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ
لیکن بیشتر مردم شکرگذار فضل الله نیستند و بلکه شرک میورزند و از آن دست نمیکشند. (نسفی) این فضل را نمیشناسند و از این رو از آن رویگردان شده و متنبه نمیشوند. (بیضاوی) این توحید به فضل الله است که بر ما انبیاء و سایر مردم با نصب نشانه ها و انزال آیات، به ما راه را نشان میدهد ولی اکثر مردم به آن توجه نمیکنند و به آن استدلال نمیکنند و آن را ملغی قرار میدهند و همانند کسیکه قدر نعمت را نمیداند و شکر و سپاسگزار آن نمیشود، عمل میکنند. (بیضاوی)
ای همراهان من در زندان، آیا رئیسان متفرق و جدای از یکدیگر برای بندگی بهتر است یا الله یگانه که بر همه چیز غالب است؟
مستندات
بعد آن دو را به اسلام فراخواند و گفت: الهه ها و عبادت آنان خیر است یا عبادت الله واحد قهار؟ (بحر العلوم) سوال الجایی است که فقط یک جواب دارد چراکه مزیت مدبر یگانه آشکار است. (درج الدرر)
الهه های متعدد که در تفرقه هستند و دارای حد و حدود هستند بهتر است یا اله واحدی که غالب است و کسی را یارای مقاومت در برابر وی نیست و کسی مساوی با وی نیست؟ (تفسیر ملا علی قاری) قتاده: وقتی یوسف دید که یکی از انها کشته خواهد شد، وی را به سهم داشت از آخرت دعوت کرد. (الهدایه الی بلوغ النهایه) ای ساکنین زندان که با من همراه هستید. (الفواتح الالهیه)
که در عدد بسیار هستند و همانند هم در نداشتن قدرت و اختیار بهتر است نزد شما و مستحق عبادت و پرستش است یا واحد احد یگانه و تک که در الوهیت و ربوبیت مستقل است و بی نیاز از پشتیبان است؟ (الفواتح الالهیه)
شما پرستش نمیکنید مگر اسمهاییکه خودتان و پدرانتان به آنها لقب اله بودن داده اید. الله متعال هیچ حجت و دلیلی بر وجود آنها و استحقاق آنها نازل نکرده است، حکم دین جز برای الله نیست. فرمان الله و دین الله این است که غیر وی پرستش نشود. آنچه بیان کرده ام دین درست و حق است، ولی اکثر مردم این قضیه را نمیدانند برای همین است که اکثر مردم کره ی خاکی کافر هستند.
شما عبادت نمیکنید، مگر نامیده شده هایی که خالی از معنای اله بودن هستند. (مظهری) که شما و پدران شما آنها را الهه و ارباب خوانده اید. (مظهری) ویا شما عبادت نمیکنید مگر اسمهاییکه خودتان درست کرده اید و در واقع و حقیقت، وجود ندارند و شما گمان میبرید که در بتها حلول کرده اند و یا مجردا وجود دارند. (مظهری) الله به شما این اجازه را نداده است بلکه خود شما و پدرانتان نامهای انان را دوست داشته اید. (الهدایه الی بلوغ النهایه) یعنی شما آنچه را که مستحق اله بودن نیست را اله نامیدید و بعد خودتان شروع به عبادت آن کردید انگار که فقط اسمهایی را دارید عبادت میکنید که وجود خارجی ندارند. (تاویلات اهل سنت) یعنی شما عبادت نمیکنید مگر بتانی را که فقط اسم اله بودن را دارند چراکه آنان از جمادات هستند. (قرطبی)
مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ الله متعال نیز دلیلی برای وجود آنها اقامه نکرده است. (مظهری) ویا حجت و برهانی برای استحقاق عبادت آنان نازل نکرده است. (مظهری) ولی بر مستحق عبادت بودن خودش و دلائل نصب کرده و رسولان فرستاده است. (مظهری) حجتی و یا کتابی و یا دلیلی نفرستاده است. (الهدایه الی بلوغ النهایه) عذر و حجتی در عبادت انها نیست. (بحر العلوم) إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ
حکم به عبادت جز برای الله متعال نیست چراکه وی تعالی است که مستحق عبادت بالذات است واجب به ذات خود بوده و نعمت دهنده ی مطلق به غیر خود است و نفع رسان و ضرر رسان وی تعالی است پس اگر غیر وی جایز العباده میبود باید به اجازه ی وی تعالی میشد. (مظهری)
در امر عبادت و دین حکم جز برای الله متعال نیست. (تاویلات اهل سنت) أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ
به توسط زبان انبیای خود، دستور داد که چیزی غیر وی تعالی عبادت کرده نشود. (مظهری) دین را بر این استوار کرد که غیر وی تعالی مورد عبادت قرار نگیرد. (الهدایه الی بلوغ النهایه)
ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ این دین ثابتی است که حجتها و براهین بر آن دلالت دارند. (مظهری)
آنچه که من به آن شما را دعوت کرده ام دین است نه به کجی و انحراف. (الهدایه الی بلوغ النهایه)
وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ لیکن اکثر مردم بین حق و باطل را تشخیص نمیدهند در نتیجه با جهالت خود به بیراه میروند. (مظهری)
این آیه دلالت دارد بر اینکه عقوبت بر انسان لازم میشود هرچند به آن جهل داشته باشد، البته اگر امکان کسب علم برای وی باشد. (تاویلات اهل سنت)
ای همراهان در زندان، اما یکی از شما، پس به صاحب و سید خودش، از خمر خواهد نوشاند، و اما دیگری به دار آویخته شده و پرنده از سر وی خواهد خورد. این امری که این دو فتوی میخواستید، قطعی شد.
مستندات
يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا
منظورش همان مسئول شراب پادشاه بوده است و مبهم گذاشتن کدام یکی برای این بود که یکی تاویل و تعبیر گویای آن است که چه کسی است و دیگر اینکه از اینکه خبر بد را مستقیم به شخص مشخص گفتن ابا کرده و به خود شخص واگذار کرده است. (ابوسعود)
فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا به سید و ارباب خودش، از خمر خواهد نوشاند. (ابوسعود) وَأَمَّا الْآخَرُ
تکمیل شد و محکم گشت آن امری که در مورد آن استفتاء کرده بودند یعنی رویایی که دیده بودند قطعا به وقوع پیوست. (ابوسعود) گفته شده است که وقتی حضرت یوسف تعبیر رویای آنان را گفت آن دو ان را تکذیب کردند و گفتند که ما چیزی ندیده بودیم، پس یوسف به آنان خبر داد که آنچه گفته ام شدنی است چه تصدیق کنید و چه انکار کنید. (ابوسعود) ابن مسعود: حکم الله بر شما واجب شده است چه رویا دیده باشید و چه ندیده باشید. (بغوی)
و یوسف به آن یکی که از دو که نجات یافته بود گفت: قصه ی من و آنچه از من دیدی را به نزد صاحبت بگو، پس شیطان باعث شد که آن غلام فراموش کرد که پیش سیدش ان را بگوید و یا شیطان باعث شد که یوسف، از یاد پرودگارش غفلت کند پس در زندان به مدتی بین سه الی نه سال ماند.
مستندات
وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِّنْهُمَا
یوسف به کسی که علم داشت که نجات پیدا میکند؛ساقی پادشاه؛ گفت. (خازن)
اذْكُرْنِي عِندَ رَبِّكَ
به نزد صاحبت یعنی پاداشاه بزرگ، از من بگو و بگو که در زندان غلامی محبوس است که مظلوم واقع شده است و حسش به درازا کشیده است. (خازن) بعضی از اهل تاویل گفته اند که وقتی یوسف به غیر الله پناه برد از غیر الله طلب کرد که وی از زندان بیرون بیاورد الله متعال چند سال وی را در زندان به فراموشی سپرد. این مطلب خیلی دور و غیر محتمل است اینکه یوسف به غیر الله اظهار فزع و وحشت خود را بگوید و باعث بشود که قلبش از ذکر الله غافل شده غیر الله مشغولش کند لیکن (والله اعلم) نظر یوسف این بود که الله متعال سبب نجات وی را در دستان این پادشاه قرار داده است و اینکه در زندان به فراموشی سپرده شده است و چراکه خودش میدانست که سببی ندارد که وی در زندان باشد بغیر از اینکه برای مردم عذر بخواند و توضیح بدهد و آنچه که زن عزیز تهمت زده است، را از خود نفی کند پس یوسف چنین دید که اگر پیش پادشاه امرش گفته شود، شاید که وی را ازاد کند و نه اینکه آزادی را مطلقا دست وی بداند و الله را از قلبش بردارد اینچنین است که الله متعال تمام امور دنیا را بر اساس اسباب قرارداده است و بر این اساس از بندگانش عبادت خودش را خواسته است که اسباب را استفاده کنند و قلبش به این اعتقاد باشد که قدرت و تقدیر از الله است. مانند اینکه نازل شدن باران و کشاورزی کردن را چنین قرار نداد که با آن اسباب بشوند و به مانند اسلحه که برای جنگ استفاده میشود، بلکه آنان با قدرت الله میجنگند و با وی تعالی پیروز میشوند و به این امور امر کرده است و فرموده است: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ، و این نیست که هرکس یکی از اینکارها را انجام دهد به معنی فزع به غیر الله حساب شود و نیست که نصر و نجات را از آن چیز و سبب بداند بلکه همه ی اینها را از الله میداند و بر این اساس روا نباشد که به یوسف گمان برده شود که به مخلوق مثل خود روی آورده باشد و نجات را از وی دانسته باشد بلکه بر ان طریقی که گفتیم بوده است. (تاویلات اهل سنت) یادکردن وی نزد پادشاه احتمال دو وجه را دارد: الف: اینکه ممکن است که زندان بودنش به امر پادشاه نبوده باشد چراکه زن عزیز بود که وی را تهدید به زندان کرد پس این حیله ی آن زن باید باشد. ب: وقتی یوسف این دو را به توحید دعوت کرد گفت که آنچه از من دیدید و شنیدید را به پادشاه بگویید، چراکه آن دو را به توحید دعوت کرده بود. (تاویلات اهل سنت) طلب عون و کمک از بندگان هرچند رخصت است ولی آنچه لائق و سزاوار انبیاء است، گرفتن عزیمت است. (ابوسعود) استعانت و کمک خواهی از بندگان هرچند بالکل محمود و پسندیده است ولی به منصب نبوت و اصحاب ولایت شایسته نیست. (تفسیر ملاعلی القاری)
فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ
ضمیر انساه به غلام بر میگردد یعنی وی فراموش که که پیش پادشاه درخواست یوسف را بگوید. (خازن) این قول به درست بودن نزدیکتر است چراکه بعد چنین میآید: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ يعني بعد مدتی أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ، پس شیطان بود که باعث شد آن مرد فراموش کند. (تاویلات اهل سنت) قول دوم، ضمیر به یوسف برمیگردد، یعنی شیطان باعث شد که یوسف بجای اینکه از الله متعال طلب فرج کند از مخلوق انجام داد و این امر هرچند جایز است ولی در مقام نبوت و رسالت این امر نباید صورت بگیرد و برای همین مورد مواخذه قرار گرفت. (خازن) فراموش گردانیدن را به شیطان نسبت داده است همچناکه همراه حضرت موسی نیز میگوید: وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ، چراکه ابتدای کل شر از شیطان است چراکه به او قلب شخص میدهد والقای وسوسه میکند و بعد بنده به آن عزیمت کرده و به فعل میرساند. (تاویلات اهل سنت)
فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ بضع مدت زمانی است: الف: مجاهد: از سه تاهفت سال است. ب: قتاده: از سه تا نه سال است. ج: ابن عباس: کمتر از ده سال. (خازن) اکثر مفسرین بر این هستند که بضع در اینجا هفت سال بوده است. (خازن)
قبل این واقعه پنج سال بوده و بعد این نیز هفت سال بوده است که جمعا دوازده سال شده است. (خازن)
پادشاه گفت: من میبینم هفت گاو فربه را که آنها را هفت گاو به نهایت لاغر میخورند و هفت خوشه ی سبز میبینم و هفت خوشه ی خشک، ای بزرگان در مورد خواب من حکم بدهید اگر شما رویا تعبیر میکنید، پس بگویید که این چیست؟
پادشاه ریان گفت: دیدم که... خوردند.. و اینکه از بجای فعل ماضی از مضارع استفاده شده است برای این است که آن تصویر شگفت به حضور آورده شود. (ابوسعود) روایت شده است که هفت گاو فربه از نهری بیرون آمدند و بعد آنها، هفت گاو در نهایت لاغری بیرون آمده و آن گاوهای فربه را خوردند. (ابوسعود)
عجف: لاغری که بعد آن فربهی نباشد. (نسفی) وَسَبْعَ سُنبُلَاتٍ خُضْرٍ هفت خوشه که دانه هایش بسته شده بودند. (ابوسعود) یعنی غلیظ شده بودند. وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ
و هفت خوشه ی دیگر که دانه هایش خشک شده و رسیده بودند و بر آن هفت خوشه ی سبز پیچیدند و آنها را در خود فرو بردند. (ابوسعود) این قضیه ی در برگرفتن هفت خوشه ی خشک، هفت خوشه ی سبز را از آن جهت در قرآن اورده نشده است که قضیه ی گاوها آن را بیان میکند. (بیضاوی)
يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ خطاب به اشراف از علما و حکما است. (ابوسعود)
یعنی ای عراف ها و کاهن ها و جادوگران. (بحر العلوم)
أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ
این خواب را تعبیر کنید و حکم آن را بگویید و عاقبت آن چه خواهد شد. (ابوسعود)
إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ
اگر رویا تفسیر میکنید. (بحر العلوم) گویند ابتدای بلای یوسف با رویا بوده و نجاتش از آن نیز به رویا بوده است. (نسفی)
آن شخصی که نجات پیدا کرده بود و بعد مدتی طولانی یادش آمد گفت: من خبر تعبیر این رویا را برای شما میآوردم پس مرا بفرستید.
مستندات
وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا
از آن دو رفیق در زندان یوسف که نجات پیدا کرده بود، که همان مسئول شراب پادشاه بود ،گفت:.. (ابوسعود)
وَادَّكَرَ
یوسف را و آنچه از وی مشاهده کرده بود را و همچنین توصیه ی وی به پادشاه را، یادش آمد. (ابوسعود)
بَعْدَ أُمَّةٍ بعد مدتی طویل. (ابوسعود) به کسر نیز قرائت شده است: بعد إمة یعنی نعمت؛ بعد اینکه نجات یافته بود؛. (ابوسعود) به فتح؛ أمة؛ یعنی بعد اینکه فراموش کرده بود. (ابوسعود) أَنَا أُنَبِّئُكُم بِتَأْوِيلِهِ
من به شما خبر میدهم با گرفتن آن از کسیکه علم این در نزد وی است نه اینکه خودم تعبیر کنم. برای همین است که نگفت: انا افتیکم؛ من به شما حکمش را میگویم؛ و بعدش نیز گفت:... (ابوسعود)
فَأَرْسِلُونِ
مرا به پیش یوسف بفرستید. یوسف را نگفت چراکه با توجه به آنچه در باب یادش آمد گذشت، دانسته میشود. (ابوسعود)
ای یوسف بسیار راستگو برای ما حکم این رویا را بگو: هفت گاو فربه که آن را هفت گاو لاغر میخورند و هفت خوشه ی سبز و هفت خوشه ی خشک، باشد که با تاویل آن به پیش مردم برگردم و بر مقتضای آن عمل کرده و فرجی برای تو باشد.
مستندات
پس پادشاه وی را فرستاد و به نزد یوسف رفت و گفت:... (الفواتح الالهیه)
يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ
ای یوسف بسیار راستگو ، خصوصا راستگو در تعبیر رویا. (الفواتح الالهیه)
أَفْتِنَا به ما تعیر کن... (الفواتح الالهیه) فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ این رویا را برای من تعبیر کن. (الفواتح الالهیه) لَّعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ
به همراه تعیر آن برگردم به پیش مردمی که از تاویل آن عاجز شده اند و آن را جزو اباطیل و رویای غیر قابل تعبیر دانستند. (الفواتح الالهیه) به پیش پادشاه و کسانی که با وی هستند. (ابوسعود) و یا به پیش مردم، اگر زندان بیرون شهر بوده باشد. (ابوسعود)
لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ
باشد که تاویل آن را بدانند و از آنچه در مورد رویای پادشاه گفته اند برگردند و وقتی تو این را تعبیر کنی باشد امید دارم که سبب خلاص تو از زندان شود. (الفواتح الالهیه)
باشد که بدانند و به مقتضای آن عمل کنند. (ابوسعود) ویا اینکه فضل و منزلت تو را بدانند. (ابوسعود)
یوسف گفت: هفت سال را با جدیت و تلاش بسیار کشت کنید و آنچه درو کردید را جز اندک از ان که میخورید را در خوشه ی آن بگذارید و ذخیره کنید.
مستندات
قَالَ
یوسف گفت: آن هفت گاو فربه و هفت خوشه ی سبز به معنای هفت سال حاصلخیز است و هفت گاو لاغر و هفت خوشه ی خشک به معنای خشکسالی است. (مظهری)
تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا هفت سال بر روال عادی کشت میکنید. (مظهری)
بعضی گفته اند: به سعی و تلاش بسیار کشت کنید. (مظهری) گفته اند: فرمان به صورت خبری است یعنی باید که چنین بشود. (مظهری)
دأب فی العمل یعنی جدی کار کرد و خسته شد. (ابوسعود) یعنی هفت سال را خیلی سخت به کشاورزی مشغول باشید. (ابوسعود) فَمَا حَصَدتُّمْ فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ
آنچه درو کردید را در خوشه ی آن بگذارید تا کرم آنها را نخورد. (مظهری) در هر سال که درو میکنید آن را بدون اینکه دانه گیری کنید بگذارید. (مظهری)
إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّا تَأْكُلُونَ
مگر مقدار کمی از آن که در آن سالها آن را میخورید. (مظهری) هدف از اینکه مگر مقدار کمی از آن بخورید این است که خوردن را نیز کم کنید. (ابوسعود) نگهداشتن بذر از تزرعون معلوم است. (ابوسعود)
بعد آن هفت سال حاصلخیزی، هفت سال سخت برای مردم خواهد آمد و آنچه برای این سالها ذخیره کرده اید را خواهند خورد مگر اندکی که از آنچه که ذخیره کرده اید را که باقی خواهد ماند.
مستندات
ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ بعد آن هفت سال مورد وصف، (ابوسعود) سَبْعٌ شِدَادٌ هفت سال سخت برای مردم خواهد آمد. (ابوسعود) يَأْكُلْنَ منظور از خوردن آن سالها این است که اهل آن سالها خواهند خورد و اسناد مجازی است. (نسفی) مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ یعنی در سالهای حاصلخیزی. (نسفی)
آنچه که برای این سالها ذخیره کرده بودید را میخورند. (بیضاوی) گویا که آنچه ذخیره کرده اند برای این سالها تهیه دیده شده و تقدیم این سالها شده است. (ابوسعود)
إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّا تُحْصِنُونَ
مگر اندکی که آن را ذخیره کرده اید و پنهان کرده اید. (نسفی) مگر انچه بعنوان بذر ذخیره کرده اید. (بیضاوی)
بعد آن هفت سال خشکسالی، سالی خواهد آمد که به مردم باران خواهد بارید و به مردم کمک رسانی خواهد شد و در ان سال مردم میوه ها را خواند افشرد و حیوانات را خواهند دوشید.
این خبری است که در رویای پادشاه نبوده است و این خبر از طرف یوسف است که از علم غیبی که الله متعال به وی عطا کرده بود خبر داده است. (قرطبی)
قتاده: از سالی که نمیدانستند نیز خبر داد تا فضل خود را مکان علمی خود را به آنان اظهار کند. (قرطبی) بعد آن سالی خواهد آمد که بر مردم باران خواهد بارید. (تاویلات اهل سنت) با باران به مردم کمک کرده شود. (تاویلات اهل سنت) وَفِيهِ يَعْصِرُونَ
بعضی گفته اند: در آن سال انگور و زیتون و امثال آن را خواهند افشرد و این یعنی خبر از سال حاصلخیزی. (تاویلات اهل سنت) بعضی عصر را به معنی نجات گرفته گفته اند: یعنی در ان سال نجات خواهند یافت. (تاویلات اهل سنت) آمده است: یعنی شیر خواهند دوشید که بالتبع سال پرگیاهی خواهد بود. (قرطبی)
پادشاه گفت: یوسف را برای من بیاورید، وقتی فرستاده ی پادشاه، پیش یوسف رفت، یوسف گفت: برگرد و از وی در مورد زنانی که دستشان را قطع کرده اند، بپرس.
مستندات
وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ
بعضی گفته اند که پادشاه خواب خود را فراموش کرده بود و یوسف آمد و رویای پادشاه را تعریف و تعبیر کرد ولی ظاهر آیه چنین نشان نمیدهد بلکه میگوید که پادشاه یادش بوده ویوسف این تعبیر را در زندان انجام داده است. (بحر العلوم) پادشاه گفت: یوسف را برایم بیاورید. (بحر العلوم)
فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ
وقتی فرستاده ی پادشاه نامه ی پادشاه را به یوسف رساند،.. (بحر العلوم)
تا یوسف را از زندان آزاد کند. (نسفی) وقتی علم و فضل یوسف را دید. (ابوسعود) قَالَ ارْجِعْ إِلَىٰ رَبِّكَ
یوسف به فرستاده گفت: به پیش صاحبت برگرد. (بحر العلوم)
یعنی از آنها بپرس تا مظلوم یا ظالم بودن من آشکار گردد. (بحر العلوم) ابن عباس: اگر یوسف به محض آمدن نامه ی پادشاه خارج میشد، در دل پادشاه گمان باقی میماند برای همین این قضیه را مطرح نمود.(بحر العلوم)
از شان آنان تفتیش کن. (ابوسعود)
از حال آن زنان بپرس. (نسفی)
إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ
یعنی صاحب و خالق من به آنچه که از اینها سر زده است آگاه است. (بحر العلوم) الله به کرده ی آنان آگاه است. (بغوی)
پادشاه گفت: وقتی از یوسف خواستید که با وی باشید، از وی چه دیدید؟ زنان گفتند: حاشا که ما از وی هیچ بدی نیدیده ایم و هیچ بدی از وی نمیدانیم. زن عزیز گفت: الان حق در جای خود قرار گرفت و قطعا یوسف در مورد سخنی که در وقت ادعای من گفت، از راستگویان بود.
مستندات
قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ
پادشاه گفت: شان شما چیست... (ابوسعود)
إِذْ رَاوَدتُّنَّ يُوسُفَ عَن نَّفْسِهِ وقتی بر وی حیله کردید؟ (ابوسعود) و وی را بر اطاعت از زن صاحبش، ترغیب کردید؟ (ابوسعود)
آیا از وی شک و بدی از وی پیدا کردید؟ (ابوسعود) این نشان میدهد که پادشاه میدانست که اینان قصد یوسف را کرده اند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی در آن زمان آیا میلی از طرف یوسف دیدید؟ (مظهری) قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ
از روی تعجب از پاکی و عفت وی گفتند: حاش لله. (ابوسعود)
کلمه ای است برای تنزیه و تبرئه بکار میرود. (تاویلات اهل سنت) با این کلام شروع کرده و اقرا کردند وبعد زن عزیز نیز اقرار کرد. (تاویلات اهل سنت) مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوءٍ
با مبالغه ی تمام گفتند: از وی بدی نمیدانیم. (ابوسعود)
از وی زنا ندیده ایم. (تاویلات اهل سنت)
منظور همان بدی است که زن عزیز گفته بود مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا. (تاویلات اهل سنت) خیانت و گناهی از وی ندیدیم. (مظهری)
قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ
گویند که زن عزیز نیز همراه آنان حاضر بوده است. (ابوسعود) گفته شده است: زنان به پیش زلیخا رفته از وی اقرار خواستند. (ابوسعود) گفته اند: وی از اینکه زنان علیه وی شهادت دهند، به آنان گفت:.. (ابوسعود)
الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ الان حق آشکار شد. (ابوسعود) حق ثابت شد و استقرار یافت. (ابوسعود)
سهم حق از سهم باطل آشکار گشت. (ابوسعود) حق در جای خودش قرار گرفت. (ابوسعود)
أَنَا رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ من قصد مجامعه با وی را کردم نه اینکه او از من خواسته باشد. (ابوسعود) وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ
وقتی من به وی افترا بستم و گفتم که وی اراده ی من را کرد. (ابوسعود)
منظور از الان حق مشخص شد، زمانی است که وی اقرار کرده است نه زمانی که زنان شهادت دادند. (ابوسعود)
در مورد گفته اش که گفت: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي راست میگفت. (مظهری)
یوسف گفت: این کارهایی که انجام داده ام برای این بود که عزیز مصر بداند که من در غیبت وی به وی خیانت نکرده ام و اینکه بداند که الله متعال قطعا حیله ی خیانتکاران را به سرانجام نمیرساند.
مستندات
ذَٰلِكَ
وقتی یوسف این را شنید گفت: من فرستاده ی پادشاه را رد کردم تا... (مظهری)
لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ عزیز بداند که من در مورد زوجه ی وی در وقت غایب بودن وی، خیانت نکرده ام. (مظهری) یعنی وقتی من از وی غائب بودم و وی از من غائب بود، خیانت نکرده ام. (مظهری)
یعنی در پس پرده و درهای بسته خیانت نکرده ام. (مظهری) در نگهداشت حرمت وی همچنانکه وی پنداشته بود. (ابوسعود)
وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ
یعنی کید خائنین را نافذ نمیگرداند. (مظهری) راست و درست نمیگرداند. (مظهری)
این کنایه وتعریض به زلیخا است در خیانت به همسرش. (مظهری)
و من نفس خود را تبرئه نمیکنم چراکه نفس بسیار امر کننده به بدی است مگر اینکه الله متعال کسی را مورد مرحمت قرار دهد که از دست نفس نجات پیدا میکند. قطعا پروردگار بسیار آمرزنده است و رحم کننده است.
مستندات
وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي
حسن: وقتی یوسف ؛ليعلم أني لم أخنه بالغيب؛ را گفت، ترسید که نکند این تزکیه ی خود باشد پس آنچه در این آیه را گفت. (خازن) و این از روی شکسته نفسی است چراکه خود را در مقام عصمت و تزکیه دانستن نفس خود، گناه بزرگی است پس یوسف آن را از خود برداشت.(خازن)
من نفس خود را تزکیه نمیکنم بلکه برای اظهار نعمتی است که الله متعال به وی داده است. (بیضاوی) خود را از زلت تبرئه نمیکنم. (نسفی) نفس را در عموم احوال تبرئه نمیکنم. (نسفی) ویا خود را در این حادثه از هم نفسی تبرئه نمیکنم.(نفس) إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ
اکثر محققین از متکلم و غیر آنها بر این هستند که در انسان یک نفس وجود دارد که دارای چندین صفت است: الف: صفت اماره بالسوء. ب: لوامه. ج: مطمئنه. (خازن) گفته شده است: نفس بالطبع به شر و بدی امر کننده است وقتی نفس را تزکیه کرده و از اخلاق ذمیمه دور کند، به نفس مطمئنه، بدل میشود. (خازن) از آن جهت که طبیعت نفس میل به شهوات است و هم و غمش همان است و قدرت و اعضا را برای ان در کل اوقات بکار میگیرد. (بیضاوی)
نفس بشری که نفس من نیز از جمله ی آن است، مائل به شهوات است. (ابوسعود) إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي
ابن عباس: مگر آن نفسی که الله وی را در عصمت خود بگیرد. (خازن) ویا اینکه لیکن اگر الله به کسی رحم کند وی را از متابعت از نفس اماره باز میدارد. (خازن)
إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ
آمرزنده ی گناهان بندگانش است. (خازن)
هم نفس را میآمرزد. (بیضاوی) رَّحِيمٌ برای آنان مهربان است. (خازن) هرکس را اراده کرد، به عصمت مورد رحم قرار میدهد. (بیضاوی)
پادشاه گفت: یوسف را برای من بیاورید تا وی را خالص برای خودم قرار دهم، وقتی با یوسف صحبت کرد، گفت: از امروز تو به نزد ما دارای مقام و مورد اعتماد ما هستی.
مستندات
وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي تا وی را از خواص خودم قرار دهم. (بحر العلوم) فَلَمَّا كَلَّمَهُ وقتی با یوسف صحبت کرد و از وی اموری دید که انتظارش را نداشت. (نسفی) قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ
پادشاه به یوسف گفت:... (نسفی) دارای منزلت هستی و در مورد آنچه به تو وکالت داده شده، مورد اعتماد و امین هستی. (بحر العلوم) در مورد همه چیز، امانتدار هستی. (نسفی) در امان هستی که از عواقب چیزی در ترس نیستی. (العز بن عبدالسلام)
حافظ هستی. (العز بن عبدالسلام)
از سخن گفتن وی به عقل یوسف پی برد و از عفتش به امانتداری وی پی برد. (العز بن عبدالسلام) گفته شده است که عزیز مصر در همان شبها فوت کرد و یوسف بر مکان وی نشست و زن عزیز را به عقد یوسف درآورد و زن عزیز مصر، عذراء بوده است و از ان دو افرائیم و میشا به متولد شده است. (بیضاوی)
یوسف گفت: مرا مسئول خزانه ها قرار ده، قطعا من نگهبان و مراقب و دانا بر این امور هستم.
مستندات
قَالَ اجْعَلْنِي عَلَىٰ خَزَائِنِ الْأَرْضِ
یوسف گفت: مرا بر طعام اهل مصر و اموالش قرار ده. (مظهری)
إِنِّي حَفِيظٌ
من بر خزائن از آنچه که مستحق آن نیست، حافظ هستم. (مظهری) بر آنچه بر آن ولایت دارم، نگهبان هستم. (تاویلات اهل سنت) حسابگر هستم. (تاویلات اهل سنت) بر آنچه از غله در زمین است حافظم. (تاویلات اهل سنت) بر آنچه در دستم است، حافظم. (تاویلات اهل سنت)
عَلِيمٌ به وجوه مصالح آن نیز دانا هستم. (مظهری) به امر ولایت خود دانا هستم. (تاویلات اهل سنت) به تمام زبانها دانا هستم. (تاویلات اهل سنت) به مردم دانا هستم. (تاویلات اهل سنت) هدف یوسف این بودکه از این طریق احکام الله را اجرا کند و عدالت را بین مردم برقرار کند و هدفی جز رضای الله نداشته است. (مظهری)
دانا به مقادیر و عالم به زمان گرسنگی هستم و بر آنچه که نگهداری میکنم، حافظ و بر نیاز مردم دانا هستم. (تاویلات اهل سنت)
آنچنانکه یوسف را از مهلکه ها نجات دادیم و تبرئه اش کردیم، وی را در زمین قادر ساختیم تا در هر جا که خواست برود و هرجا که خواست ساکن، هرکس را که ما خواهیم، از رحمتان به وی میرسانیم و قطعا ما اجر نیک کرداران را ضایع و تباه نمیکنیم.
مستندات
وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ
همچنانکه یوسف را از آنچه بدان متهم شده بود، تبرئه کردیم وی را در زمین دارای منزلت گرداندیم که تمام اهل مصر و اطراف آن به وی نیاز پیدا کردند. (تاویلات اهل سنت) آنچنانکه یوسف را از دست برادرانش نجات دادیم، در زمین وی را مکانت دادیم. (تاویلات اهل سنت) میتوان گفت: همچنانکه یوسف را چنین کردیم تو را نیز بر زمین مکانت خواهیم داد. (تاویلات اهل سنت) منظور رسول الله ص است. منظور از تمکین این استکه در آنچه یوسف نظر میدهد کسی با وی مخالفت نمیکند. (خازن) مجاهد: یوسف، دائما پادشاه را به اسلام دعوت میکرد و مهربانی میکرد تا اینکه پادشاه و بسیاری از مردم مسلمان شدند. (خازن) آمده است: در طول هفت سال خشکسالی، یوسف تمام اهل مصر و اموال و املاک آنان را در برابر غذا خرید و در آخر همه را آزاد کرده و اموالشان را پس داده است. (ابوسعود)
يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ هرجا خواست اتراق میکند و هرجا خواست ساکن میشود. (تاویلات اهل سنت) نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَن نَّشَاءُ برحمتنا یعنی سعت و فراخی در دنیا و نعمت آن. (تاویلات اهل سنت) منظور رحمت دینی از نبوت و عصمت است. (تاویلات اهل سنت) وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ اجر کسی را که با الله همراهی کرده است را دنیا و آخرت ضایع نمیکند. (تاویلات اهل سنت)
یعنی پاداش احسان آنها را خواهد داد. (تاویلات اهل سنت) ما اجر کسی را که با نعمتهای الهی با شکرگذاری همراهی کرده است را تباه نمیکنیم. (تاویلات اهل سنت)
قطعا اجری که در آخرت برای ایمان آورندگانی که از شرک و گناهان، پرهیز میکنند، از آنچه در دنیا میگیرند، بهتر است.
مستندات
وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ یعنی اجر آنان (محسنین) در آخرت یعنی نعمت دائمی که تمامی ندارد. (ابوسعود) خَيْرٌ برای محسنین مذکور، بهتر است. (ابوسعود)
ثواب محسنین را ابطال نمیکنیم تا وقتی که در دنیا پاداش آنها را بدهیم مضاف بر آنان در آخرت نیز پاداش مهیا است. (بحر العلوم) پاداشی که در آخرت داده میشود از آنچه در دنیا عطا شده، بهتر است. (بحر العلوم)
لِّلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ
آگاهی میدهد که محسنین همان مومنان ثابت بر تقوی هستند. (ابوسعود)
فعل ماضی و فعل مضارع، ثبات و دوام را میرسانند. (ابوسعود)
کسانیکه یگانگی الله متعال را باور کرده و از شرک پروا دارند. (بحر العلوم)
منظور یوسف و سایر مومنان تا روز قیامت است. (نسفی) کسانیکه از شرک و زشتی ها دوری میکنند. (نسفی)
و برادران یوسف بر یوسف وارد شدند و یوسف آنان را شناخت ولی برادرانش وی را نشناختند.
مستندات
وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ به سرزمین کنعان نیز قحطی رسید و یعقوب فرزندان خود بغیر از بنیامین برادر تنی یوسف، را به مصر فرستاد تا آذوقه بیاورند. (نسفی) فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ یوسف بدون معرفی آنان را شناخت. (نسفی) وَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ از آنجا که لباس و هیئت یوسف تغییر کرده بود، برادرانش وی را نشناختند. (نسفی)
و بخاطر اینکه از پس پرده صحبت میکرد و زمان زیادی گذشته بود یعنی چهل سال گذشته بود. (نسفی)
وقتی برادرانش را تجهیز و خواسته ی آنان را داد و طعامشان را بار زدند، یوسف گفت: برادر پدری خودتان را برای من بیاورید. آیا نمیبینید که من پیمانه را تمام و کمال میدهم و من بهترین مهماندار و میزبان هستم. نکته: این گفته ی حضرت یوسف قطعا سببی داشته است و در تفاسیر از جزئیات آورده اند که قابل رد یا قبول نیست در هر صورت از آنان خبر گرفته که برادری ناتنی از پدر دارند.
مستندات
وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ وقتی آنان را تجهیز کرد و برای رفتن آماده کرد. (مظهری)
زاد و هرآنچه برای سفر لازم بود را برای آنان مهیا کرد و شتران را بار زد. (ابوسعود)
قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَّكُم مِّنْ أَبِيكُمْ
اگر راست میگویید برادر پدریتان را برای من بیاورید و من راضی هستم که یک بار شتر نیز برای شما اضافه بدهم. (مظهری) این گفته شاید بدین خاطر باشد که آنان از وی بار اضافی خواسته بودند که برای برادر ناتنی خودشان نیز بگیرند و یوسف این را پذیرفته است به شرطی که آن برادر را نیز بیاورند. (ابوسعود)
أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ
مگر نمیبیند که من پیمانه تمام و کمال میدهم و چیزی از مردم کم نمیکنم. (مظهری)
وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزِلِينَ من بهترین میزبانان هستم.(مظهری)
از آنان به بهترین وجه پذیرایی کرده بود. (مظهری) این گفته از برای تشویق آنان به انجام انچه به آنان امر کرده است، بود نه برای منت گذاری. (ابوسعود)
برادران یوسف گفتند: برادرمان را از پدرش خواهیم خواست و ما قطعا به هرطریقی که باشد اینکار را انجام دهنده هستیم.
مستندات
قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ
برادران یوسف گفتند: تمام تلاش خودمان را انجام میدهیم و حیله ها بکار میگیریم تا از دست پدرش دربیاوریم. (خازن) از پدرش خواهیم خواست که او را با ما بفرستد. (بحر العلوم)
وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ فرمانت را اجرا خواهیم کرد. (خازن) ما ضامن اینکار هستیم. (بحر العلوم) در اینکار کوتاهی و توانی نخواهیم کرد ویا بر این کار قادر هستیم و عاجز نیستیم. (ابوسعود)
و یوسف به غلامان خود گفت: مال التجاره ای را که از آنان گرفته اید، در بارهای آنان قرار دهید، باشد که از این طریق، احترام من به خودشان را بشناسند وقتی به پیش خانواده ی خود برگشتند و باشد که برگردند.
مستندات
وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ
به غلامان پیمانه دار گفت:... (ابوسعود)
اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ
یوسف برای هر بار شتر کسی را وکیل کرده بود که آنچه از متاع برای خرید طعام داده بودند را در بار آنها جاسازی کند تا مبادا نزد پدرشان چیزی برای برگشت نداشته باشند. (ابوسعود)
قتاده: بضاعت آنان، همان سکه ی نقره ای آنان بوده است. (ابن ابی حاتم) در ظرفهای آنان قرار دهید. (نسفی)
گفته اند که نعلین بوده است و یا چرم و یا سکه نقره و این سکه بودن به نظر درستتر است چراکه آن را در بین بار مخفی کرده گذاشتند. (نسفی)
لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا
مورد احترام بودن خود را و حق برگرداندن داشتن را بشناسند. (ابوسعود)
ویا اینکه متاع خود را بشناسند. (ابوسعود) إِذَا انقَلَبُوا إِلَىٰ أَهْلِهِمْ
زمانی که به منزل خود برگشتند، چراکه آنان وقتی بار را باز کنند خواهند دانست. (ابوسعود)
لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
باشد که بر طبق آنچه امر کردم برگردند. (ابوسعود) شاید که چیزی برای برگشت نداشته باشند. (نسفی)
وقتی به پیش پدرشان برگشتند، گفتند: ای پدر از بار طعام گرفتن در آینده ما را منع کرده شده است پس برادرمان را پیش مل بفرست تا وی طعام بگیرد و ما نیز بواسطه ی وی بار بگیریم و ما قطعا از وی محافظت خواهیم کرد.
مستندات
فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَىٰ أَبِيهِمْ
همراه طعام به پیش پدر برگشتند. (نسفی)
قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ
گرفتن پیمانه در آینده، از ما منع شده است. (بحر العلوم) یعنی از گرفتن گندم و قضیه را به پدرشان تعریف کردند. (بحر العلوم)
فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا
پس همراه ما برادرمان بنیامین را بفرست. (بحر العلوم)
نَكْتَلْ
بنیامین بخرد و برای ما پیمانه کرده بدهند. (بحر العلوم)
وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
از هلاک شدن تا وقتی که برایت پس بیاوریمش. (بحر العلوم)
یعقوب گفت: آیا به شما در مورد بنیامین، اعتماد کنم همچنانکه قبلش برای برادرش اعتماد کردم؟ پس اگر قرار بر فرستادن باشد، الله حافظ بهتری است و وی تعالی مهربانترین مهربانان است.
از آنجا که آنان ضمانت یوسف را کرده بودند و محافظت نکرده بودند، این را گفت. (العز بن عبدالسلام) شما که در مورد یوسف نیز این را گفته بودید. (بیضاوی) آیا میخواهید از وی محافظت کنید آنچنانکه از یوسف محافظت کردید؟ (بحر العلوم)
فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا
پس بر وی تعالی توکل میکنم و امور را به وی تعالی میسپارم. (بیضاوی) اگر وی را با شما بفرستم الله از شما بر وی حفاظتش بهتر است. (بحر العلوم)
وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
پس امیدوارم که الله تعالی مرا مورد مرحمت قرار داده و او را حافظ خواهد بود و مرا به دو مصیبت گرفتار نکند. (بیضاوی)
تفسیر وقتی کالا و بار خود را باز کردند دیدند که پولشان به خودشان پس داده شده است، گفتند: ما بیشتر از این چه میخواهیم و یا بیشتر از این نمیخواهیم، این مال التجاره ما است که به ما پس داده شده است و برای خانواده ی خود، غذا میاوریم و از برادرمان محافظت میکنیم و بار شتر را بیشتر میکنیم، آن باری که پادشاه به ما میدهد برای وی چیزی نیست.
وقتی ظرفها و لنگه ی بارهای خود را باز کردند، درهمهای خود را در آن یافتند. (بحر العلوم)
قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي
ما دروغ نگفتیم که وی به ما اکرام و لطف کرده است. (بحر العلوم) آیا ما بیشتر از این میخواهیم؟ او ما را احترام کرد و به ما فروخت و پول ما را نیز پس داد. (بیضاوی)
ما بغیر این نیکی، نمیطلبیم. (بیضاوی)
این درهمهایی که به ما پس داده اند، برای ثمن بار دیگر نیز کفایت خواهد کرد پس بیشتر از این نمیخواهیم. (کبیر فخر الرازی) ما چیز دیگری در مورد احسان پادشاه نمیگوییم. (بیضاوی)
هَٰذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا
پولهای ما به ما پس داده شده است. (بحر العلوم)
وَنَمِيرُ أَهْلَنَا برای خانوده ی خود، خواروبار میآوریم. (بحر العلوم)
ما اهله و امار اهله گفته میشود وقتی که برای اهل خود از شهری دیگر، غذا تهیه کرده بیاورد. (بحر العلوم)
یعنی برادرمان را همراه ما بفرست تا طعام بیاوریم. (بحر العلوم) وَنَحْفَظُ أَخَانَا از هلاک وی محافظت خواهیم کرد. (بحر العلوم) وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ
یک بار شتر بخاطر برادرمان، اضافه خواهیم گرفت. (بحر العلوم)
ذَٰلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ
پیمانه کردنی، سریع است که در آن حبس و درنگی نیست اگر او را همراه ما بفرستی. (بحر العلوم) آنچه که اوردیم بار کمی است، بار طعام خود را کم دیدند و اراده ی برگشت به پیش پادشاه را کردند. (بیضاوی) این بار شتر که میخواهیم بار کمی است و پادشاه در مورد آن با ما مضایقه نخواهد کرد. (بیضاوی) یا اینکه ای از گفته ی یعقوب است یعنی این بار شتری که برای برادرتان داده میشود چیز کمی است و نیازی نیست برادرتان را بخاطرش به خطر بیاندازید. (بیضاوی) آنچه که بدون حضور برادرمان به ما داده میشود کم است پس وی را همراه ما بفرست تا بارمان بیشتر شود. (کبیر رازی)
یعقوب گفت: بنیامین را همراه شما نمیفرستم تا وقتی که قسم بخورید که وی را در هر شرایطی به من برمیگردانید به جز زمانی که هلاک شوید و یا مغلوب و ناتوان بمانید، وقتی با وی عهد کردند یعقوب گفت: الله بر آنچه من درخواست کرده ام و شما عهد کرده اید مطلع و نگهبان است.
مستندات
قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ از آنجا که از شما دیده ام... (بیضاوی) حَتَّىٰ تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِّنَ اللَّهِ
موثق به معنی ثقة است و معنای آن عهد و پیمانی است که بسته میشود. (کبیر رازی)
وی را همراه شما نخواهم فرستاد تا وقتی که به من عهد بسته شده بدهید. (کبیر رازی)
که با گواه گرفتن الله متعال بسته شده باشد. (کبیر رازی)
با قسم به الله بسته شده باشد. (کبیر رازی)
یعنی تا وقتی قسم به الله نخورید که وی را برمیگردانید. (کبیر رازی)
إِلَّا أَن يُحَاطَ بِكُمْ
یعنی از آوردن وی امتناع نمیکنید مگر به یک علت. (کبیر رازی) مگر اینکه هلاک شوید. (کبیر رازی) مجاهد: مگر اینکه همگی بمیرید که در اینصورت معذور خواهید بود. (کبیر رازی) قتاده: مگر اینکه مغلوب و مقهور شده نتوانید برگردید. (کبیر رازی)
فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ
گفته شده است: اینگونه قسم خوردند: به الله که پرودگار محمد است، قسم میخوریم. (نسفی)
قَالَ اللَّهُ عَلَىٰ مَا نَقُولُ وَكِيلٌ
بر انچه گفتیم، الله شاهد است.یعنی این عهد به وی سپرده شده است اگر به آنچه عهد کردید عمل کنید بهترین پاداشها را خواهد داد و اگر عهد شکنی کنید، مجازات سختی خواهد کرد. (کبیر رازی) نگهبان مطلع است. (نسفی)
و یعقوب گفت: ای پسرانم، از یک در وارد نشوید، بلکه هر یک از درهای مختلف وارد شوید، و این نیست که من بتوانم چیزی از آنچه الله اراده کند، از شما دفع کنم، قطعا حکمی نیست جز حکمی که الله حکم کرده است، امور را به وی تعالی سپرده ام و کسانیکه میخواهند به کسی امور را بسپارند، به وی تعالی بسپارند.
یعقوب وقتی تصمیم بر فرستادن بنیامین گرفت به نصیحت به آنان گفت:.. (ابوسعود) چراکه آنان دارای جمال و ابهت بودند و در مصر به اینکه نزد پادشاه مقرب و مکرم بودن، مشهور شده بودند، ترسید که به یکباره وارد شوند چشم زخم بخورند. (بیضاوی)
در بار اول توصیه نکردن وی شاید بدین خاطر باشد که آنان ناشناخته بودند و یا بر بنیامین ترسیده است. (بیضاوی)
گفته شده است: هدف این بود که دشمن آنان را یکجا نبیند و موجب هلاکشان شود. (نسفی) ترسید که پادشاه تعداد انان و قوت آنان را دیده، حسادت کند. (العز بن عبدالسلام) گفته شده است: یعقوب میدانست که پادشاه فرزندش است ولی الله متعال امر به اظهار این مطلب نکرده بود و غرض یعقوب این بود که بنیامین بدون اطلاع برادرانش، به یوسف برسد. (نیسابوری)
وَمَا أُغْنِي عَنكُم مِّنَ اللَّهِ مِن شَيْءٍ
من از شما چیزی را از آنچه الله مقدر و قضا داشته است نمیتوانم دفع کنم چرا که بر حذر بودن، قدر را دفع نمیکند. (بیضاوی) شما را سودی نمیرسانم و تدبیر من چیزی از شما دفع نمیکند. (ابوسعود)
إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ
اگر الله ناگواری بر شما قضا کرده باشد، قطعا خواهد رسید و برای شما نفعی ندارد. (بیضاوی) مطلقا برای الله است و چیزی یا کسی را مشارکتی در آن نیست. (ابوسعود)
فقط به وی تعالی نه به کسی غیر از او، توکل میکنم در هر چه که انجام میدهم ویا ترک میکنم. (ابوسعود) دلیل بر این است که ترتیب دادن اسباب، هیچ خللی به توکل وارد نمیکند. (ابوسعود) از آنجا که من (یعقوب نبی) توکل کردم، به سبب آن توکل کنندگان نیز توکل کنند چراکه انبیاء مقتدای مردم هستند. (بیضاوی) توکل یعنی سپردن امور به الله متعال و اعتماد به وی. (نسفی) ابراهیم نخعی: بر بنده واجب است که تمام سعی و تلاش خود را بکار گیرد ولی بعد تلاش فراوان همه چیز را از قضا وقدر الهی بداند. (نیسابوری)
یعنی با اینکه من این توصیه را به شما انجام داده ام به آن بسنده نکنید بلکه در کنار آن توکل داشته باشید. (ابوسعود)
وقتی پسران یعقوب بر طبق سفارش پدرشان وارد شهر شدند، این نوع وارد شدن، از آنچه الله مقدر کرده است، چیزی دفع نکرد، مگر اینکه یعقوب انچه در ذهن داشت را عملی کرد، قطعا یعقوب بخاطر اینکه به وی وحی میفرستیم دارای علم راسخ است که قدر تغییر پذیر نیست ولی اکثر مردم این مسائل را نمیدانند. نکته: وارد شهر شدن گفتن از این جهت است که در آیه ی بعدی وارد شد به پیش یوسف را میگوید.
مستندات
وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم یعنی از درهای مختلف وارد شدند. (تاویلات اهل سنت) مَّا كَانَ يُغْنِي عَنْهُم مِّنَ اللَّهِ مِن شَيْءٍ
نبود دفع کننده ی آنچه الله به شدنش حکم کرده بود،. (تاویلات اهل سنت) طوریکه به آنان آنچه از آن ابا داشتند رخ داد و برادرشان را به اتهام سرقت گرفتند و رسوا شدند. (نسفی)
إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا
مگر احساس نیازی از یعقوب که دو چیز میتواند باشد: الف: رغبت وی به اینکه از هم جدا وارد شوند. ب: ترس از با هم بودن آنها. این کار انجام شد. (تاویلات اهل سنت)
آن نیازی که یعقوب آشکار کرد و توصیه کرد. (مظهری)
مگر چیزی بود که در ذهن یعقوب بود که آن را انجام داد و وصیت کرد و این را از روی تفال و طلب فرج انجام داده بود. (الفواتح الالهیه)
وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَاهُ وقتی یعقوب امر به جدا وارد شدن کرد، به آن علم داشته است. (تاویلات اهل سنت)
وی حافظ آنچه به وی آموخته ایم است. (تاویلات اهل سنت) به هرآنچه آموخته ام عمل کرده و استفاده کرده است. (تاویلات اهل سنت) آنچه از غم فراق یوسف و برادرش به وی رسیده است در علمی که ما به وی آموخته ایم تاثیری نگذاشته است هرچند که در نفس و بدن وی تاثیر داشته است. (تاویلات اهل سنت) یعقوب دارای علم شامخی است چراکه ما او را به وحی و برپاداشت دلایل، آموخته ایم. (ابوسعود) یعنی یعقوب نیک میداند که قضا و قدر الهی را چیزی رد نکند. (الفواتح الالهیه) یعنی وی به علمش عامل است چراکه سفیان گوید هرکس که به علمش عمل نکند، عالم نیست. (مظهری)
وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
ولی اکثر مردم به آنچه میدانسته اند عمل نکرده و از ان استفاده نکرده اند. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد اینگونه باشد: یعقوب به قضیه ی یوسف علم دارد ولی اکثر مردم نمیدانند. (تاویلات اهل سنت)
لیکن اکثر مردم قدر را نمیدانند و فکر میکنند که بر حذر بودن آن را دفع میکند. (ابوسعود) لیکن اکثر مردم که کفار هستند، نمیدانند که الله به دوستانش الهام میکند. (جلالین)
و وقتی بر یوسف وارد شدند، یوسف، برادرش را به پیش خود برد و گفت: همانا من برادرت هستم، پس بر آنچه اینان انجام داده اند و انجام میدهند، ناراحت غمگین نباش.
وقتی بر یوسف داخل شدند، یوسف وی را به پیش خود جای داد در غذاخوردن و یا منزل کردن، و یا در هر دوی آنها. (ابوسعود)
قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ
یوسف گفت: من برادرت یوسف هستم. (ابوسعود) احتمال دارد که وقتی وارد شهر شدند، یوسف، بنیامین را به پیش خود خوانده باشد ویا اینکه با هم وارد شدند و یوسف به وی گفته باشد که من برادر تو هستم. (تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند: منظور برادر نسبی بودن نیست بلکه گفته است من بجای برادر هلاک شده ی تو هستم. (تاویلات اهل سنت)
فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
ابن عباس: پس بر آنچه در گذشته با انجام میداده اند، ناراحت نباش و این قضیه را به برادران نگو. (ابوسعود) وقتی پیش یوسف رفت انگار از برادرانش شکایت کرد و یوسف این را گفت. (تاویلات اهل سنت) ویا منظور این است که از انچه خادمان و کارگران وی انجام خواهند داد، ناراحت نباش، چراکه بدون خبر وی را متهم کردن درست نیست. (تاویلات اهل سنت)
و وقتي كه بار آنان را بار زدند و اماده کردند، پیمانه را در بار برادرش بنیامین قرار داد و ندا دهنده ای ندای بلند داد که ای کاروانیان، شما دزد هستید.
مستندات
فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ
وقتی اسباب آنها را آماده کرد و پیمانه را کامل داد. (نسفی)
جهاز: طعام و بار شتر برادرانش. (العز بن عبدالسلام) جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ
سقایه ظرفی که با آن آب خورده میشود، جامی بود که پادشاه و یا چارپایان از آن آب میخوردند و بعدا بعنوان پیمانه استفاده شد. (نیسابوری)
از طلا یا نقره یا طلا یا نقره اندود و جواهر نشان بوده است. (نیسابوری)
با آن پیمانه بخاطر احترام آنان، برای آنها طعام را پیمانه کرد. (العز بن عبدالسلام)
ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ندا دهنده ای ندا داد. (نیسابوری) أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ منظور صاحبان شتر است. (نیسابوری)
عیر یعنی شتر که بر آن بار گذاشته باشند. (نیسابوری) گفته شده است: عیر به قافله ی خران گفته میشود. (نیسابوری) سوال: چطور میشود که پیامبر خدا، راضی میشود که به قوم خود نسبت دزدی بزند در حالیکه آنان از آن مبرا هستند؟ جواب: الف: این کار را خادمان وی بدون اطلاع وی انجام داده اند وقتی که پیمانه ی پادشاه را گم کردند. ب:این ندا دهنده این را بر سبیل سوال گفته است نه خبر. ج: یا منظورشان این بود که آنها یوسف را از پدرش دزدیده اند. د: منظور این استکه در بین شما سارق است که همان برادرش بود که به این کار راضی شده بود. (نیسابوری) ویا اشتباهی بود که یوسف انجام داد و جزای آن را با شنیدن این قول؛ إِن يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَّهُ؛ گرفت. (العز بن عبدالسلام)
ندا دهنده و همراهانش گفتند: ما پیمانه ی پادشاه را گم کرده ایم و هرکس آن را بیاورد برایش یک بار شتر بعنوان جایزه است و من به شخصه ضامن ادای ان جایزه هستم.
مستندات
قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ
ندا دهنده و همراهانش گفتند:... (خازن)
وَلِمَن جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ هرکس آن را بیاورد برایش یک بار شتر طعام است. (خازن) وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ و من کفیل آن جایزه هستم. (خازن)
گفتند: والله که ما برای فساد روی زمین نیامده ایم و دیگر اینکه برای دزدی نیامده ایم. و دلیل بر صدق گفتار آنان اینکه آنان بر انواع خیرات عامل بودند حتی گفته میشود که دهان چارپایان خود را بسته بودند تا نکند که به مردم آزاری برسانند. (خازن) به مصر نیامده ایم تا گناه انجام دهیم ویا به کسی خیانت کنیم. (بحر العلوم) شما میدانید که ما فرزندان پیامبر هستیم و در خانواده ی پیامبر چنین چیزی هیچگاه رخ نداده است. (تاویلات اهل سنت)
اصحاب یوسف گفتند: جزای دزدی چیست؟ اگر شما در مورد برائت از آن دروغ گفته باشید.
مستندات
ندا دهنده و همراهانش گفتند: جزای دزد یا دزدی چه چیزی است، اگر در ادعای برائت خود دروغگو بودید؟ (مظهری) یعنی نزد شما و در شریعت شما جزای آن چیست؟ (ابوسعود) اگر شما در نبودن آن پیمانه به نزد شما، دروغگو بوده باشید. (ابوسعود)
برادران یوسف گفتند: جزای دزد این است که هرکس که در بار وی مال دزدی یافت شود، خود آن شخص جزای دزدیش است و ما اینگونه کسانی را که با دزدی ظلم میکنند، جزا میدهیم.
گفتند: جزای دزدی این است که کسیکه آن پیمانه در بار وی یافت شود، آن را گرفته و به بردگی کشیده میشود. (بیضاوی) در شرع یعقوب چنین بوده است.(بیضاوی) در شرع یعقوب این بوده است که تا یکسال وی بردگی میکرد. (نسفی)
كَذَٰلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ
اینچنین جزا میدهیم کسیکه ظلم سرقت انجام دهد. (بیضاوی) دزدان را با به بردگی گرفتن جزا میدهیم. (نسفی)
پس یوسف تفتیش را از ظرفهای برادرانش شروع کرد و بعد آن پیمانه را از بار برادرش بیرون آورد. این چنین به یوسف ما علم آموختیم. این نبود که یوسف حکم پادشاه مصر را بگیرد چراکه به هدفش نمیرسید، مگر اینکه الله خواست که برادرانش بر این حکم کنند. هرکه را خواهیم درجات علمیش را بالا میبریم، و بر بالای هر صاحب علمی، دانایی است.
مستندات
فَبَدَأَ یوسف و یا ندا دهنده، شروع کرد... (بحر العلوم) بِأَوْعِيَتِهِمْ
با ظرفهای برادرانش شروع کرد و بارهای آنها را گشت. (بحر العلوم)
قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ قبل ظرف برادرش. (بحر العلوم)
و در آنها چیزی نیافت. (بحر العلوم) از قتاده: گویند که یوسف هربار که باز کرده تفتیش میکرد، استغفار میگفت از آنچه که انجام میداد. (بحر العلوم)
ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِن وِعَاءِ أَخِيهِ
بعد آن پیمانه را از بار بنیامین بیرون آورد. (نسفی)
كَذَٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ
مثل آن کید بزرگ به یوسف آموختیم. (نسفی) برای یوسف اینگونه تدبیر کردیم تا به غرضش برسد. (ابوسعود)
از اول تا آخر این قضیه را به یوسف آموختیم. (تاویلات اهل سنت)
و اینکار برای این صورت گرفت تا خواسته ی انان که روی پدرشان فقط برای آنها باشد، برآورده شده و جزای ان را ببینند. (تاویلات اهل سنت) اینکار برای جزای فعل آنان بود تا پدرشان از انها روی گردان شود. (تاویلات اهل سنت) بعضی گفته اند: برادران یوسف سعی کردند که امر یوسف را باطل کنند ولی الله متعال یوسف را نصرت داد و تقویت کرد و امر یوسف را از آنان بالا قرار داد. (کبیررازی)
ویا الله متعال بر قلب برادرانش حکم دزدی را القا کرد تا بدینوسیله یوسف به هدفش برسد. (کبیر رازی) مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ
این نبود که بر وی حکم پادشاه مصر را بگیرد چراکه در حکم آنها این بود که دوبرابر آنچه گرفته اند گرفته شود نه اینکه به بردگی گرفته شود. (نسفی) نبود که بنیامین را بگیرد مگر اینکه مشیئت الله و اراده ی وی بود. (نسفی) یعنی به هیچ علل و سببی نمیتوانست برادرش بگیرد مگر اینکه مشیت الهی بر آن باشد. (ابوسعود)
نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاءُ
درجه ی هرکس را که خواهیم در علم بالا میبریم همچنانکه یوسف را بالا بردیم. (نسفی) این آیه دلالت بر این دارد که علم اشرف مقامات و اعلای درجات است چراکه وقتی الله متعال یوسف را به این حیلت و فکر هدایت کرد وی به صاحب علم بودن مدح کرد همچنانکه در آیه ی 83 انعام نیز وقتی حضرت ابراهیم دلیل توحید را بیان کرد، این عبارت را تکرار کرده است. (کبیر رازی)
وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ هر صاحب علمی از وی بالاتر در علم وجود دارد. (نسفی) ویا در بالای تمامی علما، دانایی وجود دارد که همان الله متعال باشد. (نسفی)
آن کسانیکه درجات بلند علمی دادیم، برتر از آنها هستند که به پای وی نمیرسند. (ابوسعود) یعنی بر بالای هر یک از این صاحبان علم، دانایی است که نتوان به کنهه علم وی پی برد و یوسف نیز به اندازه ی لیاقت خودش به درجات علمی رسیده بود که این علم کفاف نمیداد که برادرش را بتواند بگیرد بلکه علیم فوق کل عالم باید به وی میآموخت و میخواست تا وی به آن دست یابد و یوسف با وجود اینکه تدبیر کرده بود، مطمئن نبود پس الله متعال آن را خواست و شد.(ابوسعود)
یعنی برادران یوسف صاحب علم بوده و فاضل بوده اند ولی یوسف از آنان عالمتر بود. (کبیر رازی)
برادران یوسف گفتند: اگر این دزدی کرده باشد، برای این است که برادرش نیز قبلا دزدی کرده بود، و این گفتار و ناراحتی از این گفتار را یوسف در دل خود داشت و به بیرون درز نداد و آشکار نکرد، گفت: شما از نظر منزلت بدتر هستید، و الله به حقیقت آنچه گفتید، آگاهتر است. نکته: اگر کاری از یوسف در نسبت دزدی به وی بیان شده است، هرچند ممکن است صورت گرفته باشد، منتهای مراتب اینکه باید یادمان باشد که یوسف طبق روایات در سن دوازده سالگی به چاه انداخته شد، پس هرچه صورت گرفته باشد قبل رشد و قبل بلوغ و قبل تکلیف بوده است. نکته: در مورد سخن یوسف ؛انتم شر مکانا والله اعلم بما تصفون؛ چه آن را به برادرانش گفته باشد و چه نگفته باشد، تاثیری در معنی ندارد چراکه برادران وی این گفته را به عملی که بدان متهم شده بودند، خطاب کرده است و یوسف نیز منظور خودش را داشته است.
برادران یوسف گفتند اگر این بنیامین دزدی کرده است، برادر وی که هلاک شد نیز دزد بوده است. (خازن) هدف از این گفتار این است که بگویند ما با این نیستیم بلکه از وی چیز غریبی نیست چراکه برادرش نیز دزد بود و این و برادرش که از مادری دیگر هستند اینگونه هستند. (خازن) در مورد نسبت دزدی به یوسف اختلاف شده است: الف: سعید بن جبیر و قتاده: پدر بزرگ مادری یوسف، بتی داشته است که آن را یوسف گرفته و شکسته و انداخته بود تا عبادت کرده نشود. ب: مجاهد: روزی گدایی امد و یوسف تخم مرغی را گرفته و به سائل داده بود. ج:سفیان بن عیینه: مرغی از خانه ی یعقوب گرفته و به سائل داده بود. د: وهب: غذا را مخفی میکرد تا به فقرا بدهد. ه: محمد بن اسحاق: یوسف بعد مرگ مادرش نزد عمه ی خود که دختر اسحاق باشد بود و محبت یوسف در دل عمه اش افتاد و وقتی به سنی رسید محبت یوسف بر یعقوب افتاد و یوسف را از عمه اش گرفت و عمه اش گفت که چند روزی پیش من باشد و در این چند روز کمربندی که از اسحاق به عمه ی یوسف رسیده بود و جد اندر جد میراث بود، را به کمر یوسف بست و این در زمانی بود که یوسف کوچک بود و چیزی نمیدانست و بعد عمه ی وی اعلام کرد که کمربند گم شده است، و همه گشتند و دیدند که به کمر یوسف زیر لباسش بسته شده است و عمه اش با این ادعا یوسف را نزد خود نگهداشت. ابن الانباری گوید: در هیچ یک از این قضایا دزدی از یوسف صورت نگرفته است ولی شبیه دزدی است و برای همین در وقت غضب به وی چنین نسبتی دادند. (خازن)
یوسف این را در خود مخفی داشت: چه چیزی را مخفی کرده است؟ الف: عوفی از ابن عباس: این قول را ؛ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً؛ ب: ابي صالح از ابن عباس این گفته ی آنان را در خود نگهداشت. یعنی جواب آنها را در خود نگهداشت و چیزی نگفت ج: اعتراض و جواب مستدل دادن به آنها دادن را ترک کرد و آشکار نکرد. (خازن)
این جواب نسبت دزدی بود که به برادرانش داده بود. (بحر العلوم)
آن اندوهی که از این گفتار به دلش نشست را پنهان داشت و اظهار نکرد. (ابوسعود)
قَالَ أَنتُمْ شَرٌّ مَّكَانًا
در دل خود این را گفت. (ابوسعود)
منزلت شما نزد الله بدتر است در مورد تهمتی که به یوسف میزنید، در حالیکه در حقیقت یوسف دزدی نکرده و این شما هستید که به وی خیانت کرده اید. (خازن)
شما بدتر هستید چراکه شما یوسف را از پدرش دزدیدید. (نسفی) کار شما بدتر از یوسف است چراکه یوسف بتی را دزدید تا بشکند ولی شما پیمانه را دزدیدید. (بحر العلوم) کار شما بدتر است چراکه دزدی شما آشکار گشت و دزدی برادری وی را شما آشکار کردید و راست یا دروغ بودنش مشخص نیست. (بحر العلوم)
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ
الله به حقیقت آنچه میگوییم آگاه است. (خازن) الله خودش بهتر میداند که قضیه طبق آنچه گفتید نبوده است. (بیضاوی)
برادران یوسف گفتند: ای عزیز مصر، همانا این بنیامین پدری پیر و صاحب منزلت دارد، پس تو بجای وی یکی از ما را بگیر، قطعا ما تو را از نیکوکاران میدانیم و این را کامل تر کن.
برای نرم کردن قلب یوسف (عزیز مصر) این را گفتند. (تاویلات اهل سنت) از آنجا که قلب پیرمرد به بچه ی کوچکش میل کننده تر است. (تاویلات اهل سنت) یعنی سن و سالش بزرگ است. (خازن) احتمال دارد منظورشان این باشد که پدرش نبی است و نبی زاده نیز هست. (خازن)
فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ
یکی از ما را بجای وی نگهدار چراکه وی با وی آرام میگیرد و از فرزند هلاک شده اش به این یکی تسلی پیدا میکند. (خازن)
إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
از آنجا که از وی پیمانه ی کامل دیدند و از آنها پذیرایی کرده بودند، عزیز مصر را از نیکوکاران میدانستند. (تاویلات اهل سنت) گفته اند: اگر یکی از ما را بجای بنیامین بگیری، تو را از نیکان خواهیم شناخت. (خازن)
ما تو را فرد نیکوکار میشناسیم و این عادت خود را تغییر نده و احسانت را به ما کامل کند. (مظهری)
یوسف گفت: پناه بر الله که ما کسی غیر از آن کسی را که کالای خود را یافتیم، بگیریم، و بر فرض اگر بر طبق خواسته ی شما عمل کنیم از ظالمان خواهیم بود که بر خلاف وحی الهی عمل کرده اند و بدون اذن شرعی خلاف حدود الهی عمل کرده اند، خواهیم بود.
یوسف گفت: بر الله پناه میبرم از اینکه غیر کسی که نزد وی پیدا شد را بگیرم، چراکه شما فتوی دادید که اگر کسی غیر از وی گرفته شود، ظالم است. (مظهری) نگفت مگر کسی که دزدیده کرده است تا دروغ نگفته باشد. (مظهری) پناه بر الله که بخاطر مصلحت شما کسی دیگر را بگیریم. (الفواتح الالهیه)
إِنَّا إِذًا لَّظَالِمُونَ
اگر من شما را بجای وی بگیرم از ظالمان خواهیم بود. (مظهری) منظور یوسف این بود که الله متعال رضایت داد که آنکسی را که در بار وی پیدا شده است، را نگهدارد پس اگر کسی دیگر را بجای وی بگیرد از ظالمان خواهد بود. (مظهری) اگر بر طبق خواسته ی شما عمل کنیم، از جمله ی ظلم کنندگان خواهیم بود. (الفواتح الالهیه)
از جمله ی خارجان از حدود الهی بدون اجازه ی شرع خواهیم بود. (الفواتح الالهیه)
و بزرگ آنان گفت: آیا نمیدانید که پدر از شما برای برگرداندن برادرمان، از شما عهد و پیمان همراه قسم به الله گرفت و آیا نمیدانید که قبلا در حق یوسف چه کوتاهی هایی کرده اید. در نتیجه من از اینجا بر نمیگردم مگر اینکه پدر اجازه دهد و یا اینکه حکم وقضای الهی بیاید که من بروم و یا بمیرم و یا برادرم آزاد شود. و اوست که حکمش جز حق نیست.
مستندات
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ وقتی از یوسف و براورده شدن خواسته ی آنها به شدت مأیوس شدند. (ابوسعود) خَلَصُوا نَجِيًّا
کناره گیره کرده و از مردم خود را جدا کردند، به نجوی کردن پرداختند. (ابوسعود)
قَالَ كَبِيرُهُمْ
قتاده و سدی و ضحاک: بزرگ از نظر سن که روبیل باشد گفت:... (ابوسعود) ابن عباس و کلبی: بزرگ از نظر رای که همان یهودا باشد گفت:... (ابوسعود)
مجاهد: شمعون بوده است. (مظهری) أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُم مَّوْثِقًا مِّنَ اللَّهِ
گویا همه به این نتیجه رسیدند که برگردند و فقط وی مخالفت کرده و به اعتراض گفت: مگر نمیدانید به نام الله عهد گرفته است؟ (ابوسعود)
وَمِن قَبْلُ مَا فَرَّطتُمْ فِي يُوسُفَ
و قبل این نیز چه کوتاهی هایی که در حق یوسف انجام داده اید. (ابوسعود) آیا نمیدانید که پدر شما از شما عهد گرفته است و قبلا در حق یوسف چه کرده اید؟ (ابوسعود)
منظورش همان خیانتی است که در حق یوسف کرده اید. (مظهری) فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّىٰ يَأْذَنَ لِي أَبِي
خاک مصر را ترک نکنم بر طبق آنچه به پدرم قول داده بوده ام مگر اینکه یعقوب اجازه ی برگشت بدهد. (ابوسعود)
أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي یا الله حکمی دهد که طوری باشد که عهد شکنی حساب نشود. (ابوسعود) یا الله حکم به خلاص برادرم کند. (ابوسعود) یا اینکه بمیرم. (مظهری)
یا با جنگ با مصریان تا برادرم خلاص شود. (مظهری)
وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ الله جز به عدل و حق حکم نمیکند. (ابوسعود)
به پیش پدرتان برگردید و بگویید که فرزندت متهم شده به دزدی شده است و ما چیزی جز آنچه میدانیم را گواه نیستیم و ما بر غیب احاطه نداریم. نکته: از برگشت و نوع برخورد برادرانش چنین بر میآید که به دزدی وی باور داشته اند و هدف اثبات آن نزد پدرشان بوده است تا تبرئه شوند.
مستندات
ارْجِعُوا إِلَىٰ أَبِيكُمْ
آن بزرگ آنها در شهر ماند و به بقیه گفت:...
فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ
نسبت دزدی دادن از این جهت بود که بر طبق مشاهدات خودش، چنین برداشت کرد. (نیسابوری) ویا منظورش این است که از نظر پادشاه و یارانش، وی دزدی کرده است. (نیسابوری)
در قرائت ابن عباس به تشدید راء است که به معنی به وی نسبت دزدی داده شده است، میباشد. (نیسابوری) وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا
ما گواه نیستیم مگر به اندازه ای که یقین داریم از مشاهده ی پیمانه در بار برادرمان. (نیسابوری)
وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ
به امر پنهان ما نگهبان نیستیم چراکه غیب را جز الله نمیداند. (نیسابوری) از عکرمه: غیب یعنی شب یعنی شاید که در شب در بار وی گذاشته شده باشد. (نیسابوری)
ما وقتی که عهد کردیم نمیدانستیم که وی دزدی خواهد کرد. (نیسابوری)
ما نمیدانستیم که وقتی از ما حکم دزدی را میپرسند، چنین حیله ای در سر دارند. (نیسابوری)
ما نمیدانستیم که با این وضع روبرو خواهیم شد. (ابوسعود)
ما نمیدانستیم که تو به این مصیبت بعد مصیبت یوسف دچار خواهی شد. (ابوسعود) ما که شب و روز محافظش نبودیم شاید که شبانه در بار وی گذاشته شده باشد. (مظهری)
ما دزدی کردن وی را ندیدیم ولی متهم به دزدی شده است. (بحر العلوم)
و از آبادی که ما در آن بوده ایم و این قضیه رخ داد بپرس و همچنین از کاروانی که همراه بود نیز بپرس و ما قطعا راستگویان هستیم.
مستندات
وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا
منظور از اهل آبادی مصر بپرس. (بحرالعلوم) از هل مصر بپرس. (بحر العلوم) گفته میشود: منظورش همان مکانی است که ندا دهنده آنان را نگهداشت و متهم به دزدی کرد. (بحر العلوم)
وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا
از کاروان کنعانی همراه ما بودند، بپرس. (بحر العلوم)
وَإِنَّا لَصَادِقُونَ
ما در گفتارمان، راستگو هستیم. (بحر العلوم) گفته میشود که حضرت یوسف چنین کاری را با پدرش انجام داده است این بود که به امر الله متعال بوده است تا اجر و درجه ی یعقوب را مثل پدرانش بالا ببرد و بعضی گفته اند که برای این بود که یوسف میترسید اگر خود را معرفی کند، باز برادرانش حیله ای انجام داده و باز از پدرش وی را پنهان کنند. (نسفی)
یعقوب گفت: نه آنچنان است که شما میگویید بلکه این چیزی است که نفس شما آن را برای شما تزیین کرده و خود باعث آن شده اید، پس کار من صبر و شکیبایی به بهترین وجه است، و الله متعال قطعا به حال من و آنان داناست و قطعا با حکمت خودش اینکار را بر من داشته است.
مستندات
قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا
یعقوب گفت: قضیه آنطور که شما میگید نیست بلکه این چیزی است که.... (مظهری) این امری بوده است که خود شما قصد آن را داشته اید، اگر شما نمیگفتید آن مرد از کجا میدانست که کسیکه دزدی کند را به بردگی گرفته میشود. (نسفی) این دزدی کرده گفتن شما، امری است که نفس شما به شما زینت داده است و یا آسان گردانده است.(العز ن عبدالسلام)
فَصَبْرٌ جَمِيلٌ
پس کار من این است که شکیبایی نیک داشته باشم. (بیضاوی)
صبر جمیل، زیباتر است. (بیضاوی) کار من صبر نیک کردن است نه شکایت کردن به مردم. (مظهری) عَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا
باشد که الله متعال همه ی آنها را یعنی یوسف و برادرش بنیامین و بزرگشان را برای من بیاورد. (نسفی)
إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ به حال من که در غم و افسوس بودنم را میداند. (نسفی) به حال من و حال آنها داناست. (بیضاوی) الْحَكِيمُ کس است که مرا بخاطر حکمتی مورد ابتلا قرار داده است. (نسفی) در تدبیر امور من و آنها، صاحب حکمت است. (بیضاوی)
و یعقوب از فرزندانش روی گرداند و در دلش گفت: آه و حسرت بر یوسف شد، و چشمانش از گریه، سفید شد این درحالی است که از غصه و غضب پرشده بود ولی بروز نمیداد.
مستندات
وَتَوَلَّىٰ عَنْهُمْ
وقتی این را از فرزندانش شنید، بد دانسته از آنان روی گردانی کرد. (ابوسعود) آنان را سرزنش کرده و روی گرداند. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالَ يَا أَسَفَىٰ عَلَىٰ يُوسُفَ
اسف: غم شدید و حسرت را گویند. (ابوسعود)
ای اسف بیا که وقت توست. (ابوسعود) ای اندوه یوسف. (تاویلات اهل سنت) احتمال دارد که این را به زبان نیاورده باشد بلکه این خبر از درون یعقوب باشد. (تاویلات اهل سنت)
تاسف بر یوسف هرچند که رفتنش خیلی وقت پیش بود ولی در دل وی هنوز تازه بود و کهنه نمیشد. (ابوسعود) دیگر اینکه زنده بودن این دو برایش مشخص بود ولی برای یوسف چیزی غیر از امید به رحت الهی نمانده بود. (ابوسعود)
در خبر آمده است که بغیر از امت محمدی استرجاع عطا نشده بود و برای همین است که یعقوب بجای انا لله و انا الیه راجعون، تاسف خودش را اظهار کرد. (ابوسعود) وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ
از بس گریه کرد، چشمانش به کلی سفید شد. (ابوسعود) گویند که کلا نابینا شده بوده است وبعضی گویند ضعیف شده بوده است. (ابوسعود) روایت شده است که اشکهای یعقوب به مدت هشتاد سال که یوسف را گم کرده بود، خشک نشد. (ابوسعود) این دلیل است بر اینکه گریه کردن و تاسف بر مصیبت امری مشروع است و تحت تکلیف نیز داخل نمیشود. (ابوسعود) رسول الله ص بر فرزندشان ابراهیم جان گریه کردند و این جمله را گفتند: قلب غمگین است و چشم میگرید و ما بر فراق تو ای ابراهیم، غمگین هستیم. (ابوسعود) آنچه نامشروع است کارهایی است که جاهلان انجام میدهند از قبیل پاره کردن لباس و زدن به صورت و سینه زدن و نوحه خوانی و داد و فریاد کردن است. (ابوسعود)
فَهُوَ كَظِيمٌ
از غیظ و عصبانیت بر فرزندانش پر است ولی آن را دل نگهداشته و بروز نمیدهد. (ابوسعود) کظیم کسیکه نفس خود را نگه میدارد وساکت است یعنی غم خود را به مردم بروز نمیداد و در خودش نگه میداشت. (مظهری) خود را از بی تابی کردن نگهداشتن. (تاویلات اهل سنت)
گفتند: قسم به الله که تو دائما یوسف را از دردمندی به یاد میاوری تا اینکه مریض میشوی و به حد مرگ میرسی. (بیضاوی) گفته شده است: حرض: کسیکه بیماری یا غمی وی را ذوب کرده باشد. (بیضاوی) اصل حرض: از غم و پیری ویا عشق، جسم و عقلش، تباه شده باشد. (بغوی)
یعقوب گفت: من از غم و اندوه خود به الله شکایت برده ام و من از الله چیزی را میدانم که شما نمیدانید.
مستندات
قَالَ
وقتی یعقوب درشتی کردن آنان را دید، گفت:... (بغوی)
إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ
بث: شدیدترین غمها را گویند. (بغوی)
حسن: بثی یعنی نیازم را. (بغوی)
من از این غم خود که توان نگهداشتن ان را ندارم به الله شکایت میبرم نه به کسی از شما و نه به کسی دیگر پس من وشکایتم را تنها بگذارید. (نسفی)
وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ
از صنع و رحمت الله متعال چیزی را میدانم که شما نمیدانید اینکه الله متعال کسی را که دعا کند را ناامید نمیکند و پناه برنده به خودش را فرو نمیگذارد. (نسفی)
ای فرزندانم، بروید و از یوسف و برادرش از مردم خبر بگیرید و دنبالش بگردید و از رحمت الهی، ناامید نباشید، چراکه شان این استکه از رحمت الهی کسی ناامید نمیشود مگر اینکه کافر به الله متعال باشد. نکته: دقیقا همین است چراکه در خبرها خیلی شنیده ایم که فلان کارخانه دار در فلان کشور بخاطر ورشکستگی خودکشی کرده است ویا فلان شخص بخاطر فرزندش خودکشی کرده است ویا مقام عالی فلان کشور خودکشی کرده است پس این همان ناامیدی است که قرآن را گوش زد میکند و نشان میدهد که اگر کسی امید خواست اسلام بیاورد که ناامیدی از وی خواهد رفت.
مستندات
يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ از یوسف و برادرش، تفحص کنید. (بیضاوی) خبر آنها را از مردم جویا شوید. (جلالین) وَلَا تَيْأَسُوا مِن رَّوْحِ اللَّهِ از فرج و رهایی بخش بودن الله متعال از غم، ناامید نشوید. (بیضاوی)
از رحمتش که بندگانش را زنده میکند، ناامید نباشید. (بیضاوی)
وقتیکه بر یوسف وارد شدند گفتند: ای عزیز مصر، ما را و خانواده ی ما را بلا رسیده است و ما با ثمنی اندک و ناچیز پیش تو آمده ایم، پس تو با بزرگواری خود، پیمانه ی ما را کامل کن و بر ما صدقه کن ان برادرمان را و یا بیشتر از سرمایه ی ما از طعام عطا کن، چراکه قطعا الله متعال، صدقه دهندگان را جزای نیک میدهد.
مستندات
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ بعد اینکه به مصر رسیدند بر یوسف وارد شدند. (ابوسعود) قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ
گفتند: ای پادشاه قادر و ثابت و استوار. (ابوسعود) گویند: مصریان پادشاه را عزیز مینامیدند. (تاویلات اهل سنت)
مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ
به ما و خانواده ی ما ، از شدت گرسنگی، لاغری رسیده است. (ابوسعود) به ما سختی و بلاء از گرسنگی رسیده است. (تاویلات اهل سنت) ممکن است که منظور از ضرر رسیدن، نابینا شدن پدرشان باشد که باعث شده به همه ضررش برسد. (تاویلات اهل سنت)
وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ و ما با سرمایه ایکه هر تاجری ان را رد میکند، امده ایم. (ابوسعود)
گفته شده: سرمایه ی آنان، کالای بادیه نشینان یعنی روغن زرد و پشم بوده است و چیزهای دیگر نیز گفته اند. (ابوسعود) هدفشان این بود که ترحم یوسف را برانگیزند. (ابوسعود)
فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا
به ما پیمانه را کامل بده و به ما با پس دادن برادرمان، صدقه کن. (ابوسعود)
ویا هدفشان درخواست طعام بیشتر در برابر ثمن کمی داده بودند، است. (ابوسعود)
بنیامین را به ما برگردان باشد که پدرش بینا گردد. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ
به دو حالت تصدق با پس دادن برادرشان و یا کالای بیشتر دادن را احتمال دارد. (ابوسعود) شاید که یوسف آن را به معنی پس دادن برادرش، گرفته باشد. (ابوسعود) الله متعال به انها بهترین پاداش دنیوی واخروی را عنایت میکند. (مظهری) از آنجا نمیداستند که عزیز مصر بر دین اسلام است کلام را اینگونه گفتند و اگر میدانستند که مسلمان هستند میگفتند: الله تو را جزای نیک خواهد داد. (تاویلات اهل سنت)
این سوالی است که بزرگ بودن کاری است که در حق یوسف وبرادرش انجام داده اند را نشان میدهد. (خازن) این چنین معنی میدهد: چه بزرگ است آنچه که شما در حق یوسف و برادرش مرتکب شده اید از قطع صله ی رحم و جدا کردن یوسف و پدرش از هم و چه زشت است آنچه انجام داده اید. (خازن) این آیه تصدیق آیه ی وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ، است یعنی در آن آیه گفته بود که تو ای یوسف به آنها از آنچه انجام داده اند خبر خواهی داد. (خازن)
یعنی آیا میدانید و توبه کرده اید؟ (بیضاوی) إِذْ أَنتُمْ جَاهِلُونَ این را شما در وقت جوانی و جهالت انجام داده اید. (خازن)
این را انجام دادید و به عاقبت آن جاهل بودید که در آخر چه خواهد شد. (خازن) و شما گناهکار بودید. (بحر العلوم) جاهل گفتن آنان از این جهت است که این عمل از اعمال جاهلان است. (بیضاوی) این گفتار حضرت یوسف، برای تشویق به توبه بوده است نه از روی معاتبه و سرزنش. (ابوسعود)
برادران یوسف گفتند: آیا تو یوسف هستی؟ یوسف گفت: آری من یوسف هستم و این نیز برادر من است و الله متعال با جمع کردن ما بر ما منت نهاد و نعمتش را ارزانی داشت، قطعا کسیکه از الله پروا داشته باشد و عملا خود را از غضب الهی دور نگهدارد و بر عبادت و بر بلایا صبور باشد، پس قطعا و حتما الله متعال اینگونه نیکوکاران را؛اجرشان را؛ تباه نمیکند و در دنیا و آخرت پاداششان را خواهد داد.
مستندات
قَالُوا أَإِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ
از روی تعجب و شگفت زده گفتند: یوسف هستی؟ (ابوسعود)
در قرائتی به تاکید یوسف بودن آمده است یعنی قطعا تو یوسف هستی. (ابوسعود)
در مورد اینکه چگونه شناخته اند، آمده است: الف: از جمال روی وی شناختند. ب: وقتی تبسم کرد از دندانهای وی شناختند. ج: وقتی تاجش را برداشت علامتی داشت مثل خال سفید که در ساره همسر حضرت ابراهیم بوده است و در یعقوب نیز مثل همان بوده است. (ابوسعود)
قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَٰذَا أَخِي
یوسف جواب داد که بله یوسف هستم وبرای تاکید بیشتر گفت این نیز برادر تنی من است. (ابوسعود)
قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا
گویا که گفته باشد: آیا میدانید که ما چه کردید و ما را خوار کردید و از هم جدا کردید، حال الله متعال بر ما منت نهاده و ما را از آن بلا خلاص کرد و با هم جمعمان کرد. (ابوسعود) شاید که جواب درخواست پس دادن بنیامین باشد یعنی شما حق طلب وی را ندارید چراکه این برادر من است. (ابوسعود)
و ما را به سلامت و با کرامت واحترام جمع کرد. (مظهری) إِنَّهُ مَن يَتَّقِ
کسی را که در تمام احوالش از الله متعال بترسد و تقوی پیشه کند. (ابوسعود) ویا خودش را از آنچه موجب غضب الهی میشود، دور نگهدارد. (ابوسعود) از فحشا خود را دور نگهدارد. (نسفی)
وَيَصْبِرْ و بر رنجها شکیبا باشد. (ابوسعود) و یا برمشقت عبادت صبور باشد. (ابوسعود)
و یا بر مشقت دوری از گناه که لذتش در آن بود، صبر کند. (ابوسعود) بر طاعت و از گناه، صبور باشد. (نسفی)
فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ الله متعال اجرشان را ضایع نمیکند. (ابوسعود) آوردن کلمه ی محسنین بجای ضمیر، برای نشان دادن این مطلب است که این افراد با ای اوصافف محسن و نیکوکار هستند. (ابوسعود) اجرش را در دنیا و آخرت، تباه نمیکند. (مظهری)
گفتند: والله که الله متعال تو را بر ما برگزیده است و بر ما در علم و بردباری و تقوی و صبر و زیبایی، فضیلت داده است. (نسفی)
وَإِن كُنَّا لَخَاطِئِينَ
شان و حال ما این بوده است که ما به عمد در گناه بوده ایم و تقوی و صبر نداشته ایم لاجرم، الله متعال تو را با پادشاهی دادن، عزیز گرداند و ما را در برابر تو، ذلیل گرداند. (نسفی) در آنچه که با تو انجام داده ایم، گناهکار هستیم. (بیضاوی)
یوسف گفت: امروز دیگر بر شما ملامت و سرزنشی نیست و نخواهد بود، و الله متعال شما را میآمرزد و وی تعالی، رحم کننده ترین رحم کنندگان است.
مستندات
قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ بر شما سرزنش و توبیخی نیست. (خازن) در این روز از طرف من بر شما توبیخ و ملامتی نیست. (خازن)
امروز دیگر بر آنچه انجام داده بودید، بر شما درشتی نیست. (تاویلات اهل سنت) یعنی وقتی توبه کردند و اعتراف به گناه کردید، دیگر بر شما ملامت و سرزنشی نیست، همینطور است هرکس که توبه کرد، دیگر به وی با آن گناه انجام شده، سرزنش نشود و ملامت نشود. (تاویلات اهل سنت)
يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ ممکن است که الیوم تعلق به یغفر باشد که معنی آن میشود: بشارت باد که امروز الله شما را امرزیده است. (خازن) دعای به آمرزش آنان است. (ملا علی قاری تفسیر) وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
چراکه هرکس و هر چیزی از مخلوقات به چیزی رحم میکند، به واسطه ی رحت الهی است پس وی ارحم الراحمین است. (تاویلات اهل سنت) گناهان بزرگ و کوچک را بخشنده است و بر توبه کننده با قبول توبه، نیکی میکند. (ابوسعود)
یوسف امر کرد: با این پیراهن من بروید پس آن را به روی پدرم بیاندازید، بینا شده پیش من میآید، و همچنین تمام خانواده ی خود را به پیش من بیاورید.
مستندات
اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَٰذَا
گفته شده، این لباسی بود که بر تن داشت. (ابوسعود) بعضی گفته اند که لباسی بود که متوارث بود و این لباس در تعویذ بوده است یعنی تحت مراقبت بوده است، و جبرئیل این را به یوسف فرستاده بود و گفته بود که در این بوی بهشت است هر بیماری این را روی خود بگیرد، سلامتی خود را باز مییابد. (ابوسعود)
فَأَلْقُوهُ عَلَىٰ وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا
بینا میگردد. (ابوسعود) به پیش من میآید در حالیکه بینا است. (ابوسعود) از مجاهد: این قمیص از برای ابراهیم خلیل الله بوده است و ان وقتی که حضرت ابراهیم عریان کرده شده و به آتش انداخته شد، این لباس را جبرئیل به وی آورده است و این لباس نزد ابراهیم بود بعد به اسحاق رسید و بعد به یعقوب و یعقوب آن را به گردن یوسف میبست تا وی را از چشم زخم حفظ کند و وقتی به چاه انداخته شد، جبرئیل آن تعویذ را برای یوسف اورد و در اینجا نیز گفت که این را به پدرش بفرستد. (مظهری، بغوی، الوجیز واحدی،کشاف، ابن ابی حاتم با سند، ) این لباس داخل نی بوده و یعقول ان را بسته و به گردن یوسف آویزان کرده بود. (بحر العلوم، سمعانی) چراکه آن لباس دعا بوده است. (ثعلبی) قاضی ابومحمد گوید: همه ی این گفته ها نیاز به سند دارند، و آنچه ظاهر است اینکه لباسی از لباسهای یوسف بوده است مثل لباسی که همه میپوشند، و دیگر اینکه بوی یوسف را از آن حس کرده است و اگر از لباس اهل جنت میبود که با این لباس بینا شدن، غرابتی نمیبود و هرکسی میتوانست بوی ان را حس کند. (ابن عطیه)
وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ
یعنی پدرم و هرکس غیر وی که لفظ اهل آن را شامل میشود از زنان و فرزندان خود را بیاورید. (ابوسعود) گفته اند که یهودا این لباس را برده است و گفته است من اول بار با بردن لباس خونین یوسف، پدر را ناراحت کردم حال با بردن این لباس خوشحالش کنم. (ابوسعود)
وقتی که کاروان از آنها جدا شد، پدرشان گفت: من قطعا بوی یوسف را حس میکنم، اگر مرا به پیری و اختلاط متهم نمیکنید مرا تصدیق خواهید کرد و یا میگویم که وی نزدیک است.
مستندات
وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ وقتی کاروان از مصر خارج شد. (بحر العلوم) قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ
پدرشان به کسانیکه پیش وی بودند گفت:... (بیضاوی) ابن عباس: وقتی از مصر خارج شدند، بادی وزید و بوی پیراهن یوسف را از مسیر هشت شبانه روز راه، به پدرش یعقوب رساند.
لَوْلَا أَن تُفَنِّدُونِ
اگر مر ملامت نکنید و نسبت جهل به من ندهید، (بحر العلوم) فنده الهرم گفته میشود وقتی کسی بخاطر پیری، سخنانش مختلط شود. (بحر العلوم) اگر مرا به پیری و اختلاط کلام متهم نکنید، مرا تصدیق میکردید و یا میگفتم که یوسف نزدیک است. (بیضاوی)
حاضران نزد یعقوب گفتند: والله، تو بر همان پندار نادرست خودت هستی.
مستندات
نوه های یعقوب گفتند: بر همان مسیر قدیم خود هستی. (نسفی) بر آن خطا و یا جنونت هستی، حسن گوید: این عقوق است. (العز بن عبدالسلام)
و یا به معنی بر آن مبحت قبلی خودت هستی. (العز بن عبدالسلام)
حاضران گفتند: با افراط در محبت یوسف و انتظار ملاقات با وی و یاد کرد، وی بر همان مسیر اشتباه هستی. (بیضاوی) چراکه اینان عقیده داشتند که یوسف مرده است. (ابوسعود)
وقتی که بشارت دهنده آمد، لباس یوسف را بر صورت یعقوب انداخت و یعقوب بینا گشت و گفت: آیا من به شما نگفتم که من چیزی را میدانم که شما نمیدانید؟
مستندات
فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِيرُ
بشارت دهنده به خبر یوسف آمد. ابن مسعود گوید: بشیر جلوتر از کاروان آمده است. (خازن)
أَلْقَاهُ عَلَىٰ وَجْهِهِ همان بشیر لباس یوسف را بر رخسار یعقوب انداخت. (خازن) فَارْتَدَّ بَصِيرًا
بعد اینکه نابینا شده بود، بینا گشت و بعد اینکه ضعیف شده بود، قوی شد و بعد غم، شادی بر وی آمد. (خازن)
قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ یعنی از زنده بودن یوسف و اینکه الله من و یوسف را به هم خواهد رساند. (خازن)
مگر من نگفتم که بوی یوسف را احساس میکنم. (ابوسعود) و یاگفته اش که از رحمة الهی ناامید نشوید. (ابوسعود) روایت شده است: یعقوب از بشیر پرسید: یوسف را بر چه وضعیتی ترک کردی آمدی؟ یعنی وقتی برگشتی در چه وضعیتی بود؟ بشیر: پادشاه مصر بود. یعقوب گفت: من با این چکار دارم، میگویم بر چه دینی بود؟ بشیر گفت: بر اسلام بود. در اینجا یعقوب گفت: الان نعمت تکمیل شد. (ابوسعود)
فرزندان یعقوب گفتند: ای پدر، برای ما طلب آمرزش گناهانمان کن، قطعا ما از گناهکاران بوده ایم. نکته: این طلب آمرزش از بزرگان رسم مرسوم اهل اسلام بوده است و هست، چراکه در مورد گناهکاران امت محمدی نیز چنین وارد شده است انگار شرط آمرزش است: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (64)} [النساء: 64] شرط اینکه الله را تواب و رحیم پیدا کنیم، استغفار از الله و طلب استغفار از رسول الله ص، بیان شده است.
مستندات
ما توبه کردیم و به خطای خود معترفیم پس از الله متعال طلب آمرزش کن، تا آنچه ما بر شما و فرزندت مرتکب شده ایم را بیامرزد. (مظهری) گویا که آنها بر بخشش پدر اطمینان داشتند و یا آن را در طلب آمرزش خواستن گنجاندند. (ابوسعود) از آنچه انجام داده بودند معذرت خواهی کردند. (بحر العلوم)
یعقوب گفت: زود باشد که برای شما طلب آمرزش خواهم کرد، قطعا الله متعال بسیار آمرزنده و بسیار مهربان است.
مستندات
قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي زود باشد که برای شما طلب آمرزش خواهم کرد و در وقت داخل شدن به مصر برای انان طلب امرزش کرد. (بحر العلوم)
استغفار را تا وقت سحر به تاخیر انداخت ویا گفته اند تا شب جمعه و یا تا وقتی که ببیند توبه ی آنها راستین است ویا تا وقتی ببیند که ایا یوسف نیز آنها را بخشیده است. (نسفی) تا ببیند که یوسف نیز آنها را بخشیده است چراکه بخشیدن مظلوم شرط آمرزش است. (ابوسعود) گفته اند: تاخیر استغفار برای دعا بوده است و یعقوب تا بیست و خورده ای روز دعا میکرده است و در آخر دستانش را به دعا برداشت و دعا کرد: اللهم اغفر لی جزعی علی یوسف قلة صبری واغفر لی لاولادی ما اتوا الی اخیهم، بعد الله متعال وحی نازل کرد که تو را همه ی شما را آمرزیده ام. (ابوسعود)
ۖ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
بخشنده و مهربان است در حق کسیکه توبه کند و برگردد و بر کرده ی خود پشیمان باشد. (بحر العلوم)
یعنی پدرش و خاله اش، یعنی خاله را به منزله ی مادر در نظر گرفته شده است همچنانکه عمو را به منزله ی پدر گرفته میشود. (ابوسعود) یا بخاطر اینکه یعقوب بعد مادر یوسف، وی را عقد کرده بود، بعنوان مادر در نظر گرفته شده. (ابوسعود) به مادر اندر، نیز مادر گفته میشود. (مظهری) حسن و اسحاق گفته اند: مادرشان زنده بوده است. (ابوسعود) معنی آوی الیه، یعنی آنها را به آغوش گرفت و به خودش کشید. (ابوسعود) گویا که برای انها برای ملاقات، چادری زده و انها وارد چادر که شدند، انان را بغل کرده و به آغوش گرفته است. (ابوسعود)
وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ به خواست الهی به مصر در حالت امنیت از دشتواری ها و سختی ها و ناخوشی ها، وارد شوید. (ابوسعود)
ظاهرا یوسف آنها را خارج مصر ملاقات کرده و بعد این را گفته است بعد وقتی وارد مصر شدند آنان را در آغوش گرفته است. (تاویلات اهل سنت)
والدینش را بر بالای تخت آورد، و والدین و برادرانش، بر یوسف سجده کردند، و یوسف گفت: ای پدر، این تاویل رویای من است که قبلا دیده بودم، دقیقا الله متعال ان را به واقعیت رساند، و حقیقتا به من لطف و احسان کرد، وقتی که مرا از زندان خارج کرد، و شما را از بادیه آورد، بعد اینکه شیطان بین من و برادرانم جدایی افکند و میانه ی ما را به هم زد، قطعا پروردگار من، صاحب لطف است و دقیق است برای هرکسی که خواهد، و قطعا پروردگارم، دانا به امور و صاحب حکمت است.
مستندات
وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وقتی به مصر رسیدند، والدین خود را بعنوان احترام بر تخت نشاند. (ابوسعود) وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا
والدینش و برادرانش، سجده کردند بعنوان تحیت (سلام)، چراکه در آداب انان سجده همانند سلام دادن و احترام بوده است مثل ایستادن برای کسی و مصافحه کردن و دست بوسی کردن و مانند آن از عادات مردم که بعنوان احترام و بزرگداشت، انجام میشود. (ابوسعود) آنچه که گفته میشود این سجده فقط انحنا بوده است و پیشانی بر زمین گذاردن نبوده است، عبارت فخروا، این تاویل را نمیپذیرد. (ابوسعود) گفته شده استک بخاطر شکر گذاری یوسف به الله سجده کردند. این تاویل را نیز وَقَالَ يا أبت هذا تَأْوِيلُ رؤياى رد میکند.(ابوسعود) در آن زمان اینگونه بوده است ولی دیگر سجده ی بر غیر الله مباح نیست و تحیت، همان سلام است.(تاویلات اهل سنت) عدم جواز سجده بر غیر الله بخاطر خود این عمل نیست بلکه مکروه و منهی است از این جهت که عبادت و پست شدن است، کسی را نسزد که عبادت و تسفل را برای غیر الله بگرداند والا نفس سجده مثل قیام و قعود و غیره از احوال شخص است. (تاویلات اهل سنت)
وَقَالَ يَا أَبَتِ هَٰذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِن قَبْلُ این تاویل آن رویایی است که زمان کودکیم دیده بودم و برایت تعریف کرده بودم. (ابوسعود) قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا
الله متعال آن را راست گرداند و به واقعیت رساند. (ابوسعود)
وَقَدْ أَحْسَنَ بِي
به من لطف کرد غیر از آنچه گفتم و به من احسان ارزانی داشت. (ابوسعود)
إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وقتی بعد اینکه مرا به زندان امتحان کرد مرا از ان بیرون اورد. (ابوسعود)
قضیه ی چاه را نیاورد چراکه به برادرانش گفته بود که بر انها ملامت و سرزنش نخواهد بود. (ابوسعود)
وَجَاءَ بِكُم مِّنَ الْبَدْوِ و اینکه شما را از بادیه (دهات) آورد. (ابوسعود)
چراکه آنان بادیه نشینان، دامدار بوده اند. (تاویلات اهل سنت)
ابن الانباری: بدا، نام منطقه ای است که یعقوب در ان ساکن شده است. (نیسابوری) مِن بَعْدِ أَن نَّزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي بعد اینکه با اغوا میان من و برادرانم، را تباه کرد. (ابوسعود) بعد اینکه شیطان بین ما جدایی انداخت. (تاویلات اهل سنت) إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِّمَا يَشَاءُ
پرردگارم تدبیرش نرم است طوری که بر وجه حکمت و درستی میآورد و هیچ دشواری نیست مگر اینکه به نسبت الله سهل است. (ابوسعود) وقتی الله متعال اراده ی حصول امری را کند، اسباب آن را مهیا میکند هرچند شدن این امر از از نظر فکر بشری، بسیار بعید باشد. (نیسابوری) لطیف اسم دو چیز است: الف: نیکی و نرمی کردن مثلا گفته میشود: فلان لطیف یعنی بار عاطف؛ نیکی کننده و نرم است. ب: لطیف یعنی عالم به آنچه از اشیاء که ریز و نرم هستند مثل علمش به آنچه بزرگ و دارای جسم است. و یا اینکه لطیف یعنی آنچه از امور مخفی از مخلوقات است را میداند انچنانکه اشیاء ظاهر را میداند. بدین معنا که چیزی بر وی مخفی نمیماند. (تاویلات اهل سنت)
إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
به مصالح امور داناست و حکیمی است که همه چیز را بر اساس حکمت، انجام میدهد.(ابوسعود)
وجهی را که از آن طریق سختیها آسان میشود را میداند. (نیسابوری)
دانای به آنچه شده و میشود است و آنچه ظاهر است و آنچه مخفی است و آنچه آشکار کرده میشود و آنچه که مخفی داشته میشود، و یا اینکه به عاقبت امور و بدایت امور داناست. (تاویلات اهل سنت) حکیم است یعنی با علم حکم کرده و هرچیزی را سرجایش قرار داده است. از روی جهل و سفاهت و غفلت حکم نکرده است تعالی الله علوا کبیرا. (تاویلات اهل سنت)
یوسف دعا کرد: بار الها! از پادشاهی به من داده ای، و از تاویل رویا و تاویل کتب الهی نیز به من عطا کرده ای، ای تو که خالق و به وجود آورنده ی آسمانها و زمین هستی بدون اینکه قبلش نمونه ای باشد، تو صاحب نعمت و متولی امور من در دنیا و آخرت هستی، مرا بر اسلام که دین توحید خالص است بمیران، و مرا در رتبه و درجه به نیکان که پدرانم از آن جمله هستند، ملحق بگردان.
مستندات
رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ
بعضی از پادشاهی داده ای که آن هم بزرگش بوده است یعنی پادشاهی مصر را به من دادی. (ابوسعود)
وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ
از تاویل احادیث نیز بعضی از آنها را به من اموختی. اگر منظور از تاویل احادیث، تفهیم غموض و اسرار کتب الهی و دقائق سنتهای انبیاء باشد. (ابوسعود)
یعنی تعبیر رویا را و این نیز بعضی از آن را داده شده است. (مظهری) فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ای بدون مثال به وجود آورنده ی آسمانها و زمین و خالق آنها. (ابوسعود) أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مالک امور من هستی در دنیا و آخرت. (ابوسعود)
ویا کسی هستی که به من نعمت هر دو را صاحب گرداندی. (ابوسعود)
یاور و متولی امور من هستی. (مظهری) تَوَفَّنِي مُسْلِمًا
از آنجا که نعمت دنیوی را بر من کامل کردی، پس مرا در وقت مسلمانیم قبض کن. (ابوسعود) وفات بر حالت اسلام را طلب کرد مثل قول یعقوب به فرزندانش که گفت: به جز اسلام بر دین دیگری نمیرید. (نسفی)
دعای یوسف از این جهت است که قوم وی به وی اقتدا کنند کسانیکه عاقبت آنان مشخص نیست. (نسفی)
گفته شده است: وقتی این دعا را کرد الله متعال وی را وفات داد و مردم مصر بر اینکه در کجا دفن کنند، نزاع کردند و نزدیک بود که کار به جنگ بکشد بعد توافق کردند که برایش تابوتی از مرمر بسازند و وی را در نیل دفن کنند و نیل از روی ان بگذرد به مصر برسد و از این طریق همه در تبرک جستن به وی یکسان باشند. (ابوسعود) از تستری: درحالیکه امورم را به تو سپرده ام بمیران. (نسفی)
از ضحاک: در حالیکه مخلص هستم بمیران مرا. (نسفی) وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ
مرا به نیکان از اجدادم ملحق بگردان و یا به عامه ی نیکان در رتبه و کرامت برسان. (ابوسعود)
این داستان یوسف از جمله اخبار غیبی است که به تو وحی کرده ایم، و تو پیش آنان نبودی وقتی که برادران یوسف بر یک کار که همان انداختن وی به چاه است، اجماع کردند و این اجماع برای حیله کردن بوده است.
مستندات
ذَٰلِكَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ این از اخباری است که علمش از تو ای محمد، غائب بوده است. (بحر العلوم) این از جمله اخباری است که بر تو وحی کردیم وتو آن را برای مردم بیان کردی و این دلیلی بر نبوت توست و حجتی برای تو و علیه منکران نبوت تو است. (ابن ابی حاتم) نُوحِيهِ إِلَيْكَ بر تو جبرئیل را با قرآن فرستادیم تا آن را بر تو قرائت کند. (بحر العلوم) وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ تو نزد برادران یوسف نبوده ای. (بحر العلوم) إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ
یعنی وقت گفتن اینکه یوسف را به چاه بیاندازند. (بحر العلوم)
وَهُمْ يَمْكُرُونَ
در حالیکه آنان در پی حیله کردن بر یوسف بودند. (بحر العلوم)
و اکثر مردم ایمان آورنده نیستند، هرچند که در ایمان آوردن آنان حرص به خرج دهی و تلاش کنی.
مستندات
اکثر مردم هرچند که تو بر ایمان آنان حریص باشی و در اظهار نشانه ها بر آنانم بالغه کنی باز مومن نمیشوند. (بیضاوی) و این بخاطر گردنکشی و تصمیم به کفر گرفتن انان است. (بیضاوی)
منظور اهل مکه هستند ویا عموم مردم نیز میتواند باشد. (نسفی) هراندازه که تلاش کنی و سعی کنی تا ایمان بیاورند، اکثر مردم ایمان نمیآورند. (نسفی)
روایت شده است که یهود و مشرکان مکه وقتی قضیه ی یوسف را از رسول الله ص پرسیدند وعده داده بودند که اگر آن را همانطور که در تورات آمده است بیان کند، ایمان خواهند آورد ولی وقتی داستان یوسف را بیان کرد، خلف وعده کرده و ایمان نیاوردند و رسول الله ص از این امر غمگین شدند و این اِیه برای تسلی دادن به رسول الله ص نازل شد. (ابوسعود)
رسول الله ص در شفقت و مهربانی بر مردم و رغبت به ایمان آنان به حدی رسیده بودند که نزدیک بود بخاطر آن، هلاک شوند. (تاویلات اهل سنت)
و تو از آنان بر تبلیغ دین و گفتن داستان راست و رساندن آن به مردم، اجر و جعلی نمیخواهی و این قرآن چیزی نیست جز اینکه پندی برای عالمیان.
مستندات
وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ
بر ایمان یعنی اگر در وقت دعوت به ایمان تو را اجابت نکردند، باک نداشته باش چراکه آنان از رزق پروردگار تو چیزی کم نمیکنند. (بحر العلوم)
بر تبلیغ یا بر قرآن، مزدی نمیخواهی. (نسفی) بر این خبر دادن، جُعلی نمیخواهی. (مظهری)
اجری بر این خبردادن نمیگیری آنچنانکه صاحبان اخبار میگیرند. (ابوسعود) تو بر تبلیغ دین و دعوت مردم به دین و عبادت الله متعال از مردم، اجری نمیخواهی پس چه چیزی مانع ایمان آوردن آنان میشود. (تاویلات اهل سنت) این آیه دلالت دارد بر اینکه گرفتن اجرت بر عبادات و طاعات، جایز نیست طوریکه نهی کرده و اعلام کرد که رسول الله ص از آنان، اجری طلب نمیکرده است. (تاویلات اهل سنت)
إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ
این قران نیست مگر پند برای انس و جن. (بحر العلوم) مگر پند و موعظه ای از طرف الله متعال است. (نسفی) برای همه و حجت است بر کسی که ایمان نمیاورد و بصیرت و رحمت است برای ایمان آورندگان. (مظهری)
چه بسیار نشانه ها بر وجود الله بعنوان سازنده و به وجود آورنده ی عالم، در آسمانها و زمین وجود دارند که این مردم بر آنها گذر میکنند چه به وسیله ی راه رفتن و نگاه کردن و یا با هر وسیله ای دیگر، بر آن مرور دارند، این درحالی است که از نشانه بودن این عالم بر وجود صانعش، روی گردان هستند. نکته: بخاطر اصراری که بر نوع نگاه خود و بر پندار خود دارند، هر مقدار نشانه بر وجود الله برای آنها اقامه کنی و به هرچیزی نگاه کنی واقعا این افراد، روی گردان هستند که انگار ندیده اند.
منظور از نشانه های آسمان ها بعضی گفته اند: خورشید و ماه و ستاره و ابرها و امثال آن است و نشانه های روی زمین: از قبیل کوه ها و نهرها و دریاها و شهرها هستند. (تاویلات اهل سنت) چه بسیار دلیل و نشانه ی یگانگی الله متعال است که در خلق آسمانها و زمین است. (تاویلات اهل سنت) بعضی نشانه های روی زمین را گفته اند که آثار باقی مانده از امتهای گذشته هستند که هلاک شده اند از قبیل قوم لوط و هود و صالح. (تاویلات اهل سنت) هرچند آیه که خواستی و علامت بر وجود صانع و یگانگی وی و کمال علم و قدرت وی و حکمتش، غیر از این نشانه ای که اوردی، در آسمانها و زمین وجود دارد از قبیل اجرام فلکی و آنچه در آن وجود دارد و تغییر احوال آنها از کوهها و نهرها و سائر آنچه در زمین است که ... (ابوسعود)
يَمُرُّونَ عَلَيْهَا که آن را مشاهده میکنند و اهمیتی نمیدهند. (ابوسعود) وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ
از آنچه بعنوان نشانه گذاشته شده است، روی گردان هستند، چراکه اینها نشانه های وحدانیت الله متعال هستند. (تاویلات اهل سنت) روی گردانی دو نوع است: الف: در آیات الهی تفکر نمیکنند و اعتنایی ندارند. ب: فکر میکنند و از روی عناد و گردنکشی، روی گردان میشوند. (تاویلات اهل سنت)
و اکثر مشرکان به الله ایمان ندارند مگر اینکه این ایمان همراه شرک است.
مستندات
حسن و مجاهد و عامر شعبی و اکثر مفسرین: در شان قومی نازل شد که به خالق بودن الله متعال ایمان داشتند در حالیکه بت پرست بودند. (قرطبی) عکرمه: این نوع شرک همان است که در فرموده ی الله متعال آمده است؛ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ، اين را ميگویند ولی بعد الله متعال را به صفاتی غیر از صفات الهی، توصیف میکنند و برای الله متعال، انداد(ند: همانندم معارض) قائل میشوند. (قرطبی)
روایت انباری از حسن: منظور اهل کتاب هستند که هم ایمان و هم شرک دارند، به الله ایمان آورده و به محمد ص کفر میورزند در نتیجه ایمانشان صحیح نیست. (قرطبی)
ابن عباس: در مورد تلبیه (لبیک گفتن) مشرکین عرب نازل شده است که میگفتند: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ؛ معنی: اجابت باد تو را و فرمانبردارم تورا، تو شریکی نداری جز آن شریکی که برای تو است که تو مالکش هستی و آنچه وی مالک است. (قرطبی)
از ابن عباس: منظور مسیحیان هستند. (قرطبی)
از ابن عباس: مشبهه هستند که اجمالا ایمان آوردند ولی در تفصیل دچار شرک شده اند. (قرطبی) گفته شده است: منظور منافقین هستند که به زبان ایمان آورده ولی قلبا کافر هستند. (قرطبی) منظور کفار هستند که پروردگارشان را در وقت فراخی فراموش کرده و در وقت سختی در دعا اخلاص میکنند. (قرطبی) گفته شده است: این آیه در قصه ی دخان، اهل مکه گفتند: رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ، اين ايمان آنها و وقتی بعد کشف عذاب، به کفر برگشتند. (قرطبی) دو وجه احتمال دارد: الف: در اعتقاد: یعنی اکثر آنها به اله بودن الله متعال ایمان نمیاورند مگر اینکه بتان را در اله نامیدن با وی تعالی شریک میکنند و آنها را آلهه مینامند. ب: شرک در فعل: اکثر انان ایمان نمیآورند مگر اینکه غیر الله از بتان را عبادت میکنند. (تاویلات اهل سنت)
ویا اینکه آنان به اکثرشان با زبان ایمان میآورند ولی به قلب مشرک هستند. (تاویلات اهل سنت)
اکثر انان ایمان ندارند که نعمت از الله متعال است مگر اینکه در شکر الله متعال، مشرک هستند. (تاویلات اهل سنت) در اقرار به وجود و خالقیت الله متعال، مگر اینکه با عبادت غیر الله و یا احبار (فقهای یهود) و رهبان، را ارباب گرفتن و یا گفتن اینکه الله متعال، برای خود فرزند گرفته است و یا قائل به نور و ظلمت بودن. (ابوسعود) گفته شده است: در شان اهل مکه نازل شده است ویا در شان منافقین ویا اهل کتاب نازل شده است. (ابوسعود)
جمهور بر این هستند که در شان مشرکین نازل شده است. (نسفی)
آیا اهل مکه و یا هر شخصی، خود را در امان میبینند از اینکه عذاب شامل شونده بر همه، بر آنها بیاید ویا اینکه قیامت، به یکباره بیاید در حالیکه به آن شعوری ندارند و آمادگی ندارند.
مستندات
أَفَأَمِنُوا أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ اللَّهِ آیا اهل مکه، خود را در امان میدانند از اینکه:... (بحر العلوم)
عقوبت بزرگی که همه را در بر میگیرد. (خازن)
مجاهد: عذابی که در خود فرو میبرد. (خازن)
قتاده: جنگی آنها را در بر بگیرد. (خازن)
ضحاک: سختی و صاعقه ها. (خازن) أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً
بغتة: به یکباره و به ناگاه. (خازن)
وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ
برپا شدن آن را نمیدانند. (خازن) ابن عباس: صیحه (آواز بلند حسب طاقت)، مردم را برمیانگیزد، در حالیکه آنان در بازارها هستند. (خازن) آمدن آن را احساس نمیکنند و برای آن آمادگی ندارند. (بیضاوی)
بگو این راه من است که به توحید میخوانم و از شرک بیزرای میجویم، و این دعوت من از روی بینایی و بصیرت است و هر کس که از من تبعیت میکند نیز با بصیرت این راه را انتخاب کرده و به آن میخواند، الله متعال پاکیزه و منزه است از آنچه در حق وی تعالی، شاسته نیست، و من از افرادی که شرک میورزند، نیستم.
مستندات
قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ
این راه یعنی دعوت به یگانگی الله متعال و ایمان و اخلاص که تفسیر آن: ادعوا الی الله است. (ابوسعود) این توحید و آمادگی گرفتن برای معاد. (مظهری)
سنت و منهاج من است. (مظهری)
بگو که دین من اسلام است. (بحر العلوم)
من مردم را به الله فرامیخوانم. (بحرالعلوم) عَلَىٰ بَصِيرَةٍ
که با بیان و توضیح و حجت واضح که در ان گنگی نیست. (ابوسعود) بر یقین و معرفت هستم یعنی من از جمله کسانی که بدون علم میگویند نیستم. (مظهری)
بر یقین و حقیقت هستم. (بحر العلوم) یعنی این دعوت من از روی بصیرت است و مثل بقیه ی ادیان که از روی هوا و شهوت به آن میخوانند، نیست. (تاویلات اهل سنت) أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي من به این راه میخوانم و کسانیکه از من تبعیت میکنند نیز همینطور دعوت میکنند به این راه. (نسفی) و یا، کسانیکه از من تبعیت میکنند نیز بر حجت و برهان هستند، نه اینکه از با تبعیت از هوا، اینکار را انجام دهند. (نسفی) کسیکه از من تبعیت میکند نیز بر بصیرت است. (بحر العلوم) وَسُبْحَانَ اللَّهِ الله متعال را تنزیه میکنم از شرکاء. (نسفی) وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ من از کسانیکه همراه الله غیر وی تعالی را شریک میدانند، نیستم. (نسفی) من بر دین مشرکان نیستم. (بحر العلوم)
و ما قبل تو نیز کسی را برسالت نفرستادیم مگر مردانی را که به آن وحی فرستادیم که خودشان نیز اهل شهر بوده اند ویا رسالت خود را در شهر آشکار کرده اند، پس آیا منکران در زمین سیر نکرده اند تا ببینند و عبرت بگیرند که عاقبت کسانیکه رسولان را انکار کرده اند، چه شده است؟ درست است که مومنان آن امتها را در دنیا نجات داده ایم ولی دار آخرت برای آنان بهتر است، پس آیا تفکر نمیکنید تا عبرت بگیرید و بدانید که در دنیا نیز منکران به سزای اعمالشان میرسند؟
مستندات
وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا
یعنی قبل از تو ما پیامبری نفرستادیم مگر اینکه از جنس بشر بوده است نه فرشته و جن، پس چگونه محمد را بخاطر بشر بودن ایشان، رسالتش را منکر میشوند، در حالیکه قبلا رسولی ندیده بودند و چیزی نشنیده بودند مگر از بشر شنیده بودند. (تاویلات اهل سنت) در رد قول مشرکان است که میگفتند اگر الله قرار باشد رسولی بفرستد، فرشته میفرستاد. (ابوسعود)
رِجَالًا
رجال گفتن به دو حالت است: الف: آنان بشری مثل تو بوده اند. ب: رسولان از مردان بوده اند نه از زنان. (تاویلات اهل سنت)
نُّوحِي إِلَيْهِم مِّنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ
رسولان که فرستاده شده اند جملگی از شهرها بوده اند و از روستاها و بادیه ها و دهات نبوده است. (تاویلات اهل سنت)
قری: منظور شهرها و ساختمانها هستند. (تاویلات اهل سنت)
از قری و قریه تمامی آنچه در قرآن ذکر شده است، منظور شهر هستند. (تاویلات اهل سنت)
ویا اینکه منظور این است که در شهرها اعلام رسالت میکردند. (تاویلات اهل سنت) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ
آیا در شان امتهایی که بخاطر تکذیب رسولان خودشان هلاک شده اند، نگاه نکرده اند و تفکر نکرده اند که عاقبت تکذیب آنان چه شده است؟ تا از این مشاهده از انکار امتناع کنند. (تاویلات اهل سنت) دو وجه احتمال دارد: 1: آنان سیر کردند و دیدند که چه شده است، ولی عبرت نگرفتند و عناد ورزیدند. 2: روی زمین گردش کنید ولی منظور خود سفر نیست بلکه برای سوال از اینکه چه بر سر آنها آمده است، سفر کنید. (تاویلات اهل سنت)
وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ اتَّقَوْا قیامت و یا آخرت منظور است. (ابوسعود)
برای کسانیکه از شرک و گناه پروا دارند. (ابوسعود) برای کسانیکه از شرک پروا دارند و یا کسانیکه از مخالفت با الله متعال و رسولش پروا دارند. (تاویلات اهل سنت) این فعل ما در حق دوستان ما است که آنان را وقتی امتها را هلاک کردیم، نجات دادیم و آنچه در آخرت برای آنان است، برای آنان بهتر است که همان جنت باشد. (خازن)
أَفَلَا تَعْقِلُونَ
آیا فکر نمیکنید که این خیر و افضل است از کسانیکه پروا ندارند؟ (تاویلات اهل سنت) آیا تفکر نمیکنند تا عبرت بگیرند و ایمان بیاورند. (خازن) پس عقول خود را بکار گیرید تا خیر بودن اخرت را متوجه شوید. (ابوسعود)
تا وقتی که رسولان از ایمان قومشان ناامید شدند و به یقین رسیدند که از طرف قومشان مورد تکذیب قرار گرفته اند، و قومشان به آنها در وعید عذاب، دروغ پنداشتند، نصرت و پیروزی ما آمد، پس ما هرکه را خواستیم نجات میدهیم، و عذاب ما از قوم کفار، برگشت خوردنی نیست. یعنی آن کسانیکه نجاتشان را خواسته ایم کسانی جز انبیاء و مومنان نبوده اند. نکته: در سوره ی هود در قصه ی حضرت نوح آمده است که انبیاء تا قطع امید از ایمان قومشان نکنند، طلب عذاب نمیکنند و وقتی از ایمان آنا قطع امید میکنند، اجازه ی عذاب میدهند.
مستندات
حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ
یعنی این منکران را در نعمت بودنشان و در راحتی بودنشان، به بیراه نبرد و فریبشان ندهد چراکه امتهای قبلی نیز به آنان مهلت داده شد و این تا جایی پیشرفت که رسولان از غلبه بر آنها در دنیا، ناامید شدند و یا از ایمان آنها ناامید شدند، چراکه آنها در کفر فرورفته اند و در طغیانشان غوطه ور بودند. (ابوسعود)
از ایمان آوردن قومشان ناامید شدند. (نسفی) وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا
یعنی مدت دشمنی کفار و انتظار پیروزی بر آنها به قدری طولانی شده بود که احساس نومیدی میکردند که در دنیا نصرتی بر انها نیست. (ابوسعود) بعضی ضمیر را به مرسل الیهم (قومی که رسولان به آنها فرستاده شده اند )است یعنی قوم منکر گمان کردند که نصرتی برای رسولان نخواهد بود. (ابوسعود) در قرائت به تشدید: رسولان گمان بردند که قوم آنها ، آنان را در آنچه وعید داده بودند، تکذیب کرده اند. (ابوسعود) رسولان یقین پیدا کردند که قومشان، ایشان را تکذیب کرده اند. (نسفی) قوم آنها در وعده ی ایمان دادن، دروغ گفته اند. (بیضاوی)
جَاءَهُمْ نَصْرُنَا به یکباره نصرت ما آمدو (ابوسعود) فَنُجِّيَ مَن نَّشَاءُ و آنان رسولان و مومنان بوده اند. (ابوسعود) وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
وقتی عذاب ما آمد دیگر رد شدنی در آن نیست. (ابوسعود) بیان این مطلب است که چه کسانی مورد مشیت نجات قرار میگیرند. (ابوسعود)
قطعا در این داستانها که در قرآن آمده است، درس عبرت است برای کسانیکه از فکر خود استفاده میکنند، و این داستانها و قرآن ساختگی نیستند بلکه تصدیق درست، کتب پیشین آسمانی است، توضیح دهنده ی هرآنچه که مردم در دین به آن نیاز دارند است، و هدایت برای اهل هدایت است و رحمت برای ایمان اورندگان به خودش است. نکته: داستان یوسف و اتفاقاتی که برای یوسف رخ داد و کسانیکه با وی مخالفت کرده و سرراه وی قرار گرفته اند، داستان، خیر وشر است که یوسف و هر تصمیمی که گرفته است، ما را راهنمایی میکند به این مطلب که اگر خواهان بر خیر بودن هستیم، این تصمیمی است که باید بگیریم و مخالفان وی نقش شر هستند که هرکس با هر ادعا چه فرزند پیامبر بودن و یا پادشاه بودن ویا زیبا بودن و یا هر ادعای دیگر که باشد، اگر تصمیمی مثل مخالفان حضرت یوسف بگیرد، وی از جمله ی اشرار است.
مستندات
لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ در داستان یوسف و برادرانش، برای عقلاء، عبرتی است. (العز بن عبدالسلام) آن کسیکه برای یوسف این امور را انجام داده است بر نصرت محمد رسول الله ص و عزت دادن به دینش و درهم شکستن دشمانش نیز قادر است. (العز بن عبدالسلام) در داستان انبیاء و امتهای آنان. (نسفی) برای صاحبان عقلی که با احکام حس، آمیخته نشده اند. (ابوسعود) مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَىٰ قرآن سخن دروغ بربافته نیست. (العز بن عبدالسلام) و یا این داستانها، سخنهای دروغین نیست. (العز بن عبدالسلام) وَلَٰكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ لیکن تصدیق کتب قبل خود از تورات و انجیل و سائر کتب آسمانی است. (العز بن عبدالسلام)
بلکه تصدیق کتب پیشین است. (العز بن عبدالسلام)
وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ
توضیح هرآنچه که مورد نیاز است میباشد چراکه قرآن قانونی است که سنت و اجماع و قیاس به آن مستند است. (نسفی)
وَهُدًى
از گمراهی. (نسفی)
وَرَحْمَةً از عذاب الهی. (نسفی) که به طریق آن به سعادت دنیا و آخرت رسیده میشود. (ابوسعود) لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ برای قومی که به الله و انبیاءش ایمان دارند. (نسفی) برای قومی که قرآن را تصدیق میکنند. (ابوسعود)
قصه ی یوسف برای دعوت رسول الله ص بر صبر است چراکه برادران یوسف با اینکه همکیش وی بودند چنین کارهای ناشاست در حق وی روا داشتند و قوم تو که منکر دینت هستند، پس تو به طریق اولی باید بر اذیت آنان شکیبا باشی. (تاویلات اهل سنت)
GHADIMYOL
قدیم یولپایگاه علمی و پژوهشی معارف اسلامی
منبعی معتبر برای مطالعه کتابها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.